Skip to main content

Full text of "S. Thomae Aquinatis Summa theologica"

See other formats 


S.  THOM^  AQUINATIS 


SUMMA    THEOLOGICA 


TOMUS    TERTIUS 


BARRl  -DUCIS  —  EX   TYPIS  CONSOCIATIONIS   SANCTI   PAULI  —  L.    PHILIPONA  ET  S( 


S.    THOMiE   AQUINATIS 

SUMMA  THEOLOGIGA 

DILIGENTER  EMENDATA 

NICOLAI,  SYLVII,  BILLUART,  ET  C.-J.  DRIOUX 

NOTIS  ORNATA 

TOMUS  TERTIUS 

PRIMA    SECUNDJE    :    XL-CXIV 


DE   PASSIONIBUS,  HABITUDINIBUS   ET   VIRTUTIBUS  —  DE    VITIIS   ET   PECCATIS 

DE  LEGIBUS  —  DE  GRATIA 


EDITIO    DECIMA    TERTIA 


PARISIIS 

Apud   BLOUD    et   BARRAL,    Bibliopolas 

4,  VIA  DICTA  DE  MADAME,  ET  VIA  DICTA  DE  RENNES,   59 

1882 


DIVI  THOMtE  aquinatis 

DOCTORIS   ANGELICI 

SUMMA  THEOLOGIGA 


PEIMA  SEGUND^. 


QUiFSTlO  XL. 

DE  PASSIONIBUS  IRASCIBILIS,   ET  PRIMO  DE  SPE  ET  DESPERATIONE,  IN 

OCTO  ARTICULOS  DIVISA. 

Consequenter  considerandum  est  de  passionibus  irascibilis ;  et  primo  de  spe  et  de 
gperalione;  secundo  de  timore  et  audacia;  tertio  de  ira.  Circa  primura  quaeruntur 
octo  :  1°  Utrum  spessitidem  quod  desiderium,  vel  cupiditas.  —  2"  Utrum  spes  sit  in 
vi  apprehensiva  vel  in  vi  appetitiva.  —  3"  Utrum  spes  sit  in  brutis  animalibus.  — 
4"  Utrum  spei  contrarietur  desperatio.  —  5°  Utrum  causa  spei  sit  experientia.  — 
6°  Utriim  in  juvenibus  et  ebriosis  spes  abundet.  —  7"  De  ordine  spei  ad  amorem.  — 
8"  Utrum  spesconferatadoperationem. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  spes  sit  idem  quod  desiderium  vel  CUPmiTAS. 

De  his  etiam  supra,  qasest.  XXT,  art.  I  corp.  fin.  et  Sent.  ui,  dist.  26,  qusst.  i,  art.  i  corp.  et  D« 

verit.  qusest.  IV,  art.  I  corp.  et  Opusc.  II,  cap.  2G2. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  spes  sit  idem  quod  deside- 
rium,  sive  cupiditas.  Spes  enim  ponitur  una  quatuor  principalium  passio- 
num.  Sed  Augustinus  enumerans  quatuor  principales  passiones,  ponitcu- 
piditatem  loco  spei,  ut  patet  (De  civ.  Dei,  lib.  xiv,  cap.  7  et  9).  Ergo  spes  est 
idem  quod  cupiditas  sive  desiderium. 

2.  Prseterea,  passiones  difTerunt  secundum  objecta.  Sed  idem  est  objec- 
tum  spei  et  cupiditatis,  sive  desiderii,  scilicet  bonum  futurum.  Ergo  spes 
est  idem  quod  cupiditas  sive  desiderium. 

3.  Si  dicatur  quod  spes  addit  supra  desiderium  possibilitalem  adipis- 
cendi  bonum  futurum,  contra  :  id  quod  per  accidens  se  habet  ad  objectum, 
non  variat  speciem  passionis.  Sed  possibile  se  habet  per  accidens  ad  bonum 
futurum,  quod  esl  objectum  cupiditatis  vel  desiderii  et  spei.  Ergo  spes  non 
est  passio  specie  differens  a  desiderio  vei  cupiditate. 

Sed  contra,  Diversarum  potentiarum  suntdiversae  passiones  speciedifTe- 
rentes.  Sed  spes  est  in  irascibili;  desiderium  autem  et  cupiditas  in  con- 
cupiscibili.  Ergospes  differt  specie  a  desiderio  seucupiditate. 

CONCLUSIO.  —  Cum  spei,  quae  ad  vim  irascibilem  altinet,  objectum  sit  bonum 
futurum,  arduum,  possil)ile  adipisci,  necessario  differt  adesiderio  et  cupiditate,  quae 
ad  vim  concupiscibilem  pertinent. 

Respondeo  dicendum  quod  species  passionis  ex  objecto  consideratur. 
Circa  objectum  autem  spei  quatuor  conditiones  attenduntur  :  prim6  qui- 
m.  J 


2  QU.EST.  XL,  ART.  I  ET  II. 

deni,  quod  sit  bonum ;  non  enim,  propri^  loquendo,  est  spes  nisi  de  boiio, 
et  per  hoc  differt  spes  a  timore,  qui  est  de  malo  :  secundo,  ut  sit  futurum ; 
non  enim  spes  est  de  praesenti  jam  habito;  et  per  hoc  differt  spes  a  gaudio, 
quod  est  de  bono  praesenti :  tertio  requiritur  quod  sit  aliquid  arduum  cum 
difficultate  adipiscibile  :  non  enim  aliquis  dicitur  aliquid  sperare  mini- 
mum,  quod  statim  est  in  sua  potestate  ut  habeat;  et  per  hoc  differt  spes  a 
desiderio  vel  cupiditate,  quae  est  de  bono  futuro  absolutci;  unde  pertinet  ad 
concupiscibilem,  spes  autem  ad  irascibilem :  quart6,  quod  illud  arduum  sit 
possibile  adipisci;  non  enim  aliquis  sperat  id  quod  omnino  adipisci  non 
potest;  et  secundtim  hoc  differt  spes  a  desperatione.  Sic  ergo  patet  qu6d 
spes  differt  a  desiderio,  sicut  differunt  passiones  irascibilis  a  passionibus 
concupiscibihs ;  et  propter  hoc  spes  praesupponit  desiderium,  sicut  et  om- 
nes  passiones  irascibilis  praesupponunt  passiones  concupiscibilis,  ut  supra 
diciiim  est  (quaest,  xxv,  art.  1). 

Ad  primum  ergo  dicendyim,  qu6d  Augustinus  ponit  cupiditatem  loco 
spei,  propter  hoc  quod  utraque  respicit  bonum  futurum,  et  quia  bonum 
quod  non  est  arduum,  quasi  nihil  reputatur,  ut  sic  cupiditas  maxime  vi- 
deatur  (!)  tendere  in  bonum  arduum,  in  quodeliam  tendit  spes. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  objectum  spei  non  est  bonum  futurum 
absolute,  sed  cum  arduitate  et  difficultate  adipiscendi,  ut  dictum  est  (in 
corp.  articuli). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  objectum  spei  non  tantum  addit  possibilita- 
tem  super  objectum  desiderii,  sed  etiam  arduitatem,  quai  ad  aham  poten- 
liam  facit  spem  pertinere,  scilicet  ad  irascibilem,  quae  respicit  arduum,  ut 
dictum  est  (pars  I,  quaest.  lxxxi,  art.  2);  possibile  autem  et  impossibile  non 
omninoperaccidenssehabent  adobjectum  appetitivae  virtutis.  Namappeti- 
tus  est  principium  motionis.  Nihil  autem  movetur  ad  ahquid,  nisi  sub  ratiom 
possibilis;  nullus  enim  movetur  ad  id quod existimat impossibile  adipisci.  Et 
propter  hoc  spes  differt  a  desperatione  secundtim  differentiam  possibilis  et 
impossibilis. 

ARTICULUS   II.  —  UTRUM   SPES   SIT  IN   VI   APPREHENSIVA,    AN   IN   VI   APPETITIVA. 

De  bis  etiam  2  2,  qutBst.  xviii,  art.  \  corp.  et  Seut.  iii,  dlst.  26,  quaest.  i,  art.  I  corp.  et  queest.  u, 

art.  2  corp.  et  De  verit.  quaest.  IV,  art.  2  corp. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  spes  pertineat  ad  vim  co- 
gnitivam.  Spes  enim  videtur  esse  expectatio  quaedam ;  dicit  enim  Apostolus 
(Rom.  VIII,  25)  :  Si  autem  quod  non  videmus,  speramus,  per  patientiam  ex- 
pectamiis{2).  Sed  expectatio  videtur  ad  vim  cognitivam  pertinere,cujus  est 
expectare  (3).  Ergo  spes  ad  cognitivam  pertinet. 

2.  Praeterea,  idem  est,  ut  videtur,  spes  quod  fiducia ;  unde  et  sperantes 
confidentes  vocamus,  quasi  pro  eodem  utentes  eo  quod  est  confidere  et 
sperare.  Sed  fiducia,  sicut  et  fides,  videtur  ad  vim  cognitivam  pertinere. 
Ergo  et  spes. 

3.  Prrjeterea,  certitudo  est  proprietas  cognitivae  virtutis.  Sed  certitudo 
attribuiturspei.  Ergospes  ad  vim  cognitivam  pertinet. 

Sed  contra,  spes  est  de  bono,  sicut  dictum  est  (art.  praec).  Bonum  autem, 
inquantum  hujusmodi,  non  est  objectum  cognitivae,  sed  appetitivae  virtu- 
tis.  Ergo  spes  non  pertinct  ad  cognitivam,  sed  ad  appetitivam  virtutem. 

(I)  Ita  coil.  Alcan.  Nicolai  :  Et  etiam  quia.  spcctando  Jerivatur,  quia  quod  expectamus,  res- 

Eilit.  Patav.  pricmisso  puuclo.  Et  quia  bonum  picoro  solenuis  an  veniat;   hoc  autcm  ad  vim 

quod  non  esl    arduum ,  quasi  nikil  rcpula-  cosnitivam  pertinet. 

lur  ut  sic,  cupidilas  maxinid  videatur ,  etc.  (5)  Ila  cuni  cod.  Alcan.  editi  plurimi.  Theo* 

ilicologi  :  Fit  ut  cupidiUis...  videatur.  logi,  tpectare. 

(2}  Quasi  ad  originem  vocis  alludendo  quod  c 

I 

{ 
i 


QVMST.  XL,  ART.  II  ET  III.  3 

CONCLUSIO.  —  Spes,  cum  extensionem  quamdam  appelitus  in  bonum  imporlet, 
necessario  pertiuet  ad  partem  animaj  appetitivam,  non  autem  ad  apprehensivam. 

Respondeo  dicendum  qiiod,  cum  spes  importet  extensionem  quamdam 
appelitus  in  bonum,  manifeste  pertinet  ad  appetitivam  virtutem.  Motus 
enim  ad  res  pertinet  proprie  ad  appetitum;  actio  ver6  virtutis  cognitivae 
perficitur  non  secundiim  motum  cognoscentis  ad  res,  sed  potius  secun- 
dum  qu6d  res  cognitae  sunt  in  cognoscente.  Sed  quia  vis  cognitiva  movet 
appetitivam,  repriesentando  ei  suum  objectum;  secundiim  diversas  ratio- 
nes  objecti  apprehensi,  subsequuntur  diversi  motus  in  vi  appetitiva.  Alius 
enim  motus  sequitur  in  appetitu  ex  apprehensione  boni,  et  alius  ex  appre- 
hensione  mali ;  et  similiter  alius  motus  ex  apprehensione  praesentis  et  fu- 
turi,  absoluti  et  ardui,  possibiiis  et  impossibihs.  Etsecundum  liocspesest 
motus  appetitivae  virtutis,  consequens  apprehensionem  boni  futuri,  ardui, 
possibilis  adipisci,  scilicet  extensio  appetitus  in  hujusmodi  objectum  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  quia  spes  respicit  ad  bonum  possibile, 
insurgit  dupliciter  homini  motus  spei,  sicut  dupliciter  est  ei  aliquid  pos- 
sibiie,  sciHcet  secundum  propriam  virtutem,  et  secundum  virtutem  alte- 
rius.  Quod  ergo  aliquis  speratper  propriam  virtutem  adipisci,  non  dicitur 
expectare,  sedsperare  tantiim;  sed  propri6  dicitur  expectare  quod  sperat 
ex  auxiho  virtutis  alienae,  ut  dicatur  expectare,  quasi  ex  alio  spectare,  in- 
quantum  scilicet  vis  apprehensiva  praecedens  non  solum  respicit  ad  bonum 
quod  intendit  adipisci,  sed  etiam  ad  illud  cujus  virtute  adipisci  sperat,  se- 
cundiim  illud  (Eccli.  li,  10}  :  Respiciens  eram  ad  adjutorium  hominum. 
Motus  ergo  spei  quandoque  dicitur  expectatio  propter  inspectionem  virtutis 
cognitivae  praecedentem. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  illud  quod  homo  desiderat  et  sestimat  se 
posse  adipisci,  credit  se  adepturum;  et  ex  tali  fide  in  cognitiva  praecedente, 
motussequens  in  appetitu,  fiducia  nominatur.  Denominatur  enim  motus  ap- 
petitivus  a  cognitione  prsecedente,  sicut  effectus  ex  causa  magis  nota :  ma- 
gis  enim  cognoscitvis  apprehensiva  suum  actum  quam  actum  appetitivse. 

Ad  /er^iwm  dicendum,  quodcertitudoattribuiturmotuinon  soltimappetitijis 

sensitivi,  sedetiam  appetitus  naturalis;  sicut  dicitur  quodlapiscertitudina- 

litertenditdeorsimi;  et  hoc  propter  infalhbilitatem,  quamhabet  excertitudine 

cognitionis,  quae  praecedit  motum  appetitus  sensitivi,  vel  etiam  naluralis. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  spes  sit  in  brutis  animalibus. 

De  bis  etiam  Scnt.  ni,  dlst.  26,  qufflst.  I,  art.  \  corp. 

Adtertiumsic  proceditur.  1.  Videturquod  in  brutis  animalibus  non  sit 
spes.  «  Spesenim  est  de  futurobono,  »  ut  Damascenus  dicit  (Orth.  fid.  lib. 
II,  cap.  12,  in  fin.).  Sed  cognoscere  futura  non  pertinet  ad  animalia  bruta, 
quaj  habent  soliim  cognitionem  sensitivam,  quae  non  est  futurorum.  Ergo 
spes  non  est  in  brutis  animaUbus. 

2.  Pi-aeterea,  objectum  spei  est  bonum  possibile  adipisci.  Sed  possibile  e 
impossibils  sunt  quaedam  differentiae  veri  et  falsi  (2),  qusesoliim  sunt  ia 
mente,  ut  Philosophus  dicit  (Metaph.  lib.  vi,  text.  8).  Ergo  spes  non  est  in 
brutis  animalibus,  in  quibus  non  est  mens. 

3.  Praeterea,  Augustinus  dicit  (Super  Gen.  ad  litt.  lib.  ix,  cap.  14,  circa 
med.),  quod  «  animaUa  moventur  visis.  »  Sed  spes  non  est  de  eo  quod  vi- 

it)  ninc  spes  deCniri  potest  appetitio   boni        nitione  excluditur,  ciim  ipsa  immediate  circa 
futuri,  ardui  quidem ,  possibilis  tamcn  ad  obti-        Deum  et  non  circa  sensibilia  versetur. 
nendum.  Bonura  illud  est  bonum  sccundum  sen-  (2)  Possibile  supponit  prsedicatum  et  subjec- 

6um,  siquidcm  circa   scnsibilia   versantur  pas-        tum  inter  se  consentire,  quod  ail  verum  pertinet; 
siones;  ac  proinde  spes  theologica  ab  hac  defi-        impossibile  vero  fluit  ex  eo  quod  inter  se  dis- 

seotiant,  quod  ad  faLsum  redit. 


4  QU^ST.  XL,  ART.  111  ET  IV. 

detur;  nam  «  qnod  videt  quis,  quid  sperat,  »  ut  dicitur  (Roman.  viii,  24). 
Ergo  spes  non  est  in  brutis  animalibus. 

Sed  conira,  spes  est  passio  irascibilis  (1).  Sed  in  brutis  animalibus  est 
irascibilis.  Ergo  et  spes. 

CONCLUSIO.  —  Quoiiiam  ex  his  qiisB  videt  animal  brulum  (ut  ciim  canis  leporem 
autaccipiteravem  videt)  movelur  ejus  appetitus  in  aliquod  vel  prosequendum  vel 
vitandum,  idcirco  iioc  modo  in  animalibus  brutis  spem  et  desperationem  esse  fa- 
tendum  est. 

Respondeo  dicendum  qu6d  intcriores  passiones  animalium  ex  exteriori- 
bus  motibus  deprehendi  possunt;  ex  quibus  apparet  quod  in  animalibus» 
brutis  est  spes.  Si  enim  canis  videat  leporem,  aut  accipiter  avem  nimis  dis- 
tantem,  non  movetur  ad  ipsam  quasi  non  sperans  se  eam  posse  adipisci; 
si  autem  sit  in  propinquo,  movetur  quasi  sub  spe  adipiscendi.  Ut  enim 
supra  dictum  est  (qua^st.  i,  art.  2,  et  qusest.  xxvi,  art.  1),  appetitus  sensili- 
vus  brutorum  animalium,  et  etiam  appetitus  naturalis  rerum  insensibilium 
sequuntur  apprehensionem  alicujus  intellectus;  sicut  et  appetitus  nalurae 
inteliectivffi,  qui  dicitur  voluntas.  Sed  in  hoe  estdifferentia,  quod  voluntas 
movetur  ex  appreliensione  intellectCis  conjuncti;  sed  motus  appetitus  na- 
turalis  sequiturapprehensionem  intellectCis  separati,  qui  naturam  instituit; 
et  similiter  appetitus  sensitivus  brutorum  animahum,  quse  etiam  quodam 
instinctu  naturali  agunt.  Undein  operibus  brutorum  animalium  etaliarum 
rerum  naturalium  apparet  simihs  processus,  sicut  et  in  artis  operibus.  Et 
per  hunc  modum  in  animalibus  brutis  est  spes  et  desperatio. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  quamvis  bruta  animalia  non  cognos- 
cant  futurum;  tamen  ex  instinctu  naturali  movetur  animal  ad  ahquid  fa- 
turum,  ac  si  futurum  pra^videret :  hujusmodi  enim  instinctus  est  eis  indi- 
tusab  intellectu  divino  pra^vidente  futura. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  objectum  spei  non  est  possibile  prout  est 
quaedam  differentia  veri,  sic  enim  consequitur  habitudinem  praedicati  ad 
subjectum;  sed  objectum  spei  est  possibile,  quod  dicitur  secundiim  ali- 
quam  potentiam  :  sic  enim  distinguitur  possibile  (Metaph.  lib.  v,  text.  17), 
scilicet  in  duo  possibilia  prtfidicta. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  lic^t  id  quod  est  futurum  non  cadat  sub 
visu,  tam<;n  ex  his  qucB  videt  animal  in  praesenti,  movetur  ejus  appetitus 
in  aliquod  futurum  vel  prosequendum  vel  vitandum. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  spei  contrarietur  desperatio. 

De  his  etiam  supra,  qucest.  xxiii,  art.  2  corp.  fin.  et  huj.  quaest.  art.  'I  ad  5,  et  Sent.  III,  dist.  26, 
qua;st.  1,  art.  \  corp.  el  De  vcrit.  quaest.  IV,  art.  \  corp. 

Ad  quartumsic  proceditur.  1.  Videtur  quod  desperatio  non  sit  contraria 
spei.  Uni  enim  unum  est  contrarium,  ut  dicitur  (Metaph.  lib.  x,  text.  17). 
Sed  spei  contrariatur  timor.  Non  ergo  contrariatur  ei  desperatio. 

2.  Frteterea,  contraria  videntur  esse  circa  idem.  Sed  spes  et  desperatio 
non  sunt  circa  idem;  nam  spes  respicit  bonum,  desperatio  autem  est  prop- 
ter  aliquod  maUim  impeditivum  adeptionis  boni.  Ergo  spes  non  contra- 
riatur  desperationi. 

3.  PraHerea,  motui  contrariatur  motus,  quies  ver6  opponitur  motui, 
ut  privatio.  Sed  desperatio  magis  "videtur  importare  immobiiitatem  quam 
motum.  Ergo  non  contrariatur  spei,  quae  importat  motum  extcnsionis  in 
bonum  speratum. 

Sed  contra  est  qu6d  desperatio  nominatur  per  contrarium  spei. 

H)  Ingenitivo  supple  patsio  partit  iraicibilit ,  ne  qnis  iratcibilem  pattionem  construi  potct. 


QUJEST.  XL,  ART.  IV  ET  V.  5 

CONCLUSIO.  —  Spes  cum  quemdam  accessum  in  bonum,  desperatio  vero  reces- 
6um  ab  eodem  designet;  contrariari  invicem  necesse  est. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  diCtum  est  (quaest.  xxiii,  art.  2), 
in  mutationibusinveniturduplexcontrarietas  :  unasecundumaccessumad 
contrarios  terminos;et  talis  contrarietas  soia  invenitur  in  passionibus  con- 
cupiscibilis,  sicut  amor  et  odinm  contrariantur :  alio  modo  per  accessum  et 
per  recessum  respectu  ejusdem  termini;  et  talis  contrarietas  invenitur  ia 
passionibus  irascibilis,  sicut  supra  dictum  est  (ioc.  cit.).  Objectum  autem 
5pei,quod  est  bonum  arduum,  habet  quidem  rationem  attractivi ,  prout 
consideratur  cum  possibilitate  adipiscendi ;  et  sic  tendit  in  ipsum  spes, 
quae  importat  quemdam  accessum.  Sed  secundum  quod  consideratur  cum 
impussibilitate  obtinendi,  habet  rationemrepulsivi;  quia,  utdicitur  (Ethic. 
lib.  in,  cap.  3,  a  med.),  «cum  ventiim  fuerit  ad  aliquid  impossibile,  tunc 
homines  discedunt,  »  et  sic  respicit  hocobjectumdesperatio.  Unde  impor- 
tat  motum  cujusdamrecessus ;  et  propter  hoc  contrariatur  spei,  sicut  re- 
cessiis  accessui. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  timor  contrariatur  spei  secundum 
contrarietatem  objectorum,  scilicet  boni  et  mali ;  hsec  enim  contrarietas 
invenitur  in  passionibus  irascibilis,  secundum  quod  derivantur  a  passio- 
nibusconcupiscibiiis;  sed  desperatio  contrariatur  ei  solum  secundum  con- 
trarietatem  accessus  et  recessus(l). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  desperatio  non  respicit  malum  sub  ra- 
tione  mali;  sed  per  accidens  quandoque  respicit  malum,  inquantum  facit 
impossibilitatem  adipiscendi ;  potest  autem  esse  desperatio  ex  solo  super- 
excessu  boni  (2). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  desperatio  non  importat  solam  privationem 
spei,  sed  importat  quemdam  recessum  a  re  desiderata  propter  seslimatam 
impossibilitatem  adipiscendi.  Unde  desperatio  prsesupponit  desiderium,  si- 
cut  et  spes;  de  eo  enim  quod  sub  desiderio  nostro  non  cadit,  neque  «pem 
neque  desperationem  habemus ;  et  propter  hoc  etiam  utrumque  eorum  est 
de  bono,  quod  sub  desiderio  cadit. 

ARTICULUS  V.  —  uTRUAi  causa  spei  sit  experieintia. 

De  his  etiam  infra,  quaest.  XLii,  art.  5acH,  et  qusest.  XLV,  art.  3  corp. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  experientia  non  sit  causa 
spei.  Experientia  enim  ad  vim  cognitivampertinet;  unde  Philosophus  dicit 
(Ethic.  lib.  n,  cap.  l,in  princ),  quod  «  virtus  intellectualis  indiget  experi- 
mento  ettempore.  »  Spesautem  non  est  in  vi  cognitiva,  sed  in  appetitiva, 
ut  dictum  est  (art.  2  hujus  quaest.).  Ergo  experientia  non  est  causa  spei. 

2.  Praeterea,  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  13,  circ.  med.),  qu6d 
«  senes  sunt  difficilisspei(3)propterexperientiam;  »  ex  quo  videtur  q\i6d 
experientia  sit  causa  defectiLis  spei.  Sed  non  estidem  causa  oppositorum. 
Ergo  experientia  non  est  causa  spei. 

3.  Prasterea,  Philosophus  dicit  (De  coelo,  lib.  ii,  text.  34),  quod  «  de  omnibus 
enuntiare  aliquid,  et  nihil  praetermittere,  quandoque  est  signum  stultitiae. » 
Sed  qu6d  homo  tentet  omnia,  ad  magnitudinem  spei  pertinere  videtur; 
stultitia  autem  provenit  ex  inexperientia.  Ergo  inexperientia  videtur  esse 
magis  causa  spei  quam  experientia. 

[\]  De  hac  responsione  vid.  qujEst.  xsxi,  art.  8  sperationem ;  etqua;st.  XLV,  art.  2incorp.  Fuga 

ad  2,  et  qusest.  XLV,  art.  \  ad  2.  loni  pertinel  ad  desperationem,  et  ad  3 :  De- 

(2)  Huic  responsioni  consonat  quod  q.  xxiii,  speralio  respicitbonum  directequod  refugit. 

art.  4  dixit  S.  Doctor  in  passionibus  irascibilis  (3)    Ex  graeco  cyuss/TrtfJes  quasi  difficulter  spe- 

ex  parte  Loni  nondum  adepti  esse  spem  et  de-  rantes 


6  QU.^ilST.  XL,  ART.  V  ET  VI. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  iii,  cap.  8,  a  med.), 
qu6d  «  aliqui  sunt  bonsespei  propter  multoties  et  multosvicisse, »  quod  ad 
experientiam  pertinet.  Ergo  experientia  est  causa  spei. 

CONXLUSIO.  —  Cum  spei  objectum  sit  bonum  possibile  adipisci,  necesse  quoque 
cst  experientiam,  qua  homini  potestas  et  existimatio  fit  facile  consequendi  bonum 
aliquod,  causam  spei  esse:  etsi  nonnunquam  ex  experientia  diminuatur  spes. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.). 
spei  objectum  est  «  bonum  futurum,  arduum,  possibile  adipisci.  «  Potesl 
ergo  aliquid  esse  causa  spei ,  vel  quia  facit  homini  aliquid  esse  possibile, 
vel  quia  facit  eum  existimare  aliquid  esse  possibile.  Primo  modo  est  causa 
spei  omne  illud  quod  auget  potestatem  hominis,  sicut  divitiae  et  fortitudo, 
et  inttT  caetera  etiamexperientia:  namper  experientiam  homo  acquiritfa- 
cultatem  aliquid  de  facili  faciendi;  et  ex  hoc  sequitur  spes.  Unde  Vegetius 
dicit  (De  re  milit.  lib.  i,  cap.  4,  circ.  fin.) :  «  Nemo  facere  metuit  quod  se 
bene  didicisse  confidit.  ^>  Alio  modo  est  causa  spei  omne  illud  quod  facit 
alicui  existimationem  quod  aiiquid  sit  sibi  possibiJe ;  et  hoc  modo  et  doc- 
trina  et  persuasio  qua^libet  potest  esse  causa  spei ;  et  sic  etiam  experientia 
est  causa  spei ;  inquantum  scilicet  per  experientiam  fit  homini  existimatio 
quod  aliquid  sit  sibi  possibile,  quod  impossibile  ante  experientiam  reputa- 
bat.  Sed  perhunc  modum  experientia  potest  esse  causa  defectus  spei;  quia 
sicutper  experientiam  fit  homini  existimatio  quod  aliquid  sibi  sit  possibile 
quod  reputabat  impossibile;  ita  6  converso  per  experientiam  fit  homini 
existimatio  quod  ahquid  non  sit  sibi  possibile,  quod  possibiie  existimabat. 
Sic  ergoexperientiaest  causaspeiduobusmodis;  causaautemdefectCisspei 
uno  modo;  et  propter  hoc  magis  dicerepossumus,  eam  esse  causam  spei. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  experientia  in  operabilibus  non  solum 
causat  scientiam,  sed  etiam  causat  quemdam  habitum  propter  consuetu- 
dinem,  qui  facit  operationem  facihorem.  Sed  et  ipsa  virtus  intellectualis 
facitad  potestatem  facile  operandi;  demonstratenimahquid  esse  possibile, 
etsiccausat  spem. 

Adsecwwrfwmdicendum,  quod  in  senibus  est  defectusspei  propter  expe- 
rientiam,  inquantum  experientia  facit  existimationem  impossibihs.  Unde 
ibidem  subditur  quod  «  eis  muUa  evenerunt  in  deterius.  » 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  stultitia  et  inexperientia  possunt  esse  causa 
spei  quasiper  accidens,  removendo  scihcet  scientiam,  per  quam  ver^  exis- 
timatur  ahquid  esse  non  possibile.  Unde  eh  ratione  inexperientia  est  causa 
spei,  qu^  experientia  est  causa  defectus  spei. 

ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  in  juvenibus  et  in  ebriosis  abundet  spes. 
De  his  etiam  infra,  qusest.  XLY,  art.  5  corp. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  juventus  et  ebrietas  non  sint 
causa  spei.  Spes  enimimportatquamdam  certitudinemetfirmitatem ;  unde 
(adHebr.vi)  spes  comparatur  ancliorse  (l).Sed  juvenes  et  ebrii  deficiunt  k 
firmitate;  habent  enim  animum  de  facih  mutabilem.  Ergo  juventus  et 
ebrietas  non  est  causa  spei. 

2.  Praeterea,  ea  quae  augent  potestatem  maxime  sunt  causa  spei ,  ut  su- 
pra  dictum  est  (art.  praec).  Sed  juventus  et  ebrietas  quamdam  infirmita- 
tem  habent  adjunctam.  Ergo  non  sunt  causa  spei. 

S.Prseterea,  experientia  est  causa  spei,  ut  dictum  est  (art.  5).  Sed  juve- 
nibus  experientia  deficit.  Ergo  juventus  non  est  causa  spei. 

(h)  Sic  enim  ibi  vers.  \%  :  Foriisiimum  sola-  propositam  spem,  quam  sicut  anchoram  ha- 
HufH  habeamus  qui  confugimus  ad  tenendam       bemus  animw  tulam  ac  firmam,  etc. 


QU.EST.  XL,  ART.  YI  ET  VII.  7 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  iii,  cap.  8,  post  med.) 
quod  «  inebriati  sunt  bene  sperantes;  »  et(Rliet.  hb.  ii,  cap.  i2,  ante  med.) 
dicitur  quod  «  juvenes  sunt  bona3  spei.  » 

CONCLUSIO.  —  Cum  spei  objcclum  sit  bonum  futurum ,  arduum  et  possibile 
adipisci,  juvenes  minoris  memorias  exislentes,  et  cordis  calore  intenso  et  inex- 
perles,  majoris  sunt  spei  quam  cajteri :  simihter  stulti,  et  rationis  judicio  non  uten- 
tes,  et  ebriosi. 

Rospondeo  dicendumquodjuventusest  causa  spei  propter  tria,  utPhilo- 
fiophus  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  ibid.}.  Et  haec  tria  possunt  accipi  secundiim  tres 
conditioncs  boni,  quod  estobjectum  spei,  quod  est  futurum,  et  arduum,  et 
possibile,  utdictum  est(art.4  hujus  quaest.).  Juveues  enimmultiim  habent 
de  futuro,  et  parum  de  praeterito ;  et  ideoquia  memoria  est  prseteriti,  spes 
autem  futuri,parum  habent  dememoria,  sed  multum  vivunt  in  spe.  Juve- 
nes  etiam  propter  cahditatem  naturai  habent  multos  spiritus,  et  ita  in  eij 
cor  ampliatur  :  cx  amphtudine  autem  cordis  estquod  ahquis  ad  ardua  ten- 
dat ;  et  ideo  juvenes  suntanimosi  etbonse  spei.  Simihter  etiam  iUi  qui  non 
suntpassi  repulsam,  nec  experti  impedimenta  in  suis  conatibus,  de  facih 
reputant  ahquid  sibi  possibile.  Unde  et  juvenes  propter  inexperientiam  im- 
pedimentorum  et  defectuum,  de  facih  reputant  ahquid  sibi  possibile,  et 
ideo  sunt  bonasspei.  Duo  etiam  istorum  sunt  in  ebriis,  scihcet  cahditas  et 
muitiplicatio  spirituum  propter  vinum ;  et  iterum  inconsideratio  periculo- 
rum  vcl  defectuum.  Et  propter  eamdem  rationem  etiam  omnes  stulti  etdeh- 
beratione  non  utentes  omnia  tentant,  et  suntbonae  spei. 

Ad  primian  ergo  dicendum,  quod  in  juvenibus  et  in  ebrhs  hcetnon  sit 
tirmitas  secundum  rei  veritatem,  est  tamen  in  eis  secundiim eorum  sesti- 
mationem;  reputant  enim  se  iirmiter  assecuturos  iUud  quod  sperant. 

Etsimiliterdicendumad  ser.imdum^  quod  juveneset  ebrii  habent  quidem 
infirmitatem  secundum  rei  veritatem,  sed  secundum  eorum  existimationem 
habent  potestatem,  quia  suos  defectus  iion  cognoscunt. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  non  solum  experientia,  sed  etiam  inexpe- 
rientia  est  quodammodo  causa  spei,  ut  dictum  est  (art.  praec). 
ARTICULUS  YIL  —  utrum  spes  sit  causa  amoris.  * 

De  Lis  etiam  supra,  qujest,  xxvu,  art.  4  ad  3,  et  infra,  quajst.  LXII ,  art.  4  ad  5,  et  2  2,  qusest.  XTII, 
art.  8  corp,  et  qua;st.  Lxvi,  art.  6  ad  2,  et  De  verit.  quiEst.  IV,  art.  3  corp. 

Ad  septimum  sic  proceditur.  i .  Videtur  quod  spesnon  sitcausa  amoris: 
quia,  secundiim  Augustinum  (De  civ.  Dei,  hb.  XIV,  cap.  7  et9),  «  prima 
afTectionum  animae  estamor.  »  Sedspes  est  quaedam  affectio  animae.  Amor 
ergopraicedit  spem;  non  ergo  spes  causat  amorem. 

2.  Proeterea,  desiderium  praecedit  spem.  Sed  desiderium  causatur  ex 
amore,  utdictum  est(qu3est.  xxviii,  art.  6  ad  2).  Ergo  etiam  spessequitur 
amorem;  non  ergo  causat  ipsum. 

3.  Praeterea,  spes  causatdelectationem,  ut  supra  dictum  est  (qusest.  xxxn, 
art.  3).  Sed  delectatio  non  est  nisi  de  amato.  Ergo  amor  praecedit  spem. 

Sed  cordra  est  quod  super  ihud  (Matth.  i,  2):  Abraham  genuit  haac^ 
Isaac  autem  genuit  Jacob;  dicit  Glossa  interl. :  «  Id  est,fides  spem,  spes 
charitatem.  »  Charitas  autem  est  amor.  Ergoamor  causatur  a  spe. 

CONCLUSIO.  —  Spes,  inquantum  respicit  bonum  speralum,  ex  amore  nascitur : 
sed  inquantum  respicit  eum  per  quem  nobisahquid  possibile  lit,  amorisejus  estcausa. 

Respondeo  dicendum  quod  spes  duo  respicere  potest:  respicit  enimsi- 
cut  objectum  bonum  speratum;  sed  quia  bonum  speratum  est  arduum 
possibile,  ahquando autem fit  ahquodarduum  possibile nobis,  nonpernos, 
sed  per  ahos;  ideo  spes  etiam  respicit  illud  per  quod  fit  nobisaliquid  pos- 


8  QVJEST.  XL,  ART.  VII  ET  VIII. 

sibile.  Inquantum  igilur  spes  respicit  bonum  speratum,  spes  ex  amore 
causatur;  non  enim  estspesnisi  de  bono  desiderato  et  amato.  Inquantum 
vero  spesrespicit  illum  per  quem  fit  aliquid  nobis  possibile,  sicamor  cau- 
satiir  ex  spe,  et  non  6  converso.  Ex  hoc  enim  quod  per  aliquem  speramus 
nobis  posse  provenire  bona,  movetur  in  ipsum  sicut  iii  bonum  nostrum ; 
et  sic  incipimus  ipsum  amare.  Ex  hocautemqu6d  amamus  aliquem,  non 
speramus  de  eo  nisi  per  accidens,  inquantum  scilicet  credimus  nos  reda- 
mari  ab  ipso;  unde  amari  abaliquofacit  nos  sperare  de  eo;  sed  amor  ejus 
causatur  ex  spe  quam  de  eo  habemus. 
Et  per  haec  patet  responsio  ad  objecta. 
ARTICULUS  VIII.  —  uTRUM  spesconferatad  operationem,  vel  magis 

IMPEDIAT. 

Ad  octavum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  spesnon  adjuvet  operatio- 
nem,  sed  magis  impediat.  Ad  spem  enim  securitas  pertinet.  Sed  securitas 
parit  negligentiam,  quaeimpedit  operationem.  Ergo  spes  impedit  operatio- 
nem. 

2.  Praeterea,  tristitia  impedit  operationem,  ut  supra  dictum  est  (quaest. 
xxxviii,  art.  3).  Sed  spes  quandoque  causat  trislitiam ;  dicitur  enim  (Prov.  xiii, 
i2) :  Spes  qux  differtur  affligit  animam.  Ergo  spes  impedit  operationem. 

3.  Prseterea,  desperatio  contrariatur  spei,  ut  dictum  est  (art.  4  hujus 
quaest.).  Sed  desperatio  maxime  in  rebus  beUicis  adjuvat  operationem;  di- 
citur  enim  fll.  Reg.  ii,  26)  quod  «  periculosa  est  desperatio.  »  Ergo  spes  fa- 
cit  contrarlum  effectum,  impediendo  sciiicetoperationem. 

Sed  contra  esl  quod  dicitur  (I.  Gor.  xix,  I0)qu6d  qui  arat  dehet  arare  in 
spe  fructus percipiendi{\) ;  et  eadem  ratio  esl  in  omnibusaliis. 

CONCLUSIO.  —  Spes,  cum  arduum  et  bonum  possibile  respiciat,  ex  ipsa  delecta- 
tione,  quam  in  unoquoque  gignit,  quam  maxime  juvat  ad  operationem. 

Respondeo  dicendum  qu6d  spes  per  se  habet  qu6d  adjuvet  operationem 
inlendendo  ipsam;  et  lioc  ex  duobus  :  primo  quidem  ex  ratione  sui  objecti, 
quod  estbonum  arduum  possibile;  existimatioenimardui  excitatattentio- 
nem ;  existimatio  vero  possibilis  non  retardat  conatum ;  unde  sequitur  qu6d 
homo  intense  operetur  propter  spem.  Secund6  ver6  ex  rationesui  effectiis; 
spesenim,  ut  supra  diclum  est  (quaest.  xxxii,  art.  3),  causat  delectationem, 
quae  adjuvat  operalionem,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xxxiii,  art.  4),  unde 
spesoperationem  adjuvat. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  spes  respicit  bonum  consequendum; 
securitas  autem  respicit  maium  vitandum.  Unde  securitas  magis  videtur 
opponi  tlmori  quam  adspem  pertiiiere;  et  tamen  securitas  noncausatne- 
gligeniiam,  nisi  inquanlum  diminuit  existimationem  ardui,  in  quo  etiam 
diminuitur  ratio  spei ;  illa  enim  in  quibus  liomo  nullum  impedimentum  ti- 
met,  quasi  jam  non  lepulanturardua. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  spes  per  se  causat  delectationem,  sed 
per  accidens  est  ut  causet  tristitiam,  ut  supra  dictum  est  (quaist.  xxxii, 
art.  3,  ad  2). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  desperatio  in  bello  fit  periculosa  propter 
aliauam  spem  adjunctam.  llli  enim  qui  desperant  de  fuga,  debilitantur  in 
fugiendo,  sed  speiant  mortem  suam  vindicare;  et  ideo  ex  hac  spe  acrius 
pugnant,  unde  peiiculosi  hostibus fiunt. 

(\)  Vol  sic  |)aul6  pleuius  :  Debet  in  spe  qui  arat,  arare,  et  qui  triturat,  in  spe  fructus 
percipiendi. 


QU^ST.  XLI,  ART.  I. 


9 


QU^STIO  XLI. 

DE  TIMORE  SECUNDUM  SE,   IN  QUATUOR  ARTICULOS  DWISA. 

Consequenter  considerandum  est  primo  de  timore,  et  secundo  de  audacia.  Circa  ti- 
morem  consideranda  sunt  quatuor  :  primodeipso  timore;  secundo  de  objecto  ejus ; 
tertio  decausa  ipsius;  quartode  effectu.  Circa  primum  quaeruntur  quatuor  :  r  Utrum 
timor  sit  passio  animae.  —  2°  Utriim  sit  specialis  passio.  —  3°  Utrum  sit  aliquis  ti- 
mor  naturaiis.  —  4°  De  speciebus  timoris. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  timor  sit  passio  anim^. 

Dc  his  etiam  infra,  art.  2  corp. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  timor  non  sit  passio  animse. 
Dicitenim  Damascenus  (Orth.  fid.  lib.  iii,  cap.  23),  quod  <'  timor  est  virtus 
secundum  systolen,  » id est contractionem, «  essentiae  desiderativa (4 ).  «  Sed 
nulla  virlus  est  passio,  ut  probatur  (Ethic;  lib.  ii,  cap.  5).  Ergo  timor  non 
est  passio. 

2.  Pi'c3eterea,  omnis  passio  est  effectus  ex  praesentia  agentis  proveniens. 
Sed  timor  non  est  de  aliquo  praesenti,  sed  de  futuro,  ut  Damascenus  dicit 
(Orth.  fid.  lib.  ii,  cap.  12).  Ergotimor  non  est  passio. 

3.  Praeterea,  omnis  passio  animae  est  motus  appetitus  sensitivi,  qui  se- 
quitur  appreliensionem  sensus.  Sensus  autem  non  est  apprehensivus  fu- 
turi,  sed  pra?sentis.  Ciim  ergo  timor  sit  de  malo  futuro,  videtur  quod  non 
sit  passio  animae. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  (De  civ.  Dei,  lib.  xiv,  cap.  7et  9)  enume- 
rat  timorem  inter  alias  animae  passiones. 

CONCLUSIO.  —  Timor  cum  malum  per  se  respiciat  cum  aliqua  corporali  transmu- 
talione,  necesse  est  passionem  animae  esse. 

Respondeo  dicendum  quod  inter  caeteros  animae  motus  post  tristitiam 
timor  magis  rationem  obtinet  passionis.  Ut  enim  supra  dictum  est  (quaest. 
XXII,  art.  4),  ad  rationem  passionis  primo  quidem  pertinet  quod  sit  motus 
passivae  virtutis,  ad  quam  scilicet  comparetur  suum  objectum  per  modum 
activimoventis,  eo  quod  passio  est  effectus  agentis;  et  per  hunc  modum 
etiam  sentire  et  intelligere  dicuntur  pati.  Secundo  magis  proprie  dicitur 
passio  motusappetitivaevirtutis;  et  adhuc  magis  proprie  motusappetitivae 
virtutis  habentisorganum  (2j  corporale,  quifit  cum  aliqua  transmutatione 
corporali;  et  adhuc  propriissime  iili  motus  passiones  dicuntur  qui  impor- 
lant  aliquod  nocumentum.  Manifestum  est  autem  quod  timor,  ctim  sit  de 
malo,  ad  appetitivam  potentiam  pertinet,  quae  per  se  respicit  bonum-et 
malum;  pertinet  autem  ad  appetitum  sensitivum;  fit  enim  (3)  cum  quadam 
transmutatione,  scilicet  cum  contractione,  ut  Damascenus  dicit  (Orth.  fid. 
lib.  iii,  cap.  23),  et  importat  etiam  habitudinem  ad  malum  secundtim  quod 
malum  habet  quodammodo  victoriam  super  aliquem  (4).  Unde  verissime 
ipsicompetit  ratio  passionis;  tamen  post  tristitlam,  quae  est  de  praesenti 
malo ;  nam  timor  est  de  malo  futuro,  quod  non  ita  movet  sicut  praesens. 


(\)  2u?T0^,rj  graece  idem  quod  laline  dicitur 
contractio.  Haec  autem  pars  quae  subjungitur, 
essentice  desiderativa ,  minus  apte  respondet 
graecae  plirasi  quae  significat  sulum  rou  ovTOg 
KJrsxzi/.Yi.> ,  id  est ,  ipsius  esse  appetitivam  ; 
quod  aliud  est  ab  essentia,  ait  Nicolai. 

(2)  Ita  ex  cod.  Tarrac,  Garcia  et  edit.  Patav. 
ann.  •<7i2.  Cod.  Alcan.  :  Et  adhuc  etiam  ma- 
gis  dicitur  proprie,  etc.  Al.  :  Secundo  magis 


proprii  dicitur  passio  motus  appetitivce  tir- 
tutis ,  habentis  organum ,  etc,  intermediis 
omissis.  Edit.  Patav.  ann.  -IGOS  :  Secundo  pro- 
pri^  dicilur  passio  motus  appetitncB  magis 
virtutis  habentis  organum,  etc,  aliis  pariter 
omissis. 

(3i  Ita  cod.  Alcan.et  edit.  Roman.Al.,  etiam. 

(4)  Ita  cbdd.  Alcan.,  Tarrac.  aliique,  et  edit. 
Patav.  Al.,  super  aliquod  bonum. 


10  QU.EST.  XLT,  ART.  I  ET  II. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  virlus  (1 )  nominat  quoddam  principium 
actionis:  et  ideo  inquantum  interiores  motus  appetitivae  vn'tutissuntprin- 
cipia  exteriorum  actuum,  dicuntur  virtutes.  Pliilosophus  autem  negat  pas- 
sionem  esse  virtutem,  quae  est  habitus.  .       .      v  •*  ^^ 

Ad  secundum  dicendum,  quod  sicutpassiocorporipnaturahsprovemtex 
corporalipreesentia  agentis;  itapassio  animffiprovenitexanimahpr^sentia 
corporali  vel  reah,  inquantum  scilicet  malum,  quod  est  futurum  reahter, 
est  prsesens  secundiim  apprehensionem  anim^. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  sensus  non  apprehendit  futurum ;  sed  exeo 
quod  appreiiendit  prcesens,  animal  naturali  instinctu  movetur  ad  speran- 
dum  futurum  bonum,  vel  timendumfuturummalum. 

ARTICULUS  n.  —  uTRim  timor  sit  specialis  passio. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Yidetur  qu6d  timor  non  sit  specialis 
passio.  Dicit  enim  Augustinus  (Qusest.  hb.  lxxxiit,  qu^st.  33,  non  procul  ^ 
fin  )  au6d  «  quem  non  exanimat  metus,  neque  cupiditas  eum  vastat,  nec 
jEffritudo,  id  est,  tristitia,  eum  macerat,  nec  ventilat  gest.enset  vana  Iseti- 
tia.  »  Ex  quo  videtur  quod  remototimore,  omnes  alise  passiones  removen- 
tur.  Non  ergo  est  passio  speciahs,  sed  generalis.  ^  •      .       xa 

2.  Prseterea,  Philosophus  dicit  (Ethic.  hb.  vi,  cap.  2,  circ.  prmcM,  qu6d 
«  ita  se  habet  in  appetitu  prosecutio  et  fuga,  sicut  in  mte  lectu  afflrmatio 
et  negatio.  »  Sed  negatio  non  est  ahquid  speciale  m  inteliectu,  sicut  nec 
affirmatio.  sed  aliquid  commune  ad  multa.  Ergo  necfugam  appetitu.  Sed 
niiiil  est  aliud  timor  quamfuga  quaedam  mali.  Ergo  timor  non  est  passio 

^^sl^^Pr^terea,  si  timor  essetpassio  speciahs,  prsecipu^  in  irascibili  esset. 
Est  autem  timor  etiam  in  concupiscibih  •,  dicit  enim  Philosophus  (Rhetor 
lib.  II,  cap.  5),  quod  « timor  est  tristitia  quaedam;  »  et  Damascenus^  dicil 
(Orth.  fid:  hb.  III,  cap.  23),qu6d  «  timor  est  virtus  desiderativa.  »  Trisiitia 
autem  et  desiderium  suntin  concupiscibili,utsupradictumest(qu^st.xxx 
et  xxxv,  art.  4).  Non  est  ergo  passio  specialis,  cum  pertineat  ad  diversas 

^^Sed  ^contra  estquodtimor  condividitur  aliis  passionibus  animae,  ut  patet 
per  Damascenum  (Orth.  fid.  lib.  ii,  cap.  45).  ,       .      .  ^. 

CONCLUSIO  —  Cum  timoris  objectum  sit  malum  futurum  difficile  cui  resisti 
non  potest,  opirtet  ipsum  esse  animi  passionem  a  cajteris  distinctam  etseparatam. 

Respondeo  dicendum  qu6d  passiones  animse  recipiunt  speciem  ex  ob- 
iectis;  unde  specialis  passio  est  quae  habet  speciale  objectum.  Timor  au- 
temhabet  speciale  objectum,  sicut  et  spes:  sicut  enim  objectum  spei  est 
boiium  futurum,  arduum,  possibile  adipisci;  ita  objectum  timoris  est  malum 
futurum,  difficile,  cui  resisti  non  potest.  Unde  timor  est  specialis  passio 

animse.  .  .       j    •       « «^ 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ofnnes  passiones  anima;  derivantur  ex 

uno  principio,  scilicet  examore,  in  quo  habent  ad  invicemconnexionem; 

etratione  hujusconnexionis,  remoto  timore,  removentur  ahae  passiones 

animae,  non  ideo  quia  sit  passio  generahs. 
Ad  secu?idum  dicendum,  qu6d  non  omnis  fuga  appetitOs  est  tiirior,  sed 

fugaab  aliquo  speciah  objecto,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.).  Et  ideo  hcet 

fufia  sit  quoddam  generale,  tamen  timor  estpassio  speciahs.  _ 
Ad  tertium  dicendum,  qu6d  timor  nullo  modo  est  in  concupiscibih;  non 

enim  respicit  malum  absolut6,  sed  cum  quadam  difflcultate  vel  ardm- 

(4)  Virtuseo  loco  idem  sonat  ac  vox  grjcca  JJvy/At'?,  scd  non  «^rrJj. 


QUiEST.  XLI,  ART.  II  ET  lll.  11 

tate  (l),  ut  ei  resisli  vixpossit.  Sedquiapassionesirascibilis  derivantur  a  pas- 
sionibusconcupiscibilis,  etadeasterminantur,ut  supra  dictum  est(qusest. 
XXV,  art.  1),  ideo  timori  attribuuntur  ea  quse  sunt  concupiscibilis.  Dicitur 
enim  timor  esse  tristitia,  inquantum  objectum  timoris  est  contristans,  si 
praesens  fuerit;  unde  et  Philosopiius  dicit  (ibid.),  qu6d  «  timor  procedit  ex 
phantasia  futuri  mali  corruptivi  vel  contristativi.  »  Similiter  et  desiderium 
attribuitur  a  Damasceno  timori,  quia  sicut  spes  causatur  vel  oritur  k  desi- 
derio  boni,  ita  timor  est  ex  fuga  mali;  fuga  autem  mali  oritur  exdesiderio 
boni,  ut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  xxv,  art.  2,  et  quaest.  xxix,  art.  2,  et 
quaest.  xxxvi,  art.  2). 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  sit  aliquis  timor  naturalis. 
Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  timor  aliquis  sit  naturalis. 
Dicit  enim  Damascenus  (Orth.  fid.  lib.  iii,  cap.  23,  in  princ),  quod  «  est 
quidam  timor  naturaUs,  nolente  anima  dividi  a  corpore.  » 

2.  Prseterea,  timor  ex  amore  oritur,  ut  dictum  est  (art.  prsec.  ad  1).  Sed 
est  aliquis  amor  naturalis,  ut  Dionysius  dicit  (De  div.  nom.  cap.  4,  part.  2, 
lect.  9).  Ergo  etiam  est  aliquis  timor  naturalis. 

3.  Prseteiea,  timor  opponitur  spei,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xl,  art.  4 
ad  1).  Sed  estaiiqua  spes  naturae,ut  patet  per  id  quod  dicitur  (Rom.  iv,  18) 
de  Abraham,  quod  contra  spem  naturse  in  spem  gratiae  credidiL  Ergo  etiam 
est  ahquis  timor  naturae. 

Sed  contra,  ea  quae  sunt  naturalia,  communiter  inveniuntur  in  rebus 
animatis  et  inanimatis.  Sed  timor  non  invenitur  in  rebus  animatis  etina- 
nimatis.  Ergo  timor  non  est  naturalis. 

CONCLUSIO.  —  Timor  quidam  naturalis  est,  qui  respicit  malum  quoquo  modo 
laedens,  et  corrumpens  naturae  bonum :  et  quidam  non  naturalis,  secundum  quem 
malum  timemus,  non  naturae  oppositum,  sed  bono  amato  vel  desiderato. 

Respondeo  dicendum  quod  ahquis  motus  dicitur  naturalis,  quia  ad  ipsum 
inclinat  natura.  Sed  hoc  contingit  dupliciter :  uno  modo,  quod  totum  per- 
ficitur  a  natura  absque  aliqua  operatione  apprehensivae  virtutis,  sicut  mo- 
veri  surstim  est  motus  naturalis  ignis,  et  augeri  est  motus  naturahs  ani-v 
malium  et  plantarum.  Alio  modo  dicitur  motus  naturalis  ad  quem  natura 
inclinat,  licet  non  perficiatur  nisi  per  apprehensionem,  quia,  sicut  supra 
dictum  est  (qnaest.  x,  art.  1,  et  quaest.  xvii,  art.  9  ad  2),  motus  cognitivae  et 
appetitivae  virtutis  reducuntur  in  naturam  sicut  in  principium  primum.  Et 
perhuncmodum  etiam  ipsiactusappreliensivae  virtutis,  ut  intelligere,  sen- 
tire  et  memorari,  et  etiam  motus  appetitus  animalis  quandoque  dicuntur 
naturales.  Et  per  hunc  modum  potest  dici  timor  naturalis ;  et  distinguitur 
k  timore  non  naturaji  secundiim  diversitatemobjecti.  Est  enim,  ut  Philoso- 
phus  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  5),  timor  de  malo  corruptivo;  quod  natuni 
refugit  propter  naturale  desiderium  essendi;  et  talis  timor  dicitur  esse 
naturalis :  et  iterum  de  malo  contristativo,  quod  non  repugnat  naturae, 
sed  desiderio  appetitus;  et  talis  timor  non  est  naturalis;  sicut  etiam  su- 
pra  (quaest.  xxx,  art.  3,  et  quaest.  xxxi,  art.  7),  amor,  concupiscentia  et  de- 
lectatio  distincta  sunt  per  naturale  et  non  naturale.  Sed  secundum  pri- 
mam  acceptionem  naturalis,  sciendum  est  quod  quaedam  de  passionibus 
animae  quandoque  dicuntur  naturales,  utamor,  desiderium  et  spes;  aliae 
vero  naturales  dici  non  possunt;  et  hoc  ideo  quia  amoretodium,  desi- 
derium  et  fuga  important  inclinationem  quamdam  ad  prosequendum 
bonum  et  lugiendum  malum ;  quae  quidem  inclinatio  pertinet  etiam  ad 

{i)  Suppie  conjunctum  quasi  dicat,  malum  arduum  ac  diffir.iU  advincmdum. 


12  QVESl.  XLl,  ART.  III  ET  IV. 

appetitum  naturalem-,  et  ideo  est  amor  quidam  naturalis;  et  desiderium 
vel  spes  potest  quodammodo  dici  eliam  in  rebus  naturalibus  cognitione 
careiitibus.  Sed  aiiae  passiones  animseimportant  quosdam  motus,  ad  quos 
nuilo  modo  sufficit  inciinatio  naturalis;  vel  quia  de  ratione  harum  passio- 
num  estsensus  seu  cognitio,  sicutdictum  est(qu3est.  xxxi,  art.  4,et  quaest. 
XXXV,  art.  1),  quod  appreiiensio  requiritur  ad  rationem  delectationis  et 
doloris;  unde  qui  carent  cognitione,  non  possuntdici  delectari  veldolere; 
aut  quia  luijusmodi  motus  sunt  contra  rationem  incliiiationis  naturalis, 
puta  quod  despeiatio  refugit  bonum  propter  aliquam  difficultatem,  et  ti- 
morrefiigit  impugnationem  mali  contrarii,  ad  quod  est  incl^;iatio  naturalis. 
Etideo  liujusmodi  passionesnullo  modo attribuuntur  rebusinanimatis. 
Et  per  lioc  patet  responsio  ad  objecta. 
\RT!CtILUS  IV.  —  UTUUM  convenienter  assicnentur  species  timoris. 

D«  Lis  cliani  2  2,  qiiaest.  xix,  art.  4  aJ  1 ,  et  Sent.  lil ,  dist.  26 ,  qu«st.  l,  art.  3  corp.  fin.  et  dist.  34  , 
quffist.  II,  art.  4,  quaest.  II  ad  6,  et  De  verit.  quaesl.  xxvi,  art.  4  ad  7. 

Ad  quartum  sic  procedilur.  1.  Videtur  qu6dinconvenienter  Damascenus 
(Ortli.  fid.  lib.  11,  cap.  i5)  assignetsexspeciestimoris,  scilicet  «  sognitiem, 
erubescentiam,  verecundiam,  admirationem ,  stuporem,  agoniam.  »  Ut 
enim  Pliilosoplius  dicit  (Hiiet.  lib.  n,  cap.  5),  «  timor  est  de  malo  contrista- 
livo.  »  Ergo  species  timoris  debent  respondere  speciebus  tristitiae.  Sunt 
autem  quatuor  species  tristitiye,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xxxv,  art.  8). 
Ergo  soltim  debent  esse  quatuor  species  timoris  eis  correspondentes. 

2.  Prffiterea,  illud  quod  in  actu  nostro  consistit,  nostrae  potestati  subji- 
citur.  Sed  timor  cst  de  malo  quod  excedit  potestatem  nostram,  ut  dictum 
est  (art.  2  luijus  quaBst.).  Non  ergo  segnities,  et  erubescentia,  et  vere- 
cundia,  qnffi  respiciunt  operationem  nostram,  debent  poni  species  timoris. 

3.  Pra3terea,  timor  est  de  futuro,  ut  dictum  est  (art.  i  et  2  hujusquaest.). 
Sed  verecundia  est  de  turpi  actu  jam  commisso,  ut  Gregorius  Nyssenus 
dicit  (Nemesius,  lib.  De  nat.  hom.  cap.  20).  Ergo  verecundia  non  est  spe- 
cies  timoris. 

4.  I^raeterea,  timor  non  est  nisi  de  malo.  Sed  admiratio  et  stupor  sunt  de 
magno  et  insolito,  sive  bono,  sive  malo.  Ergo  admiratio  et  stupor  non  sunt 
species  timoris. 

5.  Pra3terea,  philosophi  ex  admiratione  sunt  moti  ad  inquirendum  veri- 
tatem,  ut  dicitur  in  principio  Metaph.  (cap.  2  a  princ).  Timor  autem  non 
movet  ad  inquirendum,  sed  magis  ad  fugiendum.  Ergo  admiratio  non  est 
species  timoris. 

Sedin  contrarium  sufflcit  auctoritas  Damasceni  et  Gregorii  Nysseni(loc. 
sup.  cit.). 

CONCLUSIO.  —  Scx  sunt  timoris  species  a  sacris  doctoribus  expositae :  segnitics, 
«rubescentia,  verecundia,  adrairatio,  stupor  etagonia. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  dictum  est  (art.  2  hujus  quaest.),  timor 
cst  dc  futuro  maio  quod  excedit  potestatem  timentis,  ut  scilicet  ei  resisti 
non  possiL  Sicut  autem  bonum  hominis,  ita  et  malum  potest  considerari 
\e\  in  operatione  ipsius,  vel  in  cxterioribus  rebus.  In  operatione  autem 
ipsius  hominis  potest  duplex  malum  timeri  :  prim6  quidem  labor  gravans 
naturam;  ot  sic  causatur  segnities,  cum  scilicet  aliquis  refugit  operari 
propter  timorem  excedentislaboris.  Secund6  turpitudo  laedens  opinionem; 
cl  sic  si  turpitudo  timeatur  in  actu  committendo,  est  erubescentia;  si  au- 
tem  sitde  turpi  jam  facto,  est  verecundia.  Malum  aulem  quod  in  exterio- 
fibus  rebus  consistit,  tripliciter  potest excedere  hominis  facultatem  ad  re- 
«istendum.  Primo  quidem  ratione  suae  magnitudinis,  ciim  aliquis  scilicet 


QU^ST.  XLIT,  ART.  I.  43 

considerataliquodmagnummalum,cujusexitum  considerarenonsufficit; 
et  sic  est  admiratio  (1).  Secund6  ratione  dissuetudinis,  quia  scilicet  aliquod 
malum  inconsuetum  nostrse  considerationi  offertur,  et  sic  est  magnum 
nostra  reputatione;  et  hoc  modo  est  stupor,  qui  causatur  ex  insolita  ima- 
ginatione.  Tertio  modo  ratione  improvisionis,quia  scilicet  provideri  non 
polest,  sicut  futura  infortunia  timentur ;  et  talis  timor  dicitur  agonia, 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  illse  species  tristitiae  quae  supra  po- 
sitse  sunt  (qusest.  xxxy,  art.  8),  non  accipiuntur  secundum  diversitatem 
objecti,  sed  secundiim  effectus,  et  secundum  quasdam  speciales  rationes; 
et  ideo  non  oportetqu^dillae  species  tristitiae  respondeant  istis  speciebus 
timoris,  quae  accipiuntur  secundiim  divisionem  propriam  objecti  ipsius 
timoris. 

Ad  secundum  dicendum,  qu5d  operatio,  secundiim  qu6d  jam  fit,  subdi- 
tur  potestati  operantis.  Sed  aliquid  circa  operationem  considerari  potest, 
facultatem  operantis  excedens,  propter  quod  aliquis  refugit  actionem.  Et  se- 
cundiim  hoc  segnities,  erubescentia  et  verecundia  ponuntur  species  timoris. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  de  actu  prseterilo  potest  timeri  convicium 
vel  opprobrium  futurum;  et  secundiim  hoc  verecundia  estspecies  timoris. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  non  quselibet  admiratio  et  stupor  sunt  spe- 
cies  timoris,  sed  admiratio  quae  est  de  magno  malo,  et  stupor  qui  est  de 
malo  insolito.  Vel  potest  dici  qu6d  sicut  segnities  refugit  laborem  exte- 
rioris  operationis,  ita  admiratio  et  stupor  refugiunt  difficultatem  consi- 
^erationis  rei  magnse  et  insolitse,  sive  sit  bona,  sive  mala ;  ut  hoc  modo 
se  habeant  admiratio  et  stupor  ad  actum  intellectils,  sicut  segnities  ad 
exteriorem  actum. 

Ad  quintum  dicendum,  qu6d  admirans  refugit  In  praesenti  dare  judicium 
de  eo  quod  miratur  timens  defectum;  sed  in  futurum  inquirit.  Stupens 
autem  timet  et  in  praesenti  judicare,  et  in  futuro  inquirere.  Unde  admiratio 
est  principium  philosophandi ;  sed  stupor  est  philosophicse  considerationis 
impedimentum. 

QU^STIO  XLII. 

DE  OBJECTO  TIMORIS,  IN  SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  objecto  timoris ;  et  circa  hoc  quaeruntur  sex :  l»Utrum 
bonum  sitobjectum  timoris  vel  malum.  —  2°  Utrum  malum  naturae  sit  objectum 
limoris.  —  3°  Utnim  timor  sit  de  malo  culpae.  —  4"  Utriim  ipse  timor  timeri  possit. 
—  5"  Utnim  repentina  magis  timeantur.  —  6"  Utriim  ea  contra  quae  non  est  reme- 
dium,  magis  timeantur. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  objectum  timokis  sit  bonum  vel  malum. 

Dc  his  etiam  infra,  art.  5  et  4  corp.  et  quaest.  XLU,  art.  2  et  5  corp.  et  qiiaest.  Xi.lil,  art.  \  corp.  ei 
2  2,  quoest.  XIX,  art.  2  corp.  fin.  et  Sent.  III,  dist.  26,  qusest.  I,  art.  2  corp. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  bonum  sit  objectum  timoris. 
Dicit  enim  Augustinus  (Quaest.  lib.  lxxxhi,  quaest.  33,  in  princ),  quod 
«  nihil  timemus,  nisi  ne  id  quod  amamus,  aut  adeptum  amittamus,  aut  non 
ad ipiscamur  speratum.  m  Sed  id  quod  amamus  est  bonum.  Ergo  timor  res- 
picit  bonum  sicutproprium  objectum. 

(I)  Neque  hisobstat,  aitSylvhis,  quod  adml-  neraliter  de  admiratione,sicut  inpart.  5,  sed  de 

ralio  proprie  dicta  sit  de  aliquo  novo  et  insolito,  ea  quas  est  species   timoris  ;  quod   autem  noa 

ut  dicilur(part.  III,  qua?st.  XY,  art.  8),  sive  iliud  quaelibet  adrairatio  sit  species  timoris,  hic  ad  4. 

>'f  '-inum  sive  malura;  quia  hic  non  agitur  ge-  exprimit  S.  Doctor., 


U  QVJEST.  XLII,  ART.  I  ET  U. 

2.  Pra3lerea,  Philosophus  dicit  (Rhetor.  lib.  ii,  cap.  5)  quod  «  potestas,  et 
super  alium  esse,  est  terribilis  >»  (IJ.  Sed  hujusmodi  est  quoddam  bonum. 
Ergo  bonum  est  objectum  timoris. 

3.  Praeterea,  in  Deo  nihii  malum  esse  potest.  Sed  mandatur  nobis  ut 
Deum  timeamus,  secundum  illud  (Psal.  xxxin,  10) :  Timete  Deum,  omnes 
sancti  ejus.  Ergo  etiam  timor  est  de  bono. 

Sed  contra  est  quod  Damascenus  dicit  (Orth.  fid.  lib.  ii,  cap.  42)  qu6d 
«  timor  est  de  malo  futuro.  » 

CONCLUSIO.  —  Cum  timor  fugam  quamdam  importet,  necessarium  est  ut  pro- 
prie  et  per  semalum  respiciat  ut  objectum,  bonum  vero  non  nisi  per  accidens. 

Respondeo  dicendum  quod  timor  est  quidam  motus  appetitivae  virtutis. 
Ad  virtutem  autem  appetitivam  perlinet  prosecutio  et  fuga,  ut  dicitur(Eth. 
lib.  VI,  cap.  2).  Estautem  prosecutio  boni,  fuga  autem  mali.  Unde  quicum- 
quemotus  appetitivae  virtutisimportat  prosecutionem,  habetaliquodbonuni 
proobjecto;  quicumque  autem  importat  fugam,  habet  malum  pro  ob- 
jecto.  Unde  cum  timorfugam  quamdam  importet,  primo  et  per  se  respicit 
malum  sicut  proprium  objectum.  Potest  autem  respicere  etiam  bonum  se- 
ci^ndum  qu6d  habet  habitudinem  ad  malum;  quod  quidem  potest  esse  du- 
YJliciter  :  uno  quidem  modo,  inquantum  per  malum  privaturbonum  :  ex 
hoc  autem  ipso  est  aliquid  malum,  quod  est  privativum  boni.  Undecum 
fugiatur  malum  quia  malum  est,  sequitur  ut  fugiatur  quia  privat  boniim 
quod  quis  amando  prosequitur.  Et  secundum  hoc  diint  Auguslinus  (loc. 
cit.  in  arg.  1),  quod  «  nulla  est  causa  timendi,  nisi  ne  amitiatur  bonum 
amatum.  »  Alio  modo  comparatur  bonum  ad  malum,  ut  causa  ipsius,  in- 
quantum  scilicet  aliquod  bonum  suavirtute  potestinducerealiquod  nocu- 
mentum  in  bonoamato(2).  Et  ideo  sicutspes,  ut  supra  dictumest(qu3est.xL, 
art.  7),  ad  duo  respicit,  scilicet  ad  bonum  in  quod  tendit,  et  ad  id  per  quod 
sperat  se  bonum  concupitum  adipisci ;  ita  etiam  timor  ad  duo  respicit, 
scih'cet  ad  malum  quod  refugit,  et  ad  illud  bonum  quod  suil  virtute  po- 
test  infligere  malum.  Et  per  hunc  modum  Deus  timetur  ab  homine,  in- 
quantum  potest  infligere  poenam  vel  spiritualem  vel  corporalem;  etper 
hunc  etiam  modum  timetur  potcstas  alicujus  hominis,  maxime  quando  est 
Isesiva,  vel  quando  est  injusta,  quia  sic  in  promptu  habet  nocumentum  in- 
ferre;  ita  etiam  timetur  super  alium  esse,  id  est  innili  alii,  ut  scilicetin 
ejus  potestate  sit  constitutum  nobis  nocumentum  inferre;  sicut  ille  qui 
est  conscius  criminis,  timetur  (3)  ne  crimen  revelet. 

Et  per  Iioc  patet  responsio  ad  objecta. 

ARTICULUS  II.  —  UTRIJM   MALUM   NATUR.B    SIT   OBJECTUM  TIMORIS. 
Dc  his  cdam  infra,  art.  6  aJ  2 ,  et  2  2,  qnaest.  CXLIV,  art.  \  corp. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  \.  Videtur  qu6d  timor  non  sit  de  malo  na- 
tura3.  Dicit  enim  Philosophus  (Rhet.  Ub.  ii,cap.  5,  post  med.),qu6d  «timor 
consiliativos  facit  (4).  »  Non  autem  consiliamur  de  his  quae  a  natura  eve- 
niunt,  ut  dicilur  (Eth.  lib.  iii,  cap.  3).  Ergo  limor  non  est  de  malo  naturde. 

2.  Prcfiterea,  defectus  naturaies  semper  homini  imminent,  ut  mors  et 
alia  hujusmodi.  Si  igitur  de  hujusmodi  malis  esset  timor,  oporteret  qu6d 
homo  semper  esset  in  timore. 

(I)  Ita  passini  codd.  et  cditi.  Nicolai ,  esse  pnta  si   aurercndo   illud  boiium  ei  noceat  qm 

ipsum   est  tcrribile.  Aristolelcs  juita  vcrsio-  valdc  amat  illud,  ut  vitani,  divitias  et  similia. 
liom  Traii.ziiiitii  :  In  potcslale  alterius  esse,  (o)  \\.,  tiiret. 

ut    plurimum  nalum  eit    limorem  inferre.  (4)  Ex  pra?co  jSouXrjTLxoix;,  id  cst,  ad  consi- 

(2j  Nou   tanquani  iii   suhjocti)  quod   paliatur  linm  capicnduni  proclivos,  ut  a  mul:sr,ua3  tir.icnt 

illud  nocumcDtuni,  scd  in  objccto  in  quod  cadat;  libcrcntur. 


QU/EST.  XLll,  ART.  11  ET  III.  15 

3.  PriEterea,  natura  non  movet  adcontraria.  Sed  maliim  naturse  prove- 
nit  ex  natura.  Ergo  quod  timendo  aliquis  refugiat  hujusmodi  malum,  non 
est  a  natura.  Timor  ergo  naturalis  non  est  de  malo  naturae,  ad  quem  tamen 
hoc  mahim  pertinere  videtur.  * 

Sed  contra  est  quod  Philosophusdicit(Eth.  lib.  ni,  cap.  6,  a  med.),  quod 
«  inter  omnia  terribilissijnum  est  mors,  »  quge  est  malum  naturse. 

CONCLUSIO.  —  Malum  naturae  non  est  timoris  objectum,  nisi  cum  aliqua  evasio- 
nis  spe  apprehendatur  ut  propinquum. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  5, 
in  princ.},  «  timor  provenit  ex  phantasia  futuri  mali  corruptivi  vel  contris- 
tativi.  » 'Sicut  autem  contristativum  malum  est  quod  contrariatur  volun- 
tati,  ita  corruptivum  malum  est  quod  contrariatur  naturce;  et  hoc  estma- 
lum  naturae.  Unde  de  malo  naturae  potest  esse  timor.  Sed  considerandum 
est  qu6d  malum  naturae  quandoque  est  k  causa  naturali ;  et  tunc  dicitur 
malum  naturae,  non  solum  quia  privat  naturae  bonum,  sed  etiam  quia  est 
effectus  naturse,  sicut  mors  naturahs,  et  alii  hujusmodi  defectus.  Ali- 
quando  ver6  malum  naturae  provenit  ex  causa  non  naturali,  sicut  mors 
quaj  violenter  infertur  a  persecutore.  Etutroque  modo  malum  naturae  quo- 
dammodo  limetur,  et  quodammodo  non  timetur.  Cum  enim  timor  prove- 
niat  ex  phantasia  futuri  mali,  ut  dicit  Philosophus  (loc.  sup.  cit.},  illud 
quod  removet  futuri  mali  phantasiam,  excludit  etiam  timorem.  Qu6d  au- 
tem  non  appareat  aliquod  malum  ut  futurum,  potest  ex  duobus  contin- 
gere  :  uno  quidem  modo,  ex  hoc  qu6d  est  remotum  et  distans ;  hoc  enim 
propter  distantiam  imaginamurut  nonfuturum;  etideo  vel  non  timemus, 
vel  parum  timemus.  Ut  enim  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  n,  cap.  5,  circ. 
princ),  «  quae  valde  longe  sunt,  non  timentur;  sciunt  enim  omnes  quod 
morientur ;  sed  quia  non  prope  est,  nihil  curant.  »  Alio  modo  aestimatur 
aiiquod  maluni  quod  est  futurum,  ut  non  futurum,  propter  necessitatem, 
quaj  facit  ipsum  aestimare  ut  praesens.  Unde  Philosophus  dicit  (Rhetor.  lib.  n, 
cap.  5,  circ.  med.),  quod  illi  «  qui  jam  decapitantur,  non  timent,  videntes 
sibi  necessitatem  mortis  imminere. »  Sed  ad  hoc  quod  aiiquis  timeat, 
oportet  adesse  aliquam  spem  salutis.  Sic  igitur  malum  naturae  non  time- 
tur.  quia  non  apprehenditur  ut  futurum.  Si  ver6  malum  naturae,  quod  est 
corruptivum,  apprehendatur  ut  propinquum,  et  tamen  cum  aliqua  spe 
evasionis,  tunc  timebitur, 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  malum  naturse  quandoque  non  pro- 
venit  a  natura,  ut  dictum  est  (in  corp.},  secundum  tamen  qu6d  a  natura 
provenit,  etsi  non  ex  toto  vitari  possit,  potest  tamen  differri ;  et  sub  hac 
spe  potest  esse  consilium  de  vitatione  ipsius. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  malum  naturae,  etsi  semper  immineat, 
non  tamen  semper  imminet  de  propinquo ;  et  ideo  non  semper  timetur. 

Ad  terlium  dicendum,  quod  mors  et  alii  defectus  naturae  proveniunt  k 
natura  universali ;  quibus  tamen  repugnat  natura  particularis,  quantum 
potest ;  et  sic  ex  inclinatione  particularis  naturae  est  dolor  et  tristitia  de 
hujusmodi  malis,cumsunt  praesentia;  et  timor,  si  immineantinfuturum(l). 

ARTICULUS  III.  —  UTRUSI  TIMOR  SIT  DE  MALO  CULPiE. 
De  his  etiam  2  2,  quaest.  CXLIV,  art.  \  corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  timor  possit  esse  de  malo 
cuipae.  Dicit  enim  Augustinus  super  canon.  Joan.  (tract.  9,  circ.  med.}, 
quod  «  timore  casto  timet  homo  separationem  a  Deo.  »  Sed  nihil  separat 

(!)  Sive  pracvideantur  immiQere  ;  si  de  proximo  salfem. 


16  QU^ST.  XLII,  ART.  111. 

nos  a  Deo  nisi  culpa,  secundum  illud  (Isai.  lix,  2)  :  Peccata  vestra  divise- 
runt  inter  vos  et  Deum  vestrum.  Ergo  timor  potest  esse  de  malo  culpae. 

2.  Pneterea,  Tullius  dicit  (De  Tusculanis  Quaestionibus,  lib.  iv,  aliq,  k 
princ),  rt  quod  de  iliis  timemus,  ciim  futura  sunt,  de  quorum  praesentia 
tristamur.  »  Sed  de  malo  culpae  potest  aliquis  dolere  vel  tristari.  Ergo 
etiam  malum  culpae  aliquis  potest  timere. 

3.  Prajterea,  spes  tiniori  opponitur.  Sed  spes  potest  esse  de  bono  virtu- 
tis,  ut  patet  per  Philosopiium  (Etii.  lib.  ix,  cap.  4,  parum  ante  med.),  et 
Apostolus  dicit  (Gaiat.  v,  iO)  :  Confido  in  vobis  in  Domino,  quod  nihll  aliud 
sapietis.  Ergo  etiam  timor  potest  esse  de  malo  culpae. 

4.  Praeterea,  verecundia  est  quaedani  species  timoris,  ut  supra  dictum  est 
(qusest.  I,  art.  4j.  Sed  verecundia  est  de  turpi  facto,  quod  est  malum  cui- 
pse.  Ergo  et  timor. 

Sed  confra  est  quod  Philosophus  dicit  (Rhet,.  lib.  ii,  cap.  5),  quod  «  non 
omnia  mala  timentur;  puta  si  aliquis  erit  injustus,  aut  tardus.  » 

CONGLUSIO.  —  Gum  culpae  maluin  humanac  subjaceat  potestati  et  voluntati,  de 
60  non  per  se  potestirtimor  esse. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xl,  art.  d,  et 
qusest.  xLi,  art.  2),  sicut  objectum  spei  est  bonum  futurum  arduum,  quod 
quis  potest  adipisci;  ita  timor  est  de  malo  futuro  arduo,  quod  non  potest 
de  faciii  vitari.  Ex  quo  potest  accipi  quod  id  quod  omnino  subjacet  potes- 
tati  et  voluntati  nostrae,  non  habet  rationem  terribilis;  sed  illud  soliim  est 
terribile  quod  habet  causam  extrinsecam.  Malum  autem  culpae  propriam 
causam  habet  voluntatem  humanam,  et  ideo  proprie  non  habet  rationem 
terribilis.  Sed  quia  voluntas  ab  aliquo  exteriori  potest  inclinari  ad  peccan- 
dum,  si  illud  inclinans  habeat  magnam  vim  ad  inclinandum,  secundum 
hoc  poterit  esse  timor  de  malo  culpae,  inquantum  est  ab  exteriori  causa; 
puta  ctim  aliquis  timet  commorari  in  societate  malorum,  ne  ab  eis  ad  pec- 
candum  inducatur.  Sed  proprie  loquendo,  in  tali  dispositione  magis  timet 
homo  seductionem  (1)  quam  culpam  secundum  propriam  rationem,  idest, 
inquantum  est  voluntaria ;  sic  enim  non  habet  ut  timeatur. 

Ad  prinmm  ergo  dicendum,  quod  separatio  a  Deo  est  quaedam  poena 
consequens  peccatum;  et  omnis  pocna  aliquo  modo  est  ab  exteriori  causa. 

Ad  secundum  diceudum,  quod  tristitia  et  timor  in  uno  conveniunt,  quia 
utrumque  est  de  malo;  differunt  autem  in  duobus  :  in  uno  quidem,  quia 
tristitia  est  de  malo  praesenti,  timor  de  malo  futuro;  in  alio  vero,  quia  tris- 
titia,  ctim  sit  in  concupiscibili,  respicit  malum  absolute,  unde  potest  esse 
de  quocumque  malo,  sive  parvo,  sive  magno,  timor  vero,  cum  sit  in  iras- 
cibih,  respicit  malum  cum  quadam  arduitate,  seu  difficultate,  quae  tollitur 
inquantum  aliquid  subjacet  voluntati.  Et  ideo  non  omnia  timemus  quai 
sunt  futura,  de  quibus  tristamur  cum  sunt  pra3sentia,  sed  aliqua,  quae  sci- 
licet  sunt  ardua. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  spes  est  de  bono  quod  quis  potest  adipisci. 
Potest  autem  aliquis  adipisci  bonum  vel  per  se,  vel  per  alium.  Et  ideo  spes 
potest  esse  de  actu  virtutis,  qui  est  in  potestate  nostra  constitutus;  sed  ti- 
mor  est  de  malo  quod  non  subjacet  nostrae  potestati :  et  ideo  semper  ma- 
lum  quod  timetur  est  a  causa  extrinseca,  bonum  autem  quod  speratur, 
potest  esse  et  a  causa  intrinseca,  et  a  causa  extrinseca. 

4d  quarium  dicendum,  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xli,  art.  4 
ad  2  et  3j,  verecundia  non  est  timor  de  actu  ipso  peccati,  sed  de  tur- 

{\)  Vel  aliam  qaaaicumque  gravem  tenlalioncm  cui  resistere  non  sufGciat,  sed  succumbat. 


QU.^ST.  XLll,  ART.  IV  ET  V.  17 

pitudine  vel  ignominia  qutfi  consequitur  ipsum,  quae  est  a  causa  ex 
trinseca. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  timor  ipse  timeri  possit. 

\  Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  timor  timeri  non  possit. 

Omne  enim  quod  timetur,  timendo  custoditur,  ne  amittatur;  sicut  ille  qui 

timet  amittere  sanitatem,  timendo  custodit  eam.  Si  igitur  timor  timfeatur, 

timendo  se  custodiet  iiomo  ne  timeat;  quod  videtur  esse  inconveniens. 

2.  Praeterea,  timor  est  quaedam  fuga.  Sed  niliii  fugit  seipsum.  Ergo  ti- 
mor  non  timet  timorem. 

3.  Prseterea,  timor  est  de  futuro.  Sed  ille  qui  timet,  jam  habet  timorem. 
Non  ergo  potest  timere  timorem. 

Sed  contra  est  quod  liomo  potest  amare  amorem,  et  dolere  de  dolore. 
Ergo  etiam  pari  ratione  potest  timere  timorem. 

CONCLUSIO.  —  Potest  timor  timeri  prout  ex  aliqua  extrinseca  causa  provenit, 
non  autem  ut  subjacet  humanse  voluntati. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictumest  (art.  praec.}, illud  sdlii^r:  ba- 
betrationem  terribilis  quod  ex  causa  extrinseca  proverwt,  non  autem  quod 
provenit  ex  voluntate  nostra.  Timor  autem  partim  provenit  ex  causa  ex- 
trinseca,  et  partim  subjacet  voluntati.  Provenit  quidem  ex  causa  extrin- 
seca,inquantum  est  passio qusedam  consequens  pliantasiam  (i)  imminentis 
mali ;  et  secundum  iioc  potest  aliquis  timere  timorem,  nescilicet  immineat 
ei  necessitas  timendi  propter  ingruentiam  alicujus  excellentis  mali.  Sub- 
jacet  autem  voluntati,  inquantum  appetitus  inferior  obedit  rationi;  unde 
homo  potest  timorem  repellere ;  et  secundiim  hoc  timor  non  potest  timeri, 
ut  dicit  Augusiinus  (Quaest.  lib.  lxxxiii,  qusest.  33). 

Sed  quia  lationibus  quas  inducit  ahquis  posset  uti  ad  ostendendum 
quod  timor  nullo  modo  timeatur,  ideo  ad  eas  respondendum  est. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  non  omnis  timor  est  unus  timor,  sed 
secundiim  diversa  quae  timentur,  sunt  diversi  timores.  Nihil  ergo  prohibet 
quin  timore  (2j  aliquis  praeservet  se  ab  aho  timore,  et  sic  custodiat  se  non 
timentem  illo  timore. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  cum  sit  alius  timor  quo  timetur  malum 
imminens,  et  aiius  timor  quo  timetur  ipse  timor  mali  imminentis,  non  se- 
quitur  quod  idem  fugiat  seipsum,  vel  quod  sit  idem  fuga  sui  ipsius. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  propter  diversitatem  timorum  jam  dictam, 
timore  praesenti  potest  homo  timere  futurum  timorem. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  repentina  magis  timeantur. 

De  his  etiam  infra,  quaest.  XLVlll ,  art.  3  ad  3. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  insolita  et  repentina  non 
sint  magis  terribilia.  Sicut  enim  spes  est  de  bono,  ita  timor  est  de  malo.  Sed 
experientia  facit  ad  augmentum  spei  in  bonis.  Ergo  etiam  facit  ad  aug- 
mentum  timoris  in  mahs. 

2.  Praeterea,  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  5,  ante  med.),  qu6d 
«  magis  timentur  non  qui  acutae  sunt  irae,  sed  mites  et  astuti.  »  Constat 
autem  quod  illi  qui  acutae  irae  sunt,  magis  habent  subitos  motus.  Ergo  ea 
quae  sunt  subita,  sunt  minus  tenibilia. 

3.  Praeterea,  quae  sunt  subita  minus  considerari  possunt.  Sed  tanto  ali- 
quamagis  timentur,  quanto  magis  considerantur ;  unde  Philosophus  dicit 
(Ethic.  hb.  III,  cap,  8,  in  fin.),  quod  c(  aliqui  videntur  fortes  propter  igno- 

(1)  Sive  imaginationera  \eram  scilicet  ac  rea-  (2)  Ita  codd,  Alcan.  et   Tarrac.  cum  editis 

lem,  non  ficlitiam  et  inanem,  vel  vana  mala       plurimis.  Al.,  quin  in  uno  timcre;  et  infra, 
somniantem.  cusiodidt  se  non  timere  tunc  illo  timore. 


18  QU^ST.  XLll,  ART.  V  ET  VI. 

rantiam;  qui  si  cognoverint  qu6d  aliud  sit  quam  suspicantur,  fugiunt.  » 
Ergo  repentina  minus  timentur. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (Confess.  lib.  ii,  cap.  6  a  med.) : 
«  Timor  insolita  et  repentina  exhorrescit,  rebus  quse  amantur,  adversan- 
tia,  dum  praecavet  securitati.  » 

CONGLUSIO.  —  Insolita  et  repentina  mala,  cum  majora  et  magis  irreparabilia 
appareant,  magis  eliam  timentur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  3  hujus  quaest.), 
objectum  timoris  est  malum  imminens,  quod  non  de  facili  repelli  potest. 
tioc  autem  ex  duobus  contingit,  scilicet  ex  magnitudine  mali,  et  ex  debili- 
tate  timentis.  Ad  utrumque  autem  horum  operatur  quod  aliquid  sit  insoli 
tum  et  repentinum.  Primo  quidem  facit  ad  hoc  quod  malum  imminens  ma 
jus  appareat.  Omnia  enim  corporalia  et  bona  et  mala,  quanto  magis  consi- 
derantur,  minora  apparent;  et  ideo  sicut  per  (i)  diuturnitatem  dolor  prtB- 
sentis  mali  mitigatur,  ut  patet  per  Tullium  (De  tuscul.  Quaest.  lib.  iii,  ali- 
quant.  a  med.);  ita  etiam  ex  praemeditatione  minuitur  timor  futuri  mali. 
Secundo,  aliquid  esse  insolitum  et  repentinum  facit  ad  debilitatem  timen- 
tis,  inquantum  subtrahit  remedia  quse  homo  potest  praeparare  ad  repellen- 
dum  futurum  malum,  quae  esse  non  possunt  quando  ex  improviso  malum 
occurrit. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  objectum  spei  est  bonum  quod  quis  po- 
test  adipisci;et  ideo  ea  quse  augmenlant  potestatem  hominis,  nalasunlau- 
gere  spem,  et  e^dem  ratione  diminuere  timorem,  quia  timor  est  de  malocui 
non  de  facili  potest  resisti.  Quia  igitur  experientia  facit  hominem  magis 
potentem  ad  operandum,  ideosicut  augetspem,  ita  diminuit  timorem. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  illi  qui  habent  iram  acutam,  non  occul- 
tant  eam ;  et  ideo  nocumenta  ab  eis  illata  non  ita  suntrepentina  quin  pree- 
videantur.  Sed  homines  mites  et  astuti  occultant  iram ;  et  ideo  nocumen- 
tum  quod  ab  eis  imminet,  non  potest  praevideri,  sed  ex  improviso  advenit; 
et  propler  hoc  Philosophus  dicit  qu6d  tales  magis  timentur. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  per  se  loquendo,  bona  vel  mala  corporalia 
in  principio  majora  apparent.  Cujus  ratio  est,  quia  unumquodque  magis 
apparet,  contrario  juxta  se  posito ;  unde  ctim  aliquis  slatim  a  paupertate 
ad  divitias  transit,  propter  paupertatem  prseexistentem  divitias  magis  aes- 
timat;  et  6  contrario  divites  statim  ad  paupertatem  devenientes,  eam  ma- 
gis  horrent.  Et  propter  hoc  malum  repentinum  magis  timetur,  quia  magis 
videtur  esse  malum.  Sed  potest  propter  aliquod  accidens  contingere  quod 
magnitudo  alicujus  mali  lateat,  puta  ciim  hostes  se  insidiose  occultant;  et 
tunc  verum  est  qu6d  malum  ex  diligenti  consideratione  fit  terribilius. 

ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  EA  CONTRA  QUiE  NON  EST  REMEDIUM,  MACIS 

TIMEANTUR. 

Adsextum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  ea  quae  non  habent  reme- 
dium,  non  sintmagis  timenda.  Ad  limorem  enim  requiritur  qu6d  remaneat 
aliqua  spes  salutis,  ut  supra  dictum  est  (art.  2  hujus  quaest.).  Sed  in  malis 
quae  non  habent  remedium,  nulla  remanet  spes  salutis.  Ergo  talia  maia 
nullo  modo  timentur. 

2.  Praeterea,  malo  mortis  nullum  remedium  adhiberi  potest;  non  enim 
sccundum  naturam  potest  esse  reditus  a  morte  ad  vitam.  Non  tamen  mors 
maximc  timetur,  ut  dicit  Philosophus  (Rhetor.  lib.  ii,  cap.  5,  circ.  princ). 
Non  ergo  ea  magis  timentur  quae  remedium  non  habent. 

(11  Ita  coJJ.  Alcan.  ct  Camer.  cum  Nicolai.  Al.,  propjer. 


QU.4^ST.  XLKi,  AIIT.  i.  19 

3.  Pra3terea,  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  i,  cap.  6,  parum  ante  med.), 
quod  «  non  est  magis  boniim  quod  est  diuturnius,  eo  quodestunius  dicl ; 
^nequequod  est  perpetuum,  eoquod  non  est  perpetuum  (i).  »  Ergo  eadem 
[•atione  neque  majus  malum.  Sedeaquae  non  habentremedium,  nonviden- 
tur  differre  ab  ahis,  nisi  propter  diuturnitatem  \e\  perpetuitatem.  Ergo 
propter  hoc  non  sunt  pejora,  vel  magis  timenda. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Rhetor.  lib.  ii,  cap.  5,  circ.  med.}, 
qu6d  «<  omnia  timenda  sunt  terribiliora,  quaecumque,  si  peccaverint,  cor- 
rigi  non  contingit;  aut  quorum  auxiha  non  sunt,  aut  non  facilia.  » 

GONCLUSIO.  —  Mala  quae  non  vitari,  vel  non  ita  facile  possunt,  magis  timenda 
etiam  sunt. 

Respondeo  dicendum  quod  objectum  timoris  est  malum.  Unde  illud 
quodfacit  adaugmentum  mali,  facitad  augmentum  timoris.  Malum  autem 
augetur  non  soliim  secundum  spcciem  ipsius  mali,  sed  etiam  secundum 
circumstantias,  ut  ex  supra  dictis  apparet  (quaest.  x\'ni,  art.  3).  Inter  cae- 
teras  autem  circumstantias  diuturnitas  vel  etiam  perpetuitas  magis  videtur 
facere  ad  augmentum  mali.  Ea  enim  quae  sunt  in  tempore,  secundiim  du- 
rationem  temporls  quodammodo  mensurantur.  Unde  si  pati  aliquid  in  tem- 
pore  tanto  est  maJum,  pati  idem  in  duplo  tempore  apprehenditur  ut  du- 
platum;  et  secundum  hanc  rationem  pati  idem  in  infmito  tempore,  quod 
est  perpetuo  pati,  habet  quodammodo  infinitum  augmentum.  Mala  autem 
quae  postquam  advenerint,  non  possunt  habere  remedium,  vel  non  de  fa- 
cili,  accipiuntur  ut  perpetua  vel  diuturna;  et  ideo  maxim^  redduntur  ti- 
menda. 

Ad  primvm  ergo  dicendum,  quod  remedium  mali  est  duplex  :  unum, 
per  quod  impeditur  futurum  malum,  ne  adveniat;  ettali  remedio  sublato, 
aufertur  spes,  et  per  consequens  timor;  unde  de  tali  remedio  nunc  nonlo- 
quimur.  Ahud  remedium  mali  est  quomalum  jam  prsssens  r<imovetur;  et 
de  taii  remedio  nunc  loquimur. 

Ad  secundum  dicendum,  quod,  licet  mors  sit  irremediabile  malum,  ta- 
men  quia  non  imminet  de  prope,  non  timetur,  ut  supra  dictum  est  (art.  2 
hujus  quaest.). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  Philosophus  ibi  loquitur  de  per  se  bono, 
quod  est  bonum  secundiim  speciem  suam :  sic  autem  non  fit  aiiquid  ma- 
gis  bonum  propter  diuturnitatem  vel  perpetuitatem,  sed  propter  naturam 
ipsius  boni. 

QUJESTIO  XLIII. 

DE  CAUSA  TIMORIS,   IN  DUOS  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  causa  timoris ;  et  circa  hoc  quaeruntur  duo :  1»  Utrum 
causa  timoris  sit  araor.  —  T  Utrum  causa  timoris  sit  defectus. 

A.RTICULUS  I.  —  UTRUM  causa  timoris  sit  amor. 

Dc  his  etiain  infra,  art.  2  corp.,  et  2  2,  qusest.  xix,  art.  9  ad  5,  et  Psal.  XXVIII. 

Ad  primum  sic  proceditur.  4 .  Videtur  quod  amor  non  sit  causa  timoris. 
Hiud  enim  quod  introducit  aliquid,  est  causa  ejus.  Sed  «  timor  introducit 
amorem  charitatis,  «  ut  Augustinus  dicit  super  1  Canonicam  Joan.  (tract. 
9,  ante  med.}.  Ergo  timor  est  causa  amoris,  et  non  e  converso. 

(\)  Sivft  inversis  verbis  ac  transpositis  :  Ne       eo  quod  unius  diei  (supple  bonum  est)  ut  in 
perpeiKum  quidcm  bonurn  id  eo  magis  erit       veteri  versione. 
honum;  seJ  nequc  magis  quotl  diulumius  est 


20  QU^ST.  XUII,  ART.  I  ET  II. 

2.  Prseterea,  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  5,  ante  med.),  qu6d 
«  illi  maxime  timentur  a  quibus  expeclamus  imminere  nobis  aliqua  mala. » 
Sed  propter  hoc  qu6d  ab  aliquo  expectamus  malum,  magis  provocamur 
ad  odium  ejus  quam  ad  amorem.  Ergo  timor  magis  causatur  ab  odio  quam 
ab  amore. 

3.  Praiterea,  supra  dictum  est  (quaest.  xlii,  art.  3),  qu6d  ea  quae  sunt 
nobis  ipsis,  non  habent  rationem  terribiiium.  Sed  ea  quae  sunt  ex  amore 
maxime  proveniunt  ex  intimo  cordis.  Ergo  timor  ex  amore  non  causatm:' 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (Qua^st.  hb.  lxxxiii,  quaest.  33,  ia 
princ.)  :  «  NulH  dubium  est,  non  aham  esse  metucndi  causam,  nisi  ne  id 
quod  amamus,  aut  adeptum  amittamus,  aut  non  adipiscamur  speratum.  » 
Omnis  ergo  timor  causatur  ex  hoc  qu6d  aliquid  amamus.  Amor  igitur  est 
causa  timoris. 

GONGLUSIO.  — •  Gum  nulla  aha  tirnoris  causa  sit  nisi  ne  id  quod  amamus  aut  adep- 
tum  amiltamus,  aut  non  adipiscamur  speratum,  amor  est  limoris  causa. 

Respondeo  dicendum  qu6d  objecta  passionum  animae  se  habent  ad  eas 
tanquam  formae  ad  res  naturales  vel  artificiales;  quia  passiones  animae 
specicm  recipiunt  ab  objectis,  sicut  res  prsedictse  a  suis  formis.  Sicut  igi- 
tur  quidquid  est  causa  formae,  est  causa  rei  constitut^  per  ipsam;  itaetiam 
quidquid,  et  quocumque  modo  est  causaobjecti,  est  causa  passionis.  Con- 
tingit  autem  aliquid  essecausam  objecti  vel  per  modum  causae  efficientis, 
vel  per  modum  dispositionis  materialis ;  sicut  objectum  delectationis  est 
bonum  apparens,  conveniens,  conjunctum,  cujus  causa  efficiens  est  illud 
quod  facit  conjunctionem,  vel  quod  facit  convenientiam,  vel  bonitatem, 
vel  apparentiam  hujusmodi  boni ;  causa  autem  per  modum  dispositionis 
materialis  est  habitus  vel  quaecumque  dispositio,  secundum  quam  fit  ali- 
cui  conveniens  aut  apparens  iliud  bonum  quod  est  ei  conjunctum.  Sic 
igitur  in  proposito  objectum  timoris  est  aeslimatum  malum  futurum,  pro- 
pinquum,  cui  resisti  defacili  non  potest;  et  ideo  illud  quod  potest  inferre 
tale  mahim,  est  causa  elTectiva  objecti  timoris,  et  per  consequens  ipsius 
timoris;  illud  autemper  quod  aliquis  ita  disponitur,  ut  aliquid  sit  ei  tale, 
est  causa  timoris  et  objecti  ejus  per  modum  dispositionis  materialis;  et 
hoc  modo  amor  est  causa  timoris.  Ex  hoc  enim  qu6d  aliquis  amat  aliquod 
bonum,  sequitur  qu6d  privativum  talis  boni  sit  ei  malum;  et  per  conse- 
quens  qu6d  timeat  ipsum  tanquam  malum. 

Ad  prinmm  ergo  dicendum,  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  praec. 
art.  1),  timor  per  se  et  primo  respicitad  malum  quod  refugit,  quod  oppo- 
nitur  alicui  bono  amato,  et  sic  timor  per  se  nascitur  ex  amore  ;  secundari6 
ver6  respicit  ad  id  per  quod  provenit  tale  malum;  et  sic  per  accidens 
quandoque  timor  inducit  amorem,  inquantum  sciiicet  homo  qui  timet  pu- 
niri  a  Deo,  servat  mandata  ejus;  et  sic  incipit  sperare,  et  spes  introducit 
amorem,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xl,  art.  7). 

Ad  sernndum  dicendum,  qu6d  iile  a  quo  expectamus  mala,  prim6  qui- 
dem  odio  habetur;  sed  postquam  ab  ipso  jam  incipiunt  sperari  bona,  tunc 
incipit  amari.  Bonum  autem,  cui  contrariatur  malum  quod  timetur,  v\ 
principio  amabatur. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procedit  de  eo  quod  est  causa  mali 
terribilis  per  modum  ellicientis;  amor  autem  est  causa  ejus  per  modum 
materialis  dispositionis,ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

ARTICULUS   II.  —  UTRUM   CAUSA   TIMORIS   SIT   DEFECTUS(i). 

Ad  secundum  sic  proceditur.  4.  Videtur  qu6d  defectus  non  sit  causa  ti- 

{{)  Per  defcctuua  intelligitur,   tum  imbecillitas  ad  resislcndura   malo   immiaenti,  tum  carea- 


QU-^^.ST.  XLIV,  ART.  I.  2i 

Tnoris.  llli  enim  qui  potentiam  habent,  maxime  timentur.  Sed  defectus 
eoiitrariatur  potentiae.  Ergo  defectus  non  est  causa  timoris. 

2.  Pi-aeterea,  illi  qui  jam  decapitantur,  maxime  sunt  in  defectu.  Sed  tales 
non  timent,  ut  dicitur  (Rtiet.  lib.  ii,  cap.  5,  circa  med.).  Ergodefectus  non 
est  causa  timoris. 

3.  Praiterea,  decertare  ex  fortitudine  provenit,  non  ex  defectu.  Sed  de- 
certantes  timent  eos  qui  cum eisdem  (1)  decertant,  ut  dicitur  (Rhetor.  iib.  ii, 
ibid.).  Ergo  defectus  non  est  causa  timoris. 

Sed  contra,  contrariorum  contrarise  sunt  causae.  Sed  divitia^,  et  robur, 
et  multitudo  amicorum,  et  potestas  excludunt  timorem,  ut  dicitur  (Rhet. 
]ib.  n,  ibid.,  a  med.).  Ergo  ex  defectu  horum  timor  causatur. 

CONCLUSIO.  —  Defectus  alicujus  virtutis  seu  ipsa  resistendi  imbecilUtas,  ad  ti 
morem  disponit :  efficit  autem  timorem  virtus  et  robur  quod  timetur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  praec),  duplex 
causa  timoris  accipi  potest :  una  quidem  per  modum  materialis  dispositio- 
nis  ex  parte  ejus  qui  timet;  alia  per  modum  causae  efficientis  ex  parte  ejus 
qui  timetur.  Quantiim  igitur  ad  primum,  defectus  per  se  loquendo  est 
causa  timoris;  gx  aliquo  enim  defectu  virtutis  contingit  quod  non  possit 
aliquis  de  facili  repellere  imminens  mahim.  Sed  tamen  ad  causandum  ti- 
morem  requiritur  defectus  cum  ahqua  mensura.  Minor  enim  est  defectus 
qui  causat  timorem  futuri  mali,  quam  defectus  consequens  malum  prae- 
sens,dequoesttristitia-,  et  adhucessetmajordefectus(2),sitotaliter  sensus 
mah  auferretur,  vel  amor  boni,  cujus  contrarium  timetur.  Quantum  ver6 
ad  secundum,  virtus  et  robur  per  se  loquendo  est  causa  timoris.  Ex  hoc 
enim  quod  aliquid  quod  apprehcnditur  ut  nocivum,  est  virtuosum,  con- 
tingit  quod  ejus  effectus  repelli  non  potest.  Contingit  tamen  per  accidens 
quod  aliquis  defectus  ex  ista  parte  causat  timorem,  inquantum  ex  ahquo 
defectu  contingit  quod  aliquis  veht  nocumentum  inferre,  puta  propter  in- 
justitiam,  vel  quia  ante  Iobsus  fuit,  vel  quia  timet  laedi. 

Ad  primurn  ergo  dicendum,  quod  ratio  illa  procedlt  de  causa  timoris  ex 
parte  causae  effici  en  tis  '3) . 

Ad  secundum  dicendum,  quod  illi  qui  jam  decapitantur,  sunt  in  passione 
praesentis  mali,  et  ideo  ille  defectus  excedit  mensuram  timoris. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  decertantes  timent,  non  propter  potentiam, 
qua  decertare  possunt,  sed  propter  defectum  potentiae  :  ex  quo  contingit 
quod  se  superaturos  non  confidunt. 

QUtESTIO  xliv. 

DE  EFFECTIBUS    TIMOUIS,   IN   QUATUOR  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  effectibus  timoris,  et  circa  hoc  quaeruntur  quatuor : 
1°  Utrum  timor  faciatcontractionem.  —  2"  Utriim  faciat  consiliativos.  —  3»  Utrum 
faciat  tremorem.  —  4"  Utriim  impediat  operatiouem. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  timor  faciat  contractionem. 
De  his  ctiara  supra,  qiiaest.  XXV,  art.  'I  corp.  et  quaest.  XLV,  art.  4  ad  -i  et  2. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  timor  non  faciat  contractio- 

tia  corum  quibus  opus  sit  ad  malum  illud  re-  (5)  Scilicet  quod  aliqui  maxime  propfer  illo- 

pellfiulum.  rum  potentiam  vel  facuUatem  quam  ad  nocen- 

(4 )  Edit.  Nicolai  liabet,  fro  eisdem.  dum  babent,  timeantur,  ut  recte  explicat  Philo- 

(2)  Puta,  slupor  et  iuseusibilitas  quaeclam  om-  sophus. 
nem   plane  deiectum  exsuperans,  quia  omnem 
humsmum  sensum  aufert. 


22  QUiEST.  XLIV,  ART.  I. 

nem.  Contraclione  enim  facta,calor  et  spiritusadinteriora  revocantur.  Sed 
ex  muUiliidine  caloris  et  spirituum  in  inlerioribus  magnificatur  cor  TA)  ad 
audacterallquidaggrediendum,utpatetin  iratis;cujuscontrariuminliinore 
accidit.  Non  ergo  timor  facit  oonlractionem.  ;f 

2.  Praeterea,  multiplicatis  spiritibuset  calore  in  interioribus  percontrac- 
tionem,  sequitur  quod  homo  in  vocem  prorumpal,  ut  patet  in  dolentibus. 
Sed  timenies  non  emitiunt  vocem,  sed  magis  redduntur  taciturni.  Ergo  ti- 
mor  non  facit  contraclionem. 

3.  Prasterea,  verecundia  estquaedam  species  timoris,ut  supradictum  est 
(quasst.  xLi,  art.  4).  Sed  verecundati  rnbescunt,  ut  dicit  Tullius  (De  Tuscul. 
quaest.lib.iv,aliquant.  aprinc),  et  Philosophus(Elhic.  lib.  iv,cap.  ult.  circa 
princ).  Kubor  autem  faciei  npn  attestatur  contractioni,  sed  conlrario.  Non 
ergo  contraclio  est  effectus  timoris. 

Sed  contra  est  quod  Damascenus  dicit  (Orth.  fid.  lib.  ni,  cap.  23),  qu6d 
« timor  est  virtus  secundum  systolem,  »  id  est  secundiim  contractionem. 

CONGLUSIO.  —  Sicut  in  morienlibus  natura  propter  virlulis  debilitatem  ad  inle- 
riora  seserecipil;  ita  in  timentibus  calor  cum  spiritibus  ad  interiora  contrahitur. 

Respondeo  dlcendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xxvni,  art.  5), 
in  passionibus  animae  est  sicut  formale  ipse  motus  appetitivae  potentiae;  si- 
cut  autem  materiale  transmutatio  corporalis;  quorum  unum  alteri  propor- 
tionalur.  Unde  secundiim  similiiudinera  et  rationem  appetitivi  motCis  se- 
quitur  corporalis  transmutatio.  Quantum  autem  ad  animalem  motum  appe- 
titus,  timor  contractionem  quamdam  importat.  Cujus  ratio  est,  quia  timor 
provenit  exphantasiaalicujus  mah  imminentis,  quod  difficile  repelli  potest, 
ut  supradictum  est  (quaest.  xli,  art.  2).  Quod  autem  aliquid  difficil^  possit 
repelli,  provenit  ex  debilitate  virtutis,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xliii, 
art.2).  Virtusautem  quantdestdebilior,  tanto  ad  pauciora  se  potestexten- 
dere.  Et  ideoex  ipsa  imaginatione,  quae  causat  timorem,  sequiturquaedam 
contractio  in  appetitu  (2);  sicut  etiam  videmus  in  morieniibus  quod  natura 
retrahitur  adinteriorapropterdebilitatem  virtutis;  etvidemuseliam  incivi- 
tatibus  quod  quando  cives  timent,  retrahunt  se  ab  exierioribus,  etrecur- 
runt,  quantum  possunt,  ad  interiora.  Et  secundum  similitudinem  hujus 
contractionis,  quae  pertinet  ad  appetitum  animalem,  sequitur  etiam  inti- 
more  ex  parte  corporis  contractio  caloris  etspiritunm  ad  interiora. 

Ad  prinium  ergo  dicendum,  quod,  sicut  Philosophus  dicit  in  iib.  De  pro- 
blematibus  (sect.  27,  problem.  3),  lic^tin  timentibusretrahantur  spiritusab 
exterioribus  ad  interiora,  non  tamen  est  idem  motus  spirituum  iniratiset 
timentibus.  Nam  in  iratis  propter  calorem  et  subtilitatem  spirituum,  quae 
proveniunt  ex  appetitu  vindictae,  interiiis  fit  spirituum  molus  ab  inferiori- 
bus  ad  superiora ;  et  ideo  congregantur  spiritus  et  calor  circa  cor;  ex  quo 
sequiturquod  irati  redduntur  prompti  et  audaces  ad  invadendum.  Sedin 
limentibus,  propler  fiigiditatem  ingrossantem  spiriiusmoventurasuperio- 
ribus  ad  inferiora;  quae  quidem  frigiditasconlingitex  imaginatione  defec- 
tCis  virtulis;  et  idco  non  multiplicantur  calor  et  spiriius  circa  cor,  sed  ma- 
gis  acorde  refugiunt.  Et  propter  hoc  timentes  non  prompte  invadunt,  sed 
rar  gisrefugiunt. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  naturale  est  cuihbet  dolenti,  sive  homini, 

(I)  Seu  magnanimum   efficilur,  vel  allum       magnificari  quod  extollitur;  quainvis  ad  lao- 
quiddam  et  excelsiini  concipit  dc  seipso  ex  quo        deni  illud  potius  pertinoat. 
reddatur  audacius  ad  id  a{;t;redieodum  quod  sc  (J)  Id  est  in  vi  appetiliva  quee  proinde  fit  lan- 

offcrt;  non   dissimili  siguilicatiooc  ac  dicitur        guidinr  in  appetendo  illo  ad  quod  aaturaliter 

iucliaatur. 


QU.^ST.  XLIV,  ART.  I  ET  II.  23 

sive  aiiimali,  quod  utalur  quocumque  auxilio  polest  ad  repellendum  noci- 
vum  pra?sens,  quod  infert  dolorem.  UndeYidemusquod  animalia  dolentia 
perculiunt  vei  faucibus  vel  cornibus.  Maximum  autem  auxilium  ad  omnia 
in  animalibus  est  calor  et  spiritus  :  et  ideo  in  dolore  natura  conservat  ca- 
lorem  etspiritum  interiiis,  ut  lioc  utatur  ad  repellendum  nocivum;  et  ideo 
Piulosophus  dicitinUb.  De  problematibus  (sect.  27,  probl.  9),  qu6d,multi- 
piicalis  spiritibus  introrsum  etcalore,  necesse  estquod  emittantur  per  vo- 
cem ;  et  propler  hoc  dolentes  vix  se  possunt  continere  quin  clament.  Sed  in 
timentibus  fit  motus  interioris  caloris  et  spirituum  a  corde  ad  inforiora,  ut 
dictum  est  (ad  arg.  praec.},  et  ideo  timor  contrariatur  formationi  vocis, 
quai  Iit  per  emissionem  spirituum  ad  superiora  per  os ;  et  propter  hoc  ti- 
mor  tacentes  facit;  et  inde  est  etiamquod  tlmQv  trementes  facit,  ut  dicit 
rhilosophus  in  lib.  De  problemat.  (loc.  cit.,  probl.  i). 

Ad  tertium  dicendum,qu6d  periculamortis  non  solum  contrariantiir  ap- 
petitui  animali,  sed  etiam  contrariantur  naturae;  et  propter  hoc  in  hujus- 
modi  timore  non  soliim  fit  contractio  exparte  appetitus,  sed  etiam  exparte 
uaturas  corporalis.  Sic  enim  disponitur  animal  ex  imaginatione  mortiscon- 
trahens  calorem  ad  interiora,  sicut  quando  naturaliter  mors  imminet;  et 
inde  est  quod  « timentes  mortem  pallescunt, »  ut  dicitur  (Eth.  lib.  vi,  cap.9, 
parum  a  princ).  Sed  malum  quod  timet  verecundia,  non  opponitur  na- 
tura?,  sed  soliim  appetitui  animali ;  et  ideo  fit  quaedam  contractio  secun- 
diim  appetitum  animalem,non  autem  secundtim  naturamcorporalem;  sed 
magis  anima,  quasi  in  se  contracta,  vacat  ad  motionem  spirituum  et  ca- 
loris;  unde  fit  eorum  diffusio  ad  exteriora;  et  propter  hoc  verecundati 
rubescunt. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  timor  faciat  consiliativos(I). 

e 

De  his  etlam  2  2,  qaaost.  XLVii,  art.  9  ad  3,  et  qurest.  LIV,  art.  3  ad  4,  et  quaest.  XXIX,  art.  7  corp.  et 

Psal.  XXII  fin. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  timor  non  faciat  consilia- 
tivos.  Non  enim  est  ejusdem  consiliativos  facere,  et  consilium  impedire. 
Sed  timor  consilium  impedit;  omnis  enim  passio  perturbat  quietem,  quae 
requiritur  ad  bonum  usum  rationis.  Ergo  timor  non  facit  consiliativos. 

2.  Pr8eterea,consi!ium  est  actus  rationis  de  futuris  cogitantis  et  delibe- 
rantis.  Sed  aliquis  timor  est  «  excutiens  cogitata,  et  mentem  a  suo  locore- 
movet,  »  ut  Tullius  dicit  (De  Tusculanis  Quaestionibus,  lib.  iv,  aliquant.  k 
princ).  Ergo  timor  non  facit  consiliativos,  sed  magis  impedit  consilium. 

3.  Praeterea,  sicut  consilium  adhibetur  ad  vitanda  mala,  ita  etiam  adhi- 
betur  ad  consequenda  bona.  Sed  sicut  timor  est  de malis  vitandis;  ita spes est 
debonisconsequendis.  Ergo  timor  non  facitmagisconsiliativos  quamspes. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  5,  circa  med.) 
qu6d  «  timor  consiliativos  facit.  " 

CONCLUSIO.  —  Quamvis  nec  timor,  neculla  animaepassio,  facultatem  consiliandi 
praebeat,  sed  magisimpediat;  consiHativos  tamen  facere  dicitur,  prout  sollicitos  red- 
dit  homines,  ut  pro  magnispericulis  consilieutur. 

Respondeo  dicendum  quod  aliquis  potest  dici  consiliativus  dupliciter: 
uno  modo  a  voluntate,  seu  sollicitudine  consiliandi ;  et  sic  timor  consilia- 
tivos  facit;  quia,  ut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  iii,  cap.  3),  «  con- 
siliamur  de  magnis,  in  quibus  quasi  nobis  ipsis  discredimus.  »  Ea  autem 
quae  timorem  incutiunt,  non  sunt  simpliciter  mala,  sed  habent  quamdam 

(I)  Pliilosophus  docet  quod  llmor  fatit  consi-        quoque  consillativus  qui  facultatem  liabct  bene 
liativos  ,  seu  consilii  avidos,  soUicitos  scilicet  ad        consiliandi. 
qusereu({um  consilium.  Sed   alio  niodo  dicitur 


24  QU^ST.  XLIV,  ART.  II  ET  III. 

magniludinem,  tum ex  eo  quod  appielienduntur  ut  quae  difficiliter  repelli 
possunt,  tum  etiam  quia  apprehenduntur  utde  prope  existentia,  sicut  jam 
dictum  est  (quaest.  xlii,  art.  2).  Undehominesmaxime  in  timoribus  quserunt 
consiliari.  Alio  modo  dicitur  aliquis  consiliativus  a  facuitate  bene  consi- 
liandi;  et  sic  nec  timor  nec  aliqua  passio  consiliativos  facit;  quia  homini 
affecto  secundum  aliquam  passionem  videtur  aliquid  vel  majus  vel  minus 
quam  sitsecundum  rei  veritatem;  sicut  amanti  videnturea  quse  amat  me- 
liora,  et  timenti  ea  quae  timet  terribiiiora.  Et  sic  ex  defectu  rectitudinis 
judicii  quffiiibet  passio,  quantiim  est  de  se,  impedit  facuitatem  bene  con- 
siliandi. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  primum, 

Ad  secundum  dicendum,  quod  quanto  aliqua  passio est  fortior,  tant6  ma- 
gis  homo  secundum  ipsam  affectus  impeditur;  et  ideo,  quandotimor  fue- 
rit  fortis,  vult  quidem  homo  consiliari,  sed^adeo  perturbatur  in  suis  co- 
gitationibus,  quod  consilium  adinvenire  non  potest;  si  autem  sit  parvus 
timor,  qui  sollicitudinem  consiliandi  inducat,  nec  multurn  rationem  con- 
turbet;  potest  etiam  conferre  ad  facultatem  bene  consiliandi  ratione  solli- 
citudinis  consequentis. 

Ad  tertium  dlcendam,  quod  etiam  spes  facit  consiliativos;  quia,  ut  Philo- 
sophus  dicit(Rhet.  lib.  ii,cap.  5,  ante  med.),  «  nulius  consiliatur  de  his  de 
quibus  desperat,  »  sicut  nec  de  impossibilibus,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  iii, 
cap.  3).  Timor  tamen  facit  magis  consiliativos  quam  spes  :  quia  spes  est  de 
bono,  prout  possumus  ipsum  consequi ;  timor  autern  de  malo,  prout  vix 
repelli  potest;  et  ita  magis  respicit  rationem  difficilis  timor  quam  spes;  in 
difficilibus  autem,  maxim^  in  quibus  nobis  non  confidimus,  consiliamur, 
sicut  dictum  est  (in  corp.  art.}. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  timor  faciat  tremorem. 

De  bis  etiani  supra,  art.  -1  ad  2  Cn  et  Psal.  XVII ,  corp.  7. 

Adtertiumsic  proceditur.  1.  VideLur  quod  tremor  non  sit  effectus  ti- 
moris.  Tremor  enim  exfrigore  accidit;  videmus  enim  infi-igidatostremere. 
Timor  autem  non  videtur  causare  frigus,  sed  magis  calorem  desiccantem : 
cujussignum  est,  quod  timentes  sitiunt,  et  praecipue  in  maximis  timor?- 
bus,  sicut  patet  in  illis  qui  ad  mxOrtem  ducuntur.  Ergo  timor  non  causuL 
tremorem. 

2.  Praeterea,  emissio  superfluitatum  excaloreaccilit;  unde  ut  plurimiim 
medicinae  laxativae  sunt  calidge.  Sed  hujusmodi  eirJssiones  superfluitatum 
ex  timore  frequenter  contingunt.  Ergo  timor  videlur  causare  calorem :  et 
sicnon  causat  tremorem. 

3.  Praeteiea,  in  timore  calor  ab  exterioribus  ad  inferiora  levocatur.  Si 
igitur  propter  hujusmodi  revocationem  caloris  in  exterioribus  homo  tre- 
mit,  videtur  similiter  quod  in  omnibus  exterioribus  membris  deberet  cau- 
sari  tremor  ex  timore.  Hoc  autem  non  videtur.  Non  ergo  tremor  corporis 
est  efiectus  timoris. 

Sed  amtra  est  quod  TuUius  dicit  (De  Tusc.  qua3St.  lib.  iv,  aliquant.  k 
princ),  quod  «  timorem  sequitur  tremor,  et  pallor,  et  dentium  strepitus.  » 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  timenles  calor  deserit,  uncle  virlulis  membra  contineatis 
dcbilitas  nascitur,  etiam  Iremorem  ex  timore  nasci  dicendum  est. 

llespondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.), 
in  timore  fit  quaedam  contractio  ab  exterioribus  ad  interiora;  et  ideo  ex- 
teriora  frigida  remanent;  etpropter  hocineis  accidit  tremor,  qui  causatur 
ex  debilitate  virtutis  continentis  membra.  Ad  hujusmodi  autem  debilila- 


QUiEST.  XLIV,  ART.  111  ET  IV.  2S 

jm  maximd  facit  defectus  caloris,  qui  est  instrumentum  quo  anima  mo- 
et,  ut  dicitur  (Deanima,  lib.  ii,  text.  50). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d,  calore  ab  exterioribus  ad  interiora 
Bvocato,  multiplicatur  calor  interius,  et  maxime  versus  inferiora,  id  est, 
irca  nutritivam;  et  ideo  consumpto  humido,  consequitur  sitis,  et  etiam 
iterdum  solutio  ventris,  et  urinae  emissio,  et  quandoque  etiam  seminis; 
el  hujusmodi  emissio  superfluitatum  accidit  propter  contractionem  ven- 
ris  et  testiculorum,  ut  Philosophus  dicit  in  lib.  De  problem.  (sect.  27, 
robl.  2). 

Unde  patet  solutio  ad  secnndum, 

Ad  tertium  dicendum,  quod  quia  in  timore  calor  deserit  cor,  a  superio 
ibus  ad  inferiora  tendens,ideotimentibus  maxime  tremit  cor,  et  membra 
use  habent  ahquam  connexionem  ad  pectus,  ubi  est  cor.  Unde  timentes 
laxime  tremunt  in  voce  propier  vicinitatem  vocalis  arteriae  ad  cor;  tremit 
tiam  labium  inferiuset  totainferior  mandibuia  propter  continuationemad 
or;  unde  et  strepitus  dentium  sequitur;  et  eadem  ratione  brachia  et  ma- 
lus  tremunt ;  vel  etiam  quiahujusmodi  membra  sunt  magis  mobilia,  prop- 
3r  quod  et  genua  tremunt  timentibus,  secundum  illud  (Isa.  xxxv,3) :  Con- 
ortate  manus  dissolutas,  et  genua  trementia  roborate. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  timor  impediat  operationem. 

Ad  quartum  sicproceditur.  1.  Videtur  quod  timor  impediat  operationem. 
'peratio  enim  maxime  impeditur  ex  perturbatione  rationis,  quae  dirigit  in 
pere.  Sed  timor  perturbat  rationem,  ut  dictum  est  (art.  2  hujus  quaest. 
d  2).  Ergo  timor  impedit  operationem. 

2.  Praeterea,  illi  qui  faciunt  aliquid  cum  timore,  facilius  in  operatione  de- 
ciunt;  sicut  si  ahquis  incedat  super  trabem  in  alto  positam,  propter  ti- 
lorem  de  facili  cadit;  non  autem  caderet,  si  incederet  super  eamdem  tra- 
lem  in  imo  positam,  propter  defectum  timoris.  Ergo  timor  impedit  opera- 
ionem. 

3.  Praeterea,  pigritia  sive  segnities  est  qusedam  species  timoris.  Sed  pi- 
Titia  impedit  operaiionem.  Ergo  et  timor. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Phihp.  ii,  2) :  Cum  metu  et  tremore 
estram  salutem  operamini;  quod  non  diceret  si  timor  bonam  operatio- 
em  impediret.  Timor  ergo  non  impedit  bonam  operationem. 

CONCLUSIO.  —  Tiinor  iinpedit  operalionem  ex  parte  instrumentorum,  per  quae 
peratio  exercetur :  sed  ex  parte  animae,  si  sit  tiraor  moderatus,  juvat,  et  hominem 
ttentius  consiliari  et  operari  facit :  secus  autem  si  sit  immoderatus. 

Respondeo  dicendum  quud  operatio  hominis  exterior  causatur  quidem 
b  anima  sicut  a  primo  movente,  sed  a  membris  corporeis  sicut  ab  ins-' 
umentis.  Contingit  autem  operationem  impediri  et  propter  defectum  ins- 
'umenti,  etpropter  defectum  principalis  moventis.  Exparte  igitur  instru- 
lentorum  corporalium,  timor,  quantum  est  de  se,  semper  natus  est  im- 
edire  exteriorem  operationem,  propter  defectum  caloris,  qui  ex  timore 
:cidit  in  exterioribus  membris.  Sed  ex  parte  animse,  si  sit  timor  modera- 
is,  non  multum  rationem  perturbans,  confert  ad  bene  operandum,  in- 
lantum  causat quamdam  soUicitudinem,  et  facit  hominem  attentiuscon- 
liari  et  operari.  Si  vero  timor  tanttim  increscat  quod  rationem  pei'turbet, 
npedit  operationem  etiam  ex  parte  animae.  Sed  de  tali  timore  Apostolus 
3n  loquitur. 

Et  per  haec  patet  responsio  ad  primum. 
Ad  secundum  dicendum,  qu6d  illi  qui  cadunt  de  trabe  in  alto  posita, 


26  ^5^iEST.  XLV,  ART.  I. 

patiunturpertiirbationesimaginationis,proptertimoremcasiisimaginati('l). 
Ad  tertium  dicendum,  quod  omnis  timens  refugit  id  quod  timet;  etideo 
cum  pigritia  sit  timor  de  ipsa  operatione,  inquantum  est  laboriosa,  impe- 
dit  operationem,  quia  retrahit  voluntatem  ab  ipsa.  Sed  timor  qui  est  de 
aliis  rebus,  intantum  adjuvat  operationem,  inquantum  inclinat  volunta- 
tem  ad  operandum  ea  per  qua3  homo  effugit  id  quod  timet. 

QUiESTIO  XLV. 

DEAUDACIA,   IN  QUATUOR  ARTICULOS  DIVISA  (2). 

Deinde  considerandum  est  de  audacia;  et  circa  hoc  quaeruntur  quatuor :  !•  Utrum 
audacia  sit  contraria  (imori.  —  T  Quomodo  audacia  se  habeat  ad  spem.  —  3»  De 
causa  audaciae.  —  4"  De  effectu  ipsius. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  audacia  sit  contraria  timori. 

De  kis  ellam  supra,  quxst.  xxiii,  art.  2  corp.  Ijd.  et  iuFra,  prsesent.  qusest.  art.  5  corp.  et  2  1, 

quaest.  CXXIII,  art.  5,  ct  quaest.  CXXIX,  art.  C  ad  2. 

Ad  primum  sic  pioceditur.  i.  Yidetur  quod  audacia  non  contrarietur  ti- 
mori.  Dicit  enim  Augustinus  (Quaest.  lib.  lxxxiii,  qusest.  31,  a  med.,  et  qu. 
31),  quod  "  audacia  vitium  est.  »  Vitium  autem  virtuti  contrariatur.  Ciim 
ergotimor  non  sitvirtus,  sed  passio,  videtur  quod  timori  non  contrarietur 
audacia. 

2.  Praeterea,  uni  unum  est  contrarium.  Sed  timori  contrariatur  spes. 
Non  ergo  contrariatur  ei  audacia. 

3.  Preeterea,  unaqu'ceque  passio  excludit  passionem  oppositam.  Sed  id 
quod  excluditur  per  timorem,  est  securitas-,  dicit  enim  Augustinus  (Con- 
fess.  lib.  II,  cap.  G,  a  med.),  quod  «  timor  securitati  praecavet.  «  Ergo  secu- 
ritas  contrariatur  timori.  Non  ergo  audacia. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  5,  a  med.),  qu6d 
«  audacia  est  timori  contraria.  » 

CONCLUSIO.  —  Cum  limor  malum  futurum  fugiat,  audacia  vero  aggrediatur  pe- 
riculum,  mauifetle  invicemconlraiiantur. 

Respondeo  dicendum  quod  de  ratione  contrariorum  est  quod  maxim^  k 
se  distent,  ut  dicitur  (Metaph.  lib.  x,  text.  13).  lllud  autem  quod  maximc 
distat  a  timore  est  audacia.  Timor  enim  refugit  nocumentum  futurum 
proptcr  ejus  victoriam  super  ipsum  timentem ,  sed  audacia  aggreditur  pe- 
riculum  imminens  propter  victoriam  sui  supra  ipsum  periculum.  Unde 
manifeste  timori  contrariatur  audacia. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ira,  audacia,  et  omnium  passionura 
nomina  dupliciter  accipi  possunt:  uno  modo,  secundiim  quod  important 
absolut^  motum  appetitus  sensitivi  in  aliquod  objectum  bonum  vel  malum, 
et  sic  sunt  nomina  passionum ;  alio  modo,  secundum  quod  simul  cum  hu- 
jusmodi  motu  importunt  reccssum  ab  ordine  ratiouis,  et  sic  sunt  nomina 
vitiorum;  ct  hoc  modo  loquiLui"  Augustinus  de  audacia.  Sed  nos  loquimur 
nunc  de  audacia  secunduin  pi'inium  modum. 

Ad  secundum  dicenduin,  quod  uni  secuudiim  idem  non  sunt  plura  con- 
traria;  sed  secundum  diversa  nihil  prohibet  uni  plura  contrariari;  et  sl 


4 


(^)  Ut   tlicl  solct;   imaqinaiio  facit  casum,  posito  forli(udini;  intcnlum  vcro  significat  mo- 

quia  is  qui  iniai^inalur  casiini  lanqiiaiii  ilifiicul-  tum  appclilus  sonsitivi ,  quo  uniinus  crigitur  ad- 

tcr  cvilaLilcm  ,  facillimc  tailil,  idque  idco,  quia  versiis  aliquod  maium   tcrribile  immincns.  De 

vis  imaginaXiva  qiio!  facullaicm  motiiccm  dcLet  audacia  juxla  primam  acccptioncm  agit  B. 'Jbo- 

dirigerc,  pcrliirLalursic  ulofliciosuo  rcctefungi  mas  (2  2,  quajst.  CXXVli';  dc  illa  vero  justa  pos- 

non  po.ssil.  teriorcm  siguiGcatioucm  scrmo  cst  iu  prffiseuti. 

(2)  Audacia  interdum  sumitur  pro  yitio  op 


QU^ST.  XLV ,  ART.  I  ET  II.  27 

ictiim  estsiipra(qiiaest.  xxm,  art.  2,  et  quaest.  xl,  art.  4),  quod  passionesiras- 
bilishabent  duplicemcontrarietatemiunam  secundumoppositionemboni 
Imali,  etsictimor  contrariatur  spei ;  aliamsecundum  oppositionem  acces- 
Is,  et  recessLls ;  et  sic  timori  contrariatur  audacia,  spei  vero  desperatio. 
Ad  tertium  dicendum,  quod  secu)'itas  non  significat  aliquid  contrarium 
[nori,  sed  solam  timoris  exclusionem ;  ille  enim  dicitur  esse  securus  qui 
3n  timet.  Unde  securitas  opponitur  timori  sicut  privatio ,  audacia  autem 
cut  contrarium;  et  sicut  contrarium  includit  in  se  privationem,  ita  auda- 
asecuritatem. 

ARTiCULUS  II.  —  UTRUM  AUDACIA  CONSEQUATUR  SPEM. 
5  hjs  etiam  snpra,  quajiit.  xxv,  art.  5  corp  ct  infra,  prffisent.  qua?st.  art.  5  corp.  et  22,  quaest.  CXXV, 
art  2  ad  .>,  et  quaest.  cxxix  ,  art.  7  corp.,  et  De  verit.  qusest   XXV,  art.  5  ad  2,  et  Etliic.  lib.  m, 
lect.  4,  col.  3. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  audacia  non  consequatur 
)em.  Audacia  enim  est  respectu  malorum  et  terribilium,  ut  dicitur  (Etliic. 
3.  iiF,  cap.  7,  circa  med.}.  Spes  autem  respicit  bonum,  ut  supra  dictum 
5t  (qua^st.  XL,  art.  1).  Ergo  habent  diversa  objecta,  et  non  sunt  unius  or- 
nis.  Ergo  audacia  non  consequitur  spem. 

2.  Prieterea,  sicut  audacia  contrariaturtimori,  ita  desperatio  contrariatur 
)ei.  Sed  timor  non  sequitur  desperationem ;  quinimo  desperalio  excludit 
norem,  ut  Phiiosophus  dicit  (Rliet.  lib.  ii,  cap.  5,  a  med.).  Ergo  audacia 
)n  consequitur  spem. 

3.  Praeterea,  audacia  intendit  quoddam  bonum,  scilicet  victoriam.  Sed 
ndere  in  bonum  arduum  pertinet  ad  spem.  Ergo  audacia  est  idem  spei. 
)n  ergo  consequitur  spem. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Eth.  lib.  iii,  cap.  8 ,  post  med.), 
i6d  « illi  qui  sunt  bonse  spei,  sunt  audaces.  »  Videtur  ergo  quod  audacia 
nsequitur  spem. 

CONCLUSIO.  —  Audacia,  quia  ad  eam  pertinet  terribilis  imminentis  prosecutio, 
em,  eamque  vehementem  consequitur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  jam  pluries  dictum  est  (et  prsecipu^ 
isest.  XXII,  art.  2),  omnes  hujusmodi  passiones  animaead  appetitivam  po- 
Qtiam  pertinent.  Omnis  autem  motus  appetitivae  potentice  reducitur  ad 
osecutionem  vel  ad  fugam.  Prosecutio  autem  vel  fuga  est  alicujus  et 
r  se  et  per  accidens;  per  se  quidem  est  prosccutio  boni,  fuga  vero  mali; 
r  accidens  autem  potest  prosecutio  esse  mali  propter  aliquod  bonum  ad- 
nctum,  et  fuga  boni  propter  aliquod  malum  adjunctum.  Quod  autem  est 
r  accidens,  sequitur  ad  id  quod  est  per  se ;  et  ideo  prosecutio  mali  sequi- 
r  prosecutionem  boni,  sicut  et  fuga  boni  sequitur  fugam  mali.  Ilaec  au- 
n  quatuor  pertinent  ad  quatuor  passiones :  nam  prosecutio  boni  pertinet 
spem,  fuga  mali  ad  timorem,  prosecutio  mali  terribilis  pertinet  ad  au- 
ciam,  fuga  vero  boni  pertinetad  desperationem.  Unde  sequitur  qu6d  au- 
cia  consequiiur  ad  spem ;  ex  hoc  enim  quod  aliquis  sperat  superare  terri- 
e  imminens,  ex  hoc  audacter  insequitur  ipsum.  Ad  timorem  vero  sequi- 
'  desperatio ;  ideo  enim  aliquis  desperat,  quia  timet  difficultatem  quae 
t  circa  bonum  sperandum. 

\djDnmwmergodicendum,qu6d  ratiosequeretur,sibonumetmalum  es- 
it  objecta  non  habentiaordinemadinvicem.  Sed  quia  malum  liabet  ali-^ 
em  ordinem  ad  bonum  (est  enim  posteriusbono,  sicut  privatio  habituj,  ideo 
dacia,  quae insequitur  malum,  est  post  spem,  quae  insequitur  bonum  (j). 
\d  secundum  dicendum ,  quod  etsi  bonum  simpliciter  sit  prius  quam 

I.'  Malum  quod  est  objectum  audaci»  iiabet  ordinem  ad  bonum  auod  est  objectum  spei. 


28  QUiEST.  XLV,  ART.  II  ET  III. 

malum,  tamen  fuga  per  prius  debetur  malo  quam  bono;  sicut  insecutio 
per  prius  debetur  bono  quam  malo.  Et  ideo  sicut  spes  est  prior  quam  au- 
dacia,  ita  timor  est  prior  quam  desperatio  ;  et  sicut  ex  timore  non  semper 
sequitur  desperatio,  sed  quando  fuerit  intensus;  ita  ex  spe  non  semper  se- 
quitur  audacia,  sed  quando  fuerit  vehemens. 

Ad  iertium  dicendum,  quod  audacia,  licet  sit  circa  malum,  cui  conjunc- 
tum  est  bonum  victoriffj  secundum  aestimationem  audacis,  tamen  respicit 
malum ;  bonum  ver6  adjunctum  respicit  spes;  et  similiter  desperatio  respi- 
cit  bonum  directd,  quod  refugit;  malum  vero  adjunctum  respicit  timor. 
Unde  proprid  loquendo  audacia  non  est  pars  spei,  sed  ejus  elfectus;  si- 
cut  nec  desperatio  est  pars  timoris,  sed  ejus  effectus.  Et  propter  hoc  etiam 
audacia  principalis  passio  esse  non  potest. 

ARTICULUS  III.  —   UTRUM  defectus  aliquis  sit  causa  audaci^. 
De  his  etiam  supra,  qujest.  XX,  art.  2  corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  defectus  aliquis  sit  causa  au- 
dacise.  Dicit  enim  Philosophus  in  lib.  De  problematibus  (sect.  27,  probl.  4), 
qu6d  «  amatores  vini  sunt  fortes  et  audaces. »  Sed  ex  vino  sequitur  defec- 
tus  ebrietatis  (i).  Ergo  audacia  causatur  ex  defectu  (2). 

2.  Praeterea,  Philosoplius  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  5,  a  med.),  qu6d  «  inex- 
perti  periculorum  sunt  audaces.  »  Sed  inexperientia  defectus  quidam  est. 
Ergo  audacia  ex  defectu  causatur. 

3.  Prseterea,  «  injusta  passi  audaciores  esse  solent;  sicut  etiam  bestise, 
cum  percutiuntur, »  ut  dicitur  (Ethic.lib.iii,cap.  8,  circamed.).  Sed  injus- 
tum  pati  ad  defectum  pertinet.  Ergo  audacia  ex  aliquo  defectu  causatur. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Rhet.  hb.  ii,  cap.  5,  a  med.),  quod 
«  causa  audaciffi  est  cum  in  phantasiaspes  fuerit  salutarium  ut  prope  exis- 
tentium ;  timendarum  autem  aut  non  entium,  aut  longe  entium. »  Sed  id 
quod  pertinetad  defectum,  vel  pertinetad  salutarium  remotionem,  vel  ad 
tcrribihum  propinquitatem.  Ergo  nihil  quod  ad  defectum  pertinet,  est 
causa  audaciae. 

CONCLUSIO.  —  Cum  nullus  defectus  valeat  spem  causare,  et  timorem  per  se  pro- 
pellere,  non  polesteliam  in  aliquo,  per  se  audaciam  causare,  sed  forte  peraccidens. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  praec),  audacia 
consequitur  spem,  et  contrariatur  timori.  Unde  quaecumque  nata  siint 
causare  spem,  vel  excludere  timorem,  sunt  causa  audaciae.  Quia  vero  ti- 
mor,  et  spes,  et  etiam  audacia,  cum  sint  passiones  quaedam,  consistunt  in 
motu  appetitCis,  et  in  quadam  transmutatione  corporali ,  dupliciter  polest 
accipi  causa  audaciai,  sive  quanttim  ad  provocationem  spei,  sive  quantum 
ad  exclusionem  timoris :  uno  modo  quidem  ex  parte  appetitivi  motOs;  alio 
ver6  modo  ex  parte  transmutaiionis  corporalis.  Ex  parte  quidem  appetitivi 
motCis  qui  sequitur  apprehensionem,  provocatur  spes  causans  audaclam 
per  ea  quae  faciunt  nos  a^stimare  qu6d  possibiie  sit  adipisci  victoriam  vel 
secundum  propriam  potentiam,  sicut  fortitudo  corporis,  experientia  in  pe- 
riculis,  multitudo  pecuniarum,  etaliahujusmodi ;  sive  per  potentiam  aho- 
rum,  sicutmultitudoamicorum,  velquorumcumqueauxiliantium;  et  pra^ci- 
pu6  si  homo  confidat  de  auxilio  divino.  Unde  illi  qui  se  bene  habe-nt  ad  di- 
vina,audacioressunt,ut  etiam  Pliilosopliusdicit  (3)(Rliet.lib.  u,  cap.  5,  sub 

M)  Itacodd.  et  editi  passim.  Theologi  omit-  (5)  Sive  inversis  vcrbis,  illi  quibus  divina 

lunt  ebrielatis.  hene  habent,  ut  videre  est  cap.  5,  quasi  sit  sonsus 

(2)'  Ila  communius.  Cod.  Alcan. ,  ex  aliquo  quod  sint  audaciorcs  qui  slbi  propitios  hacteaus 

defeclu.  Edit.  Rom.,  ex  ebrietatis  defectu.  dcos  experti  sunt.  Sed  uuum  ex  alio  sequitur 


QU^ST.  XLV,  ART.  III  ET  IV.  29 

fin.)-  Timor  aiitem  excludilur  secundtim  istum  modum  per  remotionem  ter- 
ribilium  appropinquantium,  puta  quia  homo  non  iiabet  inimicos,  quia 
nulli  nocuit,  quia  non  videt  aliquod  periculum  imminere;  illis  enim  viden- 
tur  maxime  pericula  imminere  qui  aliis  nocuerunt.  Ex  parte  vero  trans- 
mutationis  corporalis  causatur  audacia  per  provocationem  spei  et  exclu- 
sionem  timoris,  ex  iiisquae  faciunt  caliditatem  circa  cor.  Unde  Philosophus 
dicit  (De  partibus  animalium,lib.  ni,  cap.4,  circafin.),  quod  «illi  quihabent 
parvum  cor  secundum  quantitatem,  sunt  magis  audaces ;  et  animaha  ha- 
bentia  magnum  cor  secundum  quantitatem,  sunt  timida, »  quia  calor  natu- 
rahs  non  tantum  potest  calefacere  magnum  cor,  sicut  parvum ;  sicut  ignis 
non  tantum  potest  calefacere  magnam  domum,  sicutparvam.  Et  in  lib.  De 
probl.  (sect.  27,  probl.  4)  dicit  quod  «habentes  magnum  pulmonem  san- 
guineum  sunt  audaciores  propter  caliditatem  cordis  exinde  consequen- 
lem  :  »  et  ibidem  dicit  quod  «  vini  amatores  sunt  magis  audaces  propter 
caliditatem  vini.  »  Unde  et  supra  dictum  est  (queest.  xl,  art.  6)  quod  ebrie- 
tasfacit  ad  bonitatem  spei ;  caliditas  enim  cordis  repellit  timorem,  et  cau- 
sat  spem,  propter  cordis  extensionem  et  amplificationem. 

Ad  primvm  ergo  dicendum,  quod  ebrietas  causat  audaciam,  non  inquan- 
tum  est  defectus,  sed  inquantum  facit  cordis  dilatationem,  et  inquantum 
etiam  facit  aestimationem  cujusdam  magnitudinis. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  illi  qui  sunt  inexperti  periculorum,  sunt 
audaciores,  non  propter  defectum,  sed  per  accidens,  inquantum  scilicet 
propter  inexperientiam  neque  debiUtatem  suam  cognoscunt,  neque  prae- 
sentiam  periculorum;  et  ita  per  subtractionem  causse  timoris  sequitur 
audacia. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  n,  cap.  5, 
in  fin.),  «  injustum  passi  redduntur  audaciores,  quia  sestimant  quod  Deus 
injustum  passis  auxilium  ferat.  »  Et  sic  patet  quod  nullus  defectus  causat 
audaciam  nisi  per  accidens,  inquantum  scilicet  habet  adjunctam  aliquam 
excellentiam  vel  veram  vel  aestimatam,  vel  ex  parte  alterius  vel  ex  parte  sui. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  audaces  sint  promptioues  m  principio  quam  in 

FINE   IN   IPSIS   PERICULIS. 
De  his  etiam  quaest.  XLIV,  art.  5,  et  quaest.  XLV  ,  art.  \. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  audaces  non  sint  promptio- 
res  in  principio  quam  in  ipsis  periculis.  Tremor  enim  ex  timore  causatur, 
qui  contrariatur  audaciae,  ut  ex  dictispatet  (art.  1  hujus  qusest.).  Sed  auda- 
ces  quandoque  in  principio  tremunt,  ut Philosophus  dicit  in  lib.  De  proble- 
matibus  (sect.  27,  probl.  3,  in  fin.).  Ergo  non  sunt  promptiores  in  principio 
quam  in  ipsis  periculis  existentes. 

2.  Prseterea,  peraugmentum  objecti  augetur  passio ;  sicut  si  bonum  est 
amabile,etmagisbonum  estmagis  amabile.  Sed  arduum  est  objectum  au- 
daciae.  Augmentato  ergo  arduo,  augmentatur  audacia.  Sed  magis  fit  ar- 
duum  et  difficile  periculum,  quando  est  praesens.  Ergo  debet  tunc  magis 
crescere  audacia. 

3.  Praeterea,  ex  vulneribus  inflictis  provocatur  ira.  Sed  ira  causat  auda- 
ciam ;  dicit  enim  Philosophus  (Rhetor.  hb.  ii,  cap.  5,  in  fin.),  quod  «  ira  est 
ausivum.  »  Ergo,  quando  jam  sunt  in  ipsis  periculis  et  percutiuntur,  vide- 
tur  quod  magis  audaces  reddantur. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Eth.  lib.  iii,  cap.  7,  post  med.),  quod  «  au- 

quia  bcne  se  liabent  dii  erga  illos  ut  iis  propitii  sint,  qui  erga  deos  bene  se  habent  e  converso 
utillis  obscquantur. 


30  QU^ST.  XLVI,  ART.  I. 

daces  praevolantes  sunt,  et  volantes  ante  pericula;  in  ipsis  autem  disce- 
dunt.  » 

GONXLUSIO.  — Audaces  prompliores  sunt  in  periculis  in  principio  quam  in  fine; 
fortes  veio  cum  ex  deliberationisjudicio  pericula  aggrediantur,  e  contrase  habent. 

Respondeo  dicendum  quod  audacia,  cum  sit  quidam  molus  appetitOs 
sensitivi,  sequitur  appreliensionem  sensitivsefi)  virtutis.  Virtus  autem  sen- 
sitiva  non  est  coUativa,  nec  inquisitiva  singulorum  qua?  circumstant  rem, 
sed  subitum  habet  judicium.  Contingit  autem  quandoque  quod  secundiim 
subitam  apprehensionem,  non  possunt  cognosci  omnia  quaB  diflficultatem 
in  aiiquo  negotio  afferunt.  Unde  surgit  audacise  motus  ad  aggrediendum 
periculum.  Unde  quando  jam  experiuntur  ipsum  pericuUim,  sentiuntma- 
jorem  difficultatem  quam  aestimaverunt ;  et  ideo  deficiunt.  Sed  ratio  est 
discursiva  omnium  quae  afferunt  dlfficultatem  negotio.  Et  ideo  fortes,  qui 
ex  judicio  rationis  aggrediuntur  pericula,  in  principio  videntur  remissi, 
quia  non  passione,  sed  cum  deliberatione  (2)  debita  aggrediuntur  •,  quando 
autem  sunt  in  ipsis  periculis,  non  experiuntur  aliquid  improvisum,  sed 
quandoque  minora  ilhs  quse  praecogitaverunt;  et  ideo  magis  persistunt. 
Vel  etiam  quia  propler  bonum  virtutis  pericula  aggrediuntur;  cujus  boni 
voluntas  in  eis  perseverat,  quantacumque  sint  pericula.  Audaces  autem 
propter  solam  sestimationem  facientem  spem  et  excludentem  timorem,  si- 
cut  dictum  est  (art.  praec). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  etiam  in  audacibus  accidit  tremor 
propter  revocationem  caloris  ab  exterioribus  ad  interiora ,  sicut  etiam  in 
timentibus;  sed  in  audacibus  revocatur  calor  ad  cor,  in  timentibus  autem 
ad  inferiora  (3). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  objectum  amoris  est  simpliciter  bonum  : 
unde  augmentatum  simpliciter  augmentat  amorem.  Sed  objectum  auda- 
ciae  est  compositum  exbono  et  malo,  etmotus  audaciae  in  malum  praesup- 
ponit  motum  spei  in  bonum ;  et  ideo  si  tantum  addatur  de  arduitate  ad 
periculum,  quod  excedat  spem,  non  sequetur  motus  audacise,  sed  dimi- 
nuetur ;  si  tamen  sit  motus  audacise,  quanto  majus  est  periculum,  tant6 
major  audacia  reputatur. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ex  Isesione  non  causatur  ira,  nisi  supposit^ 
aliqu^  spe,  ut  infra  dicetur  (queest.  seq.  art.  4),  et  ideo  si  fuerit  tantum  pe- 
riculum  quod  excedat  spem  victoriae,  non  sequetur  ira ;  sed  verum  est 
quod  si  ira  sequatur,  audacia  augebitur. 

QUiESTIO  XLVI. 

DE  IRA  SECUNDUM  SE,   IN  OCTO  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  cousiderandum  est  de  ira :  et  primo  de  ira  secundum  se;  secundo  de  causa 
activa  irae  et  remedio  ejus;  tertio  de  effeclu  ejus.  Circa  primumquaerunturocto  : 
1°  Utriim  ira  sit  passio  speciahs.  — 2"  Utrum  objectum  irae  sit  bonum  an  malum.  — 
3°  Utrum  ira  sit  in  concupiscibili.  —  4°  Utrum  ira  sit  cum  ratione.  —  5°  Utrum  ira 
sit  naturalior  quam  concupiscentia.  —  6"  Utrum  ira  sit  gravior  quam  odium.  — 
1"  Utrum  ira  solum  sit  ad  illos  ad  quos  est  justitia.  —  8°  De  speciebus  irae. 
ARTICULUS  I.  —  UTRUM  ira  sit  specialis  passio. 
De  his  ctiam  2  2,  quaest.  CLViii,  art.  8  corp.  et  Sent.  iii,  dist.  5,  qusst  II,  art.  2  corp. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  ira  non  sitpassio  specialis. 

(1)  Ita   codd.   Alcan,,  Tarrac. ,  aliique  cura  (2)  Ifa  codd.  et  Nicolai.  Al.,  non  patsi,  ted 

editis  passim.  Al..  appetilivcB.  eum  deliberalione,  etc. 

(3)  Uinc  in  timentibustimor  trcmorem  causat. 


* 


QU.EST.  XLVI,  ART.  1.  31 

Ab  ira  enim  deriominatur  potentia  irascibilis.  Sed  hujus  potentiae  non  est 
una  tantum  passio,  sed  multae.  Ergo  ira  non  est  passio  specialis. 

2.  Prasterea,  cuilibet  passioni  speciali  est  aliquid  contrarium,  ut  patet 
inducenti  per  singula.  Sed  irae  non  est  aliqua  passio  contraria,  ut  supra  dic- 
tam  est  (quaest.  xxui,  art.  3).  Ergo  ira  non  estpassio  speciaiis. 

3.  Prueterea,  una  specialis  passio  non  includit  aliam;  sed  ira  includit 
multas  passiones;  est  enim  cum  tristitia,  et  cum  spe,  et  cum  delectatione, 
ut  patet  per  Philosophum  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  2).  Ergo  ira  non  est  passio 
specialis. 

Sed  contra  est  quod  Damascenus  (Orth.  fid.  lib.  ii,  cap.  16)  ponitiram 
«  specialem  passionem; »  et  similiter  TuUius  (De  Tuscul.  Quaest.  lib.  iv,  ali- 
quant.  a  princ). 

GONCLUSIO.  ~  Ira  non  est  passio  generalis,  quod  causa  sit  muitarum  passionum, 
:cJcondividitur  aliis  animcc  passionibus  ;  est  aulem  generalis  passio,  prout  ex  con- 
cursu  muitarum  passionum  causatur. 

Respondeo  dicendum  quod  aliquid  dicitur  generale  dupliciter  :  uno 
modo  per  praedicationem,  sicut  animal  est  generale  ad  omnia  animalia ; 
alio  modo  per  causam,  sicut  sol  estcausageneralis  omniumquse  generantur 
in  his  inferioribus,  secundum  Dionysium  (De  div.  nom.  cap.  4,  part.  1, 
lect.  3).  Sicut  enim  genus  continet  multas  differentias  potestate  secundum 
similitudinem  materise;  ita  causa  agens  continet  multos  effectus  secun- 
diim  virtutem  activam.  Contingit  autem  aliquem  eftectum  ex  concursu  di- 
versarum  causarum  produci.  Et  quia  omnis  causa  aliquo  modo  in  effectu 
manet,  potest  etiam  dici  tertio  modo  quod  effectus  ex  congregatione  miil- 
tarum  causarum  productus  habet  quamdam  generalitatem,  inquantfum 
continetmuUas  causas  quodammodo  in  actu.  Piimo  ergo  modo  ira  nonest 
passio  generalis,  sed  condivisa  aliis  passionibus,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.  xxm,  art.  1  et  4).  Similiter  autem  nec  secundomodo;  non  estenim 
causa  aliarum  passionum,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xxv,  art.  1) ;  sed 
per  huncmodum  potest  dici  generalis  passio  amor,  utpatet  per  Augustinum 
(De  civ.  Dei,  lib.  xiv,  cap.  7  et  9j.  Amor  enim  est  prima  radix  omnium  pas- 
sionum,  ut  supradictumest(qu8est.  xxv,  art.  2).  Sed  tertio  modo  potest  ira 
dici  passio  generalis,  inquantum  ex  concursu  multarum  passionum  cau- 
satur;  non  enim  insurgit  motus  irae,  nisi  propter  ahquam  tristitiam  illa- 
tam,  et  nisi  adsit  desiderium  et  spes  ulciscendi ;  quia,  ut  Philosophus  dicit 
(Rhet.  lib.  ii,  cap.  2  circa  princ),  «  iratus  habet  spem  puniendi ;  »  appetit 
enim  vindictam  ut  sibi  possibilem.  Unde,  si  fuerit  multum  excellens  per- 
sona  quae  nocumentum  intulit,  non  sequitur  ira,  sed  solum  tristitia,  ut 
Avicenna  dicit  (lib.  De  anima). 

Ad  primiim  ergo  dicendum,  quod  vis  irascibilis  denominatur  ab  ira,  non 
quia  omnis  motus  hujus  potentise  sit  ira,  sed  quia  ad  iram  terminantur 
omnes  motus  hujus  potentiae,  et  inter  alios  ejus  motus(l)iste  estmani- 
festior. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ex  hoc  ipso  quod  ira  causatur  ex  contra- 
riis  passionibus,  scilicet  a  spe,  quae  est  boni,  et  a  tristitia,  quae  est  mali, 
includit  in  seipsa  contrarietatem,  et  ideo  non  habet  contrarium  extra  se; 
sicut  etiam  in  mediis  coloribus  non  invenitur  contrarietas,  nisi  quse  esL 
«mplicium  colorum,  ex  quibus  causantur. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ira  includit  multas  passiones,  non  quidem 

{\)  Scilicet  molus  irce;  quasi  plenius  cons-        externa  signa  et  cum  quodam  impelu  se  osten 
truatur  :  Inter  alios  motus  ejus  (pula  partis       dat. 
irascibilis)  manifestior  estiste;  quippe  qui  pcr 


aiJ  QU^ST.  XLVI,  ART.  II. 

sicut  genus  species,  sed  magis  secundum  continentiam  causae  et  et- 
fectOs. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  OBJECTUM  IRiC  sit  bonum  vel  malum. 

De  his  etiam  infra,  art.  o  et  6  corp. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  objectum  irae  sit  malum. 
Dicit  enim  Gregorius  Nyssenus  (Nemesius,  lib.  De  nat.  hom.  cap.  21) 
quod  «  ira  est  quasiarmigera  concupiscentiae,  »  inquantum  scilicet  impu- 
gnat  id  quod  concupiscentiam  impedit.  Sed  omne  impedimentum  habet 
rationem  mali.  Ergo  ira  respicit  malum  tanquam  objectum. 

2.  Pra3terea,  ira  et  odium  conveniunt  in  effectu ;  utriusque  enim  esl  in 
ferre  nocumentum  alteri.  Sedodium  respicit  malum  tanquam  objectum, 
ut  supra  dictum  est  (quaist.  xxix,  art.  1).  Ergo  etiam  et  ira. 

3.  Praeterea,  ira  causatur  ex  tristitia;  unde  Philosoplius  dicit  (Ethic. 
lib.  VII,  cap.  6,  a  med.),  quod  «  ira  operatur  cum  tristitia. »  Sed  tristitias 
objectum  est  malum.  Ergo  et  irse. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (Confess.  lib.  ii,  cap.  6,  a  med.) 
quod  «  ira  quaerit  seu  appeiit  vindictam.  »  Sed  appetitus  vindictae  est  ap- 
petitus  boni,  cum  vindicta  ad  justitiam  pertineat.  Ergo  objectum  irae  est 
bonum. 

Praeterea,  ira  semper  est  cum  spe ;  unde  et  delectationem  causat,  ut 
dicit  Philosophus(Rhet.  lib.  ii,  cap.  2,  a  princ).  Sed  spei  et  delectationis 
objectum  est  bonum.  Ergo  et  irae. 

CONCLUSIO.  —  Cum  irae  motus  in  vindictam  utbonum,  etin  eum  de  quo  vin- 
dicta  quaBritur  ut  contrarium  et  nocivum  tendat;  ipsam  non  tantiim  bonum,  sed  et 
malum  pro  objecto  respicere  dicendum  est. 

Respondeo  dicendum  quodmotus  appetitivae  virtutis  sequitur  actumvir- 
tutis  apprehensivae.  Vis  autem  apprehensivaduphciteraliquid  apprehendit: 
uno  modo  per  modum  incomplexi ,  sicutcum  intelligimus  quid  est  homo; 
alio  modo  per  modum  complexi,  sicut  cum  intelligimus  album  inesse  ho- 
mini.  Unde  utroquemodo  vis  appetitivapotest  tendere  in  bonum  et  malum. 
Per  modum  quidem  simplicis  et  incomplexi,  ctim  appetitus  simpliciter  se- 
quitur  bonum  vel  inhaeret  bono,  vel  refugit  malum;  et  tales  motus  sunt 
desiderium  et  spes,  delectatio  et  tristitia,  et  alia  hujusmodi.  Per  modum 
autem  complexi,  sicut  cum  appetitus  fertur  in  hoc  quod  aliquod  bo- 
num  vel  malum  insit  vel  fiat  circa  alterum,  vel  tendendo  in  hoc,  vel  refu- 
giendo  ab  hoc;  sicut  manifeste  patet  in  amore  et  odio.  Amamus  enim 
aliquem,  inquantum  volumus  ei  inesse  aliquod  bonum ;  odimus  autem 
aliquem,  inquantum  volumus  ei  inesse  aliquod  malum.  Et  similiter 
est  in  ira.  Quicumque  enim  irascitur  quaerit  vindicari  de  aliquo.  Et  sic 
motus  irae  tendit  in  duo,  scilicet  in  ipsam  vindictam  quam  appetit  el 
sperat  sicut  quoddam  bonum,  unde  et  de  ipsa  delectatur;  tendit  etiam 
in  illum  de  quo  quaerit  vindictam,  sicut  in  contrarium  et  nocivum. 
quod  pertinet  ad  rationem  mali.  Est  autem  duplex  differentia  atten^ 
denda  circa  hoc  irae  ad  odium  et  ad  amorem  :  quarum  prima  est  quod  ira 
semper  respicit  duo  objecta;  amor  vero  et  odium  quandoque  respiciunt 
unum  objectum  tantum  :  sicut  cum  dicitur  aliquis  amare  vinum  vel  ali- 
quid  hujusmodi,  aut  etiam  odire.  Secunda  est,  quia  utrumque  objectorum 
quae  respicit  amor  est  bonum;  vult  enim  amans  bonum  ahcui  tanquam 
sibi  convenienti ;  utrumque  vero  eorum  quae  respicit  odium,  habet  ratio- 
nem  mali;  vult  enim  odiens  malum  alicui  tanquam  cuidam  inconvenienti. 
Sed  ira  respicit  unum  objectum  secundum  rationem  boni,  scilicet  vindic- 
tam  quam  appetit,  et  aliud  secundum  rationem  mali.  scilicet  hominem 


QU;EST.  XLVI,  ART.  III  ET  IV.  33 

locivum,  de  quo  vult  vindicari ;  etideo  est  passio  quodammodo  composita 
jx  contrariis  passionibus(l). 
Et  per  hoc  patet  responsio  ad  objecia. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  ira  sit  in  concupiscibili. 
De  his  etiam  2  2,  quaest.  CXUII,  art.  5  corp.  et  Sent.  Ill,  dist.  26,  quaest.  I  et  II  corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Yidetur  quod  ira  sit  in  concupiscibili.  Dicil 
mim  TuUius  (De  TuscuL  Quaest.  lib.  iv,  aiiquant.  a  princ),  qaod  «  ira  est 
ibido  quaedam.  »  Sed  libido  est  in  concupiscibili.  Ergo  et  ira. 

2.  Praeterea;  Augustinus  dicit  in  Regula,  quod  «  ira  crescit  in  odium  : » 
it  Tullius  dicit  in  eodem  lib.  (aliquant.  a  princ),  quod  «  odium  est  ira  in- 
ireterata.  »  Sed  odium  est  in  concupiscibili,  sicut  amor.  Ergo  ira  est  in  con- 
jupiscibili. 

3.  Praeterea,  Damascenus  (Orth.  fid.  lib.  ii,  cap.  16)  et  Gregorius  Nysse- 
aus  (Nemesius,  lib.  De  nat.  hom.  cap.  21)  dicunt  quod  « ira  componitur 
3X  tristitia  et  desiderio. »  Sed  utrumque  horum  est  in  concupiscibili.  Ergo 
ira  est  in  concupiscibili. 

Sed  contra^  vis  concupiscibilis  est  alia  ab  irascibili.  Si  igitur  ira  esset 
:n  concupiscibili,  non  denominaretur  ab  ea  vis  irascibilis. 

GONCLUSIO.  —  Ira  cum  respiciat  vindictam  et  eum  de  quo  vindicta  quaeritur 
quae  ardua  etdifficiUa  sunt),  in  vi  irascibili  est,  non  autem  iu  concupiscibili,  cujus 
passiones  bonum  vei  malum  respiciunt  absolute. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xxiii,  art.  1), 
jassiones  irascibilis  in  hoc  di£ferunt  a  passionibus  concupiscibilis,  quod 
)bjecta  passionum  concupiscibilis  sunt  bonum  et  malum  absolute;  objecta 
lutem  passionum  irascibilis  sunt  bonum  et  malum  cum  quadam  eleva- 

ione  et  arduitate.  Dictum  est  autem  (art.  praec)  quod  ira  respicit  duo  ob- 
ecta,  scilicet  vindictam  quam  appetit,  et  eum  de  quo  vindictam  quaerit,  et 

irca  utrumque  quamdam  arduitatem  ira  requirit.  Non  enim  insurgit 
notus  irae  nisi  aliqua  magnitudine  circa  utrumque  existente :  «  quaecum- 

ue  enim  nihil  sunt,  aut  modica  valdd,  nullo  modo  digna  aestimamus,  »  ut 

icit  Philosophus  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  2,  parum  a  princ).  IJnde  manifestum 

st  quod  ira  non  est  in  concupiscibili,  sed  in  irascibili. 
Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  TuUius  libidinem  nominat  appetitum 

ujuscumque  boni  futuri,  non  habit^  discretione  ardui  vel  non  ardui ;  et 

ecundtim  hoc  ponit  iramsub  libidine,  inquantum  estappetitus  vindictae. 

ic  autem  libido  communis  est  ad  irascibilem  et  concupiscibilem. 
Ad  secundum  dicendum,  quod  ira  dicitur  crescere  in  odium,  non  quod 

adem  numero  passio  quae  priiis   fuit  ira,  postmodum  fiat  odium  pec 

uamdam  inveterationem;  sed  per  quamdam  causalitatem ;  ira  enim  per 

iuturnitatem  causat  odium. 
Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ira  dicitur  componi  ex  tristitia  et  desiderio, 

on  sicut  ex  partibus,  sed  sicut  ex  causis.  Dictum  est  autem  supra 

juaest.  XXV,  art.  1)  qu6d  passiones  concupiscibilis  sunt  causae  passionum 

ascibilis. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  ira  sit  cum  ratione. 
Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  ira  non  sit  cum  ratione.  Ira 

nim,  ciim  sitpassio  quaedam,  est  in  appetitu  sensitivo.  Sed  appetitus  sen- 

tivus  non  sequitur  rationis  apprehensionem,  sed  sensitivae  partis.  Ergo 

a  non  est  cum  ratione. 

(I)  Niniirurn  ex  Iristitia  quse  versatur  circa        versatur  circa  bonum ;  non  conipooitur  sicut  ei; 
aluni,  et   ex  passione  spci   vel  desiderii  quae        partibus,  scd  sicut  ex  causis. 

iir.  2 


34  QU^ST.  XLYI,  ART.  IV  ET  V. 

2.  Prseterea,  animalia  bruta  carerit  ratione,  et  tamen  in  eis  invenitur 
ira.  Ergo  ira  non  est  cum  ratione. 

3.  Praeterea,  ebrietas  ligat  rationem ;  adjuvat  autem  ad  iram.  Ergo  ira 
non  est  cum  ratione. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Etliic.  lib.  vii,  cap.  6,  in  princ), 
quod  «  ira  consequitur  rationem  aliqualiter.  » 

CONCLUSIO.  —  Ira  cum  sit  appelilus  vindictse,  poenaeque  infligendae  cum  nocu- 
mento  iliato  collationem  importet,  non  sine  ratione  est. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  2hujus  quaest.}, 
ira  est  appetitus  vindictae.  Hoc  autem  collationem  importat  poenae  infligen- 
difi  ad  nocumentum  sibi  illatum;  unde  (Ethic.  lib.  vii)  dicit  Philosophus 
(loc.  cit.),  quod  «  syilogizans  conferendo,  quoniam  oportet  taliter  oppu- 
gnare,  irascitur  confestim  (1).  »  Conferre  autemet  syllogizare  est  rationis; 
et  ideo  ira  est  quodammodo  cum  ratione.    * 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  motus  appetitivae  virtutis  potest  esse 
cum  ratione  dupliciter  :  uno  modo  cum  ratione  praecipiente,  et  sic  volun- 
tas  est  cum  ratione,  unde  dicitur  appetitus  rationalis ;  alio  modo  cum  ra- 
tione  denuntiante,  et  sic  ira  est  cum  ratione.  Dicit  enim  Philosoplms  (lib. 
De  problematibus,  sect.  28,  probl.  3}  quod « ira  est  cum  ratione,  non  sicutj 
praecipiente  ratione(2),  sed  utmanifestanteinjuriam; »  appetitus  enim  sen- 
sitivus  immediatd  rationi  non  obedit,  sed  mediante  voluntate. 

Ad  secundum  dicendum,  quodbrulaanimalia  habent  instinctum  natura-: 
lem  ex  divina  ratione  eis  inditum,  per  quem  habent  motus  interiores  et* 
exteriores  similes  motibus  rationis,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xl,]| 
art.  3). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  dicitur  (Etliic.  lib.  vn,  cap.  6,  circa 
princ),  «  ira  audit  ahqualiter  rationem,  sicut  nuntiantem  quod  injuriatum 
est  ei;  sed  non  perfecte  audit,  •>  quia  non  observatregulamrationis  in  re- 
pendendo  vindictam.  Ad  iram  ergo  requiritur  aliquis  actus  rationis,  et  ad- 
ditur  impecTimentum  rationis.  Unde  Philosophus  dicit  (hb.  De  problemati- 
bus,  sect.  3,  probl.  2  et  26)  quod  «  iiii  qui  sunt  multum  ebrii,  tanquam 
nihil  habentes  de  judicio  rationis,  non  irascuntur;  sed  quando  sunt  parum 
ebrii,  irascuntur  tanquam  liabentes  judicium  rationis,  sed  impeditum.  » 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM   IRA   SIT   NATUKALIOR   QUAM  CONCUPISCEiNTL^. 
De  his  etiam  2  2,  qusest.  CLVI,  art.  4  corp. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  i .  Videtur  quod  ira  non  sit  naturalior  quam 
concupiscentia.  Proprium  enim  hominis  dicitur  quod  sit  animal  mansue- 
tum  naturd.  Sed  mansuetudo  opponitur  irae,  ut  dicit  Philosophus  (Rhet. 
lib.  II,  cap.  3).  Ergo  ira  non  est  naturalior  quam  concupiscentia.  sed  om- 
nino  videtur  essecontra  hominis  naturam. 

2.  Praeterea,  ratio  contra  naturam  dividitur;  ea  enim  quae  secundbm  ra- 
tionem  agunt,  non  dicimus  secundum  natuiam  agere.  Sed  «  ira  est  cuni 
ratione;  concupiscentia  autem  sine  ralione, »  utdicitur  (Ethic  Ub.  vu,  cap. 
6,  a  princ).  Ergo  concupiscerilia  est  naturalior  quam  ira. 

3.  Praeterea,  ira  est  appetitus  vindictae ;  concupiscentia  autem  maxim^ 
est  appetitus  delectabilium  secundum  tactum,  scilicet  ciborum  et  veiierco- 

(4)  lla  oJili  passin.  cum  Nicolai ;  quiilam  tan-  socundiiia  ralionem  subjici  imperio  rationis  in 

tum  pro,  laliler.hahentjolaliter.  Cod.  Alcan.  proimle  <iu..il  luc  dicitur  ila  iiilolligeniliim  • 

aliiiiui',   et  'riioologi  :  Sylloijizans ,  quoviam  quod  ira  non  scmpor,  sive  oou  mnvorsaliln  > 

oporict   laliter   oppugnare  confeslim   iras-  cum  ralione  pracipieulc,  scd  sit  sompcr  i.: 

citur.  1  atloue  deuur.  Jaule,  vel  ex  ejus  virtule. 

^2    rriidit  tamon  S.  norfor  iram  nu)dorata:u 


QIL^ST.  XLVI,  ART.  V.  35 

im ;  haec  autem  sunt  magis  naturalia  homini  quam  vindicta.  Ergo  concu- 
iscentia  est  naturalior  quam  ira. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  vii,  loc.  cit.),  quod  « ira 
li  naturalior  quam  concupiscentia.  » 

CONCLUSIO.  —  Cumira  sit  cum  ratione  magis  quam  concupisceiitia,  naturahor 
iamestetsecundum  naturamspeciei,  scilicet  inquantum  est  rationalis,  et  indivi- 
iii,  id  est  secundum  propriam  complexionemejus  qui  irascitur;  sed  secundum  na- 
iram  generis,  id  est  animalis,  et  ex  parte  objecti  concupiscentia  naturalior  est 
iiam  ira. 

Respondeo  dicendum  qu6d  naturale  dicitur  illud  quod  causatur  a  na- 

ira,  ut  patet  (Physic.  lib.  ii,  text.  4).  Unde  utriim  aliqua  passio  sit  magis 

el  minus  naturalis,  considerari  non  potest  nisi  ex  causa  sua.  Causa  autem 

assionis,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xxxvi,  art.  2),  duphciter  accipi  po- 

jst :  uno  modo  ex  parte  objecti,  alio  modo  ex  parte  subjecti.  Si  ergo  con- 

ideretur  causa  irae  et  concupiscentiae  ex  part6  objecti,  sic  concupiscentia, 

t  maxime  ciborum  et  venereorum,  naturalior  est  quam  ira,  inquantum 

;ta  sunt  magis  naturalia  quam  vindicta.  Si  autem  consideretur  causa  iras 

X  parte  subjecti,  sic  quodammodo  ira  est  naturahor,  et  quodammodo 

Dncupiscentia.  Potest  enim  natura  alicujus  hominis  considerari  vel  se- 

undum  naturam  generis,  vel  secundum  naturam  speciei,  vel  secundum 

omplexionem  propriam  individui.  Si  igitur  consideretur  natura  generis, 

use  esl  natura  hujus  hominis  inquantum  est  animal,  sic  naturalior  est 

pncupiscentia  quam  ira;  quia  ex  ipsa  natura  communi  habet  homo  quam- 

am  inciinationem  ad  appetendum  ea  quse  sunt  conservativa  vitse  vel  se- 

jndum  speciem,  vel  secundum  individuum.  Si  aut^m  consideremus  na- 

iram  hominis  ex  parte  speciei,  scihcet  inquantum  est  rationalis,  sic  ira 

>t  magis  naturahs  homini  quam  concupiscentia,  inquantum  ira  est  cum 

itione  magis  quam  concupiscentia.  Unde  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  iv, 

ip.  5)  quod  «  humaniusest  punire,  "  quod  pertinet  ad  iram,  «  quam  man- 

letum  esse;  »  unumquodque  enim  naturaliter  insurgit  contra  contraria 

nociva.  Si  vero  coiisideretur  natura  hujus  individui  secundum  propriam 

>mpiexionem,  sic  ira  naturalior  est  quam  concupiscentia;  quia  scilicet 

ibitudinem  naturalem  ad  irascendum,  quae  est  ex  complexione,  magis  de 

cili  sequitur  ira  quam  concupiscentia,  vel  aliqua  alia  passio.  Est  enim 

>mo  dispositus  ad  irascendum,  secundiim  quod  habet  cholericam  com- 

exionem ;  cholera  autem  inter  alios  liumores  citius  movetur,  assimilatur 

iim  igni ;  et  ideo  magis  est  in  promptu  ilii  qui  est  dispositus  secundiim 

Lturalem  complexionem  ad  iram,  quod  irascatur,  quam  ei  qui  est  disposi-  - 

s  ad  concupiscendum,  quod  concupiscat.  Et  propter  hoc  Philosophus 

Mt  (Elhic.  hb.  VII,  cap.  6,  ante  med.},  quod  «  ira  magis  traducitur  a  pa- 

ntibus  in  filios  quam  concupiscentia. » 

kd.  primmi  ergo  dicendum,  quod  in  homine  considerari  potest  et  natu- 
is  complexio  ex  parte  corporis,  quae  est  temperata,  et  ipsa  ratio.  Ex 
rte  igitur  complexionis  corporalis,  naturaliter  homo  secundum  suam 
Bciem  estnon  habens  superexcelientiam  nequeirse  neque  alicujus  alte- 
s  passionis,  propter  temperamentum  suae  complexionis;  aha  vero  ani- 
lia,  secundum  quod  recedunt  abhac  qualitate  complexionis  ad  disposi- 
em  alicujus  complexionis  extremae,  secundtim  hoc  etiam  naturaliter 
ponuntur  ad  excessum  alicujus  passionis,  ut  leo  ad  audaciam,  canis  ad 
,  lepus  ad  timorem,  et  sic  de  aliis.  Ex  parte  vero  rationis  est  naturale 
ini  et  irasci,  et  mansuetum  esse;  secundtim  quod  ratio  quodammodo 
sat  iram,  inquantum  nuntiat  causam  irae;  et  quodammodo  sedat  iram, 


o6  QUiEST.  XLVI,  ART.  V  ET  VI. 

inquantum  iratus  non  totaliter  audit  imperium  rationis,  ut  supra  dictum 
est  (art.  praec.  ad  3). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ipsa  ratio  pertinet  ad  naturam  hominis. 
Unde  ex  hoc  ipso  qu6d  ira  est  cum  ratione,  sequitur  quod  secundum  ali- 
quem  modum  sit  homini  naturalis. 

Ad  tertiam  dicendum,  quod  ratio  illa  procedit  de  ira  et  de  concupiscentia 
ex  parte  objecti. 

ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  ira  sit  gravior  qiiam  odium. 

De  his  etiam  2  2,  qusest.  CLix,  art.  4,  et  De  malo,  qusest.  xii,  art.  4. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  ira  sit  gravior  quam  odium. 
Dicitur  enim  (Prov.  xxvii,  4},  quod  ira  non  habet  misericordiam,  nec  emm- 
pens  furor.  Odium  autem  quandoque  habet  misericordiam.  Ergo  ira  est 
gravior  quam  odium. 

2.  Praeterea,  majus  est  pati  malum,  et  de^malo  dolere,  quam  simphciter 
pati.  Sed  illi  qui  habet  ahquem  odio,  sufficit  quod  ille  quem  odit,  patiatur 
malum;  irato  autem  non  sufficit,  sed  quaerit  quod  cognoscat  illud,  et  de 
illo  doleat;  ut  dicit  Philosophus  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  4,  circa  fin.).  Ergo  ira 
est  gravior  quam  odium. 

3.  Praeterea,  quanto  ad  constitutionem  ahcujus  plura  concurrunt,  tant6 
videtur  esse  stabilius;  sicut  habitus  ille  permanentior  est  qui  ex  pluribus 
actibus  causatur.  Sed  ira  causatur  exconcursu  plurium  passionum,  ut  su- 
pra  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.),  non  autem  odium.  Ergo  ira  est  stabi- 
lior  et  gravior  quam  odium. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  in  Regula  odium  comparat  trabi,  iram 
ver6  festucae  (1). 

GONCLUSIO.  —  Gum  odii  objectum  sit  malum  sub  ratione  mah,  irae  vero  sub  ra- 
tione  boui ;  odium  muho  deterius  et  gravius  est  quam  ira. 

Respondeo  dicendum  quod  species  passionis,  et  ratio  ipsius  ex  objecto 
pensatur.  Est  autem  objectum  irae  et  odii  idem  subjecto  :  nam  sicut  odiena 
appetit  malum  ei  quem  odit,  ita  iratus  ei  contra  quem  irascitur;  sed  non 
eMem  ratione.  Nam  odiens  appetitmalum  inimici  inquantumest  malum; 
iratus  autem  appetit  malum  ejus  contra  quem  irascitur,  non  inquantum 
estmalum,  sed  inquantum  habet  quamdam  rationem  boni,  scilicet  prout 
aestimat  illudesse  justum,  inquantum  est  vindicalivum.  Undeetiam  supra 
dictum  est  (art.  2  hujus  quaest.),  quod  odium  est  per  applicationem  mali  ad 
malum,  ira  autem  per  applicationem  boni  ad  malum.  Manifestum  est  autem 
quod  appetere  malum  sub  rationejusti,  miniis  habet  de  rationemali,  quam 
velle  malum  alicujus  simphciter;  velle  enim  malum  ahcujus  subratione 
justi,  potest  esse  etiam  secundum  virtutem  justitiae,  si  praecepto  rationis 
obtemperetur.  Sed  ira  in  hoc  solum  deficit  qu6d  non  obedit  rationis  prae- 
cepto  in  ulciscendo.  Unde  manifestum  est  quod  odium  est  multd  deterius 
et  gravius  quam  ira. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  in  ira  et  odio  duo  possunt  considerari, 
scilicet  ipsum  quod  desideratur,  et  intensio  desiderii.  Quantiim  igitur  ad 
id  quod  desideratur,  ira  habet  magis  misericordiam  qu^m  odium.  Quia 
enim  odium  appetit  malum  alterius  secundiim  se,  nuIIA  mensura  mali  sa- 
tiatur;  ea  enim  quae  secundtim  se  appetuntur,  sine  mensura  appetuntur, 
ut  Philosophus  dicit  (Polit.  lib.  i,  cap.  6,  a  med.),  sicut  avarus  divitias.  Unde 
dicitur  (Eccli.  xii,  16)  :  Inimicus,  si  invenerit  tempus,  non  satiabitur  san- 

(I)  En  tcxtus  ex  ojus  epist.  -109  in  qua  talis  Re-  aul  qudm  celerrime  finialis,  ne  ira  crescat 
gula  continetur  :   liles  aut  nullas  habcatis,       in  odium,  et  trabem  facial  de  festuca. 


QU^EST.  XLVI,  ART.  VI  ET  VII.  37 

guine.  Sed  ira  non  appetit  malum  nisi  sub  ratione  justi  vindicativi;  unde 
quando  malum  illatum  excedit  mensuram  justitiaa  secundum  aestimatio- 
nem  irascentis,  tunc  miseretur.  Unde  Philosophus  dicit(Rhet.  iib.  n,  cap.  4, 
circa  fin.},  quod  «  iratus,  si  fiant  multa,  miserebitur-,  odiens  autem  pro 
nullo  (1).  »  Quantum  vero  ad  intensionem  desiderii,  ira  magis  excludit 
misericordiam  quam  odium,  quia  motus  irae  est  impetuosior  propter  cho- 
lerae  inflammationem ;  unde  statim  subditur  (Prov.  xxvii,  4) :  Impetum  con- 
citati  spiritus  ferre  quis  poterit? 

Ad  secundum  dicendum^  quod,  sicutdictum  est  (in  corp.  art.),  iratus  ap- 
petitmalumalicujus,  inquantum  habet  rationemjusti  vindicativi.  Vindicta 
autem  fit  per  illationem  poense.  Est  autem  de  ratione  poenae  quod  sit  con- 
traria  voluntati,  et  quod  sit  afflictiva,  et  quod  pro  aliqua  culpa  inferatur; 
et  ideo  iratus  hoc  appetit  ut  ille  cui  nocumentum  infert,  percipiat,  et  do- 
leat,  et  qu6d  cognoscat,  propter  injuriam  illatam  sibi  hoc  provenire.  Sed 
odiensde  hoc  nihil  curat,  quia  appetit  malum  alterius,  inquantum  hujus- 
modi.  Non  est  autem  verum  quod  id  de  quo  quis  Iristatur,  sit  pejus.  Injus- 
titia  enim  et  imprudentia,  cum  sint  mala,  quia  tamen  sunt  voluntaria,  non 
contristant  eos  quibus  insunt,  ut  dicit  Philosophus  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  4, 
circa  fin.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  id  quod  ex  pluribus  causis  causatur,  tunc  est 
stabilius  quando  causae  accipiuntur  unius  rationis ;  sed  una  causa  potest 
praevalere  multis  aliis.  Odium  autem  provenit  ex  permanentiori  causa 
quam  ira.  Nam  ira  provenit  ex  aliqua  commotione  animi  propter  laesionem 
illatam ;  sed  odium  procedit  ex  aliqua  dispositione  hominis,  secundum 
quam  reputat  sibi  contrarium  et  nocivum  id  quod  odit :  et  ideo  sicut  passio 
citius  transit  quam  dispositio  vel  habitus,  ita  ira  citius  transit  quam  odium, 
tjuamvis  etiam  odium  sit  passio  ex  tali  dispositione  proveniens ;  et  propter 
hoc  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  4,  non  remot^  a  fin.),  quod 
«  odium  est  magis  insanabile  quam  ira.  » 

ARTICULUS  Vn.  —  UTRUM  ira  sit  ad  illos  solum  ad  quos  est  justitia. 

Ad  septimum  sic  proceditur.  d.  Videtur  quod  ira  non  solum  sit  ad  illos 
ad  quos  est  justitia.  Non  enim  est  justitia  hominis  ad  res  irrationales.  Sed 
tamen  homo  quandoque  irascitur  rebus  irrationahbus,  puta  cum  scriptor 
ex  iraprojicit  pennam,  vel  eques  percutit  equum.  Ergo  ira  non  solum  est 
adillos  ad  quos  est  justitia. 

2.  Praeterea,  non  est  justitia  hominis  ad  seipsum,  nec  ad  ea  quae  sui  ip- 
sius  sunt,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  v,  cap.  6  et  ult.).  Sed  homo  quandoque  sibi 
ipsi  irascitur,  sicut  poenitens  propter  peccatum;  unde  dicitur  (Psal.  iv,  5): 
Irascimini,  et  nolitepeccare.  Ergo  ira  non  solum  est  ad  quos  est  justitia. 

3.  Praeterea,  justitia  et  injustitia  potest  esse  alicujus  ad  totum  aliquod 
genus,  vel  ad  totam  aliquam  communitatem,  puta  cum  civitas  aliquem 
laesit.  Sed  ira  non  est  ad  aliquod  genus,  sed  solum  ad  aliquod  singularium, 
ut  dicit  PhiIosophus(Rhet.  lib.  ii,  cap.  4,  sub  fin.).  Ergo  ira  non  proprie  est 
ad  quos  est  justitia  et  injustitia. 

Sed  contrarium  accipi  potest  a  Philosopho  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  2,  3  et  4). 

GONCLUSIO.  —  Cum  Inferre  vindictam  ad  justitiam  spectet,  non  alios  ira  respi- 
cit  nisi  illos,  ad  quos  justitia  est. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  praec),  ira  ap- 
petit  malum,  inquantum  habet  rationem  justi  vindicativi ;  et  ideo  ad  eos- 

(ll  Hoc  est,  si  multa  adhibeantur  ad  aniraura  irati  mitigandura,  miserebitur;  cum  Dibil  alio(iui 
fieri  possit  quo  mitisctur  animus  illius  qui  odit. 


38  QUiEST.  XLVI,  ART.  VII  ET  VIII. 

dem  est  ira  ad  quos  est  justitia  et  injuslitia-,  nam  inferre  vindictam  ad 
justitiampertinet;  laedereautemaliquempertinelad  injustitiam.  Unde  tam 
ex  parte  causse,  quae  est  laesio  illata  ab  altero,  quam  etiam  ex  parte  vin- 
dictae  ejus  quam  appetit  iratus,  manifestum  est  quod  ad  eosdem  pertinet 
ira  ad  quos  justitia  et  injustitia. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  4  hujus 
quaest.  ad  2),  ira,  quamvis  sit  cum  ratione,  potest  tamen  etiam  esse  in  bni 
tis  animalibus  quae  ratione  carent,  inquantum  naturali  instinctu  per  ima- 
ginationem  moventurad  aliquid  simile  operibus  rationis.  Sic  igitur  ciimin 
homine  sit  ratio  et  imaginatio,  dupliciter  in  liomine  potest  motus  irae  in- 
surgere.  Uno  modo  ex  sola  imaginatione  nuntiante  laesionem ;  et  sic  insur- 
git  aliquis  motus  irae  etiam  ad  res  irrationales,  et  inanimatas,  secundum 
simiUiudinem  illius  motus  qui  est  in  animalibus  cpntra  quodlibet  nocivum. 
Alio  modo  ex  ratione  nuntiante  laesionem;  et  sic,  utPhilosophus  dicit  (fthet. 
lib.  n,  cap.  3,circ.  fin.},  nullo  modo  potestesse  ira  ad  res  insensibiles,  ne- 
que  ad  mortuos :  tum  quia  non  dolent,  quod  maxime  quaerunt  irati  in  eis 
quibus  irascuntur  •  tum  etiam  quia  non  est  ad  eos  vindicta ,  cum  eorum 
non  sitinjuriam  facere. 

Xd  secundum  dicendum,  quod,  sicut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  v, 
circa  fin.  hb.),  quaedam  metaphorica  justitia  et  injustitia  est  hominis  ad 
seipsum,  inquantum  scihcet  ratio  regit  irascibilem  et  concupiscibilera;  et 
secundum  hoc  etiam  homo  dicitur  de  seipso  vindictam  facere,  et  per  con- 
sequens  sibi  ipsi  irasci;  proprie  autemet  per  se  noncontingitaliquemsibi 
ipsi  irasci. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  Philosophus  cRhet.  lib.  n,  cap.  4,  sub  fin.) 
assignatunam  differentiam  inter  odiumet  iram,  quod  odium  potest  essead 
aliquod  genus,  sicut  habemus  odioomne  latronum  genus  (1),  sed  ira  non  est 
nisi  ad  aliquod  singulare,  Cujus  ratio  est,  quia  odium  causatur  ex  hoc 
qu6d  qualitas  alicujusrei  apprehenditur  ut  di^onj^n*  ??o*lr9p  ^?«j»^silioni ; 
et  hoc  potest  esse  vel  in  universali  vel  in  particulari.  Sed  ira  causatur  ex 
hoc  quod  aliquis  nos  laesit  per  suum  actum;  actus  autem  omnes  sunt  sin- 
gularium ;  et  ideo  ira  semper  est  circa  aliquod  singulare.  Cum  autem  tota 
civitas  nos  laeserit,  tota  civitas  computatur  sicut  unum  singulare. 

ARTICULUS    VIII.  —  UTRUM  CONVENIENTER  ASSIGNENTUR  SPECIES  IRiB. 
De  his  etiam  2  2,  quoest.  CLVli,  art.  5. 

Ad  octavum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  Damascenus(Orth.  fid.lib.  ii, 
cap.  16)  inconvenienter  assignet  tres  species  irae,  scilicet  fel,  maniam  et 
furorem.  NuUius  enim  generis  species  diversificantur  secundum  aliquod 
accidens.  Sed  ista  tria  diversificantur  secundum  ahquod  accidens;  princi- 
pium  enim  motCis  iraefel  vocatur;  ira  autem  permanens  dicitur  mania; 
furor  autem  est  ira  observans  tempus  in  vindictam.  Ergo  non  suiit  diversae 
species  irae. 

2.  Praeterea,  Tullius  (De  Tusculanis  Quaestionibus,  lib.  iv,  parum  ante 
med.)  dicit  qu6d  «  excandescentia  gra;ce  dicitur  flufib;  et  est  ira  modo 
nascens,  et  modo  desistens.  »  0upi.o;  autem,  secundum  Damascenum  (loco 
cit.),  est  idem  quod  furor.  Non  ergo  furor  tempus  quaerit  ad  vindictam, 
sed  tempore  deficit. 

3.  Praeterea,  Gregorius  (Moral.  hb.  xxi,  cap.  4,  circa  med.)ponittresgra- 
dus  irae,  scilicet «  iram  sine  voce,  et  ii*am  cum  voce,  etiram  cura  verboex- 

(l)Geniisniiniruiu  usurpando  nonstricto  modo  numiori  sivc  luculionc  grannnalica  prout  etinm 
aivc  philosophico  usu  ,  sed  signincationc  coni-        genusde  specie  intelligitur. 


QU.EST.  XLVII,  ART.  I.  39 

presso, »  secundiini  illa  Iria  qua^Dominus  ponit  (Matth.  v,  22):  Qui  irascitur 
fratri  suo,  ubi  tangitur  ira  sine  voce;  et  postea  subdit:  Qui  dixerit  fratri 
suo  :Raca  (i},~ubi  tangitur  ira  cum  voce,  sed  necdum  pleno  verbo  formata: 
et  postea  dicit :  Qui  autem  dixerit  fratri  suo :  Fatue^  ubi  expletur  vox  per- 
fectione  sermonis.  Ergo  insufficienter  divisit  Damascenus  iram,  nihil  po- 
nens  ex  parte  vocis. 

Sed  contra  est  auctoritas  Damasceni  et  Gregorii  Nysseni  (Nemes.  lib.  De 
nat,  hom.  cap.  21). 

CONCLUSIO.  --  Tres  sunt  irae  species,  fel,  mania,  et  furor ;  quae  sumunlur  secun- 
dumeaquae  dant  irae  aliquod  augmentum. 

Respondeo  dicendum  quod  tres  species  irae  quas  Damascenus  ponit,  et 
etiam  Gregorius  Nyssenus,  sumuntur  secundiim  ea  quae  dant  irae  aliquod 
augmentum.  Quod  quidem  conlingit  tripliciter  :  uno  modo  ex  facilitale  (2) 
ipsius  motus ;  et  talem  iram  vocat  fel,  quia  cito  accenditur  :  alio  modo  ex 
parte  tristitiae  causantis  iram,  qua3  diu  in  memoria  manet :  et  haec  pertinet 
ad  maniam,  quae  a  manendo  dicitur.  Tertio  ex  parte  ejus  quod  iratus  appe- 
tit,  scilicet  vindictse;  et  haec  pertinet  ad  furorem  qui  nunquam  quiescit, 
donec  puniat.  Unde  Philosophus  (Ethic.  lib.  iv,  cap.  5)  quosdam  irascen- 
tium  vocat  acutos,  quia  cit6  irascuntur;  quosdam  amaros,  quia  diu  retinent 
iram;  quosdam  difficiles,  quia  nunquam  quiescunt,  nisi  puniant. 

Adpnmwmergo  dicendum,  quod  omnia  illaperquae  ira  recipit  aliquam 
perfectionem,  non  omnino  per  accidens  se  habent  ad  iram;  et  ideo  nihil 
prohibet  secundiim  ea  species  irae  assignari. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  excandescentia,quam  Tullius  ponit,  ma- 
gis  "sidetur  pertinere  ad  primam  speciem  irae,  quae  perficitur  secundum 
velocitatem  irae,  quam  ad  furorem.  Nihil  autem  prohibet  ut  eup.b?  graecd, 
quod  latine  furor  dicitur,  utrumque  importet,  et  velocitatem  ad  irascen- 
dum,  et  firmitatem  propositi  ad  puniendum. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  gradus  illi  irae  distinguuntur  secundiim  effec- 
tum  irae,  non  autem  secundum  diversam  perfectionem  ipsius  motus  irse  (3J. 

QU^STIO  XLVII. 

DE  CAUSA  EFFECTIVA  IR^,   ET  DE  REMEDIIS  EJUS,    IN   QUATUOR 
ARTIGULOS  DIVISA(4}. 

Deinde  considerandum  est  de  causa  efFectiva  irse,  et  de  remediis  ejus;  et  circa  hoc 
quseruntur  quatuor  :  1"  Utrumsemper  motivura  iraesitaliquid  factum  contraeumqui 
irascitur.  —  2°  Utrum  sola  parvipensio  vel  despectio  sit  motivum  irsB.  —  3°  De  causa 
irae  ex  parte  irascentis.  —  4°  De  causa  irae  ex  parte  ejfts  contra  quem  aiiquis  ifas- 
citur. 

ARTICULUS  I.  —  UTBUM  semper  motivum  ir^  sit  aliquid  factum  contra  eum 

QUI  IRASCITUR. 

Ad  primum  sic  proceditur.  i.  Yidetur  quod  non  semper  aliquis  irascatur 
propier  aljquid  contra  se  factum.  Homo  enfm  peccando  nihilcontra  Deum 
%cere  potest;  dicitur  enim  (Job,  xxxv,  6) :  Si  multiplicatx  fuerint  iniquita- 

M)  Generaliter  dixit  S.  Thomas((Tuaest.  XLVI,  expriniuntur    videantur  (2  2,  «r.iaest.   CLVill, 

art.  i)  iram  causari  ex  concursu  mullarum  pas-  art.  5;. 

sionum  ;  nunc  autera  particulariter  clisserit  de  (4)  Vos  Hebraea  ,  autpotiusSvra,  utcenset  Hie- 

proprio  ejus  motivc  ,  sciiicet  de  iiropria  ipsius  ronymus,  ct  interpretatur  liomo  levis,  aut  inops 

cau^a-  el  sordidus.  Intelligitur  autem  qui  sine  causa 

(2)  Ita  Garcia  et  editi  passim.  Edit.  Rom.  cum  iratus  dixerit  raca.   Nam  Chrislus  apostolos 

cod.  Alcan.  facultate.  vocat  stultos,  et  Galatas  insensatos  (ed.  Parm.). 

(5)  Dc  his  ut  et  de  gradibus  iriK  qiii  Matth.  V 


40  QILEST.  XLYII,  ART. 

tes  tux,  quid  facies  contra  i//2^??i?  Diciturtamen  Deus  irasci  contra  homines 
propter  peccata,  secundum  illud  (Psal.  cv,  40) :  Iratus  est  furore  Dominus 
in  populumsuum.  Ergo  non  semper  aliquis  irascitur  propter  aliquid  contra 
se  factum. 

2.  Praeterea,  ira  est  appetitus  vindictae,  ut  jam  supra  definita  est.  Sed  ali- 
quis  appetit  vindictam  facere  etiam  de  his  quae  contra  alios  fiunt.  Ergo  non 
semper  motivum  irseest  aliquid  contra  nosfactum. 

3.  Praeterea,  sicut  Philosophusdicit  (Rhet.  lib.  n,  cap.  2,  post  med.),  «  ho- 
mines  irascuntur  praecipue  contra  eos  qui  despiciunt  ea  circa  quse  ipsi 
maxime  student ;  »  sicut  qui  student  in  philosophia,  irascuntur  contra  eos 
qui  philosophiam  despiciunt;  et  simile  est  in  aliis.  Sed  despicere  philo- 
sophiam  non  est  nocere  ipsi  studenti.  Non  ergo  semper  irascimur  propter 
id  quod  contra  nos  fit. 

4.  Praeterea,  «  ille  qui  tacet  contra  contumeliantem,  magis  ipsum  ad  iram 
provocat,  »  ut  dicit  Chrysostomus.  Sed  in  hoc  contra  ipsum  nihil  agit, 
quod  tacet.  Ergo  non  semper  ira  alicujus  provocatur  propter  aliquid  quod 
contra  ipsum  fit. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  4,  prope  fin.), 
quod  «  ira  fit  semper  ex  his  quae  ad  seipsum;  inimicitia  autem  et  sine  his 
quae  ad  ipsum;  si  enim  putemus  talem  esse,  odimus.  » 

CONCLUSIO.  —  Quum  ira  sit  appelitus  repellendi  proprium  malum :  irae  moti- 
vum  semper  estaliquid  factum  contra  ipsum  qui  irascitur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (qusest.  xlvi,  art.  6), 
ira  est  appetitus  nocendi  alteri  sub  ratione  justi  vindicativi.  Vindicta  au- 
tem  locum  non  habet  nisi  ubi  praecessit  injuria;  nec  injuria  omnis  ad 
vindictam  provocat,  sed  illa  sola  quae  ad  eum  pertinet  qui  appetit  vindic- 
tam.  Sicut  enim  unumquodque  naturaliter  appetit  proprium  bonum;  ita 
etiam  naturahter  repeliit  proprium  malum.  Injuria  autem  ab  aliquo  facta 
non  pertinet  ad  aliquem,  nisi  aliquid  fecerit  quod  aliquo  modo  sit  contra 
ipsum.  Unde  sequitur  quodmotivum  irae  alicujus  semper  sit  aliquid  contra 
ipsum  factum. 

Ad  primum  ergo  dicendum ,  qu6d  ira  non  dicitur  in  Deo  secundum  pas- 
sionem  animi,  sed  secundum  judicium  justitiae,  prout  vult  vindictam  fa- 
cere  de  peccato.  Peccator  enim  peccando  Deo  nihil  nocere  efl^ective  potest. 
Tamenex  parte  sua  dupliciter  contra  Deum  agit :  prim6quidem  inquantum 
eum  in  suismandatis  contemnit;  secundo  inquantum  nocumentum  aliquod 
infert  alicui,  vel  sibi,  vel  alteri;  quod  ad  Deum  pertinet,  prout  ille  cui  no- 
cumentum  infertur,  sub  Dei  providentia  et  tutela  continetur. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  irascimur  contra  illos  qui  aliis  nocent,  ct 
vindictam  appetimus,  inquantum  illi  quibus  nocetur,  aliquo  modo  ad  nos 
pertinent  vel  per  aliquam  affinitatem,  vel  per  amicitiam,  vel  saltem  per 
communionem  naturae. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6did  in  quo  maxim6studemus(l),reputamus 
esse  bonum  nostrum ;  etideo  cumillud  despicitur,  reputamus  nos  quoque 
despici,  et  arbitramur  nos  Isesos. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  tunc  aliquis  tacens  ad  iram  provocat  inju- 
riantem,  quando  videtur  ex  contemptu  tacere,  quasi  parvipendat  alterius 
iram;  ipsa  autem  parvipensio  quidam  actus  est. 

(I)  Vel  circa  quod  maxinie  occupanuir,  scu  conaniur;  aut  etiam  inessc  nobis  gU>rianiur  ,  ncc 
quod  maxime  assequcndum  optamus  et  asscqui        vulgaritcr  quidom,  scd  ominonter. 


QVJEST.  XLVII,  ART.  11.  41 

ARTICULUS   II.   —   UTRIIM  SOLA   PARVIPENSIO    VEL  DESPECTIO    SIT  MOTIVUM   IR^. 

De  his  etiam  iufra,  art.  5  et  4  corp. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  4.  Videtur  quod  non  sola  parvipensio  vel 
despectio  sit  motivum  irae.  Dicit  enim  Damascenus  (Orth.  fid.  lib.  ii, 
cap.  16),  quod  «  injuriam  passi,  vel  sestimantes  pati,  irascimur. »  Sed 
homopotest  injuriam  pati  etiam  absque  despectu  vel  parvipensione.  Ergo 
non  sola  parvipensio  est  irae  motivum. 

2.  Prasterea,  ejusdem  est  appetere  honorem,  et  contristari  de  parvipen- 
sione.  Sedbruta  animalianon  appetunt  honorem.  Ergo  non  contristantur 
de  parvipensione;  et  tamen  in  eis  provocatur  ira  propter  hoc  quod  vulne- 
rantur,  ut  dicit  Philosophus  (Ethic.  lib.  iii,  cap.  8,  circa  med.).  Ergonon 
sola  parvipensio  videtur  esse  motivum  irae. 

3.  Praeterea,  Phildsophus  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  2)  ponit  multas  aUas  causas 
irae,  puta  «  oblivionem,  exultationem  in  infortuniis,  denuntiationem  malo- 
rum  (1),  impedimentum  consequendae  propriae  voluntatis.  »  Non  ergo  sola 
parvipensio  est  provocativum  irae. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  loc.  cit.)  quod  «  ira 
est  appetitus  cum  tristitia  punitionis  (2),  propter  apparentem  parvipensionem 
non  convenienter  factam.  » 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  ex  omnibus  bonis  excellentiam  quaerimus,  et  idcirco 
omnes  causae  irae  ad  parvipensionem  reducuutur,  sola  parvipensio  vel  despectio  mo- 
tivum  irae  dicitur. 

Respondeo  dicendum  quod  omnes  causae  irae  reducuntur  ad  parvipen- 
sionem.  Sunt  enim  tres  species  parvipensionis,  ut  dicitur  (Rhet.  lib.  ii, 
ibid.},  scilicet  despectus,  epireasmus,  idest,  impedimentum  voluntatis  im- 
plendae,  et  contumeliatio;  et  ad  haec  tria  omnia  motiva  irae  reducuntur. 
Gujus  ratio  potest  accipi  duplex  :  prima  est,  quia  ira  appetit  nocumentum 
alterius,  inquantum  habet  rationem  justi  vindicativi;  et  ideo  intantum 
quaerit  vindictam,  inquantum  videtur  esse  justa.  Justa  autem  vindicta  non 
fit  nisi  de  eo  quod  est  injuste  factum ;  et  ideo  provocativum  ad  iram  sem- 
per  est  aliquid  sub  ratione  injusti.  Unde  dicit  Philosophus  (Rhet.  lib.  ii, 
cap.  3,  prope  fin.),  quod «  si  homines  putaverint  se  ab  eis  qui  laeserunt  (3), 
essejuste  passos,  non  irascuntur;  non  enim  fitira  ad  justum.  »  Contingit 
autem  tripliciternocumentum  alicui  inferri,  scilicet  ex  ignorantia,  ex  pas- 
sione  et  ex  electione.  Tunc  enim  ahquis  «  maxime  injustum  facit,  quando 
ex  electione,  vel  industria,  vel  ex  certa  malitia  nocumentum  infert,  »  ut 
dicitur  (Ethic.  lib.  v,  cap.  8).  Et  ideo  maxime  irascimur  contra  illos  quos 
putamus  ex  industria  nobis  nocuisse.  Si  enim  putemus  aliquos  vel  per 
ignorantiam  vel  ex  passione  nobis  intulisse  injuriam,  vel  non  irascimur 
contra  eos,  vel  multo  miniis.  Agere  enim  aliquid  ex  ignorantia  vel  ex  pas- 
sione  diminuit  rationem  injuriae ;  et  est  quodammodo  provocativum  mise- 
ricordiae  et  veniae.  llli  autem  qui  ex  industria  nocumentum  inferunt,  ex 
contemptu  peccare  videntur;  et  ideo  contra  eos  maxime  irascimur.  Unde 
Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  3,  circa  med.),  quod  «  his  qui  propter 
iramaliquid  fecerunt,  aut  non  irascimur,  aut  minus  irascimur;  non  enim 
propterparvipensionem.videntur  egisse. »  Secunda  ratioest,  quia  parvipen- 
sio  excellentiae  hominis  opponitur;  quae  enim  homines  nullo  modo  putant 
digna  esse,  parvipendunt,  ut  dicitur  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  2,  parum  a  princ). 
Ex  omnibus  autem  bonis  nostris  aliquam  excellentiam  quaerimus ;  et  ideo 

{{)  Non  eam  quae  judiciaria  auctoritate  fit,  (2)  Vel  transposita  constructione ,  appetitut 

cum   fieri  non  praesumatur  ex   odio,  sed  quae        punilionis  cum  tristitia. 
privata  tantura  denuntiatio  est.  (3)  Al.,  eos  qui  lceserunt, 


i2  QU.^ST.  XLVII,  ART.  II  ET  III. 

quodcumque  nocumentum  nobis  inferatur,  inquantum  excellentiae  derogat, 
videtur  ad  parvipensionem  pertinere. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ex  quacumque  alia  causa  aliquis  inju- 
riam  patiatur,  quam  ex  contemptu,  illacausa  minuit  rationem  injuriae;  sed 
<5olus  contemptus  vel  parvipensio  rationem  irae  auget;  et  ideo  est  per  se 
causa  irascendi. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d,  lic^tanimal  brutum  non  appetat  honorem 
gub  ratione  honoris,  appetit  tamen  naturaliter  quamdam  excellentiam,  et 
rrascitur  contra  ea  quae  illi  excellentiae  derogant. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  omnes  illae  causae  ad  quamdam  parvipensio- 
nem  reducuntur.  Oblivio  enim  estparvipensionis  evidens  signum;  ea  enim 
quaemagnasestimamus,  magis  memorife  infigimus.  SimiUter  exquadampar- 
vipensioneestquod  aliquisnon  vereatur  contristare  aliquem,  denuntiando 
sibi  aliqua  tristia.  Qui  etiam  ininfortuniisalicujushilaritatis  signa  osten- 
dit,  videtur  parum  curare  de  bono  vel  malo  ejus.  Similiteretiamqui  impedit 
aliquem  a  sui  propositi  assecutione,  non  propter  aliquam  utilitatem  sibi 
inde  provenientem,  non  videtur  multum  curare  de  amicitia  ejus.  Et  ideo 
omnia  talia,  inquantum  sunt  signa  contemptus,  sunt  provocativa  irae. 
ARTICULUS  III.  —  UTRUM  excellentia  irasceistis  sit  causa  ir.*:. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  excellentia  alicujusnon  sit 
causa  quod  facilius  irascatur.  Dicit  enim  Philosophus  (Rhet.  lib.  ii,  cap.  2, 
circa  med.),  quod  «  maxime  aliqui  irascuntur,  cum  tristantur,  ut  infirmi 
et  egentes,  et  qui  non  habent  id  quod  concupiscunt.  »  Sed  omnia  ista  ad 
defectum  pertinere  videntur.  Ergo  magis  facit  pronum  ad  iram  defectus 
quam  excellentia. 

2.  Praeterea,  Philosophus  dicit  ibidem,  quod  «  tunc  aliqui  maxim^  iras- 
cuntur,  quando  in  eis  despicitur  id  de  quo  potest  esse  suspicio  quod  vel 
non  insit  eis,  vel  quod  sit  in  eis  debiliter ;  sed  ciim  putant  se  multiim  ex- 
cellere  in  illis  in  quibus  despiciuntur,  non  curant.  >»  Sed  praedicta  suspicio 
ex  defectu  provenit.  Ergo  defectus  est  magis  causa  quod  aliquis  irascatur 
quam  excellentia. 

3.  Praeterea,  ea  quae  ad  excellentiam  pertinent,  maxime  faciunthomines 
jucundos  et  bonae  spei  esse(l).  Sed  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  n,  cap.  3, 
a  med.),  qu6d  «  in  ludo,  in  risu,  in  feslo,  in  prosperilate,  in  consumma- 
tione  operum,  in  delectatione  non  turpi,  et  in  spe  optima  homines  non  iras- 
cuntur.  »  Ergo  excellentia  non  est  causa  irae. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  in  eodem  libro  dicit  (cap.  9),  quod  «  ho- 
mines  propter  excellentiam  indignantur.  » 

CONCLUSIO.  —  Siadiraj  motivum  inspiciatur,  excellentia  ejus  qni  Jrascitur.  iras 
causa  est;  si  vero  illius  cui  irascitur,  alleudatur  dispositio,  ma^is  despectus  quam 
excelientia  ejuscausa  esse  videtur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  causa  irae  in  eo  qui  irascitur  dupliciter  accipi 
potost;  uno  modo  secundiim  habitudinem  ad  motivum  irae;  et  sic  excel- 
lentia  est  causa  ut  aliquis  de  facili  irascatur;  est  enim  motivum  irae  injusta 
parvipensio,  ut  dictum  est  art.  praec.j.  Constat  autem  qu6d  quant6  ali- 
quis  est  excellentior,  injustiiis  parvipenditur  in  hoc  in  quo  excellit;  etideo 
illi  qui  sunt  in  aliqua  excellentia,  maxime  irascuntur,  si  parvipendantur; 
puta  si  dives  parvipenditur  in  pccunia,  et  rhetorin  loquendo,  etsic  dealiis. 
Ali<'  modo  potest  oonsidei-ari  causa  irae  in  eo  qui  irascitur,  ex  parte  dispo- 
sitionis  quae  in  eo  relinquitur  ex  tali  motivo.  Manifestum  est  autem  quod 

(n  Atdvo  scnsii,  id  cst,  bene  sperare;  non  passlyo  id  est  svem  tui  dnro'  \o\  talcm  ojw 
de  qiio  spcrari  nunquam  atiqiiid  possit. 


QU^ST.  XLVII,  ART.  III  ET  IV.  4S 

nihil  movet  ad  iram,  nisi  nocumentum  quod  contristat.  Ea  autem  quae  ad 
defectum  pertinent,  maxime  sunt  contristantia,  quia  homines  defectibus 
subjacentes  faciliiis  laiduntur.  Et  ista  est  causa  quare  homines  qui  sunt 
infirmi  vel  in  aliis  defectibus,  facilius  irascuntur,  quia  facilius  contris- 
tantur. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  primum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ille  qui  despicitur  in  eo  in  quo  manifest^ 
multum  exceliit,  non  reputat  se  aliquam  jacturam  pati,  et  ideo  non  con- 
tristatur;  et  ex  hac  parte  mintis  irascitur:  sed  ex  alia  parte,  inquantum 
indignitis  despicitur,  habet  majorem  rationem  vel  irascendi,  nisi  forte  re- 
putet  se  non  invideri,  vel  subsannari  (1)  propter  despectum,  sed  propter 
ignorantiam,  vel  propter  aliud  hujusmodi. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  omnia  illa  impediunt  iram,  inquantum  im- 
pediunt  tristitiam ;  sed  ex  alia  parte  nata  sunt  provocare  iram,  secundiim 
quod  faciunt  hominem  inconvenientius  despici. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  defectus  alicujus  sit  causa  ut  contra  eum 

FACILIUS  IRASCAMUR. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  defectus  alicujus  non  sit 
causa  ut  contra  ipsum  facilius  irascamur.  Dicit  enim  Philosophus  (Rhet.  lib. 
u,  cap.  3,  parum  a  princ),  quod  «  his  qui  confitentur  et  poenitent,  et  hu- 
miliantur,  non  irascimur,  sed  magis  ad  eos  mitescimus ;  unde  et  canes  non 
mordent  eos  qui  resident.  »  Sed  hoc  pertinet  ad  parvitatem  et  defectum. 
Ergo  parvitas  alicujus  estcausa  ut  mintis  irascamur. 

2.  Praeterea,  nullus  est  major  defectus  quam  mortis.  Sed  ad  mortuos 
desinit  ira.  Ergo  defectus  alicujus  non  est  causa  provocativa  irse  contra 
ipsum. 

3.  Praeterea,  nullus  ijestimat  aliquem  parvum  ex  hoc  quod  est  sibi  ami- 
cus.  Sed  ad  amicos,  si  nos  offenderint,  vel  si  non  juverint,  magis  offendi- 
mur;  unde  dicitur  (Psalm.  liv,  13)  :  Si  inimicus  meus  maledixisset  mihi, 
sustinuissem  utique.  Ergo  defectus  alicujus  non  est  causa  ut  contra  ipsura 
faciiius  irascamur. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit(Rhet.  lib.  ii,  cap.  %  a  princ),  quod 
ff  dives  irascitur  contra  pauperem,  si  eum  despiciat;  et  principans  contra 
subditum.  » 

GONCLUSIO.  —  Defectus,  et  iUius,  contra  quem  irascimur,  parvitas,  quo  magis 
despectionem  auget,  eo  magis  ira?  procurativa  est,  et  eamdem  diminuit,  si  despectio- 
nem  imminuat. 

Respondeo  dicendimi  quod,  sicutjam  supradictumest(art.  2  etSpraec), 
indigna  despectio  est  maxime  provocativa  irae.  Defectus  igitur  vel  parvitas 
ejus  contra  quem  irascimur,  facit  ad  augmentum  irae,  inquantum  auget 
indignam  despectionem.  Sicut  enim  quanto  aliquis  est  major,  tant6  indi- 
gniiis  despicitur;  ita  quant6  aliquis  est  minor,  tanto  indignius  despicit.  Et 
ideo  nobiles  irascuntur,  si  despiciantur  a  rusticis,  vel  sapientes  ab  insi- 
pientibus,  vel  domini  a  servis.  Si  vero  parvitas  vel  defectus  diminuat  des- 
pectionem  indignam,  talis  parvitas  non  auget,  sed  diminuit  iram.  Et  hoc 
modo  illi  qui  poenitent  de  injuriis  factis,  et  confitentur  se  male  fecisse,  et 
humiliantur,  et  veniam  petunt,  mitigant  iram,  secundiim  illud  (Proverb. 
XV,  1)  :  Responsio  mollis  frangit  iram,  inquantum  scilicet  tales  videntur 
non  despicere,  sed  magis  magnipendere  eos  quibus  se  humiliant. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  primum. 

{\)  Ita  cod.  Alcan.,  edit.  Rom.  et  Patav.  Al.,  rideri  vel'subsannari;  iteai,  videri  vel  sublimari. 


44  QVJEST.  XLVIII,  ART.  1. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  duplex  est  caiisa  quare  ad  mortuos  cessat 
ira  :  una,  quia  non  possunt  dolere  et  sentire,  quod  maxime  quaerunt  irati 
in  his  quibus  irascuntur ;  alio  modo,  quia  jam  videntur  ad  ultimum  ma- 
lorum  pervenisse ;  unde  etiam  ad  quoscumque  graviter  laesos  cessat  ira, 
inquantum  eorum  malum  excedit  mensuram  justae  retributionis. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  etiam  despectio  quae  est  ab  amicis,  videtur 
esse  magis  indigna ;  et  ideo  ex  simili  causa  magis  irascimur  contra  eos,  si 
despiciant  vel  nocendo,  vel  non  juvando,  sicut  et  contra  minores  (1). 

QUiESTIO  XLVIII. 

DE  EFFECTIBUS  IRiE^  IN  QUATUOR   ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  effectibus  irae;  et  circa  hoc  quaeruntur  quatuor: 
l"Utrum  ira  causet  delectationem.  —  T  Utrum  maxime  causet  fervorem  in  corde. — 
3"  Utrum  maxime  impediat  rationis  usum.  —  4°  Utrumcauset  taciturnitatem. 
ARTICULUS  I.  —  UTRUM  ira  causet  delectationem. 

Ad  primum  sic  proceditur.  \ .  Videtur  quod  ira  non  causet  delectatio- 
nem.  Tristitia  enim  delectationem  excludit.  Sed  ira  est  seraper  cum  tristi- 
tia;  quia,  utdicitur  (Ethic.  lib.  vii,  cap.  6,  parum  a  med.),  «  omnis  qui  fa- 
cit  aliquid  propter  iram,  facit  tristatus.  »  Ergo  ira  non  causat  delectatio* 
nem. 

2.  Praeterea,  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  iv,  cap.  5,  circa  med.),  qu6d 
«  punitio  quietat  impetum  irae,  delectationem  pro  tristitia  faciens ;  ->  ex  quo 
potest  accipi  quod  delectatio  irato  provenit  ex  punitione.  Punitio  autem  ex- 
cludit  iram.  Ergo,  adveniente  delectatione,  ira  toUitur.  Non  est  ergo  effec- 
tus  delectationi  conjunctus  (2). 

3.  Praeterea,  nullus  effectus  impedit  causam  suam,  cum  sit  suae  causae 
conformis.  Sed  delectationes  impediunt  iram,  ut  dicitur  (Rhet.  lib.  ii,  cap. 
3,  circa  med.).  Ergo  delectatio  non  est  effectus  irae. 

Sed  contra  est  qu6d  Philosophus  in  eodem  libro  (cap.  2,  parum  k  princ.) 
inducit  proverbium,  qu6d  «  ira  mult6  dulcior  melle  distillante  in  pectori- 
bus  virorum  crescit.  » 

CONCLUSIO.  —  Ira  cum  sit  appetitus  vindictae,  hominem  ad  praesentiam  vindic- 
tae,  delectationeafficit. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  vii,  cap. 
14),  delectationes,  maxime  sensibiles  et  corporales,  sunt  medicinae  quae- 
dam  contra  tristitiam ;  et  ideo  quant6  per  delectationem  contra  majorem 
tristitiam  vel  anxietatem  remedium  praestatur,  tant6  delectatio  magis  per- 
cipitur;  sicut  patet  quod  quando  aliquis  sitit,  delectabilior  fitei  potus.  Ma- 
nifestum  est  autem  ex  praedictis  (quaest.  xlvii,  art.  1),  qu6d  motus  irae  in- 
surgit  ex  aliqua  illata  injuria  contristante,  cui  quidem  tristitia^  remedium 
adhibetur  per  vindictam.  Et  ideo  ad  prsesentiam  vindictae  delectatio  sequi- 
tur,  et  tant6  major  quanto  major  fuit  tristitia.  Si  igitur  vindicta  fuerit  prae- 
sens  realiter,  fit  perfecta  delectatio,  quae  totaliterexcludit  tristitiam;  etper 
hoc  quietat  motum  irje.  Sed  antequam  vindicta  sit  praesens  realiter,  fit  iras- 
centi  praesens  dupliciter :  uno  modo  per  spem,  quia  nullus  irascitur  nisi 
sperans  vindictam,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xlvi,  art.  1) ;  alio  modo  se- 

{\)  Quamvis  B.  Thomas  in  prsesentis  quses-  causas  irae  dillgenter  tractaveiit,  de  ipsius  rerae- 
lionis  titulo  dixcrit  consiclerandum  esse  de  causa        diissatis  dixit. 

effectiva  iraB  et  de  reniediis  ejus,  nibil  tamen  de  (2)  ita  cod.  Alcan.  et  editi  passim.  Al.,  effectut 

rcmediis  tradit,  quia,  ut  ait  Medina,  ciim  omues       delectalio  conjunctus  irce;  item,  effectus  de- 

lectationis  conjunctus. 


QU.EST.  XLYIII,  ART.  I  ET  II.  4$ 

cundum  continuam  cogitationem ;  unicuique  enim  concupiscenti  est  delec- 
tabile  immorari  in  cogitatione  eorum  quse  concupiscit ;  propter  quod  etiam 
imaginationes  somniorum  sunt  delectabiles.  Et  ideo,  ciim  iratus  multum 
in  animo  suo  cogitet  de  vindicta,  ex  hoc  delectatur;  tamen  delectatio  non 
est  perfecta,  quae  toUat  tristitiam,  et  per  consequens  iram. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  non  de  eodem  iratus  tristatur  et  gau- 
det;  sed  tristatur  de  iiiata  injuria,  delectatur  autem  de  vindicta  cogitata  et 
sperata.  Unde  tristitia  se  habet  ad  iram  sicut  principium,  sed  delectatio  si- 
cut  effectus  vel  terminus. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  objectio  illa  procedit  de  delectatione  quae 
causatur  ex  reali  prsesentia  vindictae,  quae  totaliter  tollit  iram. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  delectationes  praecedentes  impediunt  ne  se- 
quatur  tristitia,  et  per  consequens  impediunt  iram ;  sed  delectatio  de  vin- 
dicta  consequitur  ipsam  iram  (i). 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  IRA  MAXIMfe  CAUSET  FERVOREM  IN  CORDE. 
De  liis  etiam  De  verit.  quaest.  xxvi,  art.  \  corp.  fin. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  fervor  non  sit  maxime  ef- 
fectus  irae.  Fervor  enim,  sicut  supra  dictum  est  (qusest.  xxxvii,  art.  2),  per- 
linet  ad  amorem.  Sed  amor,  sicut  supra  dictum  est  (qusest.  xxvii,  art.  4), 
principium  est  et  causa  omnium  passionum.  Cum  ergo  causa  sit  potior  ef- 
fectu,  videtur  quod  ira  non  faciat  maxime  fervorem. 

2.  Praeterea,  illa  quse  de  se  excitant  fervorem,  per  temporis  assiduitatem 
magis  augentur,  sicut  amor  diuturnitate  convalescit.  Sed  ira  per  tractum 
temporis  debilitatur;  dicit  enim  Philosophus  (Rhet.  iib.  ii,  cap.  3,  post 
med.)  quod  «  tempus  quietat  iram.  »  Ergo  ira  non  proprie  causat  fer- 
vorem. 

3.  Praeterea,  fervor  additus  fervori  augmentat  fervorem.  Sed  «  majorira 
superveniens  facit  iram  mitescere,  »  ut  Philosoplius  dicit  (Rhet.  lib.  ii, 
ibid.}.  Ergo  ira  non  causat  fervorem. 

Sed  contra  est  quod  Damascenus  dicit  (Orth.  fid.  lib.  ii,  cap.  16),  qu6d 
«  ira  est  fervor  ejus  qui  circa  cor  est  sanguinis,  ex  evaporatione  fellis 
fiens.  » 

GONCLUSIO.  —  Cum  motus  irse  sit  per  modum  insecutionis,  cui  proportionatur 
calor,  necessarium  est,  per  illum  causari  circa  cor  quemdam  sanguinis  fervorem,  ex 
ipsa  fellis  evaporatione  factum. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (quaest.  xliv,  art.  1),  cor- 
poralis  transmutatio  quae  est  in  passionibus  animae,  proportionatur  motui 
appetitus.  Manifestum  est  autem  quod  quihbet  appelitus,  etiam  naturahs, 
fortius  tendit  in  id  quod  est  sibi  contrarium,  si  fuerit  praesens;  unde  vide- 
mus  quod  aqua  calefacta  magis  congelatur,  quasi  frigido  vehementitis  in 
cahdum  agente.  Motus  autem  appetitivus  irae  causatur  ex  aliqua  injuria  il- 
lata,  sicut  ex  quodam  contrario  injacente;  et  ideo  appetitus  potissime  ten- 
dit  ad  repehendam  injuriam  per  appetitum  vindictae;  et  ex  hoc  sequitur 
magna  vehementia  et  impetuositas  in  motu  irae.  Et  quia  motus  ir?e  non  est 
per  modum  retractionis,  cui  proportionatur  frigus,  sed  magis  per  modum 
insecutionis,  cui  proportipnatur  calor ;  consequenter  fit  motus  irae  causati- 
vus  cujusdam  fervoris  sanguinis  et  spirituum  circa  cor,  quod  est  instru- 
mentum  passionum  animae.  Et  exinde  est  quod  propter  magnam  perturba- 
tionem  cordis,  quae  est  in  ira,  maxime  apparent  in  iratis  indicia  qusedam 
in  exterioribus  membris.  Unde  Gregorius  dicit  (Moral.  lib.  v,  cap.  30,  ante 

('i)  In  cod.  Alcan.  et  cdit.  Rom.  deest,  iram» 


46  QU^ST.  XLYIII,  ART.  II  ET  III. 

med.) :  «  Irse  suae  stimulis  accensum  cor  palpitat,  corpus  tremit,  lingua  se 
praepedit,  facies  ignescit,  exasperantur  oculi,  et  nequaquam  recognos- 
cuntur  noti;  ore  quidem  clamorem  format,  sed  sensus  quid  loquatur 
ignorat. » 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  «  amor  ipse  non  ita  sentitur,  nisi  cum 
eum  prodit  indigentia,  »  ut  Augustinus  dicit  (De  Trin.  lib.  x,  cap.  ult. 
eirca  fm.),  Et  ideo,  quando  homo  patitur  detrimentum  amatse  excellentiae 
propter  injuriam  illatam,  magis  sentitur  amor ;  et  ideo  ferventius  cor  mu- 
tatur  ad  removendum  impedimentum  rei  amatse,  ut  sic  fervor  ipse  amoris 
per  iram  crescat,  et  magis  sentiatur.  Et  tamen  fervor  qui  consequitur  ca- 
lorem,  aii^  ratione  pertineL  ad  amorem  et  ad  iram.  Nam  fervor  amoris  est 
cum  quadam  dulcedine  et  lenitate;  est  enim  in  bonum  amatum;  et  ideo 
assimilatur  calori  aeris  et  sanguinis ,  propter  quod  sanguinei  sunt  magis 
amativi;  et  dicitur  quod  cogit  amare  jecur,  in  quo  fit  qua^dam  generatio 
sanguinis.  Fervor  autem  irae  est  cum  amaritudine  ad  consumendum,  quia 
tendit  ad  punitionem  contrarii ;  unde  assimilatur  calori  ignis  et  cholerse, 
Et  propter  hoc  Damascenus  dicit  (Orth.  fid.  lib.  ii,  cap.  16;,  quod  «  proce- 
dit  ex  evaporatione  feliis  et  feilea  nominatur.  » 

Ad  secundum  dicendum,  quod  omne  illud  cujus  causa  per  tempus  dimi- 
nuitur,  necesse  est  quod  Lempore  debilitetur.  Manifestum  est  aulem  qu6d 
memoria  tempore  diminuitur :  quae  enim  antiqua  sunt,  a  memoria  de  facili 
excidunt.  Ira  autem  causatm^  ex  memoria  injuriae  illatse;  et  ideo  causa  irae 
per  tempus  diminuitur  paulatim,  quousque  tollatur.  Major  etiam  videtur 
injuria,  quando  primo  sentitur;  et  paulatim  diminuitur  ejus  aestimatio, 
secundtim  qu6d  magis  receditur  a  prsesenti  sensu  iijjuriae.  Et  similiter 
etiam  cst  de  amore,  si  amoris  causa  remaneat  in  sola  memoria.  Unde  Phi- 
losophus  dicit  (Ethic.  lib.  viii,  cap.  5,  non  procul  a  princ.)  quod  «  si  diu- 
turna  fiat  amici  absentia,  videtur  amicitiae  obhvionem  facere ;  »  sed  in 
praesentia  amici  semper  per  tempus  multiplicatur  causa  amicitiae,  et  ideo 
amicitia  crescit.  Et  similiter  esset  de  ira,  si  continu^  muliiplicaretur  causa 
ipsius.  Tamen  hoc  ipsum  quod  ira  cito  consumitur,  attestatur  vehementi 
furori  ipsius.  Sicut  enim  ignis  magnus  cito  extinguitur,  consumpta  mate- 
ri^,  ita  etiam  ira  propter  suam  veliementiam  cito  deficit. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  omnis  virtus  divisa  in  plures  partes  dimi- 
nuitur;  et  ideo  quando  aliquis  iratus  alicui,  irascitur  postmodum  alteri,  ex 
hoc  ipso  diminuitur  ira  ad  primum;  et  praecipu^  si  ad  secnndum  fuerit 
major  ira.  Nam  injuria  quae  excitavit  iram  adprimum,  videbitur  compara- 
tione secundae  injuriae,  quae  aestimaturmajor,  esse  pai  va  vel  nulla. 

ARTICULUS   in.  —  UTRUM   IRA    MAXIMfe    IMPEDIAT    RATIONIS    USUM. 
De  his  etiam  infra,  art.  4  corp.  et  2  2,  quaest.  XLI,  Jirt.  2  ad  5,  et  quaest.  CLVII,  art.  4  corp.  et  De 

malo,  qasest.  xil,  art.  \ . 

Ad  tertium  sic  proceditur.  i.  Videtur  qiiod  ira  non  impediat  rationem. 
Dlud  enim  quod  est  cum  ratione,  non  videtur  esse  rationis  irnpedimentum. 
Sed  ira  estcum  ratione,  ut  dicitur(Ethic.  lib.  vn,  cap.  6,  circaprinc).  Ergo 
ira  non  impedit  rationem. 

2.  Praeterea,  quanto  magis  impeditur  ratio,  tanto  diminuitur  manifes- 
tatio.  Sed  Philosophus  dicitfEthic.  lib.  vii,  loc.  cit.),  quod  «  iracundus  non 
est  insidiator,  sed  manifestus.  «  Ergo  ira  non  videtur  impedire  usum  ra- 
tionis,  sicutconcupiscentia,  quae  est  insidiosa,  ut  ibidem  dicitur. 

3.  Praeterea,  judicium  rationis  evidentiiisfit  ex  adjunctione  contrarii, 
quia  «  contraria  juxta  se  posita  nicigis  elucescunt.  »  Sed  ex  lioc  etiam 
crescit  ira;  dicit  enim  Philosophus  (Illiet.  lib.  ii,  cap.  2,  post  med.),  quod 


QU.EST.  XLVIII,  ART.  III  ET  IV.  47 

c  magis  homines  irascuntur,  si  contraria  preeexistunt,  sicut  honorali,  si 
lehonorentur,  »  et  sic  de  aliis.  Ergo  exeodem  ira  crescit,  et  judicium  ra- 
ionis  adjuvatur.  Non  ergo  iraimpedit  judicium  rationis. 

Sed  contra  est  quod  Gregorius  dicit  (Moral.  lib.  v,  cap.  30,  parum  k 
)rinc.),  qu6d«  ira  intelligentiae  lucem  subtrahit,  cum  mentem  permovendo 
jonfundit.  » 

GONCLUSIO.  —  Ira  cum  maxime  circa  cor  corporalem  perturbationem  faciat,  inler 
omnes  passiones  aniraae  maxime  judicium  ralionisimpedit. 

Respondeo  dicendum  quod  mens  vel  ratio,  quamvis  non  utatur  organo 
corporali  in  suo  proprio  actu,  tamen,  quia  indiget  ad  sui  actum  quibusdam 
viribus  sensitivis,  quarum  actus  impediuntur  corpore  perturbato,  necesse 
estquod  perturbationes  corporales  etiam  judicium  rationis  impedianl,  si- 
cut  patet  in  ebrietate  et  somno.  Dictum  est  autem  (art.  praec),  quod  ira 
maxime  facit  perturbationem  corporalem  circa  cor,  ita  ut  etiam  usque  ad 
exteriora  membra  derivetur.  Unde  ira  inter  cseteras  passiones  manifes- 
tius  impedit  judicium  rationis,  secundum  illud  (Psalm.  xxx,  10)  :  Contur- 
batus  est  in  ira  oculus  meus. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  a  ratione  est  principium  irae  quantiim 
ad  motum  appetitivum,  qui  est  formahs  in  ira ;  sed  perfectum  judicium 
rationis  passio  irae  praeoccupat,  quasi  non  perfecte  rationem  audiens, 
propter  commotionem  caloris  velociter  impellentis,  quse  est  materialis  in 
ira;  et  quantum  ad  hoc,  impedit  judicium  rationis. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  iracundus  dicitur  esse  manifestus,  non 
quia  manifestum  fit  sibi  quid  facere  debeat,  sed  quia  manifest6  operatur, 
non  quserens  aliquam  occultationem.  Quod  partim  contingit  propter  im- 
pedimentum  rationis,  quae  non  potest  discernere  quid  sit  occultandum  et 
quid  manifestandum,  nec  etiam  excogitare  occultandi  vias ;  partim  ver6 
est  ex  ampliatione  cordis,  quae  pertinet  ad  magnanimitatem  quam  facit 
ira.  Unde  et  de  magnanimo  Philosophus  dicit  (Elhic.  hb.  iv,  cap.  3,  a  med.), 
quod  est  «  manifestus  oditor  et  amator,  et  manifeste  dicit  et  operatur.  » 
Concupiscentia  autem  dicitur  esse  latens  et  insidiosa,  quia  ut  plurimum 
delectabilia  quae  concupiscuntur  habent  turpitudinem  quamdam  et  molli- 
tiem,  in  quibus  homo  vult  latere.  In  his  autem  quse  sunt  virilitatis  et  ex- 
cellentiae,  cujusmodi  sunt  vindictae,  qugerit  homo  manifestus  esse. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  dictum  est  (qusest.  xlvi,  art.  4),  motus 
irae  a  ratione  incipit;  et  ideo  secundum  idem  appositio  (1)  contrarii  ad 
contrarium  adjuvat  judicium  rationis,  et  auget  iram.  Ctim  enim  aliquis 
habet  honorem  vel  divitias,  et  postea  incurrit  alicujus  detrimentum,  illud 
detrimentum  apparet  majus,  tum  propter  vicinitatem  contrarii,  tum  quia 
erat  inopinatum,  et  ideo  causat  majorem  tristitiam;  sicut  etiam  magna 
bona  ex  inopinato  venientia  causant  majorem  delectationem;  et  secundum 
augmentum  tristitiae  praecedentis  consequenter  augetur  et  ira. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  ira  MAxmfe  causet  taciturnitatem. 
Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  ira  non  causet  taciturnita- 
tem.  Taciturnitas  enim  locutioni  opponitur.  Sed  per  incrementum  irae  us- 
que  ad  locutionem  pervenitur,  ut  patet  per  gradus  irae  quos  Dominus  as- 
signat  (Matth.  v,  22),  dicens  :  Qui  irascitur  fratri....,  et  qui  dixerit  fratri 
suo  :  Raca.,.,  et  qui  dixerit  fratri  suo  :  Fatue,  Ergo  ira  non  causat  tacitur- 
nitatem. 
2.  Praeterea,  ex  hoc  qu6d  custodia  rationis  deficit,  contingit  qu6d  homo 

(I)  Al.,  oppositio. 


48  QUiEST.  XLIX. 

prorumpat  ad  verba  inordinata;  unde  dicitur  (Proverb.  xxv,  28)  :  Sicul 
urbspatenSj  et  absque  murorum  ambitu;  ita  vir  qui  non  potest  cohibere  in 
loquendo  spiritum  suum,  Sed  ira  maxim^  impedit  judicium  rationis,  ut  dic- 
tum  est  (art.  praec).  Ergo  facit  maximd  profluere  in  verba  inordinata.  Non 
ergo  causat  taciturnitatem. 

3.  Praeterea  (Mattli.  xii,  34),  dicitur  :  Ex  abundantia  cordis  os  loquilur. 
Sed  per  iram  cor  maxime  perturbatur,  ut  dictum  est  (art.  2  hujus  quaest.). 
Ergo  maxim^  causat  locutionem.  Non  ergocausat  taciturnitatem. 

Sed  contra  est  quod  Gregorius  dicit  (Moral.  lib.  v,  cap.  30,  circa  med.}, 
quod  "  ira  per  silentium  clausa  intra  mentem  vehementius  aestuat.  » 

CONCLUSIO.  —  Ira  aliquando,  perturbato  scilicet  animo,  quasi  ex  judicio,  silen- 
tium  inducit;  quandoque  tanta  iraeperlurbatio  est,  ut  linguaa  loquendiusu  omnino 
impediatur. 

Respondeo  dicendumquod  ira,  sicutjam  dictum  est  (art.  prsec.  ad  1),  et 
cum  ratione  est,  et  impedit  rationem;  et  ex  utraque  parte  potest  taciturni- 
tatem  causare.  Ex  parte  quidem  rationis,  quando  judicium  rationis  intan- 
tum  viget,  quod  etsi  non  cohibeat  affectum  ab  inordinato  appetitu  vindic- 
tae,  cohibettamen  linguam  ab  inordinata  locutione.  Unde  Gregorius  (Moral. 
lib.  V,  loc.  sup.  cit.)  dicit :  «  Aliquando  ira,  perturbato  animo,  quasi  ex  ju- 
dicio  silentium  inducit.  »  Ex  parte  ver6  impedimenti  rationis,  quia,  sicut 
dictum  est  (art.  2huj.  quaest.),  perturbatio  irse  usque  ad  exteriora  membra 
perducitur,  et  maxime  usque  ad  illa  membra  in  quibus  expressiiis  relucet 
vestigium  cordis,  sicut  in  oculis,  et  in  facie,  et  in  lingua;  unde,  sicut  dic- 
tum  est  (art.  2  hujus  quaest.),  « lingua  se  praepedit,  facies  ignescit,  exaspe- 
rantur  oculi.  »  Potest  ergo  esse  tanta  perturbatio  irae,  quod  omnino  impe- 
diaturlingua  ab  usu  loquendi;  et  tunc  sequitur  taciturnitas. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  augmentum  irae  quandoque  est  usque 
ad  impediendam  rationem  a  cohibitione  linguae ;  quandoque  autem  ultra 
procedit  usque  ad  impediendum  motum  linguae  et  aliorum  membrorum 
exteriorum. 

Et  per  hoc  etiam  patet  solutio  ad  secundum. 

Ad  tertium  dicendum.  quod  perturbatio  cordis  quandoque  potest  super- 
abundare  usque  ad  hoc  qu6d  per  inordinatum  motum  cordis  impediatur 
motus  exteriorum  membrorum ;  et  tunc  causatur  taciturnitas  et  immobili- 
tas  exteriorum  membrorum,  et  quandoque  etiam  mors.  Si  autem  non  fue- 
rit  tanta  perturbatio,  tuncex  superabundantia  perturbationis  cordis  sequi- 
tur  01  is  locutio. 

QU^STIO  XLIX. 

DE  HABITIBUS  IN  GENERALI ,   QUOAD  EORUM  SUBSTANTIAM,   IN  QUATUOR 

ARTICULOS  DIVISA. 

Post  actus  et  passiones  considerandum  est  de  principiis  humanorum  actuum;  et 
primo  de  principiis  inlrinsecis;  secundode  principiisextrinsecis.  Principium  autem 
intrinsecura  est  potentia  et  habilus.  Sed  quia  de  potentiis  in  prima  parte  dictum  est 
(quaest.  lxxvii),  nunc  restat  dehabitibus  considerandum.  Et  primo  quidem  ingene- 
rali;  secundo  vero  de  virtutibus  et  vitiis,  et  hujusmodi  aliis  habilibus,  quisunt  hu- 
manorum  actuum  principia.  Circa  ipsos  aiitera  habitus  in  generali  quatuor  consi- 
deranda  sunt :  1°  quidem  de  ipsa  substantia  habiluum;  2"  de  subjecto  eorum; 
3°  de  causa  generationis  augraenti  et  corruptionis  ipsorum;  4°  de  distipctione  ip- 
sorum.  — Girca  primuraqua;runturquatuor  :  l"Utrura  habilussitqualitas. —  2"Utrum 
sitdeterminala  species  qualitatis.  —  3°Utrum  habitus  importet  ordinem  adactum.— 
4°  De  necessitate  habitus. 


QTL^ST.  XLIX,  ART.  I.  49 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  habitus  sit  qualitas  (1). 

De  his  etiam  Sent.  i,  dist.  5,  qusest.  v  ad  o,  et  ii,  dist.  22,  art.  -t  el  2,  quaest.  i  corp.  et  De  verti. 

qusesf.  XX,  art.  2  corp. 

Ad  primiim  sic  proceditur.  d .  Videtur  qu6d  habitus  non  sit  qualitas.  Dicit 
enim  Augustinus  (Qua^st.  lib.  lxxxiii,  quaest.  73),  quod  iioc  nomen  habitus 
dictumestab  hoc  verbo  habere.  Sed  habere  non  soium  pertinetad  qualita- 
tem,  sed  et  ad  alia  genera ;  dicimur  enim  habere  quantitatem  et  pecuniam, 
et  alia  hujusmodi.  Ergo  habitus  non  est  qualitas. 

2.  Praeterea,  habitus  ponitur  unum  prsedicamentum,  ut  patet  (lib.  Praed. 
cap.  Habere).  Sed  unum  praedicamentum  non  continetur  subalio.  Ergoha- 
bitus  non  est  qualitas. 

3.  Pi-aeterea,  omnis  habitus  est  dispositio,  ut  dicitur  (Praedicam.  cap.  De 
qualit.).  Sed  «dispositio  est  02'do  habentis  partes,»  ut  dicitur  (Metaph. 
lib.  V,  text.  24).  Hoc  autem  pertinet  ad  praedicamentum  situs.  Ergo  habitus 
non  est  qualitas. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Prsedicam.  loc.  cit.),  quod  «habi- 
tus  est  qualitas  de  difficih  mobihs.  » 

CONCLUSIO.  —  Habitus,  secundum  quem  quidpiam  ad  se  vel  in  ordine  ad  alte- 
rum  se  habere  dicitur,  est  quaedam  qualitatis  species,  de  difficili  mobilis. 

Respondeo  dicendum  quod  hoc  nomen  habitus  ab  habendo  est  sumptumv 
a  quo  quidem  nomen  habitus  dupliciter  derivatur:  uno  quidem  modo  se- 
cundiim  qu6d  homo  vel  qusecumque  alia  res  dicitur  aliquid  habere;  alio 
modo  secundtim  qu6d  aliqua  res  aliquo  modo  habet  se  in  seipsa,  vel  ad 
aliquid  aliud.  Circa  primum  considerandum  est  qu6d  habere,  secundum 
qu6d  diciturrespectu  cujuscumque  quod  habetur,  communeest  ad  diversa 
genera.  Unde  Philosophus  inter  Postpraedicamenta  habere  ponit,  quae  scili- 
cet  diversa  rerum  genera  consequuntur,  sicut  sunt  opposita,  et  prius,  et  pos- 
terius,  et  alia  hujusmodi.  Sed  inter  ea  quae  habentur,  talis  videtur  esse  dis- 
tinctio,  qu6dqu3edam  sunt  in  quibus  nihil  est  medium  inter  habenset  id  quod 
habetur,  sicut  inter  subjectum  (2)  et  quahtatem  vel  quantitatem  nihil  est 
medium;  quaedam  ver6  sunt  in  quibus  non  est  aliquod  medium  interutrum- 
que,  sed  solarelatio,  sicutdicituraliquishabere  socium  vel  amicum;  quae- 
dam  vero  suntinter  quae  est  aliquidmedium,  non  quidem  actio  vel  passio, 
sed  aliquid  per  modum  actionisvelpassionis,prout  scilicetunum  est  ornans 
vel  regens,  et  aliud  ornatum  aut  rectum.  Unde  Philosophus  dicit  (Metaph. 
lib.  v,  text.  25),  qu6d  «  habitus  dicitur  tanquam  actio  quaedam  habentis  et 
habiti; »  sicut  est  in  illis  quae  circa  nos  habemus.  Et  ideo  in  his  constitui- 
turunum  speciale  genusrerum,  quod  dicitur  praedicamentum  habitus;  de 
quo  dicit  Philosophus  (Metaph.  lib.  v,  ibid.),  qu6d  « inter  habentem  indu- 
mentum,  et  indumentum  quod  habetur,  esthabitus  medius. »  Si  autem  su- 
matur  habere  prout  res  aliqua  dicitur  quodammodo  se  habere  in  seipsa  vel 
ad  ahquid  aliud,  ctim  iste  modus  se  habendi  sit  secundiim  aliquam  quaU- 
tatem,  hoc  modo  habitus  quaedam  qualitas  est ;  de  qua  Philosophus  (Metaph, 
lib.  V,  loc.  sup.  cit.)  dicit  quod  «  habitus  dicitur  dispositio  secundum  quam 
bene  vel  male  disponitur  dispositum  aut  secundum  se  aut  ad  ahud; »  ut 
sanitas  habitus  quidam  est.  Et  sic  loquimur  nunc  de  habitu;  undedicen- 
dum  est  qu6d  habitus  est  qualitas. 

(I)  Juxta  peripateticos  qualitas  est  unum  ex  qualltas;  4°  forma  et  figura.  Priraa  species  qua- 

decem  praedicaraentis  et  definiri  potest  cura  D.  litatis,  scilicet  habitus  et  dispositio,  in  hoc  es- 

Thoma  accidens  modificativum ,  seu  dispositi-  sentialiter  consistit  quod  determinet  subjectura 

Tiim   substautiae   io   seipsa.  Quatuor   qualitatis  ad  bene,   vel  male  habendum,  conformiter  ad 

species   distingnunt  :  1°  habitus  et  dispositio ;  suam  naturam. 

2"  pDtentia  et  impoteatia;  5'  passio  et  patibilis  (2)  Al.,  objectum. 


50  QU.EST.  XLIX,  ART.  I  ET  II. 

Ad  primnm  ergo  dicendum,  quod  objectio  illa  procedit  de  habere  com- 
muniter  sumpto :  sic  enim  est  commune  ad  multa  genera,  ut  dictum  est 
(in  corp.  art.). 

Ad  seciindum  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procedit  de  habitu  secundum 
quod  intelligitur  aliquid  medium  inter  habens  etidquod  habetur ;  sic enim 
est  quoddam  praedicamentum,  utdictum  est  fm  corp.  art.). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  dispositio  quidem  semper  importat  ordinem 
alicujus  habentis  partes;  sed  hoc  contingit  tripliciter,  ut  statim  ibidem 
Philosophus  subdit ;  scihcet  aut  secundum  locum,  aut  secundum  potentiam, 
aut  secundton  speciem ;  in  quo,  ut  Simphcius  dicit  (in  comment.  Praedica- 
mentorum,  in  cap.  De  ^wa/.)  comprehendit  omnes  dispositiones;  corpora- 
les  quidem  in  eo  quod  dicit  secundum  locum;  et  hoc  pertinet  ad  praedica- 
mentum  situs,  qui  est  ordo  partium  in  loco;  quod  autem  dicit  secundum 
potentiam,incIudit  illas  dispositiones  quse  sunt  in  praeparatione  et  idonei- 
tate,  nondum  perfectae,  sicut  scientia  et  virtus  inchoata;  quod  autem  dicit 
secundum  speciem,  includit  perfectas  dispositiones,  qute  djcuntur  habitus, 
sicut  scientia  et  virtus  complete. 

ARTICULUS  11.  —  UTRUM  habitus  sit  determinata  species  qualitatis  (1). 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1 .  Yidetur  quod  habitus  non  sit  determinata 
species  quahtatis;  quia,  utdictum  est(art.  pr8ec.),habitus,  secundum  quod 
est  qualitas,  dicitur  « dispositio  secundum  quam  bene  aut  male  disponitur 
dispositum.  »  Sed  hoc  contingit  secundum  quamhbet  qualitatem;  namet 
secundum  figuram  contingit  aliquid  bene  vel  male  esse  dispositum,  et 
similiter  secundum  calorem  et  frigus,  et  secundum  omnia  hujusmodi.  Ergo 
habitus  non  est  determinata  species  quahtatis. 

2.  Pra3terea,  Philosophus  (in  Prsedicamentis,  cap.  De  qual.)  caliditatem 
et  frigiditatem  dicit  esse  dispositiones  vel  habitus,  sicut  aegritudinem  et 
sanitatem.  Sed  calor  et  frigus  sunt  in  tertia  speciequahtatis.  Ergo  habitus 
vel  dispositio  non  distinguitur  ab  aliis  speciebus  qualitatis. 

3.  Praeterea,  difficile  mobile  non  est  differentia  pertinens  ad  genus  quali- 
tatis;  sed  magis  pertinet  ad  motum  vel  passionem.  Nullum  autem  genus 
determinatur  ad  speciem  per  differentiam  alterius  generis;  sed  «oportet 
differentiam  per  se  advenire  generi, «  ut  Philosophus  dicit  (Metaph.  hb.  vii, 
text.  42  et  seq.).  Ergo,  cum  habitus  dicatur  esse  «  quahtas  difflcile  mobi- 
lis,»  videtur  qu6d  non  sit  determinata  species  qualitatis. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (in  Praedicamentis,  cap.  De  guai.) 
qu6d  «una  species  quahtatis  est  habitus  et  dispositio.  j> 

CONCLUSIO.  —  Habiius  et  dispositio  computantur  prima  species  qualitatis  ab 
aliis  distincta,  quibus  homines  in  ordine  ad  naturam  operanlur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  Philosophus  (in  Praedicamentis,  cap.  Dequal.), 
ponit  inter  quatuor  species  qualitatis  primam  dispositionem  et  habitum. 
Quarum  quidem  specierum  differentias  sic  assignat  SimpUcius  (Commen- 
tar.  Praedicament.,  ibidem),  dicens  qu6d  qualitatum  quaedam  suntnatura- 
les,  quae  secundum  naturam  insunt,  et  semper;  quaedam  autem  sunt  ad- 
ventitiae,  quae  ab  extrinseco  efficiuntur  et  possunt  amitti.  Et  hae  quidem 
qu;53  sunt  adventitire,  sunt  habitus  et  dispositiones,  secundiim  facil6  et 
diffii'il6  amissibile  differentes.  Naturalium  autom  qualitatum  quaedam  sunt 
secundum  id  qu6d  aliquid  est  in  potentia;  etsicest  secunda  species  quali- 
tatis  :  quaedam  ver6,  secundiun  id  quod  ahquid  est  in  actu,  et  hoc  vel  in 

(1)  In  hoc  articulo  S.  Doctor  quatuor  specics  et  iu  primaspecie  habitum  et  dispositiynm  con- 
jualitatis,  quasart.  prfficed.rctulinius,  distinguit        stituit. 


QUiEST.  XLIX,  ART.  II.  51 

profundum,  vel  secundum  superficiem ;  si  in  profundum  quidem,  sic  est 
tertia  species  qualitatis ;  secundiim  vero  superficiem  est  quarta  species 
qualitatis,  sicut  figura  et  forma,  quae  est  figura  animati.  Sed  ista  distinctio 
specierum  qualitatis  inconveniens  videtur.  Sunt  enim  multaefigurae  et  qua- 
litales  passibiles  non  naturales,  sed  adventitiae,  et  multae  dispositiones 
non  adventitiae,  sed  naturales,  sicut  sanitas  et  pulchritudo,  et  hujusmodi; 
et  propter  hoc  non  convenit  ordini  specierum  :  semper  enim  quod  natu- 
rale  est,  prius  est.  Et  ideo  aliter  accipienda  est  distinctio  dispositionum  et 
habituum  ab  aliis  qualitatibus.  Propria  enim  qualitas  importat  quemdam 
modum  substantiae;  modus  autem  est,  ut  dicit  Augustinus  (Super  Genes. 
ad  litt.  lib.  iv,  cap.  3,  in  med.),  «  quem  mensura  pra^figit; »  unde  importat 
quamdam  determinationem  secundiim  aliquam  mensuram.  Et  ideo  sicut 
id  secundiim  quod  determinaturpotentia  materiae  secundum  esse  substan- 
tiale,  dicitur  qualitas,  quae  est  differentia  substantiae^  ita  id  secundum 
quod  determinatur  potentia  subjecti  secundum  esse  accidentale,  dicitur 
qualitasaccidentalis,  quse  est  etiam  quaedam  differentia,  ut  patet  per  Phi- 
losophum  (Metaph.  lib.  v,  text.  19).  Modus  autem  sive  determinatio  subjecti 
secundum  esse  accidentale  potest  accipi  vel  in  ordine  ad  ipsam  naturam 
subjecti,  vel  secundum  actionem  et  passionem  quae  consequuntur  princi- 
pia  naturae,  quae  sunt  materia  et  forma;  vel  secundiim  quantitatem.  Si 
autem  accipiatur  modus  vel  determinatio  subjecti  (4)  secundtim  quantita- 
tem,  sic  est  quarta  species  quahtatis.  Et  quia  quantitas  secundiim  sui  ra- 
tionem  est  sine  motu,  et  sine  ratione  boni  et  mali,  ideo  ad  quartam  speciem 
qualitatis  non  pertinet  qu6d  aliquid  sit  bene  vel  male  dispositum,  nec  cit6 
vel  tarde  transiens.  Modus  autem  sive  determinatio  subjecti  secundum  ac- 
tionem  et  passionem,  attenditur  in  secunda  vel  tertia  specie  qualitatis.  Et 
ideo  in  utraque  consideratur  quod  aliquid  facile  vel  difficile  fiat,  vel  qu6d 
sit  cito  transiens  aut  diuturnum;  non  autem  consideratur  in  his  aliquid 
pertinens  ad  rationem  boni  vel  mali,  quia  motus  et  passiones  non  habent 
rationem  finis.  Bonum  autem  et  malum  dicitur  per  respectum  ad  finem. 
Sed  modus  et  determinatio  subjecti  in  ordine  ad  naturam  rei  pertinet  ad 
primam  speciem  qualitatis,  quae  est  habitus  et  dispositio.  Dicit  enim  Phi- 
losophus  (Phys.  lib.  vn,  text.  17,  ac  deinceps),  loquens  de  habitibus  ani- 
mae  et  corporis,  quod  sunt  «dispositiones  qusedam  perfecti  adoptimum;  » 
dico  autem  perfecti ,  quod  est  dispositum  secundtim  naturam.  Et  quia 
«  ipsa  forma  et  natura  rei  est  finis,  et  cujus  causa  fit  aliquid, »  ut  dicitur 
(Physic.  lib.  ii,  text.  23),  ideo  in  prima  specie  consideratur  et  bonum  et 
malum,  et  etiam  facile  et  difficile  mobile,  secundiim  quod  aliqua  natuca 
est  finis  generationis  et  motus.  Unde  (Metaph.  lib.  v,  text.  25)  Philosophus 
definit  habitum,  quod  est  «  dispositio  secundum  quam  aliquis  disponitur 
bene  vel  male;  »  et  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  4,  sive  5,  parum  a  princ.)  dicitqu6d 
'i  habitussunt  secundum  quos  ad  passiones  nos  habemus  bene  vel  male.  « 
Quando  enimest  modus  conveniens  naturaerei,  tunc  habet  rationem  boni; 
quando  autem  non  convenit,  tunc  habet  rationem  mali.  Et  quia  natura  est 
id  quod  primum  consideratur  in  re,  ideo  habitus  ponitur  prima  specier^ 
qualitatis. 

Mprimum  ergo  dicendum,  qu6d  dispositio  ordinem  quemdam  importat. 
ut  dictum  est  (art.  praec.  ad  3);  unde  non  dicitur  ahquis  disponi  per  quah- 
tatem  nisi  in  ordine  ad  ahquid ;  et  si  addatur  bene  vel  male,  quod  pertinet 
ad  rationem  habitus,  oportet  qu6d  attendatur  ordo  ad  naturam,  quae  est 

{\)  kl,  objecli. 


52  QUiEST.  XLIX,  ART.  II  ET  IIL 

finis.  Unde  secundiim  figuram,  vel  secundum  calorem  vel  frigus  non  dici- 
tur  aliquis  disponi  bene  vel  male,  nisisecundum  ordinem  ad  naturamrei, 
secundum  quod  es^  conveniens  vel  non  conveniens.  Unde  et  ipsa3  figuraa 
etpassibiles  qualilates,  secundum  quod  consideranturutconvenientes  vel 
non  convenientes  naturae  rei,  pertinent  ad  habitus  vel  dispositiones.  Nam 
figura,  prout  convenit  naturae  rei,  et  color,  pertinent  ad  pulchritudinem; 
calor  autem  et  frigus,  secundum  quod  conveniunt  naturae  rei,  pertinent 
ad  sanitatem.  Et  hoc  modo  caliditas  et  frigiditas  ponuntur  a  Philosopho  in 
prima  specie  qualitatis. 

Unde  patet  solutio  ad  secundum^  licet  a  quibusdam  aliter  solvatur,  ut 
Siinplicius  dicit  (Comment.  Praedicamentorum,  cap.  De  qualit.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ista  differentia « difficil^  mobile  »  non  diversi- 
ficat  habitumabaliisspeciebus  quahtatis,  sed  a  dispositione.  Dispositio  au- 
tem  dupliciter  accipitur  :  uno  modo  secundum  quod  est  genus  habitCis; 
nam  (Metaph.  lib.  v,  text.  25}  dispositio  ponituc  in  definitione  habitOs. 
Alio  modo  secundum  quod  est  aliquid  contra  habitum  divisum  ;  et  potest 
intelligi  dispositio  proprie  dicta  condividi  contra  habitum  dupliciter  :  uno 
modo  sicut  perfectum  et  iniperfectum  in  eadem  specie,  ut  scilicet  disposi- 
tio  dicatur  retinens  nomen  commune,  quando  imperfecte  inest,  ita  qu6d 
de  facili  amittatur;  habitus  autem,  quando  perfecte  inest,  ut  non  de  facili 
amittatur,  et  sic  dispositio  fit  habitus,  sicut  puer  fit  vir.  Alio  modo  possunt 
distingui,  sicut  diversae  species  unius  generis  subalterni,  ut  dicantur  dis- 
positiones  illae  qualitates  primae  speciei  quibus  convenit  secundum  pro- 
priam  rationem  ut  de  facili  amittantur,  quia  habent  causas  transmutabiles, 
utaegritudo  et  sanitas;  habitus  vero  dicantur  illae  qualitates  quse  secun- 
dum  suam  rationem  habent  quod  non  de  facili  transmutentur,  quia  habent 
causas  immobiles;  sicut  scientise  et  virtutes;  et  secundum  hoc  dispositio 
non  fit  habitus.  Et  hoc  videtur  magis  consonum  intentioni  Aristotelis.  Unde 
ad  hujus  distinctionis  probationem,  inducit  communem  loquendi  consue- 
tudinem,  secundum  quam  quahtates  quae  secundum  rationem  suam  sunt 
facil^  mobiles,  si  ex  aliquo  accidenti  difficile  mobiles  reddantur,  habitus 
dicuntur;  et  6  converso  est  de  qualitatibus  qugesecundtim  suam  rationem 
sunt  difficil^  mobiles.  Nam  si  ahquis  imperfecld  habeat  scientiam,  ut  de 
facili  possit  ipsam  amittere,  magis  dicitur  disponi  ad  scientiam  quam  scien- 
tiam  habere.  Ex  quo  patet  quod  nomen  habitus  diuturnitatem  quamdam 
importat,  non  autem  nomen  dispositionis.  Nec  impeditur  quin  secundum 
hoc  facile  et  difficilemobile  sint  specificae  differentige,  propter  hoc  qu6d  ista 
pertinent  adpassionem  et  motum,  et  non  ad  genus  qualitatis ;  nam  istae  dif- 
ferentiae,  quamvis  per  accidens  videan  tur  se  habere  ad  quali  tatem,  designant 
tamen  proprias  etper  se  differentias  qualitatum,  sicut  etiam  in  generesub- 
stantia3  frequenter  accipiuntur  differentiaeaccidenlales  locosubstantialium, 
inquantum  per  eas  designantur  principia  essentialia. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  habitus  importet  ordinem  ad  actum. 
De  his  eliam  infra,  art.  4  corp.  ct  qusest.  L,  art.  'I  ad  3. 

Adtertium  sic  proceditur.  1.  Yidetur  qu6d  habitus  non  importet  ordi- 
nem  ad  actum.  «  Unumquodque  enim  agit  secundiim  qu6d  est  actu.  »  Sed 
Philosophus  dicit  (De  anima,  Hb.  iii,  text.  8),  quod  «  cum  aHquis  sit  sciens 
secundum  habitum,  est  etiam  tunc  in  potentia,  aliter  tamen  quam  ante 
addiscere.  »  Ergo  habitus  non  importat  habitudinem  principii  ad  actum. 

2.  Praeterea,  iUud  quod  ponitur  in  deliuitione  alicujus,  per  se  convenit 
illi.  Sed  «  esse  principium  actionis  »  ponitur  in  deflnitione  potentiae,  ut 
patet  (Met.  lib.  v,  text.  17).  Ergo  esse  principium  actas  per  se  convenitpo- 


QU^ST.  XLIX,  AKT.  IIL  53 

ritiae.  Quod  autem  est  per  se,  est  principium  in  unoquoque  genere.  Si 
go  etiam  habitus  sit  principium  actCis,  sequitur  quod  sit  posterior  quam 
tentia,  et  sic  non  erit  prima  species  qualitatis  habitus  vel  dispositio. 
3.  Prcieterea,  sanitas  quandoque  est  habitus,  et  similiter  macies  et  pul- 
ritudo.  Sed  ista  non  dicuntur  per  ordinem  ad  actum.  Non  est  ergo  de 
tione  habitus  quod  sit  principium  actus. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (lib.  De  bono  conjugali,  cap.  21, 
ul6  a  princ.},  qu6d  «  habitus  est  quo  aliquid  agitur,  cum  opus  est ;  »  et 
mmentator  dicit  (De  anima,  lib.  iii,  comment.  18)  quod  «  habitus  est  quo 
is  agit  cum  voluerit.  » 

HONCLUSIO.  —  Habitus  quilibet,  cum  habitudinem  ad  naturam  unportet,  ne- 
se  est  ad  actum  et  operationem  ordinari  ut  principium. 
Respondeo  dicendum  quod  habere  ordinem  ad  actum  potest  competere 
bitui  et  secundtim  rationem  habitiis,  et  secundum  rationem  subjecti  in 
0  est  habitus.  Secundiim  quidem  rationem  habitus  convenit  omni  habi- 
[  ahquo  modo  habere  ordinem  ad  actum:  est  enim  de  ratione  habitus  ut 
portet  habitudinem  quamdam  in  ordine  ad  naturam  rei,  secundiim 
od  convenit  vel  non  convenit.  Sed  natura  rei,  quae  est  finis  generatio- 
>,  ulteritis  etiam  ordinatur  ad  alium  finem,  qui  vel  est  operatio,  vel  ali- 
od  operatum,  ad  quod  quis  pervenit  per  operationem.  Unde  habitus  non 
lum  importat  ordinem  ad  ipsam  naturam  rei,  sed  etiam  consequenter 
operationem,  inquantum  est  finis  naturae,  vel  perducensad  finem.  Unde 
(Metaph.  lib.  v,  text.  25)  dicitur  in  definitione  habitus,  quod  «  est  dispo- 
io  secundtim  quam  bene  vel  male  disponitur  dispositum,  aut  secundum 
M  id  est  secundum  suam  naturam,  «  aut  ad  aliud,  »  idest  in  ordine  ad 
em.  Sed  sunt  quidam  habitus  qui  etiam  ex  parte  subjecti  in  quo  sunt 
mo  et  principaliter  important  ordinem  ad  actum ;  quia,  ut  dictum  est 
t.  praec),  habitus  primo  et  per  se  importat  habitudinem  ad  naturam  rei. 
igitur  natura  rei,  in  qua  est  habitus,  consistat  in  ipso  ordine  ad  actum, 
[uiturquodhabitus  principahterimportet  ordinem  ad  actum.  Manifestum 
autem  quod  natura  et  ratio  potentiae  est  ut  sit  principium  actus.  Unde 
nis  habitus  qui  est  alicujus  potentiae  ut  subjecti,  principahter  importat 
inem  ad  actum. 

A  primum  ergo  dicendum,  quod  habitus  est  actus  quidam,  inquantum 
quahtas;  et  secundiim  hocpotest  esse  principium  operationis;  sed  est 
potentia  per  respectum  ad  operationem  :  unde  habitus  dicitur  actus 
nus,  et  operatio  actus  secundus,  ut  patet  (De  anima,  lib.  ii,  text.  5). 
d  secundum  dicendum,  quod  non  est  de  ratione  habitus  quod  respiciat 
entiam,  sed  quod  respiciat  naturam.  Et  quia  natura  prsecedit  actionem, 
im  respicit  potentia,  ideo  prior  species  quahtatis  ponitur  habitus  quam 
entia. 

dtertium  dicendum,  qu6d  sanitas  dicitur  habitus  vel  habituahsdispo- 
in  ordine  ad  naturam,  sicut  dictum  est  (in  corp.  art.) ;  inquantum 

len  natura  est  principium  actus,  ex  consequenti  (1)  importat  ordinem 

actum.  Unde  Philosophus  dicit  (De  historia  animalium,  lib.  i,  cap.  1, 
princ),  qu6d  «  homo  dicitur  esse  sanus,  vel  membrum  ahquod, 

ndo  potest  iacere  operationem  sani ;  »  et  est  simile  in  aliis. 

)  Ex  consequer.ti,  scilicet  remotfe ;  nam  sa-  est  operatio,  vel  aliquid  operatum,  ad  quod  pcv 
•i  impovtat  ordinem  ad  naturam  rei ;  natura  operationem  pervenitur,  ut  dictura  est  (in  corp. 
m  nlteriiis  ordinatur  ad  aliquem  finem  qui       art.). 


^4  QU.EST.  XUX,  ART.  IV. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  sit  necessarium  esse  habitum. 

De  his  etiam  De  yerit.  queest.  xx,  art.  2  corp.  et  De  verit.  qusest.  i ,  art.  I  corp.  et  ad  2,  et  xui,  et 

qusest.  II,  art.  2  corp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  non  sit  necessarium  esse 
liabilum.  Habitus  enim  sunt  quibus  aliquid  disponitur  bene  vel  maie  ad 
aliquid,  sicut  dictum  est  (art.  21mjus  quaest.).  Sed  persuam  formam  aliquid 
bene  vel  male  disponitur ;  nam  secundumformam  aliquid  estbonum,  sicut 
et  ens.  Ergo  nulla  necessitas  est  habituum. 

2.  Praeterea,  habitus  importat  ordinem  ad  actum.  Sed  potentia  (i)  impor- 
tat  principium  actCis  sufflcienter;  nam  et  potentia^.  naturales  absque  ha- 
bitibus  sunt  principia  actuum.  Ergo  non  fuit  necessarium  habitus  esse. 

3.  Praeterea,  sicut  potentia  se  habet  ad  bonum  et  ad  malum,  ita  et  ha- 
bitus ;  et  sicut  potentia  non  semper  agit,  ita  nec  habitus.  Existentibus  igi- 
tur  potentiis,  superfluum  fuit  habitum  esse.  - 

Sed  contra  est  qu6d  «  habitus  sunt  perfectiones  quaedam,  »  ut  dicitur 
(Physic.  lib.  vn,  text.  17).  Sed  perfectio  est  maxim^  necessaria  rei,  cum 
habeat  rationem  finis ;  ergo  necessarium  fuit  habitus  esse. 

GONGLUSIO.  —  Cum  muita  reperiantur,  quorum  naturae,  et  operationes  plura  re- 
quirunt,  quae  variis  commensurari  modis  possunl,  necessarium  fuit  ad  hoc  habitus 
esse,  quibus  talia  commensurarentur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  2  et  3  hujus 
quaest.),  habitus  importat  dispositionem  quamdam  in  ordine  ad  naturam 
rei,et  operationem  velfinemejus,  secundum  quam  bene  vel  male  aliquid 
ad  hoc  disponitur  (2).  Ad  hoc  autem  qu6d  aliquid  indigeal  disponi  ad  al- 
terum,  tria  requiruntur  :  prim6  quidem  ut  id  quod  disponitur  sit  alterum 
ab  eo  ad  quod  disponitur,  et  sic  se  habeat  ad  ipsum  ut  potentia  ad  actum. 
Unde,  si  aliquid  sit  cujus  natura  non  sit  composita  ex  potentia  et  actu,  et 
cujus  substantia  sit  sua  operatio,  et  ipsum  sitpropterseipsum,  ibi  habitus 
vei  dispositio  locum  non  liabet,  sicut  patet  in  Deo.  Secund6  requiritur  quod 
id  quod  est  in  potentia  ad  alterum,  possit  pluribus  modis  delerminari,  et 
ad  divcrsa.  Unde  sialiquid  sitin  potentia  ad  alterum,  ita  tamen  quod  non 
sit  in  potentia  nisi  ad  ipsum,  ibi  dispositio  et  habitus  locum  non  habet, 
quia  tale  subjectum  ex  sua  natura  habet  debitam  habitudinem  ad  taiem 
actum.  Unde,  si  corpus  coeleste  sit  compositum  ex  materia  et  forma,  cum 
illa  materia  non  sit  in  potentia  ad  aliam  formam,  ut  dictum  est  (pars  I, 
qiiaest.  lxvi,  art.  2),  non  habet  ibi  locum  dispositio  vel  habitus  ad  formam 
aut  etiam  ad  operationem,  quia  naturacoelestiscorporis  non  est  in  potentia 
nisi  ad  unum  motum  determinatam.  Terti6  requirilur  qu6d  plura  concur- 
rant  ad  disponendum  sulijectum  ad  unum  eorum  ad  quae  est  in  potentia, 
quae  diversis  modis  commensarari  possunt;  ut  sic  disponatur  bene  vel 
male  adformam  vel  ad  operationem.  Unde  qualitates  simplices  elemento- 
rum,  quae  secundum  unum  modum  determinatum  naturis  elementorum 
conveniunt,  non  dicimus  dispositiones  vel  habitus,  sed  simplices  qualita- 
tes.  Dicimus  autem  disposiliones  vel  habitus,  sanitatem,  pulchritudinem, 
et  alia  hujusmodi,  quae  important  quamdam  commeiisurationem  plurium, 
quaidiversismodiscommensurari  possunt.  Propter  quod  Philosophusdicit 
(Metaph.  lib.  v,  text.  24  et  25),  qu6d  «  habitus  est  dispositio;  »  et  disposi- 

{\)  Potcnlia  de  qua  Inc  agitur  est  secunda  spe-  invaliJura,  dicitur  impotcntia,  ut  visiis  in  scnsii. 

eies  qualitatis  quae  definiri  potcst  :  principiuni  (2    Ita  cuni  cod.   Alcan.  edit.  RoKiana.  Nico- 

proximum  agcmli  vcl  reistcndi.  Haec  sppcios  in  lai,  ad  hunc.  lulit.  Patav.,  ad  allerum  dispo- 

duo  membra  dividitiir,  sciiicct  polcntiam  el  im-  nilur.A\.  item,  secundum  quem.  Cod.Tarrac, 

potentiam.  Si  principium  ai;cndi  aut  rosistendi  Sfcundum  quem  aiiquid  ad  hoc  disponitur. 

sil  rubustuQi,  dicitur  potcnlia;  si  iuibccillc  ct  Vide  infra,  qusesl.  L,  art.  3,  in  corp. 


QU.4<:ST.  L,  art:  I.  55 

lo  est «  ordo  habenlis  partes  vel  secundum  locum,  vel  secundum  poten- 
lam,  vel  secundum  speciem,  »  ut  supra  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest. 
id  3}.  Quia  igitur  multa  sunt  entium,  ad  quorum  naturas  et  operationes 
lecesse  est  plui'a  concurrere,  quae  diversis  modis  commensurari  possunt, 
3eo  necesse  est  habitiis  esse. 

Ad  primum  ergo  dlcendum,  qu6d  per  formam  perficitur  natura  rei,  sed 
iportet  qii6d  in  ordine  ad  ipsam  formam  disponatur  subjectum  aliqua  dis- 
)ositione :  ipsa  tamen  forma  ordinatur  ulterius  ad  operationem,  quae  est 
el  finis  vel  via  in  finem.  Et  siquidem  habeat  forma  deteiminate  (1)  unam 
antum  operationem  determinatam,  nulla  alia  dispositio  requiritur  ad  ope- 
ationem  praeter  ipsam  formam.  Si  autem  sit  talis  forma  quae  possit  diver- 
imode  operari  sicut  estanima,  oportetquoddisponatur  ad  suas  operatio- 
les  per  aliquos  habitus. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  potentia  quandoque  se  habet  ad  multa, 
!t  i-deo  oportet  quod  aliquo  alio  determinetur.  Si  ver6  sit  aliquapotentia 
[uae  non  se  habeat  ad  multa,  non  indiget  habitu  determinante,  ut  dictum 
tst  (in  corp.  art.};  et  propter  hoc  vires  naturales  non  agunt  operationes 
uas  mediantibus  aliquibus  habitibus,  quia  secundum  seipsas  sunt  deter- 
ninatae  ad  unum  (2). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  non  idem  habitus  se  habet  ad  bonum  et 
nalum,  sicut  infrapatebit  (qusest.  uv,  art.  3),  eadem  autem  potentia  se 
labet  ad  bonum  vel  malum;  et  ideo  necessarii  sunt  habitus,  ut  potentiae 
eterminentur  ad  bonum. 

QUiESTlO  L. 

DE  SLBJECTO  HABITULM,   IN   SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  subjecto  habituum;  et  circa  hoc  quaeruntur  sex. 
•  Utrura  in  corporesit  aliquis  habitus.  —  T  Utrum  anima  sit  subjectum  habilus 
ecuQdiim  suam  essentiam  vel  secundum  suam  potentiam. — 3"  Utium  in  po- 
5utiis  sensitivae  partis  possit  esse  aliquis  habitus.  —  4°  Utrum  in  ipso  iutellectu 
aiiquis  habilus.  —  5»  Utrum  in  voluntate  sit  aliquis  habitus.  —  6»  Utrum  in 
ubstantiis  separatis  (3). 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  in  corpore  sit  aliquis  habitus. 
Ad  primum  sic  prot^editur.  1.  Videtur  quod  in  corpore  non  sit  aliquis 
abitus.  Ut  enim  Commentator  dicit  (De  anima,  lib.  iii,  comment.  18),  «  ha- 
itus  est  quo  quis  agit  cum  voluerit.  »  Sed  actiones  corporales  non  subja- 
ent  vohmtati,  ctun  sint  natumles.  Ergo  in  corpore  non  potest  esse  aUquis" 
abitus. 

2.  Praeterea,  omnes  dispositiones  corporales  sunt  facile  mobiles.  Sed 
abitus  est  qualitas  difflcile  mobilis.  Ergo  nulla  cfispositio  corporalis  po- 
3st  esse  habitus. 

3.  Praiterea,  omnes  dispositiones  corporales  subjacent  alterationi.  Sed 

0)  Ita  co<l,  Tarrac,  Garcia  et  edit.  Patav.  (3)  Duo  smit  swbjecta  babitunm  :  unnm  remo- 

oit.  A^can.  elcdit.  Rom.  deferminare.  Nicolai,  tnm  quod  cst  ipsum  suppositum  habitu  praedi- 

etcrminata.  tain,  et  circa  illud  qnaeri  potest  an  Deus,  ange- 

(2)  llinc  species   iatelligibiles  quae  apud  B.  lus  ,  homo  et  brutum  siut  subjecta  habituum, 

boniam  sunt  habitusquidam,  utpatet  ex  quaest.  quod  ad  art.  -J   buj.  quaest.  pertinet  :  allerum 

art.  6,  et  quaest.  Li,  art.  ■!,  sunt  babitus  nobis  proximum  qnod  est   vel  potentia,   vel  pars  ea 

rapliciter  necessarii,  quemadmodum  dicimus  suppositi  cui  habitus  immediale  irihaeret.  Quan- 

^'''    li  qiiaest.  LxxxiV).  Alii  vero  habitus  ope-  timi  ad  illui  quaeri  potest  utriira  corpus ,  po- 

itivi,  ipsi  non  sunt  simpliciter  nobis  nccessarii  tenlicB  sensitiioe,  inlellectus,  voluntas,  sint 

l  ehcicndos  aclus  sive  naturales,  sive  morales,  habituum  subjecta  ;  de  quibus  in  art.  i  et  seq. 

lum  talcs  habitus  ex  actibus  caHsentur.  hnj.  quseslionis  responsio  datur. 


56  QU.^ST.  L,  ART.  I. 

alteralio  non  est  nisi  in  tertia  specie  qualitatis  (1),  quae  dividitur  contra  ha- 
bitum.  Ergo  nullus  habitus  est  in  corpore. 

Sed  contra  est  quod  PhilosophusfinPraedicamentis,  cap.  Dequal.)^  sani- 
tatem  corporis,  vel  infirmitatem  insanabilem,  habitum  nominari  dicit. 

CONCLUSIO.  —  Habitus  prout  sunt  in  subjecto  in  ordine  ad  opus,  non  sunt  prin- 
cipaliter  in  corpore  ut  in  subjecto :  ut  vero  disponunt  subjectum  in  ordine  ad  for- 
mam,  sic  in  corpore  sunt  uthabituales  quajdam  dispositiones  ilhus. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  qua^st.  praec.  art.  2, 
3  et  4),  habitus  est  quaedam  dispositio  ah'cujussubjecti  existentis  in  poten* 
tia  vel  ad  formam,  vel  ad  operationem.  Secundum  ergo  quod  habitus  im- 
portat  dispositionem  ad  operationem,  nullus  habitus  est  principaliter  in 
corpore  sicut  in  subjecto.  Omnis  enim  operatio  corporis  est  autanaturali 
quahtate  corporis,  aut  est  ab  anima  movenje  corpus.  Quantum  igitur  ad 
illas  operationes  quae  sunt  a  natujra,  non  disponitur  corpus  per  aliquem 
habitum,  quia  virtutes  naturales  sunt  determinatae  ad  unum.  Dictum  est 
autem  (qusest.  praec.  art.  4),  quod  habituahs  dispositio  requiritur  ubi 
subjectum  est  in  potentia  ad  multa.  Operationes  vero  quae  sunt  ab  anima 
per  corpus,  principahter  quidem  sunt  ipsius  animae,  secundario  vero  ip- 
sius  corporis.  Habitus  autem  proportionantur  operationibus;  unde  «ex 
simihbus  actibus  similes  habitus  causantur,  »  ut  dicitur(Ethic.  lib.  ii,  cap. 
1  et  2).  Etideo  dispositiones  ad  tales  operationes  principaliter  sunt  in  ani- 
ma;  in  corpore  vero  possunt  esse  secundario,  inquantum  scilicet  corpus 
disponitur  et  habihtatur  ad  prompte  deserviendum  operationibus  animae. 
Si  vero  loquamur  de  dispositione  subjecti  ad  formam,  sic  habitualis  dis- 
positio  potest  esse  in  corpore,  quod  comparatur  ad  animam  sicut  subjec- 
tum  ad  formam;  et  hoc  modo  sanitas  et  pulchritudo,  et  hujusmodi,  habi- 
tuales  dispositiones  dicuntur;  non  tamen  perfecte  habent  rationem 
habituum,  quia  causae  eorum  ex  sua  natura  de  facili  transmutabiles  sunt. 
Alexander  ver6  posuit  nullo  modo  habitum  vel  dispositionem  primae  spe- 
ciei  esse  in  corpore,  ut  Simplicius  refert  (Comm.  Praed.  in  cap.  De  qual.) ; 
sed  dicebat  primam  speciem  quahtatis  pertinere  tantiim  ad  animam ,  et 
quod  Aristoteles  inducit  (in  Praed.)  de  sanitate  et  segritudine,  non  inducit 
quasi  pertineant  ad  primam  speciem  quahtatis ,  sed  per  modum  exempli ; 
ut  sit  sensus  quod  sicut  gegritudo  et  sanitas  possunt  esse  facile  vel  difficil^ 
mobiles,  ita  etiam  quahtates  primae  speciei,  quae  dicuntur  habitus  et  dispo- 
sitio.  Sed  hoc  patet  esse  contra  intentionem  Aristotelis,  tum  quia  eodem 
modo  loquendi  utitur  amplificando  de  sanitate,  et  aegritudine,  et  de  vir- 
tute,  et  de  scientia;  tum  quiafPhys.  lib.  vii,  text.  17)  ponit  express^  inter 
habitus  pulchritudinem  et  sanitatem. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  objectio  illa  procedit  de  habitu  secun- 
diim  quod  est  dispositio  ad  operationem;  et  de  actibus  corporis  qui  sunt  a 
natura,  non  autem  de  his  qui  sunt  ab  anima,  quorum  principium  est  vo- 
luntas, 

Adsecundum  dicendum,  qu6d  dispositiones  corporales  non  sunt  simpli 
citer  difflcile  mobiles  propter  mutabilitatem  corporalium  causarum  ;  pos- 
sunt  tamen  esse  difflcile  mobiles  per  comparationem  ad  tale  subjectum, 
quiascilicet  tah  subjecto  durante,  amoveri  non  possunt,  vel  quia  suntdif- 
ficile  mobiles  per  comparationem  ad  alias  dispositiones.  Sed  qualitates 

('l)  Hajc  tertia  qnalitatis  spccies  dicitur  passio  est  qukra  niotus  ille  qui  in  hoc  mundo  corporali 

et  patibilis  qualitas.  Hecte  definiri  potest  quali-  vigct  et  qui  sui)Slantias  corporura  ad  generatio- 

tas  aUcra(ionem  sensiLilium  causans,  vel  ab  al-  nem  vel  corruptionem  disponit. 
teratione  sensibili  causata.  Altcratio  uihil  aliud 


QU/EST.  L,  ART.  I  ET  II.  57 

inimae  sunt  simpliciter  ditlicile  mobiles  propter  immobilitatem  subjecti. 
ii  ideo  non  dicit  quod  sanitas  difflcile  mobilis  simpliciter  sit  habitus,  scd 
[uod  est  ut  habitus,  sicut  in  Graeco  habetur.  Qualitates  autem  animae  di- 
juntur  simpliciter  habitus. 

Ad  terUum  dicendum,  quod  dispositiones  corporales  quse  sunt  in  prima 
ipecie  qualitatis,  ut  quidam  posuerunt,  differunt  a  qualitatibus  tertise  spe- 
nei  in  hoc  quod  qualitates  tertiae  speciei  sunt  ut  in  fieri  et  ut  in  motu ;  unde 
licuntur  passiones  vel  passibiles  qualitates  :  quando  autemjam  pervene- 
'int  ad  perfectum  quasi  ad  speciem,  tunc  jam  sunt  in  prima  specie  quali- 
atis.  Sed  hoc  improbat  Simplicius  (Comm.  Praed.  cap.  De  qual.)^  quia  se- 
mndum  hoc  calefactio  esset  in  tertia  specie  qualitatis,  calor  autem  in 
)rima ;  Aristoteles  autem  ponit  calorem  in  tertia.  Unde  Porphyrius  dicit 
sicut  Simplicius  ibidem  refert)  quod  «  passiovel  passibilisqualitas,  etdis- 
3osicio  et  habitus  »  differunt  in  corporibus  secundtim  intensionem  et  remis- 
jionem.  Quando  enim  aliquid  recipit  caliditatem  secundum  calefieri 
antum,  non  autem  ut  calefacere  possit,  tunc  est  passio,  si  sit  cito 
ransiens,  vel  passibilis  qualilas,  si  sit  manens.  Quando  autem  jam  ad 
loc  perducitur  quod  potest  etiam  alterum  calefacere,  tunc  est  dispositio. 
li  autem  ulteritis  in  tantum  confirmetur,  quod  sit  difficile  mobilis,  tunc 
irit  habitus ;  ut  sic  dispositio  sit  qusedam  intensio  seu  perfectio  passionis 
i^el  passibihs  quahtatis,  habitus  autem  dispositionis.  Sed  hoc  improbat 
^implicius,  quia  talis  intensio  et  remissio  non  important  diversitatem  ex 
parte  ipsius  formae,  sed  ex  diversa  participatione  ipsius  subjecti;  et  ita 
lon  diversificarentur  pcr  hoc  species  qualitatis.  Et  ideo  aliter  dicendum 
;st  quod,  sicut  supra  dictum  est  (qusest.  xlix,  art.  2  ad  1),  commensuratio 
psarum  qualitatum  passibilium,  secundum  convenientiam  ad  naturam, 
labet  rationem  dispositionis ;  et  ideo  facta  alteratione  circa  ipsas  qualitates 
)assibiles,  quae  sunt  calidum,  frigidum,  humidum  et  siccum,  fit  ex  con- 
equenti  alteratio(l)  secundum  aegritudinem  et  sanitatem.  Primo  autem 
it  per  se  non  est  alteratio  secundum  hujusmodi  habitus  et  dispositiones. 

ARTICULUS  IL   —  utrum  anima    sit  subjectum  habitus   secuisdum  suam 

ESSENTIAM,    VEL    SECUNDUM   SUAM   POTENTIAM. 
De  his  etiam  Sent.  i,  dist.  26,  art.  o  ad  4  et  o. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1 .  Yidetur  quod  habitus  sint  in  anima  ma- 
is  secundum  essentiam  quam  secundum  potentiam.  Dispositiones  enim 
t  habitus  dicuntur  in  ordine  ad  naturam  (2),  ut  dictum  est  (quaest.  xlix, 
,rt.  3).  Sed  natura  magis  attenditur  secundtim  essentiam  animae  quam 
ecuudum  potentias,  quia  anima  secundum  suam  essentiam  est  natura' 
orporis  talis  (3),  et  forma  ejus.  Ergo  habitus  sunt  in  anima  secundum 
jus  essentiam,  et  non  secundum  potentiam. 

2.  Praeterea,  accidentis  non  est  accidens ;  liabitus  autem  est  quoddam 
ccidens.  Sed  potentiae  animse  sunt  de  genere  accidentium,  ut  dictum  est 
Dart.  I ,  quaest.  lxxvii,  art.  1).  Ergo  habitus  non  est  in  anima  ratione  suae 
oteiitiae. 

3.  Praeterea,  subjectum  est  prius  eo  quod  est  in  subjecto.  Sed  habitus, 

(1)  Alteratio  praecipufeper  has  qnalitatcs  exer-  (3)  Nempb  p^ysici,  organici,  seu  ex  variis 
evur;  cum  quibus  tamen  innuraerse  aliseconnec-  pctentiis  operativis,ut  instrumentis,  constituti, 
mtur,  inquantum  ex  eis  resultant,  ut  raritas  sicut  dicitur  (De  anima,  lib.  ii,  text.  4),  scilicet 
t  levitas  sequuntur  calorem  ;  vel  ex  earum  ad  corporis  mathematici  differentiam  ,  cujus 
ermixtione  fiunt,  ut  sapores,  colores  ;  vel  eas  anima  non  est  forma  nec  uatura  :  vel  fort& 
iferunt,  ut  lux  infert  caiorem.  talis,  hoc  est  individui  et  singulans,  efc. 

(2)  Id  est,  prout  convenientiam  vel  discon- 
enientiam  habent  ad  na.urain. 


58  QU^ST.  L,  ART.  II  ET  III. 

cum  pertineatad  primam  speciem  qualilalls,  est  prior  quam  potentia,  quae 

pertinet  adsecundam  speciem.  Ergo  habitus  non  est  in  potentia  animsB 

sicut  in  subjecto. 

Sed  contra  est  qu6d  Ptiilosophus  (Ethic.  lib.  i,  cap.  ult.)  ponit  diversos 
habitus  in  diversis  partibus  animaB. 

CONCLUSIO.  —  Quia  anima  est  principium  operationum  per  suas  potenlias,  ideo 
fiecundiim  hoc  habilus  sunt  in  anima  secundum  polentias. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xlix,  art.  2  et 
3),  habitus  importat  dispositionem  quamdam  in  ordine  ad  naturam  vel  ad 
operationem.  Si  ergo  accipiatur  habitus  secundiim  qu6d  habet  ordinem  ad 
naturam,  sic  non  potest  esse  in  anima,  si  tamen  de  natura  humana  loqua- 
mur ;  quia  ipsa  anima  est  forma  completiva  humanae  naturae.  Unde  secun- 
dum  hoc  magis  potest  esse  ahquis  habitus  vel  dispositio  in  corpore  per  or- 
dinem  ad  animam,  quam  in  anima  per  ordinem  ad  corpus.  Sed  si  loquamur 
de  aliqua  superiori  natura,  cujus  homo  potest  esse  particeps,  secundum 
illud  (11.  Pet.  1, 4) :  Ut  slmus  consortes  naturx  divinse,  sic  nihil  prohibet  in 
anima  secundum  suam  essentiam  esse  aliquem  habitum,  scilicet  gra- 
tiam  (1),  ut  infra  dicetur  (qusest.  cx,  art.  4).  Si  ver6  accipiatur  habitus  in 
ordine  ad  operationem,  sic  maxime  habitus  inveniuntur  in  anima,  inquan- 
lum  anima  non  determinatur  ad  unam  operationem,  sed  se  habet  ad  mul- 
tas,  quod  requiritur  ad  habitum,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xlix,  art.  4). 
Et  quia  anima  est  principium  operationum  per  suas  potentias,  ideo  secun- 
dum  hoc  habitus  sunt  in  anima  secundum  suas  potentias. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  essentia  animse  pertinet  ad  naturam 
humanam,  non  sicut  subjectum  disponendum  ad  aliquid  aliud;  sed  sicut 
forma  et  natura  ad  quam  aliquis  disponitur. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  accidens  per  se  non  potest  esse  subjec- 
tum  accidentis.  Sed  quia  etiam  in  ipsisaccidentibus  est  ordo  quidam,  sub- 
jectum,  secundum  quod  est  sub  uno  accidente,  intelligituressesubjectum 
alterius;  et  sic  dicilur  unum  accidens  esse  subjectum  alterius,  ut  superfi- 
cies  est  subjectum  coloris ;  et  hoc  modo  potest  potentia  esse  subjeclum  ha- 

bitus. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  habitus  prasmittitur  potentiae,  secundum 
quod  importat  dispositionem  ad  naturam ;  potentia  autem  semper  impor- 
tat  ordinem  ad  operationem,  quae  est  posterior,  cum  natura  sit  operationis 
principium.  Sed  habitus,  cujus  potentia  est  subjectum,  non  importat  ordi- 
nem  ad  naturam,  sed  ad  operationem;  unde  est  posterior  potentia.  Vel  po- 
test  dici  quod  habitus  praeponitur  potentia),  sicut  completum  incompleto, 
et  actus  potentiae;  actus  enim  naturaliter  est  prior,  quamvis  potentia  sit 
prior  ordine  generationis  et  temporis,  ut  dicitur  (Metaph.  lib.  vii  et  ix,  text. 
13,  ac  deinceps,  ut  etlib.  vii,  text.  17). 

ART1CUI..US  III.  —  UTRUM  IN  POTENTIIS  SENSITIV^  PARTIS  POSSIT  ESSE  ALIOUIS 

HABITUS. 
De  his  etiam  Sent.  m,  dist.  23,  quasst.  i,  art.  I  corp.  el  dist.  55  ,  qua;st.  ii,  art,  4.  ct  De  verit. 

qusest.  I ,  art.  4  corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  in  potentiis  sensitivae  partis 
non  possit  esse  aliquis  habitus.  Sicut  enim  potentia  nutritiva  pars  est  ir- 
rationalis,  ita  et  sensitiva.  Sed  in  potentiis  nutritivae  partis  non  ponitur  ali- 
quis  liabitus.  Ergo  nec  in  potentiis  sensitivae  partis  aliquis  habitus  debet 
poni. 

{h  Non  soluni  cnim  horainis  pofpnlijB  sunt  ipsa  anima  semndum  ^nam  essentiam  gloni  or- 
ail  Loua  opera  exerceuda  dispositae,   scd  eliam        nalur. 


QU-EST.  L,  ART.  III.  59 

2.  Praeterea,  sensitivae  partes  sunt  commnnes  nobis  et  brutis.  Sedin  bru- 
;is  non  sunt  aliqui  liabitus,  quia  non  est  in  eis  voluntas,  quae  in  definitione 
labitiis  ponitur,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  praec.  art.  3).  Ergo  in  potentiis 
Jensitivis  non  sunt  aliqui  habitus. 

3.  Praeterea,  habitus  animae  sunt  scientiae  etvirtutes;  et  sicut  scientia 
[•efertur  ad  vim  apprehensivam,  ita  virtus  ad  vim  appetitivam.  Sed  in  po- 
;enliis  sensitivisnon  sunt  aliquae  scientiae,  ciim  scientiasit  universalium, 
juae  vires  sensitivae  apprehendere  non  possunt.  Ergo  etiam  nec  habitus  vir- 
;utum  in  partibus  sensitivis  esse  possunt. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethie.  lib.  m,  cap.  40,  in  princ), 
juod  aliquae  virtutes,  scilicet  temperantia  et  fortitudo,  sunt  irrationabilium 
[)aftium. 

CONGLUSIO.  —  In  potentiis  sensitivis,  prout  ex  instinctu  naturae  operantur,  uon 
mntaliqui  habitus,  sed  prout  operanturex  rationis  judicio. 

Piespondeo  dicendum  quod  vires  sensitivaedupliciter  possunt  conside- 
'ari :  uno  raodo  secundum  quod  operantur  ex  instinctu  naturae;  alio  modo 
>ecundumqu6d  operanturex  imperio  rationis.  Secundum  igitur  quod  ope- 
^antur  ex  instinctu  naturae,  sic  ordinantur  ad  unum,  sicut  et  natura;  et 
deo,  sicut  in  potentiis  naturalibus  non  sunt  aliqui  habitus,  ita  etiam  nec 
n  potentiis  sensitivis,  secundtim  quod  ex  instinctu  naturae  operantur.  Se- 
:undum  vero  quod  operantur  ex  imperio  rationis,  sic  ad  diversa  ordinari 
X)ssunt ;  et  sic  possunt  in  eis  esse  aliqui  habitus,  quibus  bene  aut  male  ad 
drquid  disponuntur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  vires  nulritivae  partis  non  sunt  natae 
)bedire  imperio  rationis,  et  ideo  non  sunt  in  eis  aliqui  habitus ;  sed  vires 
jensitivae  natae  sunt  obedire  imperio  rationis,  et  ideo  in  eis  esse  possunt 
diqui  habitus ;  nam  secundum  quod  obediunt  rationi,  quodammodo  ra- 
;ionaIes  dicuntur,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  i,  cap.  uit.). 

Ad  secundimi  dicendum,  quod  vires  sensitivae  in  brutis  animahbus  non 
)perantur  ex  imperio  rationis ;  sed  si  sibi  relinquantur  bruta  animalia, 
)perantur  ex  instinctu  naturae;  et  sic  in  brutis  animalibus  non  sunt  ali- 
jui  liabitus  ordinati  ad  operationes ,  sunt  tamen  in  eis  aliquae  dispositiones 
n  ordine  ad  naturam,  ut  sanitas  et  pulchritudo.  Sed  quia  brutk  animalia 
l  ratione  hominis  per  quamdam  consuetudinem  disponuntur  ad  aliquid 
)peranclum  sic  vel  aliter,  hoc  modo  in  brutis  animalibus  habitus  quodam- 
nodo  poni  possunt.  Unde  Augustinus  dicit  (Quaest.  lib.  lxxxhi,  quaest.  36, 
lon  longe  a  princ),  quod  «  videmus  immanissimas  bestias  a  maximis  vo- 
uptatibus  absterreri  dolorum  metu ;  quod  ciim  in  earum  consuetudinem^ 
rerterit,  domitae  et  mansuetae  vocantur.  »  Deficit  tamen  ratio  habitus  quan-* 
iim  ad  usum  voluntatis,  quia  non  habent  dominium  utendi  vel  non  utendi, 
piod  videtur  ad  rationem  habitus  pertinere.  Et  ideo,  proprie  loquendo,  in 
jis  habitus  esse  non  possunt. 

Ad  terfium  dicendum,  quod  «  appetitus  sensitivus  natus  est  moveri  ab 
ippetitu  rationali,  «  utdicitur(De  anima,  lib.  in,  text.  57);  sed  vires  ratio- 
lales  apprehensivae  natae  sunt  accipere  a  viribus  sensitivis.  Et  ideo  magis 
jorivenil  quod  habitus  sint  in  viribus  sensitivis  appetitivis  quam  in  viribus 
lensitivis  apprehensivis ;  clim  in  viribus  sensitivis  appetitivis  non  sint  ha- 
)itus,  nisi  secundum  quod  operantur  ex  imperio  rationis.  Quamvis  etiam 
n  ipsis  interioribus  viribus  sensitivis  apprehensivis  possunt  poni  ahqui 
labitus  secundum  quos  homo  sit  bene  memorativus,  vel  cogitativus,  vel 
maginativus.  Unde  etiam  Philosophus  dicit  (Dememoria  et  reminisc  cap. 
!,  a  med.),  quod  «  consuetudo  multum  ciceratur  ad  bene  memorandum;  » 


60  QU^ST.  L,  ART.  III  ET  IV. 

quia  etiam  istse  vires  moventur  ad  operandum  ex  imperio  rationis.  Vires 
autem  apprehensivae  exteriores,  ut  visus  et  auditus,  et  hujusmodi,  non 
sunt  susceptivae  aliquorum  habituum;  sed  secundiim  dispositionem  suae 
naturaj  ordinantur  ad  suos  actus  determinatos ;  sicut  et  membra  corporis,  - 
in  quibus  non  sunt  habitus,  sed  magis  in  viribus  imperantibus  motum  ip- 
sorum  (1). 

AKTICULUS  IV.  —  UTRUM  m  ipso  intellectu  sit  aliquis  habitus  (2) 

De  his  etiam  infra,  quaest.  LI,  art.  5  corp.  et  qusest.  LYI,  art.  5,  et  qusest.  LXVII,  art.  2  corp.  et  De 

verlt.  quaest.  XX,  art.  2  corp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  in  intellectu  non  sint  aliqui 
habitus.  Habitus  enim  operationibus  conformantur,  ut  dictum  est  (art.  2 
hujus  quaest.).  Sed  operationes  hominis  sunt  communes  animae  et  corpori, 
ut  dicitur  (De  anima,  lib.  i,  text.  64 et  seq.).Ergo  et  habitus.  Sed « intellectus 
non  est  actuscorporis,  »utdicitur(Deanima,  lib.iii,text.6).Ergointellectus 
non  est  subjectum  alicujus  habitus. 

2.  Prseterea,  omne  quod  est  in  ahquo,  est  in  eo  per  modum  ejus  in  quo 
est.  Sed  id  quod  est  forma  sine  materia,  est  actus  tantiim ;  quod  autem  est 
compositum  ex  forma  et  materia,  habet  potentiam  et  actum  simul.  Ergo  in 
eo  quod  est  forma  tanttim,  non  potest  esse  aliquid  quod  sit  simul  in  poten- 
tia  et  actu,  sed  solum  in  eo  quod  est  compositum  ex  materia  et  forma.  Sed 
intellectus  est  forma  sine  materia.  Ergo  habitus,  qui  habet  potentiam  si- 
mul  cum  actu,  quasi  medium  inter  utrumque  existens,  non  potest  esse 
in  intellectu,  sed  soUim  in  conjuncto,  quod  est  compositum  ex  anima  et 
corpore. 

3.  Praeterea,  habitus  est  «  dispositio  secundiim  quam  aliquis  bene  vel 
male  disponitur  ad  aliquid,  »  ut  dicitur  (Metaph.  lib.  v,  text.  25).  Sed  quod 
aliquis  bene  vel  male  sit  dispositus  ad  actum  intellectus,  provenit  ex  ali- 
qua  corporis  dispositione ;  unde  etiam  (De  anima,  lib.  ii,  text.  94)  dicitur 
quod  «  moUes  carne  bene  aptos  mente  videmus.  »  Ergo  habitus  cognosci- 
tivi  non  sunt  in  intellectu  qui  est  separatus,  sed  in  ahqua  potentia  quae  est 
actus  alicujus  partis  corporis. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  2,  3  et  dO}  ponit 
scientiam,etsapientiam,etintellectum,quiesthabitusprincipiorum,inipsa 
intellectiva  parte  animae. 

GONGLUSIO.  —  Sunt  in  intellectu  aliqui  habitus,  scilicet  scientia,  sapientia,  et 
intellectus,  cum  horum  operatio  intelleclui  corapetat. 

Respondeo  dicendum  qu6d  circa  habitus  cognoscitivos  diversimod^  sunt 
aliqui  opinati.  Quidam(3)  enim  ponentes  intellectum  possibilem  esse  unum 
in  omnibus  hominibus,  coacti  sunt  ponere  quod  habitus  cognoscitivi  non 
sunt  in  ipso  inteilectu,  sed  in  viribus  interioribus  sensitivis.  Manifestum 
est  enim  qu6d  hominesin  habitibus  diversificantur ;  unde  non  possunt  ha- 
bitus  cognoscitivi  directd  poni  in  eo  qu6d  unum  numero  existens  est  om- 
nibus  hominibus  commune.  Unde,  si  intellectus  posslbilis  estunus  numero 
omnium  hominum,  habitus  scientiarum,  secundum  quos  homines  diversi- 
ficantur,  non  poterunt  esse  in  intellectu  possibili  sicut  in  subjecto;  sed 

(I)  Hinc  in  scnsil)us  cxternis,  in  potenfia  loco  (2)  In  lioc  artioulo  S;  Doctor  probat  aliquos 

motiva  ,  in  potenliis  vegclativis,  quae  sunt  nutri-  liabitus  csse  in  intellcctu  possibili,  ut  scicntiam, 

tiva,  augnientativa  ct  generativa.  non  sunthabi-  sapientiam  et  i^rincipiorum  inlellectum. 
tus  proprie  clicti,  nec  in  membris  externis,  scd  (5)  Scilicet   Averrocs   quem    proinde    rcfcllil 

magis  in  viribus  motum  ipsorum  imperantibus.  S.  Doctor  ex  professo,  qnanlum  ad  intellectus 

Habitus  vero  possunt  esse  in  appclitu  sensitivo,  unitatem    individuam   (part.  I,    quaest.    Lxxvi , 

ac  etiam  in  sestimativa,  in  phaulasia  et  in  me-  art.  2). 
moriascjisitiva. 


QU^ST.  L,  ART.  IV.  61 

jerunt  in  viribus  interioribus  sensitivis,  quae  sunt  diversae  in  diversis.  Sed 
ista  positio  primo  quidem  est  contra  intentionem  Aristotelis.  Manifestum 
est  enim  quod  vires  seisitivae  non  sunt  rationales  per  essentiam,  sed  solum 
per  participationem,  ut  dicitur  (Etliic.  lib.  i,  cap.  ult.).  Pliilosophus  autem 
ponit  intellectuaies  virtutes,  quse  sunt  sapientia,  scientia  et  intellectus,  in 
60  quod  est  rationale  per  essentiam.  Unde  non  sunt  in  viribus  sensitivis, 
sed  in  ipso  intellectu.  Expresse  etiam  dicit  (De  anima,  lib.  ui,  text.  8  et  18) 
quod  «  intellectus  possibilis,  ctim  sic  (1)  fiatsingula,  »  id  est,  ctim  reduca- 
tur  in  actum  singulorum  per  species  intelligibiles,  «  tunc  fit  secundiim  ac- 
tum,  »  eo  modo  quo  sciens  dicitur  esse  in  actu ;  quod  quidem  accidit  ciim 
aliquis  potest  (2)  operari  per  seipsum,  scilicet  considerando.  Est  quidem 
igitur  et  tunc  potentia  quodammodo,  non  tamen  simpliciter  ut  ante  addis- 
cere  aut  invenire.  Ipse  ergo  intellectus  possibilis  est  in  quo  est  habitus  scien- 
tiae,  quo  potest  considerare  etiam  cum  non  considerat.  Secundo  etiam  haec 
positio  est  contra  rei  veritatem.  Sicut  eriim  ejus  est  potentia  cujus  est 
operatio,  ita  etiam  ejus  est  habitus  cujus  est  operatio.  Intelligere  autem  et 
considerare  est  proprius  actus  intellectus.  Ergo  et  habitus,  quo  considera- 
tur,  est  proprie  in  ipso  inteilectu. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  quidam  dixerunt,  ut  Simplicius  refert 
(Comment.  Praedicam.  cap.  De  qualit.)^  quod  quia  « omnis  operatio  homi- 
nis  est  quodammodo  conjuncti  (3), »  ut  Philosophus  dicit  (De  anima,  lib.  i, 
text.  64  et  seq.),  ideo  nullus  habitus  est  animae  tant»um,  sed  conjuncti;  et 
ex  hoc  sequitur  quod  nullus  habitus  sit  in  intellectu,  ctim  inteliectus  sit 
separatus,  ut  ratio  proposita  procedebat.  Sed  ista  ratio  non  cogit.  Habitus 
enim  non  est  dispositio  objecti  ad  potentiam,  sed  magisdispositio  potentiae 
ad  objectum.  Unde  habitus  oportet  quod  sit  in  ipsa  potentia,  quae  est  prin- 
eipium  actus,  non  autem  in  eo  quod  comparatur  ad  potentiam  sicut  objec- 
tum.  Ipsum  autem  intelligere  non  dicitur  commune  esse  anima?  et  corpori, 
nisi  ratione  phantasmatis,  ut  dicitur  (De  anima,  lib.  i,  text.  66).  Patet  au- 
tem  quod  phantasma  comparatur  ad  intellectum  possibilem  ut  objectum, 
at  dicitur  (De  aniraa,  lib.  iii,  text.  3  et  39).  Unde  reUnquitur  quod  habitus 
intellectivus  sit  principahter  ex  parte  ipsius  intellectus,  non  autem  ex  parte 
phantasmatis,  quod  est  commune  animse  et  corpori.  Et  ideo  dicendum  est 
quod  intellectus  possibihs  est  subjectum  habitus.  lUi  enim  competit  esse 
subjectum  habitus  quod  estin  potentia  ad  multa;  et  hoc  maxime  competit 
intellectui  possibili.  Undeinte^^<^ctus  possibilis  est  subjectum  habituum  in- 
tellectualium. 

Ad  secundum  dicendum,  quod,  sicut  potentia  ad  esse  sensibile  convenit 
materise  corporah;  ita  potentia  ad  esse  intelligibile  convenit  intellectui  pos- 
sibiU.  Unde  nihil  prohibet  in  intellectu  possibiU  esse  habitum,  qui  est  me- 
dius  inter  puram  potentiam  etactum  perfectum  (4). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  quia  vires  apprehensivse  interius  praepa- 
rant  intellectui  possibiU  proprium  objectum,  ideo  ex  bona  dispositione  ha- 
rum  virium,  ad  quam  cooperatur  bona  dispositio  corporis,  redditur  homo 
habilis  ad  intelUgendum;  et  sic  habitus  inteilectivus  secundari6  potest  esse 
in  istis  viribus ;  principaUter  autem  est  in  intellectu  possibiU. 

{\)  Ita  cod,  Alcan.  edit.  Rom.  et  Nicolai.  Al.  (4)  Utpote  participans  de  potentia  pura  quotl 

deest  sic.  ad  perfectionem  actus  ordinetur  ;  et  de  perfecto 

(2)  Al.,  possit.  actu   quod  potentiam  ipsam   quodaramodo  in- 

(3)  Conjuncti,  id  est,  persona  quae  ex  corporis  formet  ac  instruat  quasi  aptam  ad  operandura 
ct  animse  unione  fit.  ''eddens. ' 


m  QUiEST.  L,  ART.  V. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  in  voluntate  sit  altquss  habitus. 

De  his  etiam  supra,  quaest.  XLIX,  art,  4,  ct  Scnt.  il,  dist.  27  ,  art.  A  ad  2,  et  ill,  dist.  25,  qnwst.  i, 
art.  i  corp.  et  dist.  27,  qusest.  II,  art.  5  ad  5,  et  De  verit.  qusest.  I,  art.  \  corp.  et  art.  2  corp. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  4.  Videtur  quod  in  voluntate  non  sit  aliquis 
habitus.  Habitus  enim  qui  in  intellectu  sunt,  sunt  species  intelligibileg 
quibus  intelligit  actu.  Sed  voluntas  non  operatur  per  aliquas  species.  Ergo 
voluntas  non  est  subjectum  alicujus  habitus. 

2.  Praeterea,  in  intellectu  agente  non  ponitur  aliquishabitus,  sicut  in  in- 
tellectu  possibili,  quia  estpotentia  activa.  Sed  voluntas  est  maxim^  poten- 
tia  activa,  quia  movet  omnes  potentias  ad  suos  actus,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.  ix,  art.  1).  Ergo  in  ipsa  non  est  aliquis  habitus. 

3.  Praeterea,  in  potentiis  naturalibus  non  est  aliquis  habitus,  quia  ex  sua 
natura  sunt  ad  aliquid  determinatae.  Sed  voUmtas  ex  sua  natura  ordinatur 
ad  hoc  qu6d  tendat  in  bonum  ordinatum  ratione.*Ergo  in  voluntate  non  est 
aliquis  habitus. 

Sed  contra  est  qu6d  justitia  est  habitus  quidam.  Sed  justitia  est  in  vo- 
luntate;  est  enim  justitia  v  habitus  quidam  secundum  quem  aliqui  volunt 
etoperantur  justa,  »  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  v,  cap.  1,  in  princ).  Ergo  volun- 
tas  est  subjectum  alicujus  habitCis. 

CONCLUSIO.  —  Cum  voluntas  sit  cpiaedam  animae  ralionalis  potentia  ac  proinde 
diversimode  ad  agendum  ordinari  possit,  necesse  est  in  ea  aliquem  habitum  esse,  vi- 
delicet  justitiam. 

Respondeo  dicendum  qaod  omnis  potentia  quse  diversimode  potest  or- 
dinari  ad  agendum,  indiget  habitu,  quo  bene  disponatur  ad  suum  actum. 
Voluntas  autem,  ciim  sit  potentia  rationalis,  diversimode  potest  ad  agen- 
dum  ordinari ;  et  ideo  oportet  in  voluntate  aliquem  habitum  ponere,  quo 
bene  disponatur  ad  suum  actum.  Ex  ipsa  etiam  ratione  habitCis  apparct 
quod  habet  quemdam  principalem  ordinem  ad  voluntatem,  prout «  habitus 
est  quo  quis  utitur,  cum  voluerit, »  ut  supra  dictum  est  (quaest.  praec.  art.  3). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  in  intellectu  est  aliqua  species 
quae  est  similitudo  objecti;  ita  oportet  in  voluntate  et  in  qualibet  vi  appeti- 
tiva  esse  aliquid  quo  inchnetur  in  suum  objectum,  ciim  nihil  aliud  sit  ac- 
tus  appetitivse  virtutis  quam  inclinatio  quaedam,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.  vi,  art.  4,  et  quaest.  xxii,  art.  2).  Ad  ea  ergo  ad  quae  sufficienter  in- 
clinatur  per  naturam  ipsius  potentiae,  non  indiget  ahqu^  qualitate  incli- 
nante.  Sed  quia  necessarium  est  ad  finem  humanaevitae  quod  vis  appetitiva 
inclinetur  ad  aliquid  determinatum,  ad  quodnon  inclinatur  exnatura  po- 
tentiae,  quae  se  habet  ad  multa  et  diversa ;  ideo  necesse  est  quod  in  volun- 
tate  et  in  aliis  viribus  appetitivis  sint  quaedam  qualitates  inclinantes,  quae 
dicuntur  habitus. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  intellectus  agens  est  agens  tantUm,  et 
nullo  modo  patiens;  sed  voluntas  et  quaelibet  vis  appetitiva  est  movens  et 
motum,  ut  dicitur  (De  anima,  lib.  iii,  text.  54).  Et  ideo  non  est  similis  ratio 
de  utroque;  nam  esse  susceptivum  habitiis  convenit  ei  quod  est  quodam- 
modo  in  potentia. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  voluntas  exipsa  natura  potentiae  inclinatur 
in  bonum  rationis.  Sed  quia  hoc  bonum  multipliciter  diversificatur,  neces- 
sarium  est  ut  ad  aliquod  determinatum  bonum  rationis  (1)  voluntas  per 
aliquem  habitum  inclinetur,  ad  lioc  quod  sequatur  promptior  operatio. 

(I)  Ll  ost  adlioc  aut  il!ud  bonum  particulare  circa  quod  hic  ct  nuuc  operatur,  ut  ad  propriani 
quod  per  operationcm  suam  consequi  '^^bcl.  vcl        linem  pcivcMiat. 


QUiEST.  L,  ART.  VI.  6'd 

ARTICULUS  VL  —  utrum  in  ajsgelis  sit  aliquis  habitus. 

De  his  etiam  infra,  quaest.  LI,  art.  i  corp. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  4.  Videtur  quod  in  angelis  non  sint  habitus. 
Dicit  enim  Maximus  commentator  Dionysii  (De  coel.  hier.  cap.  7,  parum  k 
princ.) :  «  Non  convenit  arbitrari  virtutes  intellectuales,  id  est  spirituales, 
more  accidentium,  quemadmodum  et  in  nobis  sunt,  in  divinis  intellecti- 
bus,  scilicet  angelis,  esse,  ut  aliud  in  alio  sit  sicut  in  subjecto;  accidens 
enim  omne  illinc  repulsum  est. »  Sed  omnis  habitus  est  accidens.  Ergo  in 
angelis  non  sunt  habitus. 

2.  Praeterea,  sicut  Dionysius  dicit  (De  coel.  hier.  cap.  4,  parum  a  princ), 
«  sanctae  coelestium  essentiarum  dispositiones  super  omnia  alia  Dei  boni- 
tatem  participant. »  Sed  semper  quod  est  per  se,  est  prius  et  potius  eo 
quod  est  per  aUud.  Ergo  angelorum  essentiae  per  seipsas  perficiuntur  ad 
conformitatem  Dei.  Non  ergo  per  ahquos  habitus.  Et  haec  videtur  esse  ra- 
tioMaximi,  quiibidem  (loc.  cit.)  subdit  :  «Si  enim  hoc  esset,  non  utique 
maneret  in  semetipsa  harum  essentia,  nec  deificari  per  se,  quanttim  foret 
possibile,  yaluisset. » 

3.  Praeterea,  habitus  est  dispositio  quaidam,  ut  dicitur  (Metaph.  lib.  v, 
text.  25).  Sed  dispositio,  ut  ibidem  dicitur,  «  est  ordo  habentis  partes.  » 
Cum  ergo  angeli  sint  simplices  substantiae,  videtur  quod  in  eis  non  sint 
dispositiones  ethabitus. 

Sed  contra  est  quod  Dionysius  dicit  (De  coel.  hier.  cap.  7,  parum  a  princ), 
qu6d  «  Angeli  primae  hierarchiae  nominantur  calefacientes,  et  Throni,  et 
effusio  sapientiae,  manifestativo  deiformium  ipsorum  habituum  nomine.  « 

CONGLUSIO.  —  Non  sunt  in  angelis  habitus,  qui  sunt  dispositiones  ad  esse  natu- 
rale,  sed  habitus  in  eorum  voluntate  et  intellectu  sunt,  quibus  bene  disponuntur  ad 
attingendum  ipsum  Deum. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  posuerunt  in  angelis  non  esse  habi- 
tus,  sed  quod  qusecumque  dicuntur  de  eis,  essentialiter  dicuntur.  Unde 
Maximus,  post  pra^dicta  verba  quae  induximus  (in  arg.  2),  dicit :  «  Ilabitus 
eorum,  atque  virtutes  quae  in  eis  sunt,  essentiales  sunt  propter  immateria- 
litatem.  »  Et  hoc  etiam  Simplicias  dicit  (Comm.  Praedicam.  cap.  De  qual,): 
«  Sapientia  quae  est  in  anima,  habitus  est  •,  quse  autem  in  intellectu,  sub- 
stantia ;  omnia  enim  quse  sunt  divina,  et  per  se  sufficientia  sunt,  et  in 
seipsis  existentia.  »  Quae  quidem  positio  partim  habet  veritatem,  et  partim 
continet  falsitatem.  Manifestum  est  enim  ex  prsemissis  (quaest.  xlix,  art.  4) 
quod  subjectum  habitus  non  est  nisi  ens  in  potentia.  Considerantes  igitur 
pra^dicti  commentatores  qu6d  angeh  sunt  immateriales,  et  qu6d  non  est  in 
illis  potentia  materiae,  secundtim  hoc  ab  eis  habitum  excluserunt  et  omhe 
accidens.  Sed  quia  lic^t  in  angelis  non  sit  potentia  materiae,  est  tamen  in 
eis  aliqua  potentia  (esse  enim  actum  purum  est  proprium  Dei),  ideo,  in- 
quantum  invenitur  in  eis  de  potentia,  intantum  in  eis  possunt  habitus  in- 
veniri.  Sed  quia  potentia  materiae  et  potentia  intellectualis  substantiae  non 
est  unius  rationis,  ideo  per  consequens  nec  habitus  unius  rationis  est  utro- 
bique.  Unde  Simplicius  dicit  (Comment.  Praedicam.,  loc.  sup.  cit.)  quod 
«  habitus  intellectualis  substantiae  non  sunt  similes  his  qui  sunt  hic  habi- 
tibus;  sed  magis  sunt  similes  simplicibus  et  immaterialibus  speciebus, 
quas  continet  in  seipsa.  »  Circa  hujusmodi  tamen  Jiabitum  ahter  se  habet 
intellectus  angelicus,  et  ahter  intellectus  humanus.  Intellectus  enim  hu- 
manus,  ciim  sit  infimus  in  ordine  intellectuum,  est  in  potentia  respectu 
omnium  intelligibilium,  sicut  materia  prima  respectu  omnium  formarum 
sensibihum;  et  ideo  ad  omnia  intelligenda  indiget  ahquo  habitu.  Sed  in- 


64  QU^ST.  LI,  ART.  I. 

tellectus  angelicus  non  se  habet  sicut  pura  potentia  in  genere  intelligibi- 
lium,  sed  sicut  actus  quidam;  non  autem  sicut  actus  purus  (lioc  enim  so- 
liusDei  est),  sed  cum  permixtione  alicujus  potentiae;  et  tanto  minus  habet 
de  potentiahtate,  quant6  est  superior.  Et  ideo  dictum  est  (pars  1,  quaest.  lv 
art.  3),  inquantum  est  in  potentia,  indiget  perfici  habitualiter  per  aliqua£ 
species  intelligibiles  ad  operationem  propriam;  sed  inquantum  est  actu, 
per  essentiam  suam  potest  aliqua  intelligere,  ad  minus  seipsum,  el  aUa  se- 
cundum  modum  suae  substantiae,  ut  dicitur  (libro  De  causis,  prop.  8  et  13j, 
et  tanto  perfectitis,  quant6  est  perfectior.  Sed,  quia  nullus  angelus  pertin- 
git  ad  perfectionem  Dei,  sed  in  infinitum  distat,  propter  hoc  ad  attingendum 
ad  ipsum  Deum  per  intellectum  et  voluntatem,  indiget  aliquibus  habitibus, 
lanquam  in  potentia  existens  respectu  iUius  puri  actus.  Unde  Dionysius 
dicit  (loc.  cit.  in  arg.  Sed  cont,\  «  habitus  eorum  esse  deiformes,  »  quibus 
scihcet  Deo  conformantur.  Habitus  autem  qui  sunt  dispositiones  ad  esse 
naturale,  non  sunt  in  angehs,  cum  sint  immateriales. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  verbum  Maximi  inteUigendum  est  de 
habitibus  et  accidentibus  materiahbus. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  quantum  ad  hoc  quod  convenit  angelis  per 
suam  essentiam,  non  indigent  habitu.  Sed  quia  non  ita  sunt  per  seipsos 
entes,  quin  participent  sapientiam  et  bonitatem  divinam,  ideo  inquantum 
indigent  participare  aliquid  ab  exteriori,  intantum  necesse  est  in  eis  po- 
nere  habitus. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  in  angelis  non  sunt  partes  essentise;  sed 
sunt  partes  secundum  potentiam,  inquantum  intellectus  eorum  per  plures 
species  perficitur,  et  voluntas  eorum  se  habet  ad  plura. 

QUiESTIO  LI. 

DE  CAUSA  HABITUUM   QUANTUM   AD  GENERATIONEM   IPSORUM ,    IN    QUATUOR 

ARTICULOS   DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  causa  habituum  et  primo  quantiim  ad  generationem 
ipsorum;  secundo  quantum  ad  augmentum;  tertio  quanlum  ad  diminutionem  et 
corruptionem.  Circa  primum  quaeruntur  quatuor :  l"  Utriim  aliquis  habitus  sit  a 
natura.  —  2"  Utrum  aliquis  hal^itus  ex  actibus  causetur.  —  3°  Utriim  per  unum  ac- 
tum  possit  generari  habitus.  —  4°  Utrum  aliqui  habitus  sint  in  hominibus  infusi 
a  Deo. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  aliquis  habitus  sit  a  natura  (1). 

Dehis  etiam  infra,  qusest.  LXHI,  art.  I,  et  2  2,  qusest.  XLVii,  art.  15,  Sont.  iii,  dist.  55,  qusst. 
art.  2,  quaest.  l,  et  Dc  verit.  quffist.  l,  art.  8. 

Ad  primum  sic  proceditur.  4.  Videtur  quod  nullus  habitus  sit  k  natura. 
Eorum  enim  quse  sunt  a  natura,  usus  non  subjacet  voiuntati.  Sed  habitus 
est  «  quo  quis  utitur,  ciim  voluerit,  »  ut  dicit  Commentator  (De  anima, 
lib.  III,  comment.  18).  Ergo  habitus  non  est  a  natura. 

'^.  Prifiterea,  natura  non  facit  per  duo  quod  per  unum  potest  facere  (2). 
Sed  potentiae  animcB  sunta  natura.  Si  igitur  habitus  potentiarum  a  natura 
essent,  habitus  et  potentia  essent  unum. 

3.  Praeterea,  natura  non  deficit  io  necessariis.  Sed  habitus  sunt  neces- 
sarii  ad  bene  operandum,  ut  supra  dictum  est  (quaist.  xlix,  art.  4).  Si  igitur 

{\)   Hic  natura  dislingiiitur   tonlra  princi-  (2)  Quia  niinirum  nilul  frustra  vel  siipcrflue 

pium  cxtrinsccum  et  violcntuni ,  non  coiitra  vo-        facit. 
luutalcm,  neque  coDtra  id  cujus  usus  cst  a  vo- 
lunlate. 


QUiEST.  LI,  ART.  I.  65 

habitus  aliqui  essenl  a  natura,  videtur  quod  natura  nun  deficeret  quin 
omnes  habitus  necessarios  causaret.  Patet  autem  hoc  esse  faisum;  ergo 
habitus  non  est  a  natura. 

Sed  contra  est  quod  (Eth.  lib.  vi,  cap.  6j  inter  alios  habitus  ponitur  in- 
tellectus  principiorum,  qui  est  a  natura;  unde  et  principia  prima  dicuntur 
naturaliter  cognita. 

CONGLUSIO.  —  Giim  inter  alios  habitus  intellectus  principiorum  omnibusinsi- 
tus  sit,  aliquis  a  natura  habitus  inest. 

Kespondeo  dicendum  quod  aliquid  potest  esse  naturale  alicui  dupliciter  : 
uno  modo  secundtim  naturam  speciei,  sicut  naturale  est  homini  esse  risi 
bile,  et  igni  ferri  sursum  :  alio  modo  secundtim  naturam  individui;  sicut 
naturale  est  Socrati  vel  Platoni  esse  aegrotativum  vel  sanativum,  secundum 
propriam  complexionem.  Rursiis  secundiim  utramque  naturam  potestdici 
aliquid  naturale  dupliciter  :  uno  modo,  quja  totum  est  a  natura;  alio  mo- 
do,  quia  secundiim  ahquid  est  a  natura,  et  secundtim  aliquid  est  ab  exte- 
riori  principio  :  sicut  ciim  aliquis  sanatur  per  seipsum,  tota  sanitas  est  u 
natura;  ciim  autem  aliquis  sanatur  auxilio  medicinae,  sanitas  partim  esta 
natura,  partim  ab  exteriori  principio.  Si  igitur  loquamur  de  habitu  (1)  se- 
cundtim  qu6d  est  dispositio  subjecti  in  ordine  ad  formam,  vel  naturam, 
quolibet  praedictorum  modorum  contingit  habitum  esse  naturalem.  Esl 
enim  aliqua  dispositio  naturalis,  quae  debetur  humanse  speciei,  extra  quam 
nullus  homo  invenitur ;  et  haec  est  naturalis  secundtim  naturam  speciei. 
Sed  qiiia  talis  dispositio  quamdam  latitudinem  habet,  contingit  diversos 
gradus  hujusmodi  dispositionis  convenire  diversis  hominibus  secundiim 
naturam  individui;  et  hujusmodi  dispositio  potest  esse  vel  totaliter  a  na- 
tura,  vel  partim  a  natura,  et  partim  ab  exteriori  principio,  sicut  dictum  est 
supra(in  corp.)de  his  qui  sanantur  per  artem.  Sed  habitus  qui  est  dispositio 
adoperationem,cujussubjectumestpotentia  animae,  ut  dictum  estfquaest. 
L,  art.  2),  potest  quidem  esse  naturalis,  et  secundtim  naturam  speciei,  et 
secundiim  naturam  individui.  Secundiim  quidem  naturam  speciei,  secun- 
diim  qu6d  se  tenet  ex  parte  ipsius  animse,  quaecum  sit  forma  corporis,  est 
principium  specificum ;  secundiim  autem  naturam  individui,  ex  parte  cor- 
poris,  quod  est  materiale  principium.  Sed  tamen  neutro  modo  contingitin 
hominibus  esse  habitus  naturales,  ita  quod  sint  totaliter  a  natura  (2).  In  an- 
gelis  siquidem  contingit,  eo  quod  habent  species  intelligibiles  naturaliter 
inditas, quodnon  competithuman8enatur8e,utdictumest(part.  1,  qusest.Lv, 
art.  2).  Suntergo  in  hominibus  aliqui  habitus  naturales,  tanquam  partimi 
natura  existentes,  et  partim  ab  exteriori  principio.  Aliter  quidem  in  appre- 
hensivis  potentiis,  et  aliter  in  appetitivis.  In  apprehensivis  enim  potentiis 
potest  esse  habitus  naturaiis  secundiim  inchoationem,  et  secundiim  natu- 
ram  speciei  et  secundiim  naturam  individui.  Secundiim  quidem  naturam 
speciei  ex  parte  ipsius  animae,  sicut  intellectus  principiorum  dicitur  esse 
habitus  naturalis;  ex  ipsa  enim  natura  animae  intellectuafis  convenitho- 
mini  quod  statim  cognito  quid  est  totum,  et  quid  est  pars,  cognoscat  qu6d 
omne  totum  est  majus  sua  parte ;  et  simile  est  in  caeteris.  Sed  quid  sit  to- 
tum  et  quid  sit  pars  cogngscere  non  potest  nisi  per  species  intelligibiles  a 
phantasmatibus  acceptas.  Et  propter  hoc  Philosophus,  in  fine  Posteriorum 
ftext.  ult.  circ.  med.),  ostendit  quod  cognitio  principiorum  provenit  nobis 

{\ )  Habitus  ille  dicitur  habitus  otiosus  qui  non  dicitur  naturalis ,  non  possit  esse  ex  sola  natura. 

id  operationem  se  refert,  nisi  remote.  eo  quod  cognitio  terminorum  quibus  ea  princi- 

(2)  Quia  semper  est  opus  aliquibus  principiis  pia  constant,  non  possit  haberi  sine  preeviascn- 

«ttji  nis.adeo  ut  ipse  inlellectus  principiorum  qui  sus  cognitione. 


66  QU^ST.  LI,  ART.  I  ET  II. 

ex  sensu.  Secundiim  vero  naturam  individui  est  aliquis  habitus  cognosci- 
tivus  secundiim  inchoationem  naturalem,  inquantum  unus  homo  ex  dispo- 
sitione  organorum  est  magis  aptus  ad  bene  intelligendum  quam  alius,  in- 
quantum  ad  operationem  intellectCis  indigemus  virtutibus  sensitivis.  In 
appelitivis  autem  potentiis  non  est  ahquis  habitus  naturalis  secundum  in- 
choationem  ex  parte  ipsius  animae,  quanttim  ad  ipsam  substantiam  habitCis, 
sed  soliim  quantum  ad  principia  quaedam  ipsius,  sicutprincipia  juris  com- 
munis  dicuntur  esse  seminalia  virtutum.  Et  hoc  ideo,  quia  inchnatio  ad 
objecta  propria,  quse  videtur  esse  inchoatio  habitCis,  non  pertinet  ad  habi- 
tum,  sed  magis  pertinet  ad  ipsam  rationem  potentiarum.  Sed  ex  parte  cor- 
poris  secundum  naturam  individui  sunt  ahqui  habitus  appetitivi  secundtun 
inchoationes  naturales;  sunt  enim  quidam  dispositi  ex  propria  corporis 
complexione  ad  castitatem  vel  mansuetudinemj  vel  ad  ahquid  hujusmodi. 

.\Aprimum  ergo  dicer:  !um,  quod  objectio  illa  procedit  de  natura  secun- 
dum  qu6d  dividitur  contra  rationem  et  voluntatem;  cum  tamen  ipsa  ralio 
et  voluntas  ad  naturam  hominis  pertineant. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ahquid  etiam  naturaliter  potest  superaddi 
potentiae,  quod  tamen  ad  ipsam  potentiam  pertinere  non  potest ;  sicut  in 
angelis  non  potest  pertinere  ad  ipsam  potentiam  intellectivam  qu6d  sit 
per  se  cognoscitiva  omnium,  quia  oporteret  quod  esset  actus  omnium, 
quod  soUus  Dei  est.  Id  enim  quo  aUquid  cognoscitur,  oportet  esse  actua- 
lem  simihtudinem  ejus  quod  cognoscitur.  Unde  sequeretur,  si  potentia 
angeli  per  seipsam  cognosceret  omnia,  qu6d  esset  similitudo  et  actus 
omnium.  Unde  oportet  quod  superaddantur  potentiae  intellectivae  ipsius 
aliquae  species  intelligibiles,  quae  sunt  similitudines  rerum  intellectarum ; 
quia  per  participationem  divinse  sapientiae,  et  non  per  essentiam  propriam 
possunt  intellectus  eorum  esse  aclu  ea  quae  intelligunt.  Et  sic  patet  qu6d 
non  omne  id  quod  pertinet  ad  habitum  naturalem,  potest  ad  potentiam 
pertinere. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  natura  non  aequaliter  se  habet  ad  causandas 
omnes  diversitates  habituum;  quia  quidam  possunt  causari  a  natura,  qui- 
dam  non,  ut  supra  dictum  est  (in  solut.  praec).  Et  ideo  non  sequitur,  si 
aliqui  sint  habitus  naturales,  qu6d  omnes  sint  naturales. 

ARTICULUS  n.  —   UTRUM  aliquis  habitus  causetur  ex  actibus. 

De  his  etiam  infra,  quaest.  lxiii,  art.  2,  et  De  malo,  quaest.  ii,  art.  2  ad  4,  et  6,  et  De  Terit. 
qua;st.  I,  art.  9  corp.  et  ad  -iO,  et  art.  2  ad  13. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  nullus  habitus  possit  ex 
actu  causari.  Habitus  enim  est  qualitas  quaedam,  ut  supra  dictum  est 
(qu.  xLix,  art.  i).  Omnis  autem  qualitas  causatur  in  aliquo  subjecto,  in- 
quantum  est  alicujus  receptivum.  Cum  igitur  agens  ex  hoc  quod  agit  non 
recipiataliquid,  sed  magis  ex  se  emittat,  videtur  qu6d  non  possit  aliquis 
habitus  in  agente  ex  propriis  actibus  generari. 

2.  Prteterea,  illud  in  quo  causatur  aliqua  qualitas,  movetur  ad  qualita- 
tem  illam,  sicut  patet  in  re  calefacta  vel  infrigidata ;  quod  autem  pi  odu- 
cit  actum  causantem  qualitatem,  movet,  ut  patet  de  calefaciente  vel  infri- 
gidante.  Si  igitur  in  aliquo  causareturliabitus  per  actum  sui  ipsius,  seque- 
retur  qu6d  idem  esset  movens  et  motum,  vel  idem  agenset  patiens,  quod 
est  impossibile,  utdicitur  (Physic.  lib.  iii,  text.  8). 

3.  Praeterea,  effectus  non  potest  esse  nobilior  suA  caus^  (1).  Sed  habi- 
tus  est  nobiiior  quam  actus  praecedens  habitum ;  quod  patet  ex  hoc  quod 

L\)  \mk  ootius  causa  est  seniper  nobilior  causato. 


QUiEST.  LI,  ART.  U  ET  III.  67 

nobiliores  actus  reddit.  Ergo  iiabitus  non  potest  causari  ab  actu  prascedente 
habitum. 

Sed  contra  est  quod  Pliilosophus  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  i  et  2}  docet  habitus 
virtutum  et  vitiorum  ex  actibus  causari. 

CONCLUSIO.  —  Ex  muUiplicatis  actibus  generatur  quajdam  qualitas  in  potentia 
passiva  et  mota,  quae  nominatur  habitus. 

Respondeo  dicendum  quod  in  agente  quandoque  est  solum  activum 
principium  sui  actCis,  sicut  in  igne  est  solum  principium  activum  calefa- 
ciendi;  et  in  tali  agente  non  potest  aliquis  habitus  causari  exproprio  actu. 
Et  inde  est  quod  res  naturales  «  non  possunt  aliquid  consuescere  vel  dis- 
suescere,  »  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  ii,  in  princ).  Invenitur  autem  aliquod 
agens  in  quo  est  principium  activum  et  passivum  sui  actus,  sicut  patet 
in  actibus  humanis.  Nam  actus  appetitivae  virtutis  procedunt  a  vi  appeti- 
tiva,  secunddm  qu6d  movetur  a  vi  apprehensiva  repra^sentante  objectum; 
etulteritis  vis  intellectiva,  secundum  quod  ratiocinatur  de  conclusionibus, 
habet  sicut  principium  activum,  propositionem  per  se  notam.  Unde  ex  ta- 
libus  actibus  possunt  in  agentibus  aliqui  habitus  causari,  non  quidem 
quantum  ad  primum  activum  principium,  sed  quantum  ad  principium 
actils  quod  movet  motum.  Nam  omne  quod  patitur  et  movetur  ab  alio, 
disponitur  per  actum  agentis.  Unde  ex  multiplicatis  actibus  generatur 
quaedam  qualitas  in  potentia  passiva  et  mota,  quae  nominatur  habitus ; 
sicut  habitus  virtutum  moralium  causantur  in  appetitivis  potentiis,  secun- 
dtmi  qu6d  moventur  a ratione ;  et  habitus  scientiaium  causantur  in  intel- 
lectu,  secundum  qu6d  movetur  k  primis  propositionibus. 

kdiprimv.m  ergo  dicendum,  qu6d  agens,  inquantum  est  agens,  non  re- 
cipit  aliquid ;  sed  inquantum  agit  motum  ab  alio,  sic  recipit  aliquid  a  mo- 
vente;  et  sic  causatur  habitus. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  idem  secundum  idem  non  potest  esse 
movens  et  motum :  nihil  autem  prohibet  idem  a  seipso  moveri  secundiim 
diversa,  ut  (Physic.  lib.  viii,  text.  28  et  29)  probatur. 

Ad.tertiu?7i  dicendum,  qu6d  actus  prsecedens  habitum,  inquantum  pro- 
cedit  a  principio  activo,  procedit  a  nobiliori  principio  quam  sit  habitus  ge- 
neratus  ;  sicut  ipsa  ratio  est  nobilius  principium  quam  sit  habitus  virtutis 
moralis  in  vi  appetitiva  per  actuum  consuetudines  generatus,  et  intellec- 
tus  principiorum  est  nobilius  principium  quam  scientia  conclusionum. 

ARTICULUS   III.  —  UTRUM  per  unum  actum  possit    generari  haritus. 

De  his  etiam  infra,  qusest.  LXXI,  art.  4  corp.  et  Sent.  i,  dist.  ^7,  quaest.  Ii,  art.  3,  et  De  veri 

quaest.  i ,  art.  9  acH2  et  <3. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  4 .  Videtur  quod  per  unum  actum  possit  habi- 
tus  generari.  Demonstratio  enim  actus  rationis  est.  Sed  per  unam  de- 
monstrationem  causatur  scientia,  quae  est  habitus  conclusionis  unias. 
Ergo  habitus  potest  causari  ex  uno  actu. 

2.  Praeterea,  sicut  contingit  actum  crescere  per  multiplicationem,  ita 
contingit  actum  crescere  per  intensionem.  Sed  multiplicatis  actibus  gene- 
ratur  habitus.  Ergo  etiam  si  multum  intendatur  unus  actus,  poterit  esso 
causa  generativa  habitus. 

3.  Prffiterea,  sanitas  et  aegritudo  sunt  habitus  quidam.  Sed  ex  uno  actu 
contingit  hominem  vel  sanari  vel  infirmari.  Ergo  unus  actus  potest  habi- 
tum  causare. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  i,  cap.  7,  parum  ante 
fin.),  quod  «  sicut  una  hirundo  ver  non  facit,  nec  una  dies;  ita  utique  nec 
beatum,  nec  felicem  una  dies,  nec  paucum  tempus.  »  Sed  beatitudo  est 


68  QU^ST.  Ll,  ART.  III  ET  IV. 

"operatio  secundum  habilum  perfectae  virtutis,  »  utdicitur  (Ethic.  iib.  i, 
ibid.  et  cap.  10  etl3).  Ergo  habitus  virtutis,  et  eadem  ratione  aliushabitut, 
non  causatur  per  unum  actum. 

GONCLUSIO.  —  Ilabitus  virlutis  necesse  est  ex  pluribus  actibus  causari :  appre- 
hensivarum  vero  potentiarum  habitus,  nonnunquam  unico  actu  sicut  et  habitus 
corporales,  acquiruntur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  jam  dictum  est  (art.  praec),  habitus 
per  actum  generatur,  inquantum  potentia  passiva  movetur  ab  aliquo  prin- 
cipio  activo.  Ad  hoc  autem  qu6d  aliqua  quahtas  causetur  in  passivo,  opor- 
tet  quod  activum  totahter  vincat  passivum.  Unde  videmus  quod  quia  ignis 
non  potest  totaliter  vincere  suum  combustibile,  non  statim  inflammat  ip- 
sum  ;  sed  paulatim  abjicit  contrariasdispositiones,  ut  sic  totaUter  vincens 
ipsum,  simihtudinem  suam  ipsi  imprimat.  Manifestum  est  autem  quod 
pi  Incipium  activum,  qiv  ^  est  ratio,  non  totalitel*  potest  supervincero  appe- 
titivam  potentiam  in  uno  actu,  e6  quod  appetitiva  potentia  se  habet  diver- 
simod6  et  ad  multa.  Judicatur  autem  per  rationem  in  actu  uno  aliquid  ap- 
petendum  secundum  determinatas  rationes  et  circumstantias.  Unde  ex 
hoc  non  totaliter  vincitur  appetitiva  potentia,  ut  feratur  in  idem  ut  in 
pluribus  per  modum  natura? ;  quod  pertinet  ad  habitum  virtutis.  Et  ideo 
habitus  virtutis  non  potest  causari  per  unum  actum,  sed  per  multos.  In 
apprehensivis  autem  potentiis  considerandum  est  quod  duplex  est  passi- 
vum:  unum  quidem  ipse  intellectus  possibihs;  aliud  autem  intellectus, 
quem  (De  anima,  lib.  ni,  text.  20)  vocat  Aristoteles  passivum,  qui  est  ratio 
particularis,  id  est,  vis  cogitativacum  memorativa  et  imaginativa.  Respcctu 
igitur  primi  passivi  potest  esse  aliquod  activum  quod  uno  actu  totaliter 
vincit  potentiam  sui  passivi ;  sicut  una  propositio  per  se  nota  convincit 
intellectum  ad  assentiendum  firmiter  conclusioni ;  quod  quidem  non  facit 
propositio  probabilis.  Unde  ex  multis  actibus  rationis  oportet  causari  habi- 
tum  opinativum,  etiam  ex  parte  intellectus  possibilis.  Habitum  autem 
ficientiae  possibile  est  causari  ex  uno  rationis  actu,  quantum  ad  intellec- 
tumpossibilem;  sedquantum  ad  inferiores  vires  apprehensivas,  necessa- 
rium  est  eosdem  actus  pluries  reiterari,  ut  aliquid  firmiter  memoriae  im- 
primatur.  Unde  Philosophus  (lib.  De  memoria  et  reminiscentia,  cap.  2,  non 
procul  a  fin.)  dicit  quod  «  meditatio  confirmat  memoriam.  »  Habitus  autem 
corporales  possibile  est  causari  ex  uno  actu,  si  activum  fuerit  magnae  vir- 
tutis,  sicut  quandoque  medicina  fortis  statim  inducit  sanitatem. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  objecta. 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  aliqui  habitus  sint  hominibus  infusi  a  deo  (1) 
De  his  eliam  Sent.  i,  dist.  il,  qusest.  i ,  art.  3  corp.  et  ui,  dist.  23,  qusest.  iii ,  art.  2  ad  3.  et  De  ver. 

qucest.  XII,  art.  ^  ad  7. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  nullus  habitus  hominibus 
infundatur  a  Deo.  Deus  enim  aequaliter  se  habet  ad  omnes.  Si  igitur  qui- 
busdam  infundit  habitus  ahquos,  omnibus  eos  infundet ;  quod  patet  esse 
falsum. 

2.  Praeterea,  Deus  operatur  in  omnibus  secundiim  modum  qui  convenit 
naturae  ipsorum  :  quia  «  divinae  providentiae  est  naturam  salvare,  »  ut  dicil 
Dionysius  (De  div.  nom.  cap.  4,  part.  4,  parum  ante  fin.  lect.  23).  Sed  ha- 

(i)  T>\cuntnT  gratuitOB  virtutcssupernaluralcs  In  ip$a  juslificntione  cum  remissione  pee- 

qiias  gratia  Dei  operatur  in  noLis,  ut  Hdes,  spes  catorum,  hmc   omnia  simul   infusa  accipit 

ct  charitas.  Ilabitus  infnsi  sunt  omnino  ncces-  homo   pcr  Jesiim    Christum   cui    inserititr 

snrii  nt  homo  sit  forraalitcr  justus  ct  sanclus.  fidem,  spcm  et  chnritatem 
Uude  S.  synod.  Trident.  scss.  VI,  cap.  7,  dicit  : 


I 


QU^ST.  Lll.  69 

bilus  in  homine  naturaliter  causantur  ex  actibus,  ut  dictum  est  (art.  2  et  3 
praec).  Non  ergo  causatDeus  inhominibus  aliquos  habitus  absque  actibus. 

3.  Pragterea,  si  aliquis  habitus  a  Deo  infunditur,  per  illum  habitum  homo 
potest  multos  actus  producere.  Sed  ex  illis  actibus  causatur  simihs  habi- 
tus,  ut  (Eth.  lib.  II,  cap.  1  et  2}  dicitur.  Sequitur  ergo  duos  habitus  ejusdem 
speciei  esse  in  eodem,  unum  acquisitum,  et  alterum  infusum ;  quod  vide- 
turesse  impossibile  :  non  enim  dua3  formae  ejusdem  speciei  possuntesse 
in  eodem  subjecto.  Non  ergo  habitus  aliquis  infunditur  homini  a  Deo. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Eccli.  xv,  5) :  Implevit  eum  Dominus  spiritu 
sapientix  et  infeUectics.  Sed  sapientia  et  intellectus  quidam  habitus  sunt. 
Ergo  ahqui  habitus  homini  aDeo  infunduntur. 

CONCLUSIO.  —  Ciim  ad  finem,  qui  facultatem  naturee  humanae  excedit,  habitibus 
qnibusdam  homo  disponatur,  habitus  quosdam  aDeo  infundi  necessum  est. 

Respondeo  dicendum  quod  duplici  ratione  aliqui  habitus  homini  a  Deo 
infunduntur  :  prima  ratio  est,  quia  aliqui  habitus  sunt  quibus  homo  bene 
disponitur  ad  finem  excedentemfacultatem  humanae  naturae,  quae  est  ultima 
et  perfecta  hominis  beatitudo,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  v,  art.  5).  Et  quia 
habitus  oportet  esse  proportionatos  ei  ad  quod  homo  disponitur  secundiim 
ipsos,  ideo  necesse  est  quod  etiam  habitus  ad  hujusmodi  finem  disponen- 
tes  excedant  facultatem  humanae  naturae.  Unde  tales  habitus  nunquam 
possunt  homini  inesse,  nisi  ex  infusione  divina,  sicutest  deomnibus  gra- 
tuitis  virtutibus  (1).  Aliaratio  est,  quia  Deus  potest  producere  effectus  cau- 
sarum  secundarum  absque  ipsis  causis  secundis,  ut  iri  primo  dictum  est 
(quaest.  cv,  art.  6).  Sicut  igitur  quandoque  ad  ostensionem  suae  virtutis 
producit  sanitatem  absque  naturah  causa,  quae  tamen  per  naturam  posset 
causari;  ita  etiam  quandoque  ad  ostendendam  suam  virtutem  infundit  ho- 
mini  illos  etiam  habitus  qui  naturali  virtute  possunt  causari;  sicut  aposto- 
lis  dedit  scientiam  Scripturarum  et  omniumlinguarum,  quamhomines  per 
studium  vel  consuetudinem  acquirere  possunt,  hcet  non  ita  perfecte. 

Ad  primum  ergo  dicendum ,  qudd  Deus  quantum  ad  suam  naturam, 
aequahter  se  habet  adomnes;  sed  secundum  ordinem  suae  sapientiae  certa 
ratione  quaedam  tribuit  aliquibus  quae  non  tribuit  aliis. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  hoc  quod  Deus  in  omnibus  operatur  se- 
cundiim  modum  eorum,  non  excludit  quin  Deus  quaedam  operetur  quae 
natura  operari  non  potest ;  .sed  ex  hoc  sequitur  quod  nihil  operatur  contra 
id  quod  naturae  convenit. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  actus  qui  producuntur  ex  habitu  infuso,  non 
causant  aliquem  habitum ;  sed  confirmant  habitum  praeexistentem  :  sicixt 
medicinalia  adhibita  homini  sano  per  naturam  non  causant  aliquam  sani- 
tatem,  sed  sanitatem  prius  habitam  corroborant. 

QU^STIO  LII. 

DE  AUGMENTO  HABITUUM,  IN  TRES  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  augmento  habituum,et  circa  hoc  quaeruntur  tria.  — 
"Utrum  habitus  augeantur.  —  2"Utrum  augeantur  per  additionem.  —3°  Utrum 
[uilibet  actus  augeat  habitum. 

(t)  Fide  certum  est  aliqua  dona  ct  virtutes  tes  per  modura  habitus,  etiamsi  foitassc  non  sit 
obis  a  Deo  infiindi,  quee  sunt  qualitates  in  fide  certura-quod  qualitates  illae  sint  vcrc  pro- 
nima  scu  ejus  potentiis  permanenter  iDbeeren-        prleque  dicti  habltus. 


70  QU^EST.  LII,  ART.  1. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  habitus  augeantur. 

De  his  etiam  infra,  quaest,  LvVi,  art.  -I  et2  corp.  et  De  verit.  quaest.  i,  art.  2,  et  quaest.  V,  art.  5,  et 

Eth.  Hb.  X,  lect.  3. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1 .  Videlur  quod  habitus  augeri  non  possint. 
Augmentum  enim  estcirca  quantitatem,  ut  dicitur  (Physic  lib.  v,  text.  18). 
Sed  habitus  non  suntin  genere  quantitatis,  sed  in  genere  quahtatis.  Ern:o 
circa  eos  augmentum  esse  non  potest. 

2.  Pra3terea,  habitus  est  perfectio  quaedam,  ut  dicitur  (Physic.  lib.  viir 
text.  17  et  18).  Sed  perfectio,  ciim  importet  finem  et  terminum,  non  videtuf 
posse  recipere  magis  etminus.  Ergo  habitus  augeri  non  potest 

3.  Praeterea,  in  his  quae  recipiunt  magis  et  minus,  contingit  esse  altera*» 
tionem  ;  alterarienim  diciturquod  deminuscalido  fitmagis  calidum.  Sed  in 
habitibus  non  est  alteratio,  ut  probatur (Physic.  lib.  vii,  text.  15  et  17).  Erga 
habilus  augeri  non  possunt. 

Sed  contra  est,  quod  (idcs  est  quidam  habitus*,  et  tamen  augetur  :  unde 
discipuli  Domino  dicunt  :  Domine,  adauge  nohis  fidem,  ut  habetur 
(Luc.  XVII,  5).  Ergo  habitus  augentur  (1). 

CONCLUSIO.  —  Habitus  et  dispositiones,  cum  dicantur  secundum  ordinem  ad  ali- 
quid  et  secundiim  se,  et  ut  participantur  a  suis  subjeclis,  intensionem  el  remissio- 
nem,  seu  augmentum  et  diminutionem  suscipere  possunt. 

Respondeo  dicendum  quod  augmentum,  sicut  et  aha  ad  quantitatem 
pertinentia,  a  quantitatibus  corporaUbus  ad  res  spirituales  et  intellectuales 
transferuiitur,  propter  connaturalitatem  intellectCis  nostri  ad  res  corpora- 
les,  qua3  sub  imaginatione  cadunt.  Dicitur  autem  in  quantitatibus  corpo- 
reis  aliquid  magnum,  secundtim  quodad  debitam  perfectionem  quantitatis 
pcrducitur,  unde  aliqua  quantitas  reputatur  magna  in  homine,  quae  non 
reputatur  magna  in  elephante.  Unde  et  in  formis  dicimus  aliquid  magnum 
ex  hoc  quod  est  perfectum.  Et  quia  bonum  habet  rationem  perfecti,  propter 
hoc  «  in  his  quse  non  mole  magna  sunt,  idem  est  esse  majus,  quod  melius,  » 
ut  Augustinus  dicit  (De  Trinit.  lib.  vi,  cap.  8,  a  princ).  Perfectio  autem 
formaj  dupliciter  potest  considerari  :  uno  modo,  secundum  ipsam  formam; 
alio  modo,  secundiim  quod  subjectum  participat  formam.  Inquantum  igi- 
tur  attenditur  perfectio  formae  secundum  ipsam  formam,  sic  dicitur  ipsa 
esse  parva  vel  magna  (2),  puta  magna  vel  parva  sanitas,  vel  scientia.  In- 
quantum  vero  attenditur  perfectio  forma^  secundum  participationem  sub- 
jecti,  dicitur  magis  et  minus,  puta  magis  vel  minus  album  et  sanum.  Kon 
autem  istadistinctio  procedit  secundum  hocquodforma  habeatessepraeter 
materiam  aut  subjectum;  sed  quia  alia  est  consideratio  ejus  secundum 
ratio.Mcm  speciei  suae,  et  alia  secundtim  quod  participatur  in  subjecto.  Se- 
cundum  hoc  igitur,  circa  intensionem  ct  remissionem  habituum  et  forma- 
rum  fuerunt  quatuor  opiniones  apud  philosophos,  ut  Simplicius  narrat 
(Com.  Pra;d.  cap.  De  qualit.).  Plotinus  enim  et  alii  Platonici  ponebant  ipsas 
qualitates  et  habitus  suscipere  magis  et  minus  propter  hoc  quod  materiales 
erant,  et  ex  hoc  habebant  indeterminationem  quamdam  propter  materiae 
infinitatcm.  Alii  ver6  in  contrarium  ponebant  qu6d  ipsae  qualitates  ct  ha^ 
bitus  secundum  se  non  recipiebant  magis  et  minus;  sed  qualia  dicuntur 
magis  et  minus,  secundum  diversam  participationem  :  puta  qu6d  justitia 
non  dicatur  magis  et  minus,  sed  justum.  Et  hanc  opinionem  tangit  Aristo- 
telcs  in  Praedicamentis  (loc  cit.).  Tertia  fuit  opinio  stoicorum,  mediainter 
has;  posuerunt  enim  qu6d  aliqui  habitus  secundum  se  recipiunt  magis  et 

(<)  Cf.  quod  (licelur  (2  2,  qucDst.  XXIV,  art.  Ij).        dicitur  ipsa   isse   viagna  ,   vel  pauca,  vel 
\'2)  lUi  passim  cod.  ct  «'cliti  Cod    Alcnn.  :  Sic        parva. 


QVJE^T.  LII,  ART.  I.  li 

minns,  sicuti  artes;  quidam  autem  non,  sicut  virtutes.  Quarta  opinio  fuit 
quorumdam  dicentium  quod  qualitateset  formse  immateriales  non  recipiunt 
magis  et  minus*,  materiales  autem  recipiunt.  Ut  igitur  hujus  rei  veritas 
manifestetur,  considerandum  est  quod  illud  secundum  quod  sortitur  ali- 
quid  speciem,  oportet  esse  fixum  et  stans,  etquasi  indivisibile.  Quaecumque 
enim  ad  illud  attingunt,  sub  specie  continentur ;  quaecumque  autem  rece- 
dunt  ab  illo  vel  in  plus  vel  in  minus,  pertinent  ad  aliam  speciem  vel  per- 
fectiorem  vel  imperfectiorem.  Unde  Philosophus  dicit  (Metaph.  lib.  vni, 
text.  10),  qu6d  «  species  rerum  sunt  sicut  numeri,  in  quibus  additio  vel  di- 
minutio  variat  speciem.  »  Si  igitur  aliqua  forma  vel  quaecumque  res  secun- 
dum  seipsam  vel  secundum  aliquid  sui  sortiatur  rationem  speciei,  necesse 
est  quod  secundum  se  considerata  habeat  determinatam  rationem,  quae 
neque  in  plus  excedere,  neque  in  minus  deficere  possit;  et  hujusmodi  sunt 
calor  et  albedo,  et  aliae  hujusmodi  quahtates,  quae  non  dicuntur  in  ordine 
ad  aliud,  et  multo  magis  substantia,  quae  est  per  se  ens.  Illa  vero  quee  re- 
cipiunt  speciem  ex  ahquo  ad  quod  ordinantur,  possunt  secundtim  seipsa 
diversificari  in  plus  vel  in  minus ;  et  nihilominus  sunt  eadem  specie  propter 
unitatem  ejus  ad  quod  ordinantur,  ex  quo  recipiunt  speciem  :  sicut  motus 
secundum  se  est  intensior  et  remissior ;  et  tamen  remanet  eadem  species 
propter  unitatem  termini  ex  quo  specificatur.  Et  idem  potest  considerari 
in  sanitate;  nam  corpus  pertingit  ad  rationem  sanitatis  secundum  quod 
habet  dispositionem  convenientem  naturae  animaUs,  cui  possunt  disposi- 
tiones  diversse  convenientes  esse ;  und^fe  potest  variari  dispositio  in  plus  vel 
in  minus,  et  tamen  semper  remanetsanitatis  ratio.  Unde  Philosophus  dicit 
(Eth.  lib,  X,  cap.  2  vel  3,  paulo  post  princ),  quod  sanitas  ipsa  recipit  magis 
etminus;  non  enim  eadem  est  commensuratio  in  omnibus,  neque  in  uno 
et  eodem  semper,  sed  remissa  permanet  sanitas  usque  ad  aliquid.  Hujus- 
modi  autem  diversae  dispositiones  vel  commensurationes  sanitatis  se  habent 
secundum  excedens  et  excessum ;  unde,  si  nomen  sanitatis  esset  imposi- 
tum  soli  perfectissimae  commensurationi,  tunc  ipsa  sanitas  non  diceretur 
major  vel  minor.  Sic  igitur  patet  qualiter  aliqua  qualitas  vel  fomia  possit 
secundum  seipsam  augeri  velm.inui,  etqualiter  non.— Siveroconsideremus 
qualitatem  vel  formam  secundtim  participationem  subjecti,  sic  etiam  inve- 
niuntur  quaedam  qualitates  et  formae  recipere  magis  et  minus,  et  quaedam 
non.  Hujusmodi  autem  diversitatis  causam  Simplicius  assignat  (loc.  sup. 
cit.),  ex  hoc  quod  substantia  secundiim  seipsam  non  potest  recipere  magis 
et  minus,  quia  est  ens  per  se.  Et  ideo  omnis  forma  quse  substantialiter  par- 
ticipatur  in  subjecto,  caret  intensione  et  remissione.  Unde  in  genere  sub- 
stantiae  niliil  dicitur  secundum  magis  et  minus.  Et  quia  quantitas  propinqna 
est  substantiae,  forma  et  figura  etiam  consequuntur  (1)  quantitatem ;  inde 
est  qu6d  neque  etiam  in  istis  dicitur  aliquid  secundtim  magis  aut  minus- 
Unde  Philosophus  dicit  (Physic.  lib.  vii,  text.  15),  qu6d  «  cum  aliquid  acci- 
pit  formam  et  figuram,  non  dicitur  alterari,  sed  magis  fieri.  »  Ahai  vero 
qualitates  quse  sunt  magis  distantes  a  substantia,  et  conjunguntur  passio- 
nibus  et  actionibus,  recipiurit  magis  et  minus  secundum  participationem 
subjecti.  Potest  autem  et  magis  explicari  hujusmodi  diversitatis  ratio.  Ut 
enim  dictum  est  (liicsupO,  id  a  quo  aliquid  habet  speciem,  oportet  manere 
fixum  et  stans  in  indivisibili  (2).  Duobus  igitur  modis  potest  contingere 
quod  forma  non  participatur  secundiim  magis  et  minus  :  uno  modo,  quia 

(V)  Itacum  cod.  Tarrac.  Nicolai  et  edit.  Patav.  (2)  Al.,  ei  stans,  et  indivisibile. 

Edit.  Romana  alia;que  cum  cod.  Alcaa.,  cops,"- 
quilur. 


72  QVEST.  LII,  ART.  1  ET  U. 

participans  habet  speciem  secundum  ipsam;  et  inde  est  quod  nulla  forma 
substantialis  participatur  secundum  magis  et  minus,  et  propter  hoc  Philo- 
sophus  dicit  (Metaph.  lib.  viii,  text.  10),  quod  «  sicut  numerus  non  habet 
magis  neque  minus,  sic  neque  substantia  quae  est  secundum  speciem,  »  id 
est,  quanttim  adparticipationemformae  specificae; »  sed  si  quidem  cum  ma- 
teria, » id  est,  secundijm  materialesdispositiones, « invenitur  magisetminus 
in  substantia.  »  Alio  modo  potest  contingere  ex  hoc  quod  ipsa  indivisibilitas 
est  de  ratione  formae.  Unde  oportet  qu6d  si  aliquid  participet  formam,  par- 
ticipet  illam  secundiim  rationem  indivisibilitatis.  Et  inde  est  qu6d  species 
numeri  non  dicuntur  secundum  magis  et  minus,  quia  unaquaeque  species 
in  eis  constituitur  per  indivisibilem  unitatem.  Et  eadem  ratio  est  de  spe- 
ciebus  quantitatis  continuae,  quae  secundum  numeros  accipiuntur,  ut  bicu- 
bitum  et  tricubitum ;  et  de  relationibus,  ut  duplum  et  triplum ;  et  de  figu- 
ris,  ut  trigonum,  seu  triangulus,  et  tetragonum,seu  quadrangulus.  Et  hanc 
rationem  ponil  Aristoteles  (Praedicam.  cap.  De  qual,)^  ubi  assignans  ratio- 
nem  quare  figurae  non  recipiunt  magis  et  minus,  dicit  :  «  Quae  quidem  re- 
cipiunt  trigoni  (seu  trianguli)  rationem,  et  circuli,  et  similiter  trigona  (sen 
trianguh)  vel  circuU  sunt,  »  quia  indivisibihtas  est  de  ipsa  eorum  ratione ; 
unde  quaecumque  participant  rationem  eorum,  oportet  quod  indivisibihter 
participent.  Sic  igitur  patet  qu6d  ctim  habitus  et  dispositiones  dicantur  se- 
cundum  ordinem  ad  aliquid,  ut  dicitur  (Physic.  lib.  vii,  text.  17),  duphciter 
potest  intensio  et  remissio  in  habitibus  et  dispositionibus  considerari :  uno 
modo,  secundtim  se,  prout  dicitur  major  vel  minor  sanitas,  vel  major  vel 
minor  scientia,  quae  ad  phira  vel  pauciora  se  extendit ;  alio  modo,  secundtmi 
participationem  subjecti,  prout  scihcet  aequalis  scientia  vel  sanitas  magis 
recipitur  in  uno  quam  in  aho,  secundtim  diversam  aptitudinem  vel  ex  na- 
tura  vel  ex  consuetudine.  Non  enim  habitus  et  dispositio  dat  speciem  sub- 
jecto ;  neque  iterum  in  sui  ratione  includit  indivisibilitatem.  Quomodo  au- 
tem  circa  virtutem  se  habeat,  infra  dicetur  (quaest.  lxvi,  art.  1  et  2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  nomen  magnitudinis  derivatur  a 
quantitatibus  corporahbus  ad  intelligibiles  perfectiones  formarum,  ita 
etiam  et  nomen  augmenti,  cujus  terminus  est  magnum  (1). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  habitus  quidem  perfectio  est,  non  tamen 
talis  perfectio  quae  sit  terminus  sui  subjecti,  puta  dans  ei  esse  specifi- 
cum;  neque  etiam  in  sui  ratione  terminum  includit,  sicut  species  numero- 
rum  (2) :  unde  nihil  prohibetquin  recipiatmagis  et  minus. 

Ad  tertium  dicendum ,  quod  alteratio  primo  quidem  est  in  qualitatibus 
tertiae  speciei ;  in  qualitatibus  ver6  primae  speciei  potest  esse  alteratio  per 
posterius.  Fact^  enim  alteratione  secundum  calidum  et  frigidum,  sequitur 
animal  alterari  secundum  sanum  et  a^grum  (3);  etsimiliter,  fact^  alteratio- 
ne  secundum  passiones  appetittis  sensitivi,  vel  secundum  \ires  sensitivas 
apprehensivas,  sequitur  alteratio  secundiim  scientiam  et  virtutes,utdicitur 
(Physic.  lib.  VIII,  text.  20). 

ARTICULUS    11.  —  UTRUM  habitus   augeantur  per  additionem. 
De  his  etiam  iufia ,  qua»t.  LXVI ,  art.  -i  et  2  corp.  et  De  verit.  qujest.  1,  art.  2,  et  quaest.  Y,  art.  o,  et 

Elh.lib.  X,  lect.G. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  augmentum  habituum  fiat 

(4)  Vel  absolute  si  ex  parvo  tale  augmentum  datur,  numerus  transit  in  aliam  speciem,  etc. 

flat  vcl  etiam  coraparative,  si  ex  magno  in  ma-  (3)  Si  saltcm  talis  alteratio  in  calido  et  in  fri- 

ju^,  gido  iiat ,  ut  acqualo   temporameutum  ei  qu» 

(2)  Supple  includunl  quia  forma  eorum  cst  coustat  sanitas,  dissolvatur. 
(illimu  uuitas,  quaesi  ii  superveniente  «lia  «xc.»>- 


QU^ST.  LII,  ART.  II.  73 

per  additionem,  Nomen  enim  augmenti,  ut  dictum  est  (art.  prsBC.},  a  quan- 
titatibus  corporalibus  transfertur  ad  formas.  Sed  in  quantitatibus  corpora- 
libus  non  fit  augmentum  sine  additione ;  unde  (De  generatione,  lib.  i,  text. 
31)  dicitur  qu6d  «  augmentum  est  praeexistenti  magnitudini  additamen- 
tiun.  »  Ergo  et  in  habitibus  non  fit  augmentum  nisi  per  additionem. 

2.  Prseterea,  habitus  non  augetur  nisi  aliquo  agente.  Sed  omne  agens 
aliquid  facit  in  subjecto  patiente,  sicut  calefaciens  facit  calorem  in  ipso 
calefacto.  Ergo  non  potest  esse  augmentum,  nisi  aliqua  fiat  additio. 

3.  Pneterea,  sicut  idquod  non  est  album  est  in  potentia  ad  album;  ita 
id  quod  est  minus  album  est  in  potentia  ad  magis  album.  Sed  id  quod  iion 
cst  album  non  fit  album  nisi  per  adventum  albedinis.  Ergo  id  quod  est  mi- 
ntis  album  non  fit  magis  album  nisi  per  aliquam  aliam  albedinem  super- 
venientem. 

Sedcontra  estquodPhilosophus  dicit  (Physic.  lib.  iv,  text.  84):  «  Ex  ca- 
lido  fit  magis  calidum,  nuilo  facto  in  materia  calido  quod  non  esset  cali- 
dum,  quando  erat  minus  calidum.  »  Ergo  pari  ratione  nec  in  aliis  formis 
quae  augentur  est  aliqua  additio. 

CONXLUSIO.  —  Habitus  secundum  subjecti  participationem,  qua  videlicet  sub- 
jectum  perfectiusparticipat  formampra^existentem,  augentur;  sed  non  peradditio- 
nem  formae  ad  formam :  scientia  tamen  per  additiouem  secundum  seipsam  ali- 
quando  aucta  dicitur,  quatcnus  se  ad  plura  extendit. 

Respondeo  dicendum  quod  hujus  quaestionis  solutio  dependet  ex  prae- 
missis.  Dictum  est  enimsupra  (art.  praec),  quodaugmentumet  diminutio 
in  formi&  quae  intenduntur  et  remittuntur,  accidit  uno  modo  non  ex  parte 
ipsius  formae  secundum  se  consideratae,  sed  ex  diversa  pailicipatione  sub- 
jecti.  Et  ideo  hujusmodi  augmentum  habituum  et  aliarum  formarum  non 
fit  per  additionem  formae  ad  formam ;  sed  fit  per  hoc  qu6d  subjcctum  ma- 
gis  vel  minus  perfecte  participat  unam  et  eamdem  formam ;  et  sicut  per 
agensquod  est  actu,  fit  aliquid  actu  calidum,  quasi  de  novo  incipiens  par- 
ticipare  formam,  non  quod  fiat  ipsa  forma,  ut  probatur  (Metaph.  lib.  vii^ 
text.  32);  itaper  actionem  intensam  ipsius  agentis  efficitur  magis  calidum. 
tanquam  perfectius  participans  formam,  non  tanquam  formae  aliquid  adda- 
tur.  Si  enim  per  additionem  intelligeretur  hujusmodi  augmentum  in  for- 
mis,  hoc  non  posset  esse  nisi  vel  ex  parte  ipsius  formae,  vel  ex  parte  sub- 
jecti.  Si  autem  ex  parte  ipsius  formae,  jam  dictum  est  (art.  prsec),  quod 
talis  additio  vel  subtractio  speciem  variaret  (1),  sicut  variatur  speciesco- 
loris,  quando  de  pallido  fit  album.  Si  vero  hujusmodi  additio  intelligatur 
ex  parte  subjecti,  hoc  non  posset  essenisi  vel  quia  aliqua  pars  subjecti  re- 
cipit  formam  quam  priiis  non  habebat,  ut  si  dicatur  frigus  crescere  in  ho- 
mine,  qui  pritis  frigebat  in  una  parte,  quando  jam  in  pluribus  partibus  fri- 
get;vel  quiaaliquod  aliud  subjectum  additur  participans  eamdem  formam, 
sicut  si  calidum  adjungatur  calido,  vel  album  albo.  Sed  secundiim  utrum- 
que  istorum  duorum  modorum  non  dicitur  ahquid  magis  album  vel  cali- 
dum,  sed  majus.  Sed  quia  quaedam  accidentia  augentur  secundum  seipsa, 
ut  supra  dictum  est  (art.  prsec),  in  quibusdam  eorum  fieri  potest  augmen- 
tum  per  additionem.  Augetur  enim  motus  per  hoc  qu6d  ei  aliquid  additur 
vel  secundum  tempus  iri  quo  est,  vel  secundum  viam  per  quam  est,  et  ta- 
men  manet  eadem  species  propter  unitatem  termini.  Augetur  etiam  nihii- 
ominus  motus  per  intensionem  secundum  parlicipationem  subjecti,  in- 
quantum  scilicet  idem  motus  potest  magis  vel  minus  expedite  aut  prompt^ 

(^)  Quia  nitnlrum  forma  sire  species  rerum  sunt  similes  numeris,  quibus  nihil  omnino  addi 
potest  quin  eo  ipso  varientur. 


74  QUiEST.  LIl,  ART.  II  ET  III. 

fieri.  Similiter  etiam  et  scientia  potest  augeri  secundum  seipsam  peraddi- 
tionem ;  sicut  cum  aliquis  plures  conclusiones  geometrise  addiscit,  augetur 
in  eo  habitus  ejusdem  scientise  secundtim  speciem.  Augetur  nihilominus 
scientia  in  aliquo  secundiim  participationem  subjecti  per  intensionem, 
prout  scilicet  expeditiiis  et  clarius  unus  homo  se  habet  alio  in  eisdem  con- 
clusionibus  considerandis.  In  habitibus  autem  corporalibus  non  multum 
videtur  fieri  augmentum  per  additionem,  quia  non  dicitur  animal  sanum 
simpliciter  aut  pulchrum,  nisi  secundum  omnes  partes  suas  sit  tale :  qu6d 
autem  ad  perfectiorem  commensurationem  perducantur,  hoccontingitse- 
cundum  transmutationem  simplicium  qualitatum,  quse  non  augentur  nisi 
secundum  intensionem  ex  parte  subjecti  participantis.  Quomodo  autem  se 
habeat  circa  virtutes,  infra  dicetur  (qua^st.  lxvi,  art.  4). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  etiam  in  magnitudine  corporali  con- 
tingit  dupliciter  augmentum  :  uno  modo,  per  additionem  subjecti  ad  sub- 
jectum,  sicutestin  augmento  viventium;  alio  niodo  per  solam  intensionem 
absque  omni  additione,  sicut  est  in  his  quae  rarefiunt,  ut  dicitur  (Physic. 
lib.  IV,  text.  63). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  causa  augens  habitum  facit  quidem  sem- 
per  aliquid  in  subjecto,  non  autem  novam  formam;  sed  facit  qu6d  sub- 
jectum  perfectitis  participet  formam  praeexistentem,  aut  qu6d  amplius  se 
extendat. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  id  quod  nondum  est  album,  est  in  potentia 
ad  formam  ipsaHi,  tanquam  nondum  habens  formam ;  et  ideo  agens  causat 
novam  formam  in  subjecto  (4).  Sed  id  quod  est  mintis  cahdum  aut  album, 
non  est  in  potentia  ad  formam,  cum  jam  actu  formam  habeat;  sed  est  in 
potentia  ad  perfectum  participationis  modum ;  et  hoc  consequitur  per  ac- 
tionem  agentis. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  quilibet  actus  augeat  habitum. 
De  his  etiam  Sent.  IV,  dist.  i2,  quaest.  ii,  art.  \ ,  qiiaest.  i  ad  -1 . 

Ad  tertium  sic  proceditur.  4 .  Videtur  qu6d  quilibet  actus  augeat  habi- 
tum.  Multiplicata  enim  causa,  multiplicatur  effectus.  Sed  actus  sunt  causa 
habituum  aliquorum,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  li,  art.  2).  Ergo  habitus 
augetur,  multiplicatis  actibus. 

2.  Prseterea,  de  similibus  idem  est  judicium.  Sed  omnes  actus  ab  eodem 
habitu  procedentes  sunt  similes,  utdicitur  (Ethic.  lib.  ri,  cap.  1  et  2).  Ergo 
si  aliqui  actus  augeant  habitum,  quilibet  actus  augebit  ipsum. 

3.  Prseterea,  simile  augetur  suo  simili.  Sed  quilibet  actus  est  similis  ha- 
bitui  k  quo  procedit.  Ergo  quilibet  actus  augethabitum. 

Sed  contra,  idemnon  estcontrariorum  causa.  Sed,  sicut  dicitur  (Eth.  lib.  ii, 
cap.  2,  circ.  med.),  «  aliqui  actus  ab  habitu  procedentes  diminuunt  ip- 
sum, »  utpote  cum  negligenter  fiunt.  Ergo  non  omnis  actus  liabitum  auget. 

CONGLUSIO.  —  Actus  quilibet  si  intensioni  habitus  aequetur  et  ei  proportione- 
tur,  augere  habitum,  et  perfectionem  reddere  potest;  secusvero,  si  ab  inlensione 
habilus  deficiat,  et  negligenter  fiat. 

Respondeo  dicendum  qu6d  «  similes  actus  similes  habitus  causant, »  ut 
dicitur  (Ethic.  iib.  ii,  cap.  1  et  2).  Simihtudo  autem  et  dissimilitudo  non 
solum  attenditur  secundum  qualitatem  eamdem  vel  diversam,  sed  etiam  se- 
cundum  eumdem  vel  diversum  participationis  modum.  Est  enim  dissimile 
non  solum  nigrum  albo,  sed  etiam  minus  album  magis  albo ;  nam  etiam 
motus  fit  a  minus  albo  in  magis  album,  tanquam  ex  opposito  in  oppositum, 

(\)  Accidentaloin  nempe  do  qua  expresso  bic  agilur;  putk  vel  alLedinem,  vel  calorom  <!::» 
suntaccidentales  fornije  vel  cBliHi.  vol  albi. 


lit  dicitur  (Phj^sic.  lib.  v,  ie\L  52).  Quia  vero  usus  habituum  iri  voluntate 
hominis  consistit,  ut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  xlix,  art.  3,  et  qu.  l, 
art.  5),  sicut  contingit  quod  aliquis  habens  habitum  non  utitur  illo,  vel 
etiam  agit  actum  contrarium  ;  ita  etiam  potest  contingere  quod  utitur  ha- 
bitu  secundum  actum  non  respondentem  proportionaUter  intensioni  ha- 
bitOs.  Si  igitur  intensio  actOs  proportionaliter  aequetur  intensioni  habitus, 
vcl  etiam  superexcedat,  quilibet  actus  vel  auget  habitum,  vel  disponit  ad 
augmentum  ipsius,  ut  loquamur  de  augmento  habituum  ad  similitudinem 
augmenti  animalis.  Non  enim  quodlibet  alimentum  assumptum  actu  au- 
get  animal,  sicut  nec  qua^libet  gutta  cavat  lapidem  ;  sed  multiplicato  ali- 
mento  tandem  fit  augmentum  ;  ita  etiam  multiplicatis  actibus  crescit  habi- 
tus.  Si  vero  intensio  actus  proportionaUter  deficiat  ab  intensione  habitus, 
talis  actus  non  disponit  ad  augmentum  habitCis,  sed  magis  ad  diminutio- 
nem  ipsius. 
Et  per  hoc  patet  responsio  ad  objecta. 

QUtESTIO  Llll. 

DE  CORRUPTIONE  ET  DIMINUTIONE  HABITUUM,   IN  TRES  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  diminutione  et  corruptione  habituum;  et  circa  hoc 
quacruntur  tria  :  1°  Utrum  habitus  corrumpi  possit.  —  2"Utrum  possit  diminui.  — 
3"  De  raodo  corruptionis  et  diminutionis. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  habitus  corrumpi  possit. 

De  his  otiam  part.  I,  quaest.  LXXXIX,  art.  5  corp. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quodhabitus  corrumpi  non  possit. 
Habitus  enim  inest  sicut  natura  quaedam;  unde  operationes  secundtim  ha- 
bitum  sunt  delectabiles.  Sed  natura  non  corrumpitur,  manente  eo  cujus 
est  natura.  Ergo  neque  habitus  corrumpi  potest,  manente  subjecto. 

2.  Praeterea,  omnis  corruptio  formae  vel  est  per  corruptionem  subjecti, 
vel  est  a  contrario ;  sicut  aegritudo  corrumpitnr  corrupto  animali,  vel  etiam 
superveniente  sanitate.  Sed  scientia,  quae  est  quidam  habitus,  non  potest 
corrumpi  per  corruptionem  subjecti,  quia  intellectus,  qui  est  subjectum 
ejus,  estsubstantia  quaedam  quae  non  corrumpitur  (1),  ut  dicitur  (De  anima, 
hb.  I,  text.  65).  Et  similiter  etiam  non  potest  corrumpi  acontrario;  nam 
species  iiiteUigibiles  non  sunt  ad  invicem  contrariae,  ut  dicitur  (Metaph. 
Ub.  VII,  text.  52).  Ergohabitus  scientiae  nuUo  modo  corrumpi  potest. 

3.  Praeterea,  omnis  corruptio  est  per  aliqoem  motum.  Sed  habitus  scien- 
tiae,  qui  est  in  anima,  non  potest  corrumpi  per  motum  per  se  ipsius  ani- 
mae;  quia  anima  per  se  nonmovetur,  movetur  autem  per  accidens  per  mo- 
tum  corporis.  Nulla  autem  transmutatio  corporaUs  videtur  posse  corrum- 
pere  species  inteUigibiles  existentes  in  intellectu,  cum  inteUectus  sit 
per  se  locus  specierum  sine  corpore;  unde  ponitur  quod  ncc  per  sensum. 
nec  per  mortem  corrumpuntur  habitus.  Ergo  scientia  corrumpi  non  potest, 
et  per  consequens  nec  habitus  virtutis,  qui  etiam  est  in  anima  rationaU ;  el 

icut  Philosophus  dicit  (Eth.  Ub.  i,  cap.  10,  in  med.),  «  virtutes  sunt  per- 
manentiores  discipUnis.  » 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ub.  De  longitudine  et  brevitate 
^tae,  cap.  2)  quod  « scientiae  corruptio  est  obUvio  et  deceptio.  »  Peccando 
etiam  aliquis  habitum  virtutis  amittit;  et  «ex  contrariis  actibus  virtules 

(1}  Ila  es  coJil.  Nicolai.  Al.,  quasdam,  ct  non  corrumpitur. 


76  QU^ST.  Llll,  ART.  I. 

generantur  et  corrumpuntur,^  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  2,  non  mul- 
ttim  a  princ.}. 

CONGLUSIO.  —  Corrumpi  contingit  per  se,  vel  per  accidens  quoscumque  habitus 
qui  vel  contrarium  habent,  vel  in  subjectis  sunt  qua;  corrumpi  possint. 

Respondeo  dicendum  quod  secundiim  se  dicitur  aliqua  forma  corrump 
per  contrarium  suum ;  per  accidens  autem  per  corruptionem  sui  subjecti 
Si  igitur  fuerit  aliquis  habitus  cujus  subjectum  est  corruptibile,  et  cuju 
causa  habet  contrarium,  utroque  modo  corrumpi  poterit ;  sicut  patet  de 
habitibus  corporalibus,  scilicet  sanitate  et  aegritudine.  Illi  ver6  habitus 
quorum  subjectum  est  incorruptibile,  non  possunt  corrumpi  per  accidens. 
Sunt  tamen  habitus  quidam  qui,  etsi  priLcipaliter  sint  in  subjecto  incorrup- 
tibili,  secundari6  tamen  sunt  in  subjecto  corruptibili ;  sicut  habitus  scien- 
tiae,  qui  principahter  quidem  est  in  intellectu  possibili,  secundario  autem 
in  viribus  apprehensivis  sensitivis,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  l,  art.  3 
ad  3),  et  ideo  ex  parte  inteilectus  possibiUs  ^''abitus  scientise  non  potest 
corrumpi  per  accidens,  sed  soliim  ex  parte  inferiorum  virium  sensitiva- 
rum.  Est  igitur  considerandum  si  possunt  hujusmodi  habitus  per  se  cor- 
rumpi.  Si  igitur  fuerit  aliquis  habitus  qui  habeat  aliquod  contrarium  vel  ex 
parte  sua,  vel  exparte  suae  causse,  poterit  per  se  corrumpi ;  si  vero  non  ha- 
bet  contrarium,  non  poterit  per  se  corrumpi.  Manifestum  est  autem  quod 
species  intelligibilis  in  intellectu  possibili  existens  non  habet  aliquid  con- 
trarium;  neque  iterum  intellectui  agenti  (i),  qui  est  causa  ejus,  potest  ali- 
quid  esse  contrarium.  Unde  si  aliquis  habitus  sit  in  intellectu  possibili  im- 
mediat6  ab  intellectu  agente  causatus,  talis  habitus  est  incorruptibilis  et 
per  se  et  per  accidens.  Hujusmodi  autem  sunt  habitus  primorum  princi- 
piorum  tam  speculabilium  quam  practicorum ,  qui  nulla  oblivione  vel 
deceptione  corrumpi  possunt,  sicut  Philosophus  dicit  (Eth.  lib.  vi,  cap.  5, 
in  fin.),  de  prudentia,  qu6d  «non  perditur  per  oblivionem.  «>  Aliquis  ver6 
habitus  est  in  intellectu  possibili  ex  ratione  causatus,  scilicet  habitus 
conclusionum,  qui  dicitur  scientia;  cujus  causae  dupliciter  potest  ahquid 
contrarium  esse.  Uno  modo  ex  parte  ipsarum  propositionum,  ex  quibus  ra- 
tio  procedit.  Etenim  enuntiationi  quae  est : « Bonum  est  bonum,  »  contra- 
ria  est  ea  quae  est :  «Bonum  non  est  bonum, »  secundtim  Philosophum  (Pe- 
riherm.  lib.  ii,  cap.  ult.  a  med.).  Alio  modo  quantum  ad  ipsum  processum 
rationis,  prout  syllogismus  sophisticus  opponitur  syllogismo  dialectico  vel 
demonstrativo.  Sic  igitur  patet  quod  per  falsam  rationem  potest  corrumpi 
habitus  verse  opinionis  aut  etiam  scientiae.  Unde  Philosophus  dicit  qu6d 
«  deceptio  estcorruptio  scientiae, »  sicutsupra  dictum  est  (in  arg.  Sedcont,). 
Virtutum  vero  quaedam  sunt  intellectuales,  quae  sunt  in  ipsa  ratione,  ut 
dicitur  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  i  vel  2),  de  quibus  est  eadem  ralio  quse  est  de 
scientia  vel  opinione.  Quasdam  ver6  sunt  in  parte  animae  appetitiva,  qu» 
sunt  virtutes  morales ;  et  eadem  ratio  est  de  vitiis  oppositis.  Ilabitus  autem 
appetitivae  partis  causantur  per  hoc  quod  ratio  nata  est  appcLilivam  partem 
movere.  Unde  per  judicium  rationis  in  contrarium  moventis  quocumque 
modo,  scilicet  sive  ex  ignorantia,  sive  ex  passione,  vel  etiam  ex  electione, 
corrumpitur  habitus  virtutis  vel  vitii  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  dicitur  (Ethic.  lib.  vii,  cap.  10, 
iion  longe  a  fin.),  «  habitus  simihtudinem  habet  natura),  deficit  tamen  ab 

{\)  Ita  codd.  et  cditi  passim.  Edit.  Koni.,  in  per  scetperaccidcns;  Labitus  primorum  princi- 

intellectu  agente;  et  mox  in  cod.  Tarrac  omit-  piorum  nonsunt  coi  ruptibilesm-quepersi-,  ncqn* 

iltuv,  qui  est  causa  cjus.  per  accidous;  hahitus  vero  scientiarum  et  vir 

(2)  Uinchabitus  corporales  sunt  corruptibilcs  tutum  sunt  co.-ruptibihs  pcr  sc  et  per  accidens 


QU^ST.  LIII,  ART.  I  ET  U.  77 

ipsa ;  »  et  ideo  cum  natura  rei  nuUo  modo  removeatur  ab  ipsa,  habitus 
saltem  difficile  removetur. 

Ad  secundum  dicendum,  quod,  etsi  speciebus  intelligibilibus  non  sit  ali- 
quid  contrarium,  enuntiationibus  tamen  et  processui  lationis  potest  ali- 
quid  esse  contrarium,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.}. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  scientia  non  removetur  per  motum  corpora- 
lem,  quantum  ad  ipsam  radicem  habitus;  sed  solumquantiim  adimpedimen- 
tum  actCis,  inquantum  intellectus  indiget  in  suo  actu  viribus  sensitivis,  qui- 
bus  impedimentum  afferturpercorporalemtransmutationem.  Sed  perintel- 
ligibilem  motum  rationis  potest  corrumpi  habitus  scientiae  etiam  quantum 
ad  ipsam  radicem  habitils ;  et  simihter  etiam  potest  corrumpi  habitus  virtu- 
tis.  Tamen  quod  dicitur  «  virtutes  esse  permanentiores  disciplinis,  »  intelU- 
gendum  est  non  ex  parte  subjecti  vel  causse,  sed  ex  parte  actus  :  nam  virtu- 
tum  ususest  continuus  per  totam  vitam,  non  autem  usus  disciplinarum. 
ARTICULUS  IL  —  utrum  habitus  possit  diminui. 

Ad  secundum  sicproceditur.  1.  Videtur  quod  habitus  diminui  non  possit. 
Habitus  enim  est  qusedam  quaUtas  et  forma  simplex.  Simplex  autem  aut 
totum  habetur,  auttotum  amittitur.  Ergohabitus,  etsi  corrumpi  possit,  di- 
minui  non  potest. 

2.  Praeterea,  omne  quod  convenit  accidenti,  convenit  eidem  secundum 
se  vel  ratione  sui  subjecti.  Habitus  autem  secundum  seipsum  non  inten- 
ditur  et  remittitur;  ahoquin  sequeretur  quod  ahqua  species  desuis  indivi- 
duis  praedlcaretur  secundum  magis  et  minus.  Si  vero  secundum  participa- 
tionem  subjecti  diminui  possit,  sequitur  quod  aliquid  accidat  habitui  pro- 
prium,  quod  non  sit  commune  ei  et  subjecto.  Cuicumque  autem  formae 
convenit  ahquid  proprium  prseter  suum  subjectum,  illa  formaest  separa- 
bihs,  ut  dicitur  (De  anima,  hb.  i,  text.  13).  Sequitur  ergo  qu6d  habitus  sit 
forma  separabilis,  quod  est  impossibile. 

3,  Praeterea,  ratio  et  natura  habitus,  sicut  et  cujushbet  accidentis,  con- 
sistit  in  concretione  ad  subjectum,  unde  et  quodlibet  accidens  definitur  per 
suum  subjectum.  Si  igitur  habitus  secundum  seipsum  non  intenditur  ne- 
que  remitUtur,  neque  eUam  secundum  concreUonem  sui  ad  subjectum  di- 
minui  poterit ;  et  ita  nuUo  modo  diminuetur. 

Sed  contra  est  qu6d  contraria  nata  sunt  fieri  circa  idem.  Augmentum 
autem  et  diminutio  sunt  contraria.  Cum  igitur  habitus  possit  augeri,  vide- 
tur  qu6d  eUam  possit  diminui. 

CONCLUSIO.  —  Sicut  contingit  habitus  augeri,  ita  et  diminui  ex  his  causis  pos- 
sunl,  ex  quibus  corrumpuntur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  habitus  dupUciter  diminuuntur,  sicut  et.au- 
gentur,  ut  exsupra  dicUs  patet  (quaest.  lii,  art.  1).  Et  sicut  ex  eadem  causa 
augentur  ex  qua  generantur,  ila  ex  eadem  causa  diminuuntur  ex  qua 
corrumpuntur.  Nam  diminutio  habitus  est  quaedam  via  ad  corrupUonem, 
sicut  6  converso  generatio  habitus  est  quoddam  fundamentum  augmenti 
ipsius. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  habitus  secundiim  se  consideratus  est 
forma  simplex  (1);  et  secundum  hoc  non  accidit  ei  diminuUo,  sed  secun- 
dum  diversum  modum  parUcipandi,  qui  provenit  ex  indeterminatione  po- 
tenUaeipsius  parUcipanUs,  quae  scihcet  diversimode  potest  unam  formam 
participare,  vel  quae  potest  ad  plura  vel  ad  pauciora  extendi  (2). 

M )  Sive  qualitas  simplex  quasi  accidentalis       bitus  diminui  significatur,  scilicet  pcr  miDoiem, 

forma  (Nicolai).  sive  debiliorem  radicationem  in  subjecto,  vel  per 

(2j  llcforenJo  aJ  jiioJos  illos  duos  quibus  ha-        substractioucm  aliquoriim  graduuni  formas  prsB- 


7  8  QU-^ST.  Llll,  ART.  II  ET  III. 

Ad  seciindum  dicendum,  quod  ratio  illa  procederet,  si  ipsa  essentia  habi- 
tiis  nnllo  modo  diminueretur.  IIoc  autem  non  ponimus,  sed  quod  qusedam 
dlmirHitio  essentia^  habitus  non  habet  principium  ab  habitu,  sed  a  parti- 
cipante. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  quocumque  modo  significetur  accidens,  ha- 
bet  dependentiam  a  subjecto  secundum  suam  rationem;  aliter  tamen  et 
aliter.  Nam  accidens  significatum  in  abstracto  importat  habitudinem  ad 
subjectum,  quae  incipitab  accidente,  et  terminatur  ad  subjectum;  nam  al- 
bedo  dicitur  qu^  aliquid  est  album.  Et  ideo  in  definitione  accidentis  abs- 
tracti  non  ponitur  subjectum,  quasi  prima  pars  definitionis,  quae  est  genus, 
sed  quasi  secunda,  quae  estdifferentia;  dicimus  euim  quod  simitas  estcur- 
vitas  nasi.  Sed  in  concretis  incipit  habitudo  a  subjecto,  et  terminatur  ad 
accidens;  dicitur  enim  album  quod  habet  albedinem.  Propter  quod  in  de- 
finitione  hujusmodi  accidentis  ponitursubjectum  tanquam  genus,  quodest 
primapars  definitionis;  dicimus  enim  qu6d  simum  est  nasus  curvus.  Sic 
igitur  id  quod  convenit  accidentibus  ex  parte  subjecti,  non  autem  ex  ipsa 
latione  accidentis,  non  attribuitur  accidenti  in.abstracto,sed  inconcreto; 
ethujusmodi  est  intensio  et  remissioin  quibusdam  accidentibus:  unde  al- 
bedo  non  dicitur  magis  et  miniis^  sed  album.  Et  eadem  ratio  est  in  habi- 
tibus  et  aliisqualitatibus;  nisi  quodquidam  habitus  augentur  vel  dimi- 
nuunturperquamdamadditionem,utexsupradictispatet(quaest.  Lii,art.2}. 
ARTICULUS  lU.  —  UTRUM  habitus  corrumpatur  vel  diminuatur  per  solam 

CESSATIONEM  AB   OPERE. 
De  his  etiara  2 2,  quaest.  xxiv,  art.  10,  et  Sent.  i,  dist.  17,  quaest.  II,  art.  5  corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  habitus  non  corrumpatur  aut 
diminuaturper  solamcessationem  ab  opere.  Habitus  enim  permanentiores 
sunt  quam  passibiles  qualitates  (1),  ut  ex  supra  dictis  apparet  (quffist.  xlix, 
art.  2  ad  3).  Scd  passibiies  qualitates  noncorrumpuntur  nequediminuun- 
tur  per  cessationem  ab  actu ;  non  enim  albedo  diminuitur,  si  visum  non 
immutet;  neque  calor,  si  non  calefaciat.  Ergo  neque  habitus  diminuuntur, 
neque  corrumpuntur  per  cessationem  ab  actu. 

2.  Praeterea,  corruptio  et  diminutio  sunt  qu^dam  mutationes.  Sed  nihil 
mutatur  absque  aliqua  causa  movente.  Cum  igitur  cessatio  ab  actu  non 
importet  aliquam  causam  moventem,  non  videtur  qu6d  per  cessationem 
ab  actu  possit  esse  diminutio  vel  corruptio  habitus. 

3.  Praeterea,  habitus  scientise  et  virtutis  sunt  in  anima  intellectiva,  quae 
est  supra  tempus.  Ea  ver6  quae  sunt  supra  tempus  non  corrumpuntur,  ne- 
qiie  diminuuntur  per  temporis  diuturnitatem.  Ergo  neque  hujusmodi  habi- 
tus  corrumpuntur  vel  diminuuntur  per  temporis  diuturnitatem,  si  diu  ali- 
quis  absque  exercitio  permaneat. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  (lib.  De  longitudine  et  brevitate  vitae, 
cap.  2)  dicit  qu6d  «  corruptio  scientias  non  soliim  est  deceptio,  sed  etiam 
oblivio; »  et  etiam  (Eth.  lib.  viii,  cap.  5,  parum  a  princ.)  dicitur  quod  «  mul- 
tas  amicitias  inappellatio  dissolvit; »  et  e^dem  rationealii  habitus  virtutum 
per  cessationem  ab  actu  diminuuntur  vel  tolluntur. 

CONGLUSIO.  —  Sicut  ex  actibus  generatur  et  augelur  habitus;  ita  cessare  ab  aclu 
diminuit  et  tollit  nonnunquam  habitum. 

eiistcntis ;  ex  opposito  ad  alios  prasdiclos  modos  causa;  duntaxat  corporales  ;  unde  nec  aeque  pcr 

quibiis  augori  potest;  scilicet  per  majorem  radi-  mancntes  natura  sufl,  vcl  firmre  sunt,  sed  pcr  ac- 

cationem  in  subjccto  vel  por  additionem.  cidcns  tantum  possunt  ita  firmiter  inba^rore, 

(i)  Qualitates  passibiles  non   habent  causas  vel  difficile  removeri. 
Jixas  et  immobiles  dc  se  sicut  habitus.  cum  sint 


QU.«ST.  LIV,  ART.  I.  VJ 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dicitur  (Physic.  lib.  viii,  text.  27),  ali- 
quid  potest  esse  movens  dupliciter :  uno  modo  per  se,  quod  scilicet  mo- 
vet  secundum  rationem  propriae  formse,  sicut  ignis  calefacit;  alio  modo 
per  accidens,  sicut  id  quod  removet  prohibens.  Et  hoc  modo  cessatio^  ab 
actu  causat  corruptionem  vel  diminutionem  habituum,  inquantum  scilicet 
removetur  actus  qui  prohibebat  causas  corrumpentes  vel  diminuentes  ha- 
bitum.  Dictum  est  enim  (art.  prsec.)  qu6d  habitus  per  se  corrumpuntur  vel 
diminuuntur  ex  contrario  agente.  Unde  quorumcumque  habituum  contraria 
succrescunt  per  temporis  tractum,  quae  oportet  subtrahi  per  actum  ab 
habitu  procedentem,  hujusmodi  habitus  diminuuntur  vel  etiam  toUuntur 
totaliter  per  diuturnam  cessationem  ab  actu,  ut  patet  etiam  in  scientia  et  in 
virtute.  Manifestum  estenimqu6d  habitus  virtutis  moralis  facit  hominem 
promptum  ad  eligendum  medium  in  operationibus  et  passionibus.  Cum 
autem  ahquis  non  utitur  habitu  virtutis  ad  moderandas  passiones  vel  ope- 
rationes  proprias,  necesse  est  quod  proveniant  multse  passiones  et  opera- 
tiones  pra^ter  modum  virtutis,  ex  inchnatione  appetitus  sensitivi  et  aliorum 
qu3B  exteritis  movent.  Unde  corrumpitur  virtus  vel  diminuitur  per  cessa- 
tionem  ab  actu.  Simihter  etiam  est  ex  parte  habituum  inteUectualium, 
secundiim  quos  est  homo  promptus  ad  r6ct^  judicandum  de  imaginatis. 
Cum  igitur  homo  cessat  ab  usu  intellectualis  habitus,  insurgunt  imagina- 
tiones  extranese,  etquandoquead  contrariumducentes;  itaquod,  nisi  per 
fi-equentem  usum  intellectualis  habitus  quodammodo  succidantur  vel  com- 
primantur,  redditur  homo  minus  aptus  ad  recte  judicandum,  et  quando- 
que  totahter  disponitur  ad  contrarium.  Et  sic  per  cessationem  ab  actu  di- 
minuitur  vei  etiam  corrumpitur  intellectualis  habitus. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ita  etiam  calor  per  cessationem  a  ca- 
lefaciendo  corrumperetur,  si  per  hoc  incresceret  frigidum,  quod  est  calidi 
corruptivum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  cessatio  ab  actu  estmovens  ad  corruptio- 
nem  vel  diminutionem,  sicut  removens  prohibens,  ut  dictum  est  (corp.  art.j. 

Ad  tertinm  dicendum,  quod  pars  intellectiva  animse  secundiim  se  est 
supra  tempus,  sed  pars  sensitiva  subjacet  tempori,  et  ideo  per  temporis 
cursum  transmutatur  quantum  ad  passiones  appetitivae  partis,  et  etiam 
quanttim  ad  vires  apprehensivas.  Unde  Philosophus  dicit  (Physic.  lib.  iv, 
text.  117),  quod  «tempus  est  causa  obhvionis.  » 

QUtESTIO  liv. 

DE   DISTINCTIONE   HABITUUM,    IN  QUATUOR    ARTICULOS   DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  distinctione  habituum;  et  circa  hoc  quaeruntur 
quatuor :  1"  Utriim  multi  habitus  possint  esse  in  una  potentia.  —  2°  Utriim  habitus 
distinguantur  secundiim  objecta.— 3"  Utrum  habitus  distinguantur  secundumbonum 
et  malum.  —  4°  Utrum  unus  habitus  ex  multis  habitibus  constituatur. 

ARTICULUS   I.    —   UTRDM   MULTI   HABITUS   POSSINT  ESSE  IN  UNA  POTENTIA. 
De  liis  etiam  2  2,  qusest.  LXVll,  art.  Bcorp.  etSent.  Ill,  dist.  33,  qusest.  l,  art.  \,  qusest.  lll  corp.  et 
dist.  35,  quaest.  il,  art.  3,  quaest.  ii  ad  5,  et  De  ver.  quaest.  i,  art.  \2,  ad4,  et  quaest.  xv,  art.  2 
ad  W. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  non  possint  esse  multi  habi- 
tus  in  una  potentia.  Eorum  enim  quae  secundtim  idem  distinguuntur,  mul- 
tiplicato  uno,  multiplicatur  ct  aliud.  Sed  secundiim  idem  potentiae  et  habi- 
tus  distinguuntur,  scilicet  secundum  actus  et  objecta.  Similiter  ergo 
multiplicantur.  Non  ergopossunt  esse  multi  habitus  in  una  polentia. 


80  QU.EST.  LIV,  ART.  1. 

2.  Prgeterea,  potentia  est  virtus  quaedam  simplex.  Sed  in  uno  subjecto 
simplici  non  potest  esse  diversitas  accidentium;  quiasubjectum  est  causa 
accidentis ;  ab  uno  autem  simplici  non  videtur  procedere  nisi  unum.  Ergo 
in  una  potentia  non  possunt  esse  multi  habitus. 

3.  Praeterea,  sicut  corpus  formatur  per  figuram;  ita  potentia  formatur 
per  habitum.  Sed  unum  corpus  non  potest  simul  formari  diversis  figuris. 
Ergo  neque  una  potentia  potest  simul  formari  diversis  habitibus.  Non 
ergo  plures  habitus  possunt  simul  esse  in  una  potentia. 

Sed  contra  est  quod  intellectus  est  una  potentia,  in  qua  tamen  suntdi- 
versarum  scientiarum  habitus. 

GONGLUSIO.  —  Sicut  unius  potentiae  plures  actus  esse  possunt ;  ita  in  una  eadem- 
que  potentia  plures  habitus  esse  valent. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xlix,  art.  4), 
habitus  sunt  dispositiones  qusedam  alicujus  in  potentia  existentis  ad  ali- 
quid,  sive  ad  naturam,  sive  ad  operationem,  vel  finem  naturae.  Et  de  illis  qui- 
dem  habitibus  qui  sunt  dispositionesad  naturam,  manifestum  est  quod  pos- 
sunt  phircs  esse  in  uno  subjecto,  eo  quod  unius  subjccti  possunt  diversi- 
mode  partes  accipi,  secundtim  quarum  dispositionem  habitus  dicuntur; 
sicut  si  accipiantur  humani  corporispartes,  humores  (1),  prout  disponuntur 
secundum  naturam  humanam,  est  habitus  vel  dispositio  sanitatis;  si  vero 
accipiantur  partes  similes,  ut  nervi,  et  ossa,  et  carnes,  eadem  dispositio  in 
ordine  ad  naturam  est  fortitudo,  aut  macies;  sivero  accipiantur  membra, 
ut  manus,  et  pes,  et  hujusmodi,  earum  dispositio  naturae  conveniens  est 
pulchritudo.  Et  sic  sunt  plures  habitus  vel  dispositiones  in  eodem.  Si  ver6 
loquamur  de  habitibus  qui  sunt  dispositiones  ad  opera,  qui  proprie  perti- 
nent  ad  potentias,  sic  etiam  contingit  unius  potentia3  esse  habitus  plures. 
Cujus  ratio  est,  quia  subjectum  habitCis  estpotentia  passiva,  ut  supra  dic- 
tum  est  (qusest.  li,  art.  2).  Potentia  enim  activa  tantiim  non  est  ahcujus 
habitus  subjectum,  ut  ex  supra  dictis  patet  (ibid.).  Potentia  autempassiva 
comparatur  ad  actum  determinatum  unius  speciei,  sicut  materia  ad  formam ; 
e6  qu6d  sicut  materia  determinatur  ad  unam  formam  per  unum  agens,  ita 
etiam  potentia  passiva  aratione  unius  objecti  activi  determinatur  ad  unum 
actum  secundum  speciem,  Unde  sicutpluraobjectapossunt  movereunam 
potentiam  passivam;  itaunapotentiapassivapotestesse  subjectiim  diverso- 
rum  actuum  vel  perfectionum  secundum  speciem.  Habitusautem  suntqua3- 
dam  quahtates  autformae  inha3rentes  potentise,  quibus  inclinatur  potentiaad 
determinatos  actus  (2)  secundtim  speciem.  Unde  ad  unam  potentiam  pos- 
sunt  phires  habitus  pertinere,  sicut  et  phires  actus  specic  differcntes. 

Ad  primttm  ergo  dicendum,  qu6d  sicut  in  rebus  naturalibus  diversitas 
specierumest  secundum  formam,  diversitas  autem  generum  est  secundum 
materiam,  ut  dicitur  (iMetaph.  lib.  v,  text.  33) ;  ea  enim  suntdiversa  genere 
quorum  est  materia  diversa ;  ita  etiam  diversitas  objectorum  secundum 
genus  facit  distinctionem  potentiarum.  Unde  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  vi, 
cap.  1,  a  med.),  qu6d  «  ad  ea  quse  sunt  genere  altera,  sunt  etiam  animai 
particulse  ahse. »  Diversitas  ver6  objectorum  secundiim  specicm  facit  di- 
versitatem  actuum  secundiim  speciem,  et  per  consequcns  habituum.  Quse- 
cumque  enim  sunt  diversa  gener-e,  sunt  etiam  specie  diversa;  sed  non 
convertitur.  Et  ideo  diversarum  potentiarum  sunt  divcrsi  actus  specie,  et 
diversi  habitus.  Non  autem  oportet  qu6d  diversi  habitus  sint  diversarum 

H)  Vel  invcrsii  constructione,  u  humores  ae-  vina).  Edit.  Rom.,  ad  determinalionem  acHHi. 
eipiantur  ut  humani  corporis  partes.  Nicolai,  ad  terminationem  aclAs. 

(2)  Ita  codd.  Alcan.  et  Tarrac. ,  ct  edit.  Pata- 


QIJ^ST.  LIV,  ART.  I  ET  II.  81 

potentiarum,  sedpossuntesse  plures  unius;  et  sicutsunt  genera  generum, 
et  species  specierum;  itaetiam  contingitesse  diversas  species  habituum  et 
potenliarum. 

Ad  secundum  dicendum ,  qu6d  potentia  etsi  sit  quidem  simplex  secun- 
dum  essentiam,  est  tamen  multiplex  virtute  secundum  qu6d  ad  multos  ac- 
tus  specie  differentes  se  extendit :  et  ideo  nihil  prohibet  in  una  potentia 
esse  multos  habitus  specie  differentes. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  corpus  formatur  per  figuram,  sicut  per  pro- 
priam  terminationem.  Habitus  autem  non  est  terminatio  potentise,  sed  est 
dispositio  ad  actum  sicut  ad  ultimum  terminum.  Et  ideo  non  possunt(l) 
esse  unius  potentise  simul  plures  actus,  nisi  forte  secundum  quod  unus 
comprehenditur  sub  alio;  sicut  nec  unius  corporis  plures  figurae,  nisi  se- 
cundum  qu6d  una  est  in  alia,  sicut  trigonum  in  tetragono.  Non  enim  potest 
intellectus  simul  multa  actu  intelligere ;  potest  tamen  simul  habitu  multa 
scire. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  habitus  distinguantur  secundum  objecta. 

Dc  liis  ctiam  infra,  art.  5  corp,  et  qusest.  LX,  art.  1  corp.  ct  qusest.  LXiii,  art.  4  corp.  ct  Ethic.  lib.  v, 

lect.  1  fin.  et  De  anima,  lib.  II,  iect.  16  fin. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  i .  Videtur  qu6d  habitus  non  distinguantur 
secundum  objecta.  Contraria  enim  sunt  specie  differentia.  Sed  idem  habi- 
tusscientiae  estcontrariorum,  sicut  medicina  sani  et  segri  (2).  Non  ergo  se- 
cundtim  objecta  specie  differentia  habitus  distingimnlur. 

2.  Prseterea,  diversae  scientiae  sunt  diversi  habitus.  Sed  idem  scibile  per- 
tinet  ad  diversas  scientias;  sicut  terram  esse  rotundam  demonstrat  natu- 
ralis  et  astrologus,  ut  dicitur  (Phys.  lib.  ii,  text.  17).  Ergo  habitus  non  dis- 
tinguuntur  secundum  objecta. 

3.  Praeterea,  ejusdem  actus  est  idem  objectum.  Sed  idem  actus  potest 
pertinerc  ad  diversos  habitus  virtutum,  si  ad  diversos  fines  referatur;  sicut 
dare  pecuniam  alicui,  si  sit  propter  Deum,  pertinet  ad  charitatem ;  si  vero 
sit  propter  debitum  solvendum,  pertinet  ad  justitiam.  Ergo  etiam  idem  ob- 
jectum  potest  ad  diversos  habitus  pertinere.  Non  ergo  est  diversitas  habi- 
tuum  secundum  diversitatem  objectorum. 

Sed  contra,  actus  differunt  specie  secundvim  diversitatem  objectorum,  ut 
supra  dictum  est  (quaest.  i,  art.  3,  et  quaest.  xviii,  art.  2).  Sed  habitus  sunt 
dispositiones  quaedam  ad  actus.  Ergo  etiam  habitus  distinguuntur  secun- 
dimi  diversa  objecta. 

CONCLUSIO.  —  Secundum  tria  habitus  specie  distinguuntur :  secundum  princi- 
pia  activa  talium  dispositionum,  secundum  naturam  et  secundiim  objecta  specie  dif- 
ferentia. 

Respondeo  dicendum  qu6d  habitus  et  est  forma  queedam  et  est  habitus. 
Potest  ergo  distinctio  habituum  secundiim  speciem  attendi  aut  secundiim 
communem  modum  quo  formae  specie  distinguuntur,  aut  secundum  pro- 
prium  modum  distinctionis  habituum.  Distinguuntur  siquidem  formse  ab 
invicem  secundum  diversa  piincipia  activa,  e6  qu6d  « omne  agens  facit  si- 
mile  secundum  speciem  »  (3).  Habitus  autem  importat  ordincm  ad  aliquid. 
Omnia  autem  quae  dicuntur  secundum  ordinem  ad  aliquid,  distinguuntur 
secundiim  distinctionem  eorum  ad  quae  dicuntur.  Est  autem  habitus  dispo- 
sitio  quaedam  ad  duo  ordinata,  scilicetad  naturam,  etadoperationemcon- 
sequentem  naturam.  Sic-  igitur  secundum  tria  habitus  specie  distinguun- 

(^)  A\.,  possent.  (3)  De  uniToco  tantum  intelligi  proprie  potest 

(2)  Supple  cognoscilivus  habitus  est.  cum  aquiyoca  rem  alterius  a  sespeciei  producant 


82  QU^ST.  LIV,  ART    II  ET  III. 

tur  (I) :  uno  quidem  modo  secundiim  principia  activatalium  dispositionumi 
alio  vero  modo  secundtim  naturam ;  tertio  vero  modo  secundtim  objecia 
specie  dififerentia,  ut  per  sequentia  explicabitur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  in  distinctione  potentiarum  vel  etiam 
habituum,  non  est  considerandum  ipsum  objectum  materialiter,  sed  ratio 
objecti  differens  specie  vel  etiam  genere.  Quamvis  autem  contraria  specie 
differant  diversitate  rerum,  tamen  eadem  ratio  est  cognoscendi  utrumque, 
quia  unum  per  aliud  cognoscitur.  Et  ideo  inquantum  conveniunt  in  una 
ratione  cognoscibilis,  pertinent  ad  unum  habitum  cognoscitivum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  terram  esse  rotundam,  per  aliud  medium 
demonstrat  naturalis,  et  per  aliudastrologus.  Astrologus  enim  hocdemon- 
strat  per  media  mathematica,  sicut  per  figuras  eclipsium,  vel  per  aliud 
hujusmodi.  Naturalis  vero  hoc  demonstrat  per  medium  naturale,  sicutper 
motum  gravium  ad  medium,  vel  per  aUud  hujusmodi.  Tota  autem  virtus 
demonstrationis,  quae  est  «  syllogismus  faciens  scire,  >»  ut  dicitur  (Post. 
lib.  I,  text.  5),  dependet  ex  medio ;  et  ideo  diversa  media  sunt  sicut  diversa 
principia  activa,  secundum  quae  habitus  scientiarum  diversificantur. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  Philosophus  dicit  (Physic.  lib.  ii, 
text.  89,  et  Ethic.  lib.  vii,  cap.  8,  a  med.),  «  ita  se  habet  finis  in  operabili- 
bus,  sicut  principium  in  demonstrativis,  »  et  ideo  diversitas  finium  diver- 
sificat  virtutes,  sicut  et  diversitas  activorum  principiorum ;  sunt  etiam  ipsi 
fines  objecta  actuum  interiorum,  quimaxime  pertinent  ad  virtutes,  ut  ex 
supra  dictis  patet  (quaest.  xix,  art.  1  et  2). 
ARTICULUS  III.  —  UTRUM  habitus  distinguantur  secundum  bonum  et  ualum. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  liabitus  non  distinguantur  se- 
cundumbonum  etmalum.  Bonumenim  et  malum  sunt  contraria.  Sed  «idem 
habitus  est  contrariorum,  )>  ut  supra  habitum  est  (art.  2hujus  quaest.  arg.  1). 
Ergo  habitus  non  distinguuntur  secundiim  bonum  et  malum. 

2.  Prseterea,  bonum  convertitur  cum  ente ;  et  sic  cum  sit  commune  om- 
nibus  non  potest  sumi  ut  differentia  alicujus  speciei,  ut  patet  per  Philoso- 
phum  (Topic.  lib.  iv,  cap.  ult.  loc.  66).  Similiter  etiam  malum,  cum  sit  pri- 
vatio,  et  non  ens,  non  potest  esse  alicujus  entis  differentia.  Non  ergo  se- 
cundtim  bonum  et  malum  possunt  habilus  specie  distingui. 

3.  Prgeterea,  circa  idem  objectum  contingit  esse  diversos  habitus  malos, 
sicutcirca  concupiscentias,  intemperantiam  et  insensibilitatem;  et  similiter 
etiam  piures  habitus  bonos,  scilicet  virtutem  humanam  et  virtutem  heroi- 
cam,  sive  divinam,  ut  patet  per  Philosophum  (Ethic.  lib.  vii,  cap.  1).  Non 
ergo  distinguuntur  habitus  secundum  bonum  et  malum. 

Sed  contra  est  qu6d  habitus  bonus  contrariatur  habitui  malo,  sicut  virtus 
vitio.  Sed  contraria  sunt  diversa  secundtim  speciem.  Ergo  habitus  differimt 
specie  secundtim  differentiam  boni  et  mafi. 

CONCLUSIO.—  Distinguunturhabitus  perbonum  et  malum  prout  disponuntho- 
mineminordinead  naturam,  vel  ad  actum  convenientem,  vel  dissonantem  naturae, 
seu  etiam  in  ordine  ad  aclum  convenientem  naturae  superioii,  vel  naturae-  inferiori. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (art.  praec),  habitus  specie 
distinguuntur  non  solum  secundum  objecta  et  principia  activa,  sed  etiam 
in  ordine  ad  naturam;  quod  quidem  contingit  dupliciter  :  uno  modo  se- 
cundum  convenientiam  ad  naturam,  vel  etiam  secundtim  disconvenientiam 
ab  ipsa;  et  lioc  modo  distinguuntur  specie  habitus  bonus  et  malus.  Nam 

(-1)  Quod  non  intelligcndum  est  quasi  oportoat        illas  tres  considerationcs  distingui,  vel  aliqui  ge> 
omnes  habitus  ita  triplicitcr  distingui ;  scd  satis       cundumunam  ex  illis,  aliisecundum  aliam. 
cst  quod  quidam  habitus  possint  vel  secundum 


QU^ST.  LIV,  ART.  III  ET  IV.  83 

habilusbonus  dicitur  qui  disponit  ad  actum  convenientem  naturse  agentis; 
hab;tus  autem  malusdicitur  qui  disponit  ad  actum  non  convenientem  na- 
turae;  sicut  actus  virtutum  naturae  humanee  conveniunt,  eo  quod  sunt  se- 
(Jundtim  rationcm;  actus  vero  vitiorum,  cum  sint  contra  rationem,  a  natura 
humana  discordant.  Et  sic  manifestum  est  quod  secundum  differentiam 
I)uni  et  mali  (i),  habitus  specie  distinguuntur.  Alio  modo  secundum  natu- 
fam  habitns  distinguuntur,  ex  eo  quod  habitus  unus  disponit  ad  actum 
convenientem  naturae  inferiori,  alius  autemhabitus  disponit  ad  actum  con- 
venientem  natura?  superiori.  Et  sic  virtus  humana,  quse  disponit  ad  actum 
'lonvenientem  natura^  humanse,  distinguitur  a  divina  virtute  vel  heroica  (2), 
quse  disponit  ad  actum  convenientem  cuidam  superiori  naturaB. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  contrariorum  potest  esse  unus  habitus, 
secundum  qu6d  contraria  conveniunt  in  una  ratione.  Nunquam  tamen  con- 
tingit  qu6d  habitus  contrarii  sint  unius  speciei.  Contrarietas  enim  habituum 
est  secundtim  contrarias  rationes.  Et  ita  secundum  bonum  et  malum  ha- 
bitus  distinguunlur,  scilicet  iuquantum  unus  habitus  est  bonus,  et  alius 
malus ;  non  autem  ex  hoc  quod  unus  est  boni,  et  alius  est  mali. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  bonum  commune  omni  enti  non  est  dif- 
ferentia  constituens  speciem  alicujus  habitus,  sed  quoddam  bonum  deter- 
minatum,  quod  est  secundum  convenientiam  ad  determinatam  naturam, 
scilicet  humanam.  Similiter  etiam  malum,  quod  est  differentia  constitutiva 
habitus,  non  est  privatio  pura,  sed  est  aliquid  determinatum  repugnans 
determinatae  naturae. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  plures  habitus  boni  circa  idem  specie  distin- 
guuntur  secundum  convenientiam  ad  diversas  naturas,  ut  dictum  est  (corp. 
art.).  Plures  ver6  habitus  mali  distinguuntur  circa  idem  agendum  secun- 
dtim  diversas  repugnantias  ad  id  quod  est  secundum  naturam ;  sicut  uni 
virtuti  contrariantur  diversa  vitia  circaeamdem  materiam. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM    UNUS    HABITUS   EX    MULTIS    HABITIBUS    CONSTITUAfUR. 
De  his  etiam  supra,  qiisest.  xxril,  art.  2  ad  -1. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  unus  habitus  ex  pluribus 
habitibus  constituatur.  Illud  enim  cujus  generatio  non  simul  perficiiur,  sed 
successivo,  videtur  constitui  ex  pluribus  partibus.  Sed  generatio  habitus 
non  estsimul,  sed  successivd  ex  pluribus  actibus,  ut  supra  habitum  est 
(quaest.  li,  art.  3).  Ergo  unus  habitus  constituitur  ex  pluribushabitibus. 

2.  Praeterea,  ex  partibus  constituitur  totum.  Sed  uni  habitui  assignantur 
multaj  partes,  sicut  Tullius  ponit  (De  invent.  lib.  ii,  aliquant.  ante  fin.). 
multas  partes  fortitudinis,  et  temperantise,  et  aliarum  vjrtutum  Ergo  unus 
habitus  constituitur  ex  pluribus. 

3.  Praeterea,  de  una  sola  conclusione  potest  scientia haberi  actu  et  habitu. 
Sed  multse  conclusiones  pertinent  ad  unam  scientiam  totam,  sicut  ad  geo- 
metriam  vel  arithmeticam.  Ergo  unus  habitus  constituitur  ex  multis. 

Sed  contra,  habitus,  cum  sit  qualitas  quaedam,  est  forma  simplex.  Sed 
nullum  simplex  constituitur  ex  pluribus.  Ergo  unus  habitus  non  consti- 
tuitur  ex  pluribus  habitibus. 

GONCLUSIO.  —  Habitus  est  qualitas  una  siraplex,  non  ex  pluribus  habitibus 

\)  Ex  his  patct  bonum  et  malum  non  hic  in-  (2)  Virtus  heroica  cle  qua  hic  S.  Doctor  loqui 

lelllgi  in  geuere  moris,  seJ  gcneralitcr  ;  it^  ut  tur  cst  virlus  supcrnaturalis  quse  a  virtutc  coin 

bonun  dicatur  quidquiJ  naturaj  hominis  revera  niuniter  dicta  non  tautum  differt  secundum  por 

convenit,  et  malum  quod  eidem  naturae  discon-  fectionis  moilum. 


84  QUiEST.  LV,  ART.  1. 

constituta :  licet  enim  ad  multa  se  extendat,  id  non  fit  nisi  in  ordine  ad  unum,a 
quo  habet  unitatem. 

Respondeo  dicendum  quod  habitus  ad  operationem  ordinatus  (1),  dequo 
nunc  principaliter  intendimus,  est  perfectio  quaedam  potentiae.  Omnis  an- 
tem  perfectio  proportionatur  suo  perfectibili.  Unde  sicut  potentia,  cimisit 
una,  ad  multa  se  extendit,  secundum  qu6d  conveniunt  in  uno  aliquo,  id 
est,  in  generali  quadam  ratione  objecti ;  ita  etiam  habitus  ad  multa  se  ex- 
tendit,  secundum  qu6d  habet  ordinem  ad  aliquod  unum,  puta  ad  unam 
specialem  rationem  objecti,  vel  unam  naturam,  vel  unum  principium,  ut 
ex  supra  dictis  patet  (art.  2  hujus  qusest.).  Si  igitur  consideremus  habitum 
secundum  ea  ad  quse  se  extendit,  sic  inveniemus  in  eo  quamdam  multi- 
plicitatem.  Sed  quia  illa  multiplicitas  est  ordinata  ad  ahquid  unum,  ad  quod 
principaliter  respicit  habitus,  inde  est  qu6d  habitus  est  qualitas  simplex 
non  constituta  ex  pluribus  habitibus,  etiamsi  ad  multa  se  extendat.  Non 
enim  unus  habitus  se  extendit  ad  multa  nisi  in  ordine  ad  unum,  ex  quo 
habet  unitatem. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  successio  in  generatione  habitils  non 
contingit  ex  hoc  quod  pars  ejus  generetur  post  partem,  sed  ex  eo  quod  sub- 
jectum  non  statim  consequitur  dispositionem  firmam  et  difficile  mobilem; 
et  ex  eo  qu6d  primo  imperfecte  incipit  esse  in  subjecto,  et  paulatim  perfi- 
citur ;  sicut  etiam  est  de  aUis  qualitalibus. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  partes  quae  singulis  virtutibus  cardinali- 
bus  assignantur,  non  sunt  partes  integrales  ex  quibus  constituatur  to- 
tum,  sed  partes  subjectivae,  sive  potentiales,  at  infra  patebit  (quaest.  lvii, 
art.  6  ad  4,  et  2  2,  quaest.  xlvhi). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ille  qui  in  aliqua  scientia  acquirit  per  de- 
monstrationem  scientiam  conclusionis  unius,  habet  quidem  habitum,  sed 
imperfect6;  cum  vero  acquirit  per  aham  demonstrationem  scientiam  con- 
clusionis  alterius,  non  aggeneratur  in  eo  alius  habitus,  sed  habitus  qui 
priiisinerat,  fitperfectior,  utpoteadpluraseextendens ;  eo  quod  conchjsio- 
nesetdemonstrationesuniusscientiaeordinataesunt^etunaderivaturexaha. 

QUJESTIO  LV. 

DE   VIRTUTIBUS  QUANTUM   AD   EARUM    ESSENTIAS,    IN    QUATUOR  ARTICULOS 

DIVISA. 

Consequenter  considerandum  est  de  habitibus  in  speciah;  et  quia  habitus,  ut  dio-^ 
tum  est  (quaest.  praec.  art.  3),  dislinguunlur  per  bonum  et  malum,  primo  dicendum 
est  de  hal)itibus  bonis,  qui  sunt  virtules,  et  alia  cis  adjuncta,  scilicct  dona,  beatilu- 
dines  et  fructus;  secundo  de  habitibus  malis,  scilicet  de  vitiis  et  peccatis.  Girca  vir- 
tutes  autem  quinque  consideranda  sunt.  Primo  de  essenlia  viriutis;  secundo  de  sub- 
jecto  ejus;  terlio  de  divisione  virtutum;  quarto  de  causa  virtulis;  quiuto  de  quibus- 
dam  proprielatibus  virtutis.  Circa  primura  quffruntur  quatiior.  r  Utrum  virtus  hu- 
mana  sit  habitus.  —  2*  Utriim  sit  habilus  operativus,—  3"  Utrum  sit  habitus  bonus. 
—  4»  De  deflnitione  virtutis. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  virtus  humana  sit  habitus. 
De  his  etiara  infra,  qutest.  LVI,  ait.  2  corp.  et  Sent.  II,  dist.  27,  art.  -1,  et  iii,  dist. 25,  qnjest.  i,  art.  3, 

qujBst.  i  et  in,  et  De  ver.  quoest.  i,  art.  \. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtus  humana  non  sit  habi- 
tus.  Virtus  enim  est  «  ultimum  potentiae,  »  ut  dicitur(De  coelo,lib.  i,  lext. 
116).  Sed  ultimum  uniuscujusque  reducitur  ad  genus  illud  cujus  esi  ulti- 

( I )  Ad  altcrius  differentiam  qui  non  ad  opera-  natur,  ut  supcrius  ostuusuni  est  exeniplo  Banitatis, 
tionem  immciriate  sallciii ,  scd  ad  nalurain  orJi-        pwlchritndinis  «ut  siniilium  qualitatnm 


QU.EST.  LV,  ART.  I.  85 

mum,  sicut  punctum  ad  genus  lineae.  Ergo  virtus  reducitur  ad  genus  po- 
tentiae,  et  non  ad  genus  habitus  (1). 

2.  Praeterea,  Auguslinus  dicit  (De  libero  arbitr.  lib.  ii,  implic.  cap*.  19,  a 
princ.  sed  express.  lib.  Retract.,  cap.  9,  parum  ante  fin.),  quod  «f  virtus 
estbonus  ususliberi  arbitrii.  »  Sed  usus  liberi  arbitrii  est  actus.  Ergo  vir- 
tus  non  est  habitus,  sed  actus. 

3.  Prajterea,  habitibus  non  meremur,  sed  actibus :  alioquin  homo  mere- 
retur  continue,  etiam  dormiendo.  Sed  virtutibus  meremur.  Ergo  virtutes 
non  sunt  habitus,  sed  actus. 

4.  Praeterea,  Augustinus  dicit  in  lib.  De  moribus  Ecclesiae  (cap.  15,  in 
princ),  quod  «  virtus  est  ordo  amoris  :  »  et  in  Quaest.  (hb.  lxxxiii,  quaest. 
30,  parum  a  princ.)  dicit  quod  «  ordinatio,  quae  virtus  vocatur,  est  fruen- 
dis  frui,  et  utendis  uti.  »  Ordo  autem  seu  ordinatio  nominat  vel  actum  vel 
relationem.  Ergovirtus  non  est  habitus,  sed  actus  vel  relatio. 

5.  Praeterea,  sicut  inveniuntur  virtutes  humanae,  ita  et  virtutes  natura- 
les.  Sed  virtutes  naturales  non  sunt  habitus,  sed  potentiae  quaedam.  Ergo 
etiam  neque  virtutes  humanas. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  (lib.  Praedicam.  cap.  De  qualit.)  scien- 
tiam  et  virtutem  ponit  esse  habitus. 

CONCLUSIO,  —  Cum  virtus  sit  perfectio  potentiae  in  ordine  ad  actum,  necessario 
virtus  est  babitus. 

Respondeo  dicendum  qu6d  virtus  nominat  quamdam  poLentiae  perfectio- 
nem.  Uniuscujusque  enim  perfectio  praecipue  consideratur  in  ordine  ad 
suum  finem ;  tinis  autem  potentiae  actus  est,  undepotentia  dicitur  esse  per- 
fecta,  secundum  quod  determinatur  ad  suum  actum.  Sunt  autem  quaedam 
potentiae,  quae  secundiim  seipsas  sunt  determinatae  ad  suos  actus,  sicut 
potentiae  naturales  activae;  et  ideo  hujusmodi  potentiae  naturales  secun- 
dum  seipsas  dicuntur  virtutes.  Potentiae  autem  rationales,  quae  sunt  pro- 
priae  hominis,  non  sunt  determinata^  ad  unum,  sed  se  habent  indetermi- 
natd  ad  multa;  determinantur  autem  ad  actus  per  habitus,  sicut  ex  supra 
dictis  patet  (quaest.  xlix,  art.  3),  et  ideo  virtuLes  humanae  habitus  sunt. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  quandoque  virtus  dicitur  id  ad  quod 
est  virtus,  scilicet  vel  objectum  virtutis,  vel  actus  ejus;  sicut  fides  dicitur 
quandoque  id  quod  creditur,  quandoque  vero  ipsum  credere,  quandoque 
autem  ipse  habitus  quo  creditur.  Unde  quando  dicitur  quod  virtus  est  ul- 
timum  potentiae,  sumitur  virtus  pro  objecto  virtutis.  Id  enim  in  quod  ul- 
timo  potentia  potest,  est  id  ad  quod  dicitur  virtus  rei ;  sicut  si  aliquis  potest 
ferre  centum  libras,  et  non  plus,  virtus  ejus  consideratur  secundiim  cen- 
tum  libras,  non  autem  secundum  sexaginta.  Objectio  autem  procedebat  ac 
si  essentialiter  virtus  esset  ultimum  potentiae. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  bonus  usus  liberi  arbitrii  dicitur  esse  vir- 
tus  secundtim  eamdem  rationem,  quia  scilicet  est  id  ad  quodordinatur  vij>. 
tus  sicut  ad  proprium  actum.  Nihil  est  enim  aliud  actus  virtutis  quam  bo- 
nususus  liberi  arbitrii. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  aliquo  dicimur  mereri  dupliciter  :  unomodo, 
sicut  ipso  merito,  eo  modo  quo  dicimur  currere  cursu,  et  hoc  modo  mere- 
mur  actibus  *,  alio  modo  dicimur  mereri  aliquo  sicut  principio  merendi,  si- 
cut  dicimur  currere  potentia  motiva ;  et  sic  dicimur  mereri  virtutibus  et 
habitibus  (2). 

J)  Ita  cum  cod.  Alcan.  Camer.  Colon.  et  Rom.  (2)  Mereraur  vlrtutibus,  tanquam  actibus;  mo- 

iXicolai.  Al.,  Ergo  virtus  non  reducilur  ad       remur  verohabitibus  tanquam  principiism«riti, 
g€nus  habiliis. 


85  QU.^ST.  LV,  ART.  I  ET  II. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  virtus  dicitur  ordo  vel  ordinatio  amoris,  si- 
cut  idadquod  est  virtus;  per  virtutem  enim  ordinatur  amorin  nobis. 

Ad  quintum  dicendum,  quod  potentiae  naturales  sunt  de  se  determinatie 
ad  unum,  non  autem  potentiae  rationales ;  et  ideo  non  est  simile,  ut  dictmn 
est  (corp.  art.). 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  virtus  humana  sit  habitus  operativus. 

De  bis  etiam  infra,  qusest.  LXi,  art.  \  colrp.  ct  qusBst.  LXXI,  art.  \  ad  2,  et  2  2,  quaest.  LYin,  wJ.  i 

corp.  et  Sent.  lii,  dist.  26,  quast.  II,  art.  \  corp. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  non  sit  de  ratione  virtutis 
humanse  qu5d  sit  habitus  operativus.  Dicit  enim  TuUius  (DeTuscuI.  Qusest. 
lib.  IV,  ante  med.),  quod  «  sicut  est  sanitas  et  pulchritudo  corporis,  ita  est 
virtus  animae.  »  Sedsanitas  et  pulchritudo  non  sunthabitus  operativi.  Ergo 
neque  etiam  virtus. 

2.  Prseterea,  in  rebus  naturalibus  invenitur  virtus  non  solum  ad  agere, 
sed  etiam  ad  esse,  ut  patetper  Philosophum  (Do  coelo,  lib.  i),  quod « quaedam 
habent  virtutem  ut  sint  semper,  qu«dam  ver6  non  ad  hoc  quod  sint  sero- 
per,  sed  aUquo  tempore  determinato.  »  Scd  sieutsehabet  virtus  naturalis  in 
rebus  naturalibus,  ita  se  habet  virtus  humana  in  rationalibus.  Ergo  etiam 
virtus  humana  non  soltim  est  ad  agere,  sed  etiam  ad  esse. 

3.  Prceterea,  Philosophus  dicit  (Physic.  lib.  vii,  text.  i7),  quod  virtus  cst 
«  dispositio  perfecti  ad  optimum  (4).  »  Optimum  autem,  ad  quod  hominem 
oportet  disponi  per  virtutem,  est  ipse  Deus,  ut  probat  Augustinus  (lib.  De 
moribusEcclesiae,  cap.  3,  6,  etl4),  ad  quem  disponitur  anima  per  assimi- 
lationem  adipsum.  Ergo  videtur  qu6d  virtus  dicatur  qualitas  quaedam  ani- 
mae  in  ordine  ad  Deum,  tanquam  assimilativa  ad  ipsum,  non  autem  in  or- 
dine  ad  operationem.  Non  igitur  esthabitus  operativus. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Etliic.  lib.  ii,  cap.  6,  in  princ), 
qu6d  "  virtus  uniuscujusque  rei  est  quje  opus  ejus  bonum  reddit.  » 

CONGLUSIO.  —  Virtus  huraanacum  sit  pcrfectio  potenliaeiii  ordine  ail  opus,opor- 
tet  ipsam  esse  habitum  operativum. 

Respondeo  dicendum  qu6d  virtus  ex  ipsaratione  nominis  importat  quam- 
dam  perfectionem  potentiae,  ul  supra  dictum  est  (art.  preec).  Unde  cum  du- 
plex  sit  potentia,  scilicet  potentia  ad  esse,  et  potentia  ad  agere,  ulriusque 
potentise  perfectio  virtus  vocatur.  Sed  potentia  ad  esse  se  tenet  ex  parte  nia- 
terise,  quae  est  ens  in  potentia;  potentia  autem  ad  agere  se  tenet  ex  parte 
forniae,  quae  est  principium  agendi,  e6  quod  «  unumquodque  agit,  inquan- 
tum  est  actu. » In  constitutione  autem  hominis  corpus  se  tenet  sicut  mate- 
ria,  anima  vero  sicut  forma.  Et  quantum  quidem  ad  corpus,  homo  commu- 
nicat  cum  aliis  animalibus,  et  similiter  quantum  ad  vires  quae  suntanimse 
et  corpori  communes.  Solfe  autem  illae  vires  quae  sunt  proprige  animae,  sci- 
licet  rationales,  sunt  hominis  tantum.  Et  ideo  virtus  humana,  de  qua  lo- 
quimur,  non  potest  pertinere  ad  corpus;  sed  tantiim  ad  id  quod  est  pro- 
prium  animae.  Unde  virtus  humana  non  importat  ordinem  ad  essc,  sed  ma- 
gis  ad  agere.  Et  ideo  de  ratione  virtutis  humanae  est  qu6d  sit  habitus  ope- 

rativus. 

Ad  prlmvm  ergo  dicendum,  quodmodus  actionis  sequitur  dispositionem 
aj^entis;  unumquodque  enim  quale  est,  talia  operatur.  Et  ideo  cum  virtus 

(-1)  Virtus  (licitur  esse  dispositio  perfecti  ad  ad  5)  non  inlelligitur  objcctani,  sed  actus  perfeo- 

optimum;  quia  est  dispositio  complcns  poten-  tus  quem  potentia  per  virtutera  disposita  potestl 

litim  ad  eliciendura  aclura  bonum,  ac  proinde  eliccrc;  et  qui  dici  potcst  quidoptimum,  e6  qa6a| 

iiim  dicitur  ad  optimum ,  illud   optimum  ex  actus  ab   habitu  procedens,  sit  aliquid  mehiisf 

ir.ente  tum  Phllosopbi  (lib.  Vll  Pliys.).  tum  B.  quam  habitus  solus. 
Tlntmae  (ibid.  lect  Y  et  quaist.  XIT  De  verit.  art.  3 


QU-EST.  LV,  ART.  H  ET  III.  87 

sit  principium  aliqualis  operationis,  oportei  quod  in  operante  pnjeexistat 
secundum  \irtutem  aliqua  conformis  dispositio.  Facit  autem  \irtus  ope- 
rationem  ordinaUim;  et  ideo  ipsa  virtus  est  qutedam  dispositio  ordinatain 
anima,  secundum  scilicet  quod  propriae  potentiae  anim^e  ordinantur  aliqua- 
liter  ad  invicem,  et  ad  id  quod  est  extra.  Et  ideo  virtus,  inquantum  est 
conveniens  dispositio  animae,  assimilatur  sanitati  et  pulchritudini,  quae 
sunt  debitae  dispositiones  corporis.  Sed  per  hoc  non  excluditur  quin  virtus 
etiam  sit  operationis  principium. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  \irtus  quae  est  ad  esse,  non  est  propria  ho- 
minis  ;  sed  solum  virtus  quae  est  ad  opera  Eationis,  quae  sunt  propria  ho- 
minis. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ctim  Dei  substantia  sit  ejus  actio,  summa  as- 
similatio  hominis  ad  Deum  est  secundtun  aliquam  operationem.  Unde,  si- 
cut  supra  dictum  est  (quaest.  ni,  art.  2),  feUcitas  sive  beatitudo  per  quam 
hcmo  Deo  maxime  conformatm',  quge  est  finis  iiumana?  vitae,  in  operatione 
consistit. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  virtus  humaka  sit  habitus  bonus. 
De  liis  eliam  2  2,  quacst.  LViii,  art.  \  corp.  et  Sent.  ii,  dist.  26,  qusest.  ii,  art.  I  corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Yidetur  quod  non  sit  de  ratione  virtutis 
qu6dsit  habitus  bonus.  Peccatum  enim  in  malo  semper  sumitur.  Sedetiam 
peccati  est  aliqua  virtus,  secundiim  illud  (I.  Corinth.  xv,  56) :  Firtus  peccati 
lex.  Ergo  virtus  non  semper  est  habitus  bonus, 

2.  Praeterea,  virtus  potentiae  respondet.  Sed  potentia  non  soltim  se  ha- 
bet  ad  bonum,  sed  etiam  ad  malum,  secundum  illud  (Isa.  v,  22} :  f'x  qui 
potentes  estis  ad  hihendum  vinum,  et  viri  fortes  ad  miscendam  ehrietatem  ! 
Ergo  etiam  virtus  se  habet  et  ad  bonum  et  ad  malum. 

3.  Praeterea,  secundiim  Apostolum  (II.  Corinth.  xii,  9),  virtus  in  infirmi- 
tate  perficitur,  Sed  infirmitas  est  quoddam  malum.  Ergo  virtus  non  solum 
se  habet  ad  bonum,  sed  etiam  ad  malum. 

Sedcow^m  cst  quod  Augustinus  dicit  (lib.  De  moribus  Ecclesiae,  cap.  6, 
in  princ.) :  «  Nemo  autem  dubitabit  quod  virtus  animam  facit  optimam ;  » 
et  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  6)  qu6d  «  virtus  est  quse  bonmn  facit 
habentem  et  opus  ejusbonumreddit. » 

CONCLIjSIO.  —  Virtus  humana,  quae  est  habitus  operativus,  cuni  disponat  homi- 
nem  in  ordine  ad  uitimum  in  quod  potest,  necessario  bonus  est  habitus,  et  boni  ope- 
rativus. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  i  hujus 
quaest.),  virtus  importat  perfectionem  potentiae.  Unde  «  virtus  cujuslibet  rei 
determinatur  ad  ultimum  in  quod  res  potest, »  ut  dicitur  (De  coelo,  lib.  i, 
text.  116).  Ultimum  autem  in  quod  unaquaeque  potentia  potest,  oportet 
quod  sit  bonum ;  nam  omne  malum  defectum  quemdam  importat ;  uude 
Dionysius  dicit(De  divin.  nom.  lib.  iv,  part.  4,  lect.  22)  quod  «  omne  malum 
est  infirmum. »  Et  propter  hoc  oportet  quod  virtus  cujuslibet  rei  dicatur  in 
ordine  adbonum.  Unde  virtus  humana,  quae  est  habitus  operativus,  est  bo- 
nus  habitus,  et  boni  operativus  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  sicut  perfectum,  ita  et  bonum  dicitur 
metaphorice  in  malis ;  dicitur  enim  et  perfectus  fur  sive  latro,  et  bonus  fur 
si\e  latro,  ut  patet  per  Philosophum  (Metaph.  lib.  v,  text.  21).  Secundum 
hoc  ergo  etiam  virtus  metaphoric6  in  malis  dicitur;  et  sic  virtus  peccati 
dicitur  lex,  inquantum  scilicet  per  legem  occasionaliter  est  peccatura 
augmentatum,  et  quasi  ad  maximum  suum  posse  pervenit. 

H)  Quibusdain  visara  est  non  ita  esse,  sed  D.  Thomis  responsio  communis  et  certa  est. 


88  QU.EST.  LV,  ART.  IIT  ET  lY. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  malum  ebrietaLis  et  nimiae  potationis 
consistitin  defectu  ordinis  rationis.  Contingit  autem  cum  defectu  rationis 
esse  aliquam  potentiam  inferiorem  perfectam  ad  id  quod  est  sui  generis, 
etiam  cum  repugnantia  vel  defectu  rationis.  Perfectio  autem  talis  poten- 
tiae,  cum  sitcum  defectu  rationis,  non  posset  dici  virtus  humana. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  tant6ratio  perfectior  esse  ostenditur,  quant6 
infirmitates  corporis  et  inferiorum  partium  magis  potest  vincere  seu  tole- 
rare.  Etideo  virtushumana,  quee  rationi  attribuitur,  ininfirmitateperficidici- 
tur,  non  quidem  rationis,  sedin  infirmitate  corporis  et  inferiorum  partium. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  virtus  convenienter  definiatur. 
Dehis  etiam  Sent.  II,  <list.  27,  art.  2,  etiii,  dist.  25,  quaest.  i,  art.  2,  qusst.  III,  et  De  verit.  qutest.  I, 

art.2,  per  tot.  et  art.  9  ad'!,  et  'lO  ad  \\. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  non  sit  conveniens  definitio 
virtutis  quae  solet  assignari,  scilicet :  «  Virtus  est  bona  qualitas  mentis, 
qua  recte  vivitur,  qua  nullus  male  utitur,  quam  Deus  in  nobis  sine  nobis 
operatur.  »  Virtus  enim  est  bonitas  hominis;  ipsa  enim  est  quae  «  bonum 
facit  habentem.  «  Sed  bonitas  non  videtur  esse  bona,  sicut  nec  albedo  est 
alba.  Igitur  inconvenienter  dicitur  quod  «  virtus  est  bona  qualitas. » 

S.  Prseterea,  nulla  differentia  estcommunior  suo  genere,  ciim  sit  generis 
divisiva.  Sed  bonum  est  communius  quam  qualitas ;  convertitur  enim  cum 
ente.  Ergo  bonum  non  debet  poni  in  definitione  virtutis  ut  differentiaqua- 
litatis. 

3.  Prseterea,  sicut  Augustinus  dicit  (De  Trinit.  lib.  xii,  cap.  3,  in  princ), 
«  ubi  primo  occurrit  aliquid  quod  non  sit  nobis  pecorilDUsque  commune, 
illud  ad  mentem  pertinet.  »  Sed  qusedam  virtutes  sunt  etiam  irrationabi- 
lium  partium,  ut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  iii,  cap.  10,  in  princ).  Non 
ergo  omnis  virtus  est  «  bona  qualitas  mentis.  » 

4.  Praeterea,  rectitudo  videtur  ad  justitiam  pertinere;  unde  iidem  dicun- 
tur  recti  et  justi.  Sed  justitia  est  species  virtutis.  Inconvenienter  ergo  po- 
nitur  rectum  in  definitione  virtutis,  ctim  dicitur  :  «  Qu^  recte  vivitur.  » 

5.  Praeterea,  quicumque  superbit  de  aliquo,  mal^  utitur  eo.  Sed  multi 
superbiunt  de  virtute ;  dicit  enim  Augustinus  in  Regula,  qu6d  «  superbia 
etiam  bonis  operibus  insidiatur,  ut  pereant.  »  Falsum  est  ergo  quod  nemo 
virtute  male  utatur. 

6.  Praeterea,  homo  per  virtutem  justificatur.  Sed  Augustinus  (super  il- 
lud  Joan.  xiv  :  Majora  horum  faciet)  dicit  (implic.  tract.  27,  sed  express. 
serm.  15  De  verb.  Apost.  cap.  'Ji ,  circ.  med.) :  «  Qui  creavit  te  sine  te,  non 
justificabit  te  sine  te.  »  Inconvenienter  ergo  dicitur  quod  «  virtutem  Deus 
in  nobis  sine  nobis  operatur.  » 

Sed  contra  est  auctoritas  Augustini;  ex  cujus  verbis  prsedicta  definitio 
coiligitur  (et  praecipue  in  Delibero  arbitr.  lib.  ii,  cap.  19,  et  Contr.  Juhan., 
lib.  IV,  cap.  3  et  sup.  illud  Psal.  cxviii :  Fecijudicium^  etc,  conc  26,  ante 
med.)(I). 

CONCLUSIO.  —  Virtus  est  bona  qualitas,  seu  habitus  mentis,qua  recte  vivitur,  et 
qua  nuUus  male  utitur;  et  quam  Deus  in  nobis  sine  nobis  operalur. 

Respondeo  dicendum  quod  ista  definitio  perfect^  complectitur  totam 
rationem  virtutis.  Perfecta  enim  ratio  uniuscujusque  rei  colligitur  ex  om- 
nibus  causis  ejus.  Comprehendit  autem  praedicta  definitio  omnes  causas 

{\)  Qnod  sit «  bonae  mcntls  qiialitas  »  desump-  (De  lib.  arb.  lib.  II,  cap.  ^9)  biec  clansnla  :  qxid.m 

t;im  <>st  px  lib.  IV  cont.  Jul.  cap.  3  ct  cx  qn.xst.  Dcus  in  nobis  gine  nobis  opcralur ,  dpsunipta 

XX^lint.  quffist.  LXXXiil ;  qnod  «  virlute  rectc  vi-  est  partim  ex  Epist.  CV  et  parlim  ex  c<incione 

vaturot  nuHus  eft  male  ntatur,  »  habel.  August.  xxvi  io  Ps.  \\S. 


QU^ST.  LV,  ART.  IV.  89 

irtutis.  Causa  namque  formalis  virtutis,  sicut  et  cujusiibet  rei,  accipitur 
X  ejus  genere  et  differentia,  cum  dicitur  bona  qualitas;  genus  enim  virtu- 
s  qualitas  est;  differentia  autem  bonum.  Esset  tamen  convenientior  defi- 
itio,  siloco  qualitatis  habitus  poneretur,  qui  est  genus  propinquum.  Vir- 
as  autem  non  iiabet  materiam  ex  qua,  sicut  nec  alia  accidentia ;  sed  habet 
lateriam  circa  quam,  et  materiam  in  qua,  scilicet  subjectum.  Materia  au- 
3m  circa  quam  est  objectum  virtutis,  quod  non  potuit  in  prasdicta  defini- 
ione  poni,  e6  qu6d  per  objectum  determinatur  virtus  ad  speciem ;  hic 
utem  assignatur  definitio  virtutis  in  communi ;  unde  ponitur  subjectum 
3C0  causae  materiahs,  cum  dicitur  quod  est  «<  bona  qualitas  mentis.  »  Fi- 
is  autem  virtutis  cum  sit  habitus  operativus,  est  ipsa  operatio.  Sed  no- 
mdum  qu6d  habituum  operativorum  aliqui  sunt  semper  ad  malum,  sicut 
abitus  vitiosi ;  ahqui  vero  quandoque  ad  bonum,  et  quandoque  ad  ma- 
im,  sicut  opinio  se  habet  ad  verum  et  falsum.  Virtus  autem  est  habitus 
emper  se  habens  ad  bonum.  Et  ideo  ut  discernatur  virtus  ab  his  quae  sem- 
er  se  habent  ad  malum,  dicitur :  Qud  recte  vivitur;  ut  autem  discernatur 
b  his  quae  se  habent  quandoque  ad  bonum,  quandoque  ad  malum,  dici- 
ar :  Qud  nullus  male  utitur.  Causa  autem  effieiens  vii  tutis  infusae,  de  qua 
efinitio  datur,  Deus  est;  propter  quod  dicitur:  Quam  Dcus  in  nobis  sine 
obis  operatur;  quae  quidem  particula  si  auferatur,  reliquum  definitionis 
ritcommuneomnibus  virtutibus,  et  acquisitis,  et  infusis. 
Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  id  quod  primo  cadit  in  intellectu,  est 
ns.  Unde  unicuique  apprehenso  a  nobis  attribuimus  quod  sit  ens,  et  per 
onsequens  quod  sit  unum  et  bonum,  quae  convertuntur  cum  ente.  Unde 
icimus  qu6dessentia  est  ens,  et  una,  et  bona;  et  quod  unitas  est  ens,  et 
na,  et  bona ;  et  similiter  de  bonitate.  Non  autem  hoc  habet  locum  in  spe- 
lahbus  formis,  sicut  est  albedo  et  sanitas ;  non  enim  omne  quod  appre- 
endimus,  sub  ratione  albi  et  sani  appreliendimus.  Sed  tamen  consideran- 
um  quod  sicut  accidentia  et  formae  non  subsistentes  dicuntur  entia,  non 
u6d  ipsa  habeant  esse,  sed  quia  eis  (1)  aliquid  est,  ita  etiam  dicuntm* 
ona  vel  una,  non  quidem  ahqua  aha  bonitate  vel  unitate,  sed  quia  est 
is  ahquid  bonum  vel  unum.  Sic  igitur  et  virtus  dicitur  bona,  quia  ea  ali- 
uid  est  bonum. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  bonum  quod  ponitur  in  definitione  virtu- 
s,  non  est  bonum  commune,  quod  convertitur  cum  ente,  et  est  in  plus 
uam  qualitas ;  sed  est  bonum  rationis,  secundtim  quod  Dionysius  dicit 
)e  div.  nom.  cap.  4,  part.  4,  lect.  22j  qu6d  «  bonum  animae  est  secundum 
itionem  esse. » 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  virtus  non  potest  esse  in  irrationaU  parte 
aimse,  nisi  inquantum  participat  rationem,  ut  dicitur  (Ethic.  hb.  i,  cap. 
It.).  Et  ideoratio,  sive  mens,  est  proprium  subjectum  virtutis  liumanae.  , 
Ad  quartum  dicendum,  quod  justitice  est  propria  rectitudo  quae  constitui- 
ircirca  res  exteriores,  quae  in  usum  hominis  veniunt,  qua3  sunt  propria 
lateria  justitiae,  ut  infra  patebit  (quaest.  lx,  art.  3,  et  2  2,  quaist.  Lxvn,  art. 
et  2).  Sed  rectitudo,  quse  importat  ordinem  ad  finem  debitum  et  adle- 
em  divinam,  quae  est  regula  voluntatis  humanae,  ut  supra  dictum  est 
uaest.  XIX,  art.  4),  communis  est  omni  virtuti. 

Ad  quintum  dicendum,  quod  virtute  potest  ahquis  mal6  uti  tanquam  ob- 
cto,  puta  cum  mal6  sentit  de  virtute,  ciim  odit  eam,  vel  superbit  de 
i;  non  autem  tanquam  principio  usus.  ita  scilicet  quod  malus  sit  actus 
rtutis. 

(1)  Yox  illa  ablativo  sensu  usurpatur. 


90  QUiEST.  LYI,  ART.  I. 

Ad  sextum  dicendum,  quod  virtus  infusa  causatur  in  nobis  a  Deo  sine 
nobis  agentibus,  non  tamen  sine  nobis  consentientibus  *,  et  sic  est  intelli- 
gendum  quod  dicitur :  « Quam  Deus  in  nobis  sine  nobis  operatur.  »  Quae 
vero  per  nos  aguntur,  Deus  in  nobis  causat  non  sine  nobis  agentibus  :  ipse 
enim  operatur  in  omni  voluntate  et  nalura. 

QUtESTIO  lvi. 

DE  SUBJECTO  VIRTUTIS,   IN  SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  subjecto  virtutis;  et  circa  hoc  quserunlur  sex: 
1»  Utrum  virtussit  in  potentia  animae  sicut  in  subjecto.  —  2"  Utrum  una  virtus 
possit  esse  in  pluribus  potentiis.  —  3»  Utrum  intellectus  possit  esse  subjectum  virtu- 
tis.  —  4»  Utrum  irascibilis  et  concupiscibilis.  —  5°  Utrum  vires  apprehensivae  sensi- 
tivae.  —  6»  Utrum  voluntas. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  VIRTUS  Srr  IN  POTENTIA  ANIMiE  sicut  in  subjecto. 

De  liis  etiam  supra,  qutest.  t,  art.  I  et  5,  quaest.  VII,  art,  2  corp.  et  Sent.  III,  dist.  33,  quaest.  n, 
art.  4,  et  De  verit.  quaest.  xiv,  art.  bcorp.  et  De  ver.  qusest.  i,  art.  3,  et  Opasc.  XLiii,  cap.  8. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  rvirtus  non  sit  in  potentla 
animaB  sicut  in  subjecto.  Dicit  enim  Augustinus  (De  libero  arbitr.  lib.  ii, 
cap.  19)  qu6d  «<  virtus  est  qu^  rect^  vivitur.  »  Vivere  autem  non  est  per  po- 
tentiam  animae,  sed  per  ejus  essentiam.  Ergo  virtus  non  est  in  potentia 
animse,  sed  in  ejus  essentia. 

2.  Praeterea ,  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  ii ,  cap.  6)  :  «  Virtus  est  quge 
bonum  facit  habentem,et  opus  ejus  bonum  reddit.  »  Sed  sicut  opus  cons- 
tituitur  per  potentiam,  ita  habens  virtutem  constituitur  per  essentiam 
animffi.  Ergo  virtus  non  magis  pertinet  ad  potentiam  animae  quam  ad 
ejus  essentiam. 

3.  Prseterea,  potentia  est  in  secunda  specie  qualitatis.  Virtus  autem  est 
qusedam  qualitas,  ut  supra  dictum  est  (quaest,  praec.  art.  4,  et  qusest.  xlix, 
art.  i).  Qualitatis  autem  non  est  qualitas.  Ergo  virtus  non  est  in  potentia 
animae  sicut  in  subjecto. 

Sed  contra^  «  virtus  est  ultimum  potentiae ,  »  ut  dicitur  (De  coelo,  lib.  i, 
text.  146).  Sed  ultimum  est  in  eo  cujus  est  ultimum.  Ergo  virtus  est  in 
potentia  animae. 

CONCLUSIO.  —  Virtus  humana  cum  sit  pertectio  et  habitus  operativus,  est  in  po- 
tentia  animae  tanquam  in  proprio  subjecto. 

Respondeo  dicendum  quod  virtutem  pertinere  ad  potentiam  animae,  ex 
tribus  potest  esse  manifestum  :  primo  quidem  ex  ipsa  ratione  virtutis, 
quae  importat  perfectionem  potentiae ;  periectio  autem  est  in  eo  cujus  est 
perfectio  :  secundd  ex  eo  quod  est  habitus  operativus,  ut  supra  dictura 
est(quaest.  praec.  art.  2).  Omnis  autem  operatio  est  ab  anima,  per  aliquam 
potentiam.  Tertio  ex  hoc  quod  disponit  ad  optimum;  optimum  autem  est 
finis,  qui  vel  est  operatio  rei,  vel  aliquid  consecutum  per  operationem  a 
potentia  egredientem.  Unde  virtus  humana  est  in  potentia  animae  sicut  in 
subjecto. 

Ad  primum  ergo  dicendiim,  quod  vivere  dupliciter  sumitur  :  quandoque 
cnim  dicitur  vivere  ipsum  esse  viventis ;  et  sic  pertinet  ad  essentiam  ani- 
mae,  quae  est  viventi  essendi  principium;  alio  modo  vivcre  dicitur  operatio 
viventis,  et  sic  virtute  recte  vivitur,  inquantum  per  eam  aliquis  rectd 
uperatur. 

Ad  secundum  dicendum ,  quod  bonum  vel  est  finis,  vel  in  ordine  ad 
finem  dicitur;  et  ideo  ciim  bonum  operantis  consistat  in  operatione,  hoc 


QU.^ST.  LVI,  ART.  I  ET  11.  91 

etiam  ipsum  quod  virtus  operautem  bonum  facit ,  refertur  ad  operatio- 
nem,  et  per  consequens  ad  potentiam. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  unum  accidens  dicitur  esse  in  alio  sicut  in 
suhjecto,  non  quia  accidens  per  seipsum  possit  sustentare  aliud  accidens, 
sed  quia  unum  accidens  inhaeret  substantiae  mediante  alio  accidente,  ut 
color  corpori  mediante  superficie;  unde  superficies  dicitur  esse  subjectum 
coloris.  Et  eo  modo  potentia  animae  dicitur  esse  subjectum  virtutis. 

A.RTICULUS  II.  —  UTRUM  una  virtus  possit  esse  in  pluribus  potentiis. 
De  bis  etiam  infra,  quaest.  LX>  art.  5  corp. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  una  virtus  possit  esse  in 
pluribus  potentiis.  Ilabitus  enim  cognoscuntur  per  actus.  Sed  unus  actus 
progreditur  diversimode  k  diversis  potentiis,  sicut  ambulatio  procedit  k 
ratione  sicut  a  dirigente,  a  voluntate  sicut  a  movente,  et  k  potentia  mo- 
tiva  sicut  ab  exequente.  Ergo  etiam  unus  habitus  virtutis  potest  in  pluri- 
bus  esse  potentiis. 

2.  Praeterea,  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  4),  quod  ad  virtutem 
tria  requiruntur,  scihcet  scire,  velle  et  immobiliter  operari.  Sed  scire  per- 
tinet  ad  intellectum,  velle  ad  voluntatem. .  Ergo  virtus  potest  esse  in 
pluribus  potentiis. 

3  Prteterca,  prudentia  est  in  ratione,  cum  sit  «  recta  ratio  agibiiium,  » 
ut  dicitur  (Elhic.  lib.  vi,  cap.  3);  est  etiam  in  voluntate,  quia  non  potest 
esse  cum  voluntate  perversa,  ut  in  eodem  libro  (cap.  12,  in  fine)  dicitur. 
Ergo  una  virtus  potest  esse  in  duabus  potentiis. 

Sed  contra ,  virtus  est  in  potentia  animae  sicut  in  subjecto.  Sed  idem 
accidens  non  potest  esse  in  pkuibus  subjectis.  Ergo  una  virtus  non  potest 
esse  in  pluribus  potentiis  animse. 

CONCLUSIO.  —  Impossibile  est  unam  virtutemessein  duabus  potentiis,  nisi  ill» 
ordinem  ad  invicem  habeant  in  participatione  illius  virtutis. 

Respondeo  dicendum  quod  aliquid  esse  in  duobus  contingit  dupliciter  : 
uno  modo  sic  quod  ex  aequo  sit  in  utroque,  et  sic  impossibile  est  unam 
virtutem  esse  in  duabus  potentiis  :  quia  diversitaspotentiarum  attenditur 
secundum  generales  conditiones  objectorum,  diversitas  autem  habituum 
secundum  speciales;  unde  ubicumque  est  diversitas  potentiarum,  estdi- 
versitas  habituum,  sed  non  convertitur  (1).  Alio  modo  potest  esse  aliquid 
in  duobus  vel  pluribus,  non  ex  «quo,  sed  ordine  quodam;  ct  sic  una 
virtus  pertinere  potest  ad  plurcs  potentias,  ita  quod  in  una  sit  principali- 
ter,  et  se  extendat  ad  alias  per  modum  diffusionis  vel  per  modum  dispo- 
siiionls  (2),  secundum  quod  una  potentia  movetur  ab  alia,  et  secundum 
qu5d  una  potentia  accipit  ab  alia. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  idem  actus  non  potest  aequaliter  e 
eodem  ordine  pertinere  ad  diversas  potentias,  sed  secundum  diversas  ra 
tiones  et  diverso  ordine. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  scire  prseexigitur  ad  virtutem  moralem, 
inquantum  virtus  moralis  operatur  secundum  i-ationem  rectam ;  sed  es- 
sentiahter  in  appetendo  (3)  virtus  raoralis  consistit. 

Ad  teriium  dicendum,  qu6d  prudentia  realiter  est  in  ratione  sicut  in 

(1)  Id  est,  non  ubicumque  diversitas  est  babi-  tionis,  quasi  disponens  ad  alias  quae  in  aliis 
tnuin,  ibi  etiam  diversilasest  potenllarum.  principaliter  polenliis  versantur. 

(2)  Qnasi  sese  diffundens  in  aliis,  vel  quod  (3)  Sive  in  aipetitu  ad  quem  prasenlia  boni 
snum  est  aliis  quodammodo  communicans;  sicut  et  fuga  mali  siieclant. 

e  contrario  dicitur  esse  per  modum  disposi 


n  QVJEST.  LYI,  ART.  11  ET  III. 

subjecto;  sed  prfesupponit  rectitudinem  voluntatis  sicut  principium,  ut 
infra  dicetur  (art.  seq.  et  qusest.  lvii,  art.  4). 

ARTICULUS   III.  —  UTRUM  INTELLECTUS  POSSIT  ESSE  SUBJECTUM  VIRTUTIS. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  intellectus  non  sit  subjectum 
Tirtutis.  Dicit  enim  Augustinus  (lib.  De  moribus  Ecclesiae,  cap.  15,  in  princ), 
qu6d  «  omnis  virtus  est  amor.  »  Subjectum  autem  amoris  non  est  intel- 
lectus,  sed  solum  vis  appetitiva.  Ergo  nulla  virtus  est  in  intellectu. 

2.  Prseterea ,  virtus  ordinatur  ad  bonum ,  sicut  ex  supra  dictis  patet 
(quaest.  lv,  art.  3j.  Bonum  autem  non  estobjectum  intellectils,  sed  appetitivae 
Yirtutis.  Ergo  subjectum  virtutis  non  est  intellectus,  sed  appetitiva  virtus. 

3.  Praeterea,  «  virtus  est  quae  bonum  facit  habentem,  »  ut  Philosophos 
dicit  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  6).  Sed  habitus  perficiens  intellectum  non  bonura 
facit  habentem ;  non  enim  propter  scientiam  vel  artem  dicitur  homo  bo- 
nus.  Ergo  intellectus  non  est  subjectum  virtutis. 

Sed  contra  est  qu6d  mens  maxime  dicitur  intellectus.  Subjectum  autem 
virtutis  estmens,  utpatet  ex  definitione  virtutis  suprainducta  (qusest.  praec. 
art.  4).  Ergo  intellectus  est  subjectum  virtutis.^ 

CONCLUSIO.  —  Cum  virtus  sit  quae  simpliciter  et  actu  bonum  facit  habentem,  et 
opus  ejus  bonum  reddit ;  impossibile  est  intellectnm  esse  subjectum  virtutis  simpli- 
citer,  nisi  secundum  ordinem  ad  voluntatem,  quae  virtutis  simpliciter  subjectum  est. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (ibid.),  «  virtusest 
habitus  quo  aliquis  bene  utitur. »  Dupliciter  autem  habitus  aliquis  ordina- 
tur  ad  bonum  actum  :  uno  modo,  inquantum  per  hujusmodi  habitum  ac- 
quiritur  homini  facultas  ad  bonum  actum,  sicut  per  habitum  grammaticae 
habet  homo  facultatem  rcct6  loqucndi,  non  tamen  grammatica  facit  ut 
homo  semper  rectd  loquatur.  Potcst  enim  grammaticus  barbarizare,  aut 
soloecismum  facere,  et  eadem  ratio  est  in  aliis  scientiis  et  artibus.  Alio 
modo  aliquis  habitus  non  soltim  facit  facultatem  bene  agendi ,  sed  etiam 
facit  quod  aliquis  recte  facultate  utatur,  sicut  justitia  non  soliim  facit  qu6d 
homo  sit  promptae  voluntatis  ad  justa  operandum,  sed  etiam  facit  ut  just6 
operetur;  et  quia  bonum,  sicut  et  ens,  non  dicitur  simpliciter  aliquid  se- 
cundtim  id  quod  est  in  potentia,  sed  secundum  id  quod  est  in  actu,  ideo 
ab  hujusmodi  habitibus  simplicitcr  dicitur  homo  bonum  operari  et  esse 
bonus,  puta  quia  est  justus  vel  temperatus;  et  eadem  ratio  est  de  simili- 
bus.  Et  quia  «  virtus  est  quse  bonum  facit  habentem ,  et  opus  ejus  boimm 
reddit,  »  hujusmodi  habitus  simpliciter  dicuntur  virtutes,  quia  reddunl 
bonum  opus  in  actu,  et  simpliciter  faciunt  bonum  habentem.  Primi  ver6 
habitus  non  simpliciter  dicuntur  virtutes,  quia  iion  reddunt  bonum  opus 
nisi  in  quadam  facultate,  nec  simpliciter  faciunt  bonum  habentem.  Non 
enim  dicitur  simpliciter  aliquis  homo  bonus  ex  hoc  quod  est  sciens  vel  arti- 
fex;  seddicitur  bonus  solum  secundum  quid,  puta  bonus  grammaticus,  aut 
bonus  faber  :  et  propter  hoc  plerumque  scientia  et  ars  contra  virtutem 
dividitur,  quandoque  autem  virtutes  dicuntur,  ut  patet  (Ethic.  lib.  vi, 
cap.2,  infine,  ex  sensuD.  Thom.).  Subjectum  igitur  habitus,  qui  secundfim 
quid  dicitur  virtus,  potest  esse  intellectus  non  soICim  practicus,  sed  etiam 
intellectus  speculativus  absque  omni  ordine  ad  voluntatem;  sic  enim  Phi- 
losophus  (Ethic.  Ub.  vi,  cap.  3),  scicntiam,  sapientiam  et  intellectum,  et 
eliam  artem  ponit  esse  inteilectuales  virtutes.  Subjectum  vero  habitOs  qui 
simpliciter  dicitur  virtus,  non  potest  esse  nisi  voluntas  vel  aliqua  poten- 
tia,  secundum  quod  est  mota  a  voluntate.  Cujus  ratio  est,  quia  voluntas 
movet  omnes  alias  potentias,  qua^  ahquaUter  sunt  rationales,  ad  suos  ac- 
tus,  ut  supra  habitum  est  (quajst.  ix,  art.  4).  Et  ideo  quod  homo  actu  beno 


QU^ST.  LVl,  ART.  III  ET  IV.  93 

agat,  contingit  ex  hoc  quod  homo  habet  bonam  voluntatem.  Unde  virtus, 
quse  bene  facit  agere  in  actu,  non  soltim  in  facultate,  oportet  qu6d  vel  sit 
in  ipsa  voluntate,  vel  in  aliqua  potentia,  secundtim  qaod  est  a  voluntate 
mota.  Conlingit  autem  intellectum  k  voluntate  moveri,  sicut  et  alias  po- 
tentias;  considerat  enim  aliquis  aliquid  actu,  eo  quod  vult  Et  ideo  intel- 
lectus,  secundiim  qn5d  habet  ordinem  ad  voluntatem,  potest  esse  subjec- 
tum  virtutis  simpliciter  dictae.  Et  hoc  modo  intellectus  speculativus  vel 
ralio  est  subjectum  fidei :  movetur  enim  intellectus  ad  assentiendum  iis 
quae  sunt  fidei,  ex  imperio  voliintatis;  nullus  enim  credit  nisi  volens.  In- 
tellectus  vero  practicus  est  subjectum  prudentiae.  Cum  enim  prudentia  sit 
« recta  ratio  agibilium, »  requirituradprudentiamqu6d  homo  se  bene  habeat 
ad  principia  hujus  rationis  agendorum ,  quae  sunt  fines  ad  quos  bene  se 
habet  homo  per  rectitudinem  vomntatis,  sicut  ad  principia  speculabilium 
per  naturale  lumen  intellectiis  agentis.  Et  ideo  sicut  subjectum  scientiae, 
quae  est  «  ratio  recta  speculabilium,  »  est  intellectus  speculativus  in  or- 
dine  ad  intellectum  agentem;  ita  subjectum  prudentiae  est  intellectus 
practicusin  ordine  advoluntatem  rectam. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  verbum  Augustini  intelligendum  est 
de  virtute  simpiiciter  dicta;  non  qu6d  omnis  talis  virtus  sit  simpliciter 
amor,  sed  quia  dependet  aliqualiter  ab  amore,  inquantum  dependet  a  vo- 
luntate,  cujus  prima  affectio  est  amor,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xxv, 
art.  2). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  bonum  uniuscujusque  est  finis  ejus.  Et 
ideo  ciim  verum  sit  finis  intellectCis,  cognoscere  verum  est  bonus  actus 
intellectOs ;  unde  habitus  perficiens  inteliectum  ad  verum  cognoscendum 
vel  in  speculativis,  vel  in  praclicis,  dicitur  virtus. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ratio  illa  proceditde  virtute  simpliciter  dicta. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  irascibilis  et  concupiscibilis  sint  subjectum 

VIRTUTIS. 

Do  his  etiam  infra,  art. 5 ad  4,  et  Sent.  ii,  dist.  14,  qusst.  ii,  art.  2  acl  2,  et  De  rer.  qasst.  i,  art.  4. 

et  art.  ^O  ad  5. 

Ad  quartumsic  proceditur.  1.  Videtur  quod  irascibilis  et  concupiscibilis 
non  possint  esse  subjectum  virtutis.  Hujusmodi  enim  vires  sunt  commu- 
nes  nobis  et  brutis.  Sed  nunc  loquimur  de  virtute  secundum  qu6d  est  pro- 
pria  homini;  sic  enim  dicitur  virtus  humana.  Non  igitur  humanae  virtutis 
potest  esse  subjectum  irascibilis  et  concupiscibilis,  quae  sunt  partes  appeti- 
tiis  sensitivi,  ut  dictum  est  (part.  I,  quaest.  lxxxi,  art.  2). 

2.  Praeterea,  appetitus  sensitivus  est  vis  utens  organo  corporali.  Sed  bo- 
num  vktutis  non  potest  esse  in  corpore  hominis ;  dicit  enim  Apostolus 
(Rom.  VII,  18) :  Scio  qubd  non  habitat  in  carne  mea  bonum.  Ergo  appetitus 
sensitivus  non  potest  esse  subjectum  virtutis. 

3.  Praeterea,  Augustinus  probat  (lib.  De  moribus  Eccles.  cap.  5),  quod 
«  virtus  non  est  in  corpore,  sed  in  anima,  e6  qu6d  per  animam  corpus  re- 
gitur.  Unde  qu6d  aliquis  corporebene  utatur,  totum  refertur  ad  animam ; 
sicutsimihi  auriga  obtemperans,  equos  quibus  praeest,  rect6  regit,  hoc  to- 
tum  mihi  debetur.  »  Sed  sicut  anima  regit  corpus;  ita  etiam  ratio  regit  ap- 
petitum  sensitivum.  Ergo  totum  rationali  parti  debetur  quod  irascibilis  et 
concupiscibilis  rect6  regantur.  Sed  « virtus  est  qu^  rect6  vivitur, »  ut  supra 
dictum  est  (quaest.  lv,  art.  4).  Virtus  igitur  non  est  in  irascibili  et  concu- 
piscibili,  sed  solum  in  parte  rationali. 

4.  Praeterea,  «principalis  actus  virtutis  moralis  est  electio,  »  ut  dicitur 
Ethic.  lib.  VIII,  cap.  13,  in  fin.).  Sed  electio  non  est  actus  irascibilis,  ve] 


94  QU^ST.  LVI,  ART.  IV. 

conciipiscibilis  (1),  sed  rationis,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xiii,  art.  1). 
Ergo  virtus  moralis  non  est  in  irascibiii  et  concupiscibili,  sed  in  ratione. 
bedcoTi^ra  est  quod  fortitudo  ponitur  esse  in  irascibili,  temperantia  au- 
lem  in  concupiscibili ;  unde  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  iii,  cap.  10,  in 
princ),  quod  hae  virtutes  «  sunt  irrationabilium  partium.  » 

CONCLUSIO.  —  la  irascibili  et  concupiscibili,  ut  sunt  poleslates  appetitussensi- 
tivi,  nullavirlusest:sed  ut  subordinantur  rationi,  necesse  est  in  utraque  aliquam 
virtutem  esse,  quse  quaedam  est  illarum  ad  ralionem  ipsam  habilualis  conformilas. 
Respondeo  dicendum  quod  irascibilis  et  concupiscibilis  duplicitcr  consi- 
derari  possunt :  uno  modo  secundiim  se,  inquantum  sunt  partcs  appetitus 
sensitivi,  et  hoc  modo  non  competit  eis  quod  sint  subjectum  virtutis.  Alio 
modo  possunt  considerari  inquantum  participant  rationem  per  hoc  quod 
natae  sunt  rationi  obedire,  et  sic  irascibilis  vel  concupiscibihs  potest  esse 
subjectum  virtutis  humana).  Sic  enim  est  principium  humani  actOs,  in- 
quantum  participatrationem,  ct  in  his  potentiis  necesse  est  ponerevirtu- 
tes.  Quod  enim  in  irascibili  et  concupiscibili  sint  aliquse  virtutes  patet. 
Actus  enim  qui  progreditur  ab  una  potentia,secundum  quod  est  ab  alia 
mota,  non  potest  esse  perfectus,  nisi  utraque  potentia  sit  bene  disposita 
ad  actum;  sicut  actus  artificis  non  potest  esse  congruus,  nisi  etiamarti- 
fex  sit  bene  dispositus  ad  agendum,  et  etiam  ipsum  instrumentum.  In 
hisigiturcirca  quse  operatur  irascibilis  et  concupiscibilis,  secundumquod 
sunt  a  ratione  motse,  necesse  est  ut  aliquishabitus  perficiensad  bene  agen- 
dum  sit  non  soliim  in  ratione,  sed  etiam  in  irascibili  et  concupiscibili.  Et 
quia  bona  dispositio  potentiae  moventis  motae  attenditur  secundtim  con- 
formitatem  ad  potentiam  moventem ,  ideo  virtus  quse  est  in  irascibili  et 
concupiscibili,  nihil  aliud  est  quam  quaedam  habitualis  conformitas  ista- 
rum  potentiarum  ad  rationem. 

XAprimum  eTgodicendyxm^  quod  irascibilis  etconcupiscibilis  secundum 
se  consideratae,  prout  sunt  partes  appetitCis  sensitivi,  communes  sunt  no- 
bis  et  brutis;  sed  secundum  qu6d  sunt  rationales  per  participationem,  ut 
obedientes  rationi,  sic  sunt  propriae  hominis ;  et  hoc  modo  possunt  esse 
subjectum  virtutis  humance. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  sicut  caro  hominis  ex  se  quidem  non  ha- 
bet  bonum  virtutis,  fit  tamen  instrumentum  virtuosi  act\is,1nquantum 
movente  ratione,  membra  nostra  exhibemus  ad  serviendum  justitiffi;  ita 
etiam  irascibilis  et  concupiscibilis  ex  se  quidem  non  habent  bonum  virtu- 
tis,  sed  magis  infectionem  fomitis;  inquamtum  vero  conformantur  rationi, 
sic  in  eis  aggeneratur  bonum  virtutis  moralis. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  alia  ratione  regitur  corpus  abanima,  et  iras- 
cibilis  et  concupiscibilis  a  ratione.  Corpus  enim  ad  nutum  obedit  animae 
absque  contradictione  in  his  in  quibus  natum  est  ab  anima  moveri.  Unde 
Philosophus  dicit  (PoUt.  lib.  i,  cap.  3,  a  med.),  quod  «  anima  regit  corpus 
despotico  principatu,  »  idest,  sicut  dominus  servum,  et  ideo  totus  motus 
corporis  refertur  ad  animam;  et  propler  lioc  in  corpore  non  est  virlus, 
sed  sollim  in  anima.  Sed  irascibilis  et  concupiscibilis  non  obediunt^  ad 
nutum  rationi ;  sed  liabent  proprios  motus  suos,  quibus  interdum  rationi 
repugnant  :  unde  in  codem  iibro  (loc.  cit.)  Philosophus  dicit  qu6d  «ratio: 
regit  irascibilem  et  concupiscibilem  principatu  politico, »  quo  scilicet  rc- 
gimtur  liberi,  qui  habent  in  aliquibus  propriam  voluntatcm.  Et  propl(- 
lioc  etiam  oportet  in  irascibili  et  concupiscibiH  esse  aliquas  virtutes,  qm- 
bus  bene  disponantur  ad  actum. 

(I)  Cod.  Akan.,e(  concuviscilnlis. 


QU^ST.  LVI,  ART.  IV  ET  V.  95 

Ad  quartum  dicendum,  quod  in  electione  duo  sunt :  scilicet  intentio 
finis,  quae  pertinet  ad  virtutem  moralem,  et  prseacceptio  ejus  quod  est  ad 
finem,  quod  pertinet  ad  prudentiam,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  2  et  5}. 
Quod  autem  habeat  rectam  intentionem  finis  circa  passiones  animae,  hoc 
contingit  ex  bona  dispositione  irascibilis  et  concupiscibilis.  Et  ideo  virtu- 
tes  morales  circa  passiones  suntin  irascibili  et  concupiscibili;  sed  pruden- 
tia  est  in  ratione. 

ARTICULUS  V.   —  UTRUM  VIRES  APPREHENSIViE   SENSITIV^   SINT  SUBJECTUM 

VIRTUTIS. 
De  his  etiam  supra,  qusst.  L,  art.  5  a3  5,  et  Sent.  iii,  dist.  55,  qusest.  ii,  art.  4«  qusBst.  Q  ad  6,  et  Dc 

ver.  quffist.  I,  art.  5  ad  6. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  in  viribus  sensitivis  appre- 
hensivis  interiCis  possit  esse  aliqua  virtus.  Appetitusenimsensitivuspotest 
esse  subjectum  virtutis,  inquantum  obedit  rationi.  Sed  vires  sensitivae  ap- 
prehensivae  interiiisrationiobediunt*,  ad  imperium  enim  rationis  operatur 
et  imaginativa,  et  cogitativa,  et  memorativa.  Ergo  in  his  viribus  potest 
esse  virtus. 

2.  Prgeterea,  sicut  appetitus  rationalis,  qui  est  voluntas,  in  suo  actu  po- 
test  impediri  vel  etiam  adjuvari  per  appetitum  sensitivum-,  ita  etiam  intel- 
lectus  vel  ratio  potest  impediri  vel  etiam  juvari  per  vires  praedictas.  Sicut 
ergo  in  viribus  sensitivis  appetitivispotestesse  virtus,  ita  etiam  in  appre- 
hensivis. 

3.  Praeterea,  prudentia  est  quaedam  virtus,  cujus  partem  ponit  TuUius 
memoriam  in  sua  Rhetorica  (scil.  De  invent.  lib.  ii,  aliquant.  ante  fin.). 
Ergo  etiam  in  vi  memorativa  potest  esse  ahqua  virtus,  et  eadem  ratione  in 
ahis  interioribus  apprehensivis  viribus. 

Sed  contra  est  quod  omnes  virtutes  vel  sunt  intellectuales  vel  morales, 
ut  dicitur  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  4)  :  morales  autem  virtutes  omnes  sunt  in 
parte  appetitiva;  intellectuales  autem  in  intellectu  vel  ratione,  sicut  patet 
(Eth.  lib.  VI,  cap.  1).  NuUa  ergo  virtus  est  in  viribus  sensitivis  apprehen- 
6ivisinteritis(l). 

CONCLUSIO.  —  Cum  virtus  sit  habitus  perfeclus,  quo  nonnisi  bonum  opus  operari 
contingit;  in  viribus  apprehensivis  non  est  virtus,  qua  verum  cognoscitur 

Respondeo  dicendum  quod  in  viribus  sensitivis  apprehensivis  interiiis 
ponuntur  aliqui  habltus;  quod  patet  ex  hoc  prsecipue  quod  Philosophus 
dicit  (Ub.  De  memoria,  cap.  2,  circ.  med.),  quod  « in  memorando  unum  post 
aliud  operatur  consuetudo,  quae  est  quasi  quaedam  natura.  »  Nihil  autem 
estahud  habitus  consuetudinaUs  quam  habitudo  acquisita  per  consuetudi- 
nem,  quae  est  in  modum  naturae.  Unde  de  virtute  dicit  Tullius  in  sua  Rhe- 
tor.  (loc.  cit.  in  arg.  3),  quod  «  est  habitus  in  modum  naturae  rationi  con- 
sentaneus. » In  homine  tamen  idquod  ex  consuetudine  acquiritur  in  memo- 
ria,  et  in  aliis  viribus  sensitivis  apprehensivis,  non  est  habitus  per  se,  sed 
aliquid  annexum  habitibus  intellectivae  partis,  ut  supra  dictum  est  (art.  2 
hujus  quaest.  et  quaest.  l,  art.  4  ad  3).  Sed  tamen,  si  qui  sunt  habitus  in 
talibus  viribus,  virtutes  dici  non  possunt.  Virtus  enim  est  habitus  perfec- 
tus,  quo  non  contingit  nisi  bonum  operari.  Unde  oportet  quod  virtus  sit  in 
illa  potentia  quae  est  consummativa  boni  operis.  Cognitio  autem  veri  non 
consummatur  in  viribus  sensitivis  apprehensivis ;  sed  hujusmodi  vires 
sunt  quasi  praeparatorite  ad  cognitionem  intellectivam.  Et  ideo  in  hujus- 
modi  viribus  non  sunt  virtutes  quibus  cognoscitur  verum,  sed  magis  in 
inteilectu  vel  ratione. 

(I)  Ita  passim.  Nicolai  bic  ct  infra,  intcrnis. 


%  QUJEST.  LVI,  ART.  V  ET  VL 

Ad  primvm  ergo  dicendum,  qiiod  appetitus  sensitivus  se  habet  ad  volun- 
tatem,  quae  est  appetitus  rationis,  sicut  motus  ab  eo  •,  et  ideo  opus  appeti- 
tivae  virtutis  consummatur  in  appetitu  sensitivo,  et  propter  hoc  appetitus 
sensitivus  est  subjectum  virtutis.  Virtutes  autem  sensitivae  apprchensivae 
magis  se  habent  ut  moventes  respectu  intellectus(l),  eo  quod  «  phantas- 
mata  se  habcnt  ad  animam  intellectivam  sicut  coloresadvisum,»  ut  dicitur 
(Deanima,hb.  m,  text.l8),et  ideoopus  cognitionisin  intellectu  terminatur; 
etpropter  hoc  virtutes  cognoscitivae  sunt  in  ipso  intellectu  vel  ratione. 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  secundum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6dmemoria  non  ponitur  pars  prudentiae,  sicut 
species  est  pars  generis,  quasi  ipsa  memoria  sit  quaedam  virtus  per  se,  sed 
quia  unum  eorum  quae  requiruntur  ad  prudentiam,  est  bonitas  memoriae, 
ut  sic  quodammodo  se  habeat  per  modum  partis  integralis  (2). 

AllTICULUS  VL  —  UTRUM  VOLUNTAS  POSSIT   ESSE   SUBJECTUM  VIRTUTIS. 

Dc  his  eiiam  Sent.  iii,  dist.  25,  qusest.  i,  art.  4,  qusest.  I  corp.  et  ad  2  ct  5,  et  dist.  42,  cueesl.  ii,  art.  4, 

qujBst.  11  et  IV  corp.  et  De  ver.  quaest.l,  art.  5,  per  tot.  et  ^2  ad2,  et  quaest.  iii,  art.  2corp. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videlur  quod  voiuntas  non  sit  subjectum 
alicujus  virtutis.  Ad  id  enim  quod  convenit  potentiae  ex  ipsa  ratione  poten- 
tiae,  non  requiritur  ahquis  habitus.  Sed  de  ipsa  ratione  voluntatis,  cum  sit  in 
ratione,  secundum  Philosophum  (De  anima,  hb.  ni,  text.  42),  est  quod  tendat 
in  id  quod  est  bonum  secundum  rationem ;  ad  quod  ordinatur  omnis  virtus  : 
quiaunumquodque  naturaliter  appetit  propriumbonum.  Virtus  enimest«  ha- 
bitus  per modum  naturae  consentaneus  rationi,»  utTulliusdicitinsua  Rhet. 
(Deinvent.hb.ii,aliquant.a,nt.fin.7.Ergovoluntasnonestsubjectumvirtutis. 

2.  Praeterea,  omnis  virtus  aut  est  intellectuahs  aut  moralis,  ut  dicitur 
(Ethic.  hb.  I,  cap.  ult.  in  fm.  et  lib.  ii,  cap.  1  princ).  Sed  virtus  intellec- 
tualis  est  sicut  insubjecto  in  intellectu  et  ratione,  non  autem  in  volun- 
tate;  virtus  autem  moralis  est  sicut  in  subjecto  in  irascibili  et  concupis- 
cibili,  quae  sunt  rationales  per  participationem.  Ergo  nuUa  virtus  est  in 
voluntate  sicut  in  subjectb. 

3.  Praeterea,  omnes  actus  humani,  ad  quos  virtutes  ordinantur,  sunt 
voluntarii.  Si  igitur  respectu  aliquorum  humanorum  actuum  sit  aliqua  vir- 
tus  in  voluntate,  pari  ratione  respectu  omnium  actuum  humanorum  erit 
virtus  in  voluntate.  Autergo  in  nulla  alia  potentia  erit  aliqua  virtus,  aut 
ad  eumdem  actum  ordinabuntur  duae  virtutes ;  quod  videtur  inconve- 
niens.  Voluntas  ergo  non  potest  esse  subjectum  virtutis. 

Sed  contra  est  quod  major  perfeclio  requiritur  in  movente  quam  in 
moto.  Sed  voluntas  movet  irascibilem  et  concupiscibilem.  Multo  ergomagis 
debet  esse  virtus  in  voluntate  quam  in  irascibiU  et  concupiscibih. 

CONCLUSIO.  —  Virtules  quae  ordinant  affectum  hominis  in  Deum  vel  in  proxi- 
mum,  sunt  in  voluntate  sicut  in  subjecto ;  ut  charitas,  justitia,  et  hujusmodi. 

Respondeo  dicendum  quod  ciim  per  habitum  perficiatur  potentia  ad 
agendum,  ibi  indiget  potentia  habitu  perficiente  ad  bene  agendum  (qui 
quidem  habitus  est  virtus),  ubi  ad  hoc  non  sufficit  propria  ratio  potentiae. 
Omnis  autem  potentiae  propria  ratio  attenditur  in  ordine  ad  objectum. 
Unde  ciim,  sicut  dictum  est  (quaast.  i,  art.  2  ad  3,  et  quaest.  xiii,  art.  5 
ad  2),  objectum  voluntatis  sit  bonum  rationis  voluntati  proportionatum, 
quantiim  ad  hoc  non  indiget  voluntas  virtute  perticiente.  Sed  si  quod  bo- 
num  immineat  homini  volendum ,  quod  excedat  proportionem  volentis» 
sive  quantum  ad  totam  speciem  humanam  (sicut  bonum  divinum,  quod 

(4)  Subservinnt  enim  intellectui  qui  ab  ipsis  (2)  Ea  de  re  confcM-  2  2.  (iiiflcst.  XLIX,  art.  i. 

■«tipitrt  j){':fic!t  opas  pprfcdR!  r'»<'!-<W''>r>;'- 


QUvEST.  LVil,  ART.  1.  97 

transceridit  limites  humanse  naturae) ,  sive  quanttim  ad  individuum  (sicut 
bonum  proximi)  (1),  ibi  voluntas  indiget  virtute.  EL  ideo  hujusmodi  vir- 
tutes  quffi  ordinant  affectum  hominis  in  Deum  vel  in  proximum,  sunt  in 
voluntate  sicut  in  subjecto,  ut  charitas,  juslitia  et  hujusmodi. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ratio  illa  habet  locum  de  virtute  quae 
ordinat  ad  bonum  proprium  ipsius  volentis,  sicut  temperantia  el  fortitudo 
quae  sunt  circa  passiones  humanas,  et  aha  hujusmodi,  ut  ex  dictis  patet 
(in  corp.  art.). 

Ad  secundum,  dicendum ,  quod  «  rationale  per  participationem  »  non 
sohim  est  irascibiiiset  concupiscibilis,  sed  «  omnino,  id  est,  universaliter, 
appetitivum,  »  ut  dicitur  (Eth.  lib.  i,  cap.  ult.).  Sub  appetitivo  autem  com- 
prehenditur  voluntas;  et  ideo  si  qua  virtus  est  in  voluntate,  erit  moralis, 
nisi  sit  theologica,  ut  infra  patebit  (quaest.  lxii). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  quaedam  virtutes  ordinantur  ad  bonum  pas- 
sionis  moderatae;  quod  est  proprium  hujus  vel  illius  hominis;  et  in  tali- 
bus  non  est  necessarium  qu6d  sit  aliqua  virtus  in  voluntate,  cum  ad  hoc 
sufficiat  natura  potentiae,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.);  sed  hoc  soium  ne- 
cessarium  est  in  illis  virtutibus  quae  ordinaiitur  ad  aliquod  bonum  extrin- 
secum. 

QUiESTIO  LVIL 

DE  DISTmCTIONE  VIRTUTUM  mTELLECTUALIUM ,    IN   SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  distinctione  virtntum ;  et  primo  quantum  ad  virtu- 
tes  intellectuales ;  secundo  quantiim  ad  morales;  lertio  quantum  ad  theologicas.  Circa 
primum  quaeruntur  sex  :  1"  Utrum  habitus  intellectuales  speculativi  sint  virlutes.  — 
2"  Utriim  sint  tres,  scilicet  sapienlia,  scientia  et  intellectus.  —  3"  Utriim  habitus  in- 
tellectualis,  qui  est  ars,  sit  virtus.  —  4°  Utriim  prudentia  sit  virtus  dislincta  ab  arte. 
—  5"  Utriim  prudentia  sit  virtus  necessaria  homini.  —  6"  Utrum  eubuha,  synesis 
et  gnorae  (2)  sint  virtutes  adjunctse  prudeutiae. 
ARTICULUS  I.  —  UTRUM  habitus  intellectuales  speculativi  sint  virtutes. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  habitus  intellectuales  specu- 
lativi  non  sint  virtutes.  Virtus  enim  est  habitus  operativus,  ut  supra  dic- 
tum  est  (quajst.  lv,  art.  2).  Sed  habitus  specuiativi  non  sunt  operativi ;  dis- 
tinguitur  eniin  speculativum  a  practico,  id  est,  operativo  (3j.  Ergohabitus 
intellectuales  speculativi  non  sunt  virtutes. 

2.  Praeterea,  virtus  est  eorum  per  quae  fit  homo  felix,  sive  beatus,  eo  quod 
«  felicitas  est  virtutis  praemium,  »  ut  dicitur(Eth.  hb.  i,.cap.  9).  Sed  habitus 
intellectuales  non  considerant  actus  humanos  aut  aha  bona  humana  per 
quae  homo  beatitudinem  adipiscitur;  sed  magis  res  naturales  et  divinas. 
Ergo  hujusmodi  habitus  virtutes  dici  non  possunt. 

3.  Praiterea,  scientia  est  habitusspeculativus;  sed  scientia  et  virtus  disr 
tinguuntur,  sicut  diversa  genera  non  subalternatim  posita,  ut  patet  per 
Philosophum  (Top.  lib.  iv,  cap.  2,  loc.  2).  Ergo  habitus  speculativi  non 
sunt  virtutes. 

Sed  contra,  soli  habitus  speculativi  considerant  necessaria,  quae  impos^ 
sibile  est  aliter  se  habere.  Sed  PhilOsophus  ponit  (Ethic.  lib.  \i,  cap.  J,  ^ 
medv^  qaasdam  virtutes  intellectuaies  in  parte  animae  quae  considerat  ne- 

[W  Volunlas  indiget  quoque  virtute  in  oriline  (2)  Eubulia  bnna  consuUatio,  srnesis  intelli- 

ad  bonnni  propriuin  quod  vel  pro-pter  uaturoe  genlia,  gnome  sentenlia,  \aUiibrei\d\tnr. 

rorriiplioiieni ,  vel  propter  Ipsius  boni  cxcellen-  (5)  Juxla  grsecum  TroazTtxov  quod  in  babita 

tiam  esl  tliflicile.  Ideo  B.  Thonias  contineutiara  operativum,  in  effectu  operabile  signiiicat. 
in  volujitate  ponit  (2  2.  quaest.  CLY,  art.  5). 

lU.  4 


98  QU^ST.  LVll,  ART.  I  ET  II. 

cessaria,  quae  non  possunt  aliter  se  habere.  Ergo  habilas  intellectuales  spe- 
cuiativi  sunt  virtutes. 

CONCLUSIO.  —  Cum  habitus  intellectuales  speculativi  partem  appetitrvam  non 
perficianl,  sed  solam  intellectivara;  hactenus  tanlum  virlutes  dici  possunt,  quod 
bene  operandi  facultalem  faciant,  non  autem  quod  faciant  potentia  seu  habitu 
bene  uti. 

Respondeo  dicendum  quod  ctm  omnis  virtus  dicatur  in  ordine  ad  bo- 
num,  sicut  supra  dictiim  est  fquaest.  lv,  art.  3),  duplici  ratione  aliquis  ha- 
bitus  dicitur  virtus,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lvi,  art.  3)  :  uno  modo 
quia  facit  facultatem  bene  operandi;  alio  modo  quia  cum  facultate  facit 
eiiam  usum  bonum ;  et  hoc,  sicut  supra  dictum  est  (ibid.),  pertiuetsolum  ad 
illos  habitus  qui  respiciunt  partem  appetitivam,  eo  quod  vis  appetitiva 
animae  est  quae  facit  uti  omnibus  potentiis  et  habitibus.  Cum  igitur  habitus 
intellectuales  speculativi  non  perficiant  partem  appetitivam,  nec  aliquo 
modoipsam  respiciant,  sed  solam  intellectivam,  possunt  quidem  dici  vir- 
tutes,  inquantum  faciunt  facultatem  bonae  operationis  quae  est  considera- 
tio  veri,  hoc  enim  est  bonum  opus  intellectus-,  non  tamen  dicuntur  virtutes 
secundo  modo,  quasi  facientes  bene  uti  potentia  seu  habitu.  Ex  hoc  enim 
qu6d  aiiquis  habet  habitum  scientiae  speculativae,  non  inctinatur  ad  uten- 
dum  (1);  sed  ftt  potens  speculari  verum  in  his  quorum  habet  scientiam.  Sed 
quod  utatur  scientia  habit^,  hoc  est  movente  voluntate  :  et  ideo  virtus  quae 
perficit  voluntatem,  ut  charitas  vel  justitia,  facit  etiam  bene  uti  hujusmodi 
speculativis  habitibus.  Et  secundum  hoc  etiam  in  actibus  horum  habituum 
potest  esse  meritum,  si  ex  charitate  fiant,  sicut  Gregorius  dicit  (Moral. 
lib.  VI,  cap.  18,  parum  a  princ),  quod  «  contemplativa  est  majoris  meriti 
quam  activa.  » 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  duplex  est  opus,  scilic&t  exterius  et 
interius.  «  Praclicum  ergo  vel  operativum,  quod  dividitur  contra  specula- 
livum,  sumitur  ab  opere  exteriori,  ad  quod  non  habet  ordinem  habitus 
speculativus;  sed  tamen  habet  ordinem  ad  interius  opus  intellectCis,  quod 
est  speculari  verum;  et  secundiim  hoc  est  habitus  operativus. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  virtus  est  aliquorum  dupliciter  :  uno 
modo,  sicut  objectorum;  et  sic  hujusmodi  virtutes  speculativae  non  sunt 
eorum  per  quae  homo  fit  beatus;  nisi  forte  secundum  quod  ly  per  dicit 
causam  efficientem,  vel  objectum  completae  beatitudinis,  quod  est  Deus, 
quod  est  summum  speculabile  :  alio  modo  dicitur  esse  virtus  aliquorum 
siculactuum;  et  hoc  modo  virtutes  intellectuales  sunt  eortim  per  quae 
homo  fitbeatus;  tum  quia  actus  hamm  virtutum  possunt  esse  meritorii, 
sicut  dictum  est  (in  corp.  art.),  tum  etiam  quia  sunt  qua^dam  inchoatio 
perfecta;  beatitudinis  quae  in  contemplatione  veri  consistil,  sicut  supra 
dictum  est  (quaest.  iii,  art.  8). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  scientia  dividitur  contra  virtutem  secundo 
modo  dictam,  quae  pertinet  ad  vim  appetitivam. 
ARTICULUS  II.  —  UTRUM  sint  tantum  tres  habitus  intellectoxles  spegd- 

LATIVI,   SCILICET  SAPIENTIA,   SCIENTIA  ET  INTLLLECTUS. 

De  his  etiam  infra,  qnjBst.  LXVHI,  art.  7  corp.  et  2  2,  (jnBBst.  IV,  art.  8  corp.  et  qiiest.  XLYTI,  irt.  5 

corp.  etCoDt.  gent.  lib.  iii,  cap.  44  fin.  et  De  ver.  quajst.  1,  art.  \2  corp.  et  art.  43  corp. 

Ad  secuudupi  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  inconvenienter  distinguan-, 
tur  tres  virtutes  intellectuales  speculativae,  scilicet  sapientia,  scientia  etl 
intelleclus.  Species  enim  non  .debet  condividi  generi.  Sed  «  sapiehda  est 

{\)  Vel  sic  non  ex  eo  quod  hahet  habitum  est  ex  niovente  voluntate;  hoc  est,  ex  motu  vo- 
inclinalur  ud  ejus  usum  ;  sed  quod   utatur  eo        luntatis  procecltt. 


QU^ST.  LVII,  ART.  II.  S9 

qusedam  scientia,  »  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  vi,  cnp.  7).  Ergo  sapientia  non 
debet  condividi  scientiae  in  numero  virtutum  inlellectualium. 

2.  Prffiterea,  in  distinctione  potentiarum,  habituum  et  actuum,  quae  at- 
tenditur  secundum  objecta,  attenditur  principaiiter  distinctio  quae  est  se- 
cundum  rationem  formalem  objectorum,  ut  ex  supra  dictis  patet  (qu.  liv, 
art.  1  ad  1).  Non  ergodiversi  habitus  debentdistingui  secundtim  materiale 
objeclum,  sed  secundum  rationem  formalem  ipsius  objecti.  Sed  principium 
demonstrationisest  ratio  sciendi  conchisiones.  Non  ergo  intellectus  prin- 
cipiorum  debet  poni  habitus  alius,  aut  aha  virtus  a  scientia  conclusionum. 

3.  Prffiterea,  virtus  intellectualis  dicitur  quae  est  in  ipso  rationali  per 
essentiam.  Sed  ratio  etiam  specuiativa  sicut  ratiocinatur  syllogizando  de- 
monstrative,  ita  etiam  ratiocinatur  syllogizando  dialectice.  Ergo  sicut 
scientia,  quae  causatur  ex  syllogismo  demonstrativo,  ponitur  virtus  intel- 
lectualis  speculativa,  ita  etiam  et  opinio 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  3,  6  et  7)  ponit  has 
soltim  tres  virtutes  intellectuales  speculativas,  scilicet  sapientiam,  scien- 
tiam  et  intellectum. 

CX)NGLUSIO.  —  Tres  sunt  habitus  intellectuales  speculativi :  sapientia  qu?e  est  de 
maxime  cognoscibihbus  secundum  naturam,  quDad  nos  autem  uUimo  cognilis; 
scientia  quae  est  de  diversis  cognoscibiHum  generibus  per  ratiocinationem  quomodo- 
cumque  acceptis;  et  intellectus,  qui  est  simplex  et  certissima  primorum  principio- 
nmi  notitia. 

Respoftdeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  prgec),  virtus 
intellectualis  speculativa  est  per  quam  intellectus  speculativus  perficitur 
ad  considerandum  verum ;  hoc  enim  est  bonum  opus  ejus.  Verum  autem 
est  dupliciter  considerabile  :  uno  modo,  sicut  per  se  notum  (1);  alio  modo, 
sicut  per  aliud  notum.  Quod  autem  est  per  se  notum,  se  habet  ut  princi- 
pium,  et  percipitur  statim  ab  intellectu ;  et  ideo  habitus  perficiens  intellec- 
tum  ad  hujusmodi  veri  considerationem  vocaturintellectus  qui  est  habitus 
principiorum.  Verum  autem  quod  estper  aliud  notum,  non  statim  percipi- 
tur  ab  intellectu,  sed  per  inquisitionem  rationis;  et  se  habet  in  ratione  ter- 
mini.  Quod  quidem  potest  esse  dupliciter :  uno  modo,  ut  sit  ultimum  in  ali- 
quo  genere;  alio  modo,  ut  sit  ultimum  respectu  totius  cognitionis  huma- 
nae.  Et  quia  «  eaquae  sunt  posterius  nota  quoad  nos,  sunt  priora,  et  magis 
nota  secundum  naturam,  »  ut  diciiur  (Phys.  lib.  i,  text,  2  et  3),  ideo  id 
quod  est  ultimum  respectu  totius  cognitionis  humanae,  est  id  quod  est  pri- 
mum  et  maxime  cognoscibile  secundum  naturam.  Et  circa  hujusmodi  est 
sapientia  (2),  quae  «  considerat  altissimas  causas, »  ut  dicitur  (Metaph.  lib.  i, 
cap.  1  et  2),  unde  convenienter  judicatet  ordinatde  omnibus,  quia  judi- 
cium  perfectum  et  universale  haberi  non  potest  nisi  per  resolutionem  ad 
primas  causas.  Ad  id  vero  quod  est  ultimum  in  hoc  vel  in  illo  genere  co- 
gnoscibilium,  perficit  intellectum  scientia;  et  ideo  secundum  diversa  ge- 
nera  scibilium  sunt  diversi  habitus  scientiarum,  cum  tamen  sapientia  non 
sit  nisi  una. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  sapientiaest  quaedam  scientia,  inquan- 
tum  habet  id  quodest  commune  omnibus  scientiis,  ut  scilicet  ex  principiis 

(4)  Dicitur  per  se  notum  quod  est  evidens;  Habet  enim  perfectiori  modo  quidquid  scientia 

hinc  prima  principia  dicuntur  per  se  nota.  et  intelleclus  complecluntiir.  Utitnr  enim  prin- 

(2)  Sapientia  hir  accipitur  generaliter  pro  ha-  cipiis  per  se  notis,  deducendo  inde  conclusiones, 

bitu  quo  quis  prompte  assentitur  illis  necessariis  quod  scientise  ofiicium  est,  et  principia  per  se 

quae  uUimo  ad  humanam  notitiam  possunt  per-  nota  esse  vera  ex  terminis  judicat,  quod  ad  in- 

venire.  Scientiam  el  intellectum  continet ,  sicut  tellectum  pertinet. 
totum  potentiale  suas  partes  continere  dicitur. 


iOO  QU^ST.  LVII,  ART.  II  ET  III. 

conclusiones  demonstret.  Sed  quia aliquid habet proprium  supra alias  scien- 
tias,  inquantum  scilicet  de  omnibus  judicat,  et  non  soltim  quantiim  ad  con- 
clusiones,  sed  etiam  quantum  ad  prima  principia;  ideo  habet  ratif>nem 
perfectioris  virtutis  quam  scientia. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  quando  ratio  objecti  sub  uno  actu  refertur 
ad  potentiam  vel  habitum,  tunc  non  distinguuntur  habitus  vel  potentiae  pe- 
n^s  rationem  objecti,  et  objectum  materiale;  sicut  ad  eamdem  potentiam 
visivam  pertinet  videre  colorem  et  lumen,  quod  est  ratio  videndi  colorem, 
et  simul  cum  ipso  videtur.  Principia  vero  demonstrationis  possunt  seorsum 
considerari,  absque  hoc  quod  considerentur  conclusiones.  Possunt  etiam 
considerari  simul  cum  conciusionibus,  prout  principia  in  conclusiones  de- 
ducuntur.  Considerare  ergo  hoc  secundo  modo  principia  pertinet  ad  scien- 
tiam,  quae  considerat  etiam  conclusiones ;  sed  considerare  principia  secun- 
dum  seipsa,  pertinet  ad  intellectum.  Unde  si  quis  recte  consideret,  islae  tres 
virtutes  non  ex  aequo  distinguuntur  ab  invicem,  sed  ordine  quodani;  sicut 
accidit  in  totis  potentialibus,  quorum  una  pars  est  perfectior  altera,  sicut 
anima  rationalis  est  perfectior  quam  sensibilis,  et  sensibilis  quara  vegeta- 
bilis.  Hoc  enim  modo  scientia  dependetab  intellectu  sicut  a  principaliori : 
etutrumque  dependet  a  sapientia  sicut  a  principalissimo,  quaesub  secon- 
tinet  et  intellectum  et  scientiam,  ut  de  conclusionibus  scientiarum  dijudi- 
cans,  et  de  principiis  earumdem. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  supra  dictum  est  (qusest.  lv,  art.  3  et 
4),  habitus  virtutis  determinate  se  habet  ad  bonum,  nuUo  autem  modo  ad 
malum.  Bonum  autem  intellectus  est  verum,  malum  autem  ejus  est  falsum. 
Unde  soli  illi  habitus  virtutes  intellectuales  dicuntur,  quibus  semper  dici- 
tur  verum,  et  nunquam  falsum.  Opinio  vero  et  suspicio  possunt  esse  veri  et 
falsi  (1) ;  et  ideo  non  sunt  intellectuales  virtutes,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  vi, 
cap.  3,  in  princ). 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  habitus  intellectualis  qui  est  ars,  sit  viutus. 

De  his  etiam  infra,  quast.  xcr.l,  art.  \  corp.  et  part.  I,  quaest.  xxil,  art.  2  corp.  et  2  2,  qusest.  XLVII, 

art.  5  corp.  el  De  ver.  quaest.  v,  art.  \  corp.  et  Eth.  lib.  I,  post  princ, 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  ars  non  sit  virtus  intellectua- 
lis.  Dicit  enim  Augustinus  (De  libero  arbitrio,  lib.  ii,  cap.  48  et  19],  qu6d 
«  virtute  nuilus  male  utitur.  »  Sed  arte  aliquis  male  utitur;  potest  enim 
aliquis  artifex  secundum  scientiam  artis  suae  male  operari.  Ergo  ars  non 
est  virtus. 

2.  Praiterea,  virtutis  non  est  virtus.  Artis  autem  est  aliqua  virtus,  ut  di- 
citur  fEth.  lib.  vi,  cap.  5,  circ  fin.).  Ergo  ars  non  est  virtus. 

3.  Prtfiterea,  artes  iiberales  sunt  excellentiores  quam  artes  mechanicae. 
Sed  sicut  artes  mechanicae  sunt  practicae;  ita  artes  liberales  sunt  specula- 
tivae.  Ergo,  si  ars  esset  virtus  intellectualis,  deberet  virtutibus  speculativis 
annumerari. 

Sed  contra  est  qu6d  Philosophus  (Ethic  lib.  vi,  cap.  3  et  4)  ponit  artem 
esse  virtutem ;  nec  tamen  connumerat  eam  virtutibus  speculativis,  quarum 
subjectum  ponit  scientificam  partem  animae. 

CONCLUSIO.  —  Sicut  habitus  speculativi,  sic  et  ars  rationem  drtutis  eatenus  tan- 
tum  habet,quatenusfacultalem  bene  operandi  prastat;  non  autem  quasi  potentia 
seu  habilu  bene  uti  faciat.  "^ 

Respondeo  dicendum  qu6d  ars  nihil  aliud  est  quam  «  ratio  recta  aliquo- 
rum  operum  faciendorum ;  «  quorum  tamen  bonum  non  consistit  in  eo 

(t)  Dicit  quoque  B.  Tliomas  (De  verit.  qua;st.  lus  intellectualis,  quia  ei  contingit  falsum 
XViii,  art.  i6) :  Uabilut  operativu$  non  est  vir-       dicere.  v '',  "^ 


QVMST.  LVII,  ART.  III  ET  IV.  101 

qu6d  appetitus  humanus  aliquo  modo  se  habet,  sed  in  eo  quod  ipsum  opus 
quod  fit,  in  se  bonum  est.  Non  enim  pertinet  a(^  laudem  artificis,  inquan- 
tum  artifex  est,  quavoluntate  opus  facit,  sedquale  sit  opus  quod  facit.  Sic 
igitur  ars,  proprie  loquendo,  habitus  operativus  est.  Et  tamen  in  aliquo  con- 
venit  cum  liabitibus  speculativis,  quia  etiam  ad  ipsos  habitus  speculativos 
pertinet,  quaiiter  se  habeat  res  quam  considerant,  non  autem  qualiter  se 
habeat  appetitus  humanus  ad  illam.  Dummodo  enim  verum  geometra  de- 
monstret,  non  refert  qualiter  se  habeat  secundum  appetitivam  partem, 
utrtim  sit  laetus  vel  iratus,  oicut  nec  in  artifice  refert,  ut  dictum  est  (hic 
sup.).  Et  ideo  eo  modo  ars  habet  rationem  virtutis,  sicut  et  habitus  specu- 
lativi,  inquantum  scilicet  nec  ars,  nec  iiabitus  speculativus  faciunt  bonum 
opus  quantum  ad  usum,  quod  est  proprium  virtutis  perficientis  appetitum, 
sed  soltim  quantum  ad  facultatem  bene  agendi. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d,  ctim  ahquis  habens  artem  operatur 
malum  artificium,  hoc  non  est  opus  artis,  imo  est  contra  artem ;  sicut  etiam 
ciim  aliquis  sciens  verum  mentitur,  hoc  quod  dicit  non  est  secundiim  scien- 
tiam,  sed  contra  scientiam.  Undesicut  scientia  se  habet  ad  bonum  semper, 
ut  dictum  est  (arl.  prsec.  ad  3),  ita  et  ars;  et  secundtim  hoc  dicitur  virtus. 
In  hoc  tamen  deficit  a  perfecta  ratione  virtutis,  quia  non  facit  ipsum  bo- 
num  usum,  sed  ad  hoc  ahquid  ahud  requiritur  (1);  quamvis  bonus  usus 
sine  arte  esse  non  possit. 

Ad  secimdum  dicendum,  quod  quia  ad  hoc  ut  homo  bene  utatur  arte 
quam  habet,  requiritur  bona  voluntas,  quse  perficitur  per  virtutem  mora- 
lem,  ideo  Philosophus  dicit  quod  artis  est  virtus,  scilicet  moralis,  inquan- 
tum  ad  bonum  usum  ejus  ahqua  virtus  moralis  requiritur.  Manifestum  est 
enim  qu6d  artifex  per  justitiam,  quae  facit  voluntatem  rectam,  incUnatur  ut 
opus  fidele  (2)  faciat. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  etiam  in  ipsis  speculabihbus  est  aliquid  per 
modumcujusdamoperis,  putaconstructiosyllogismiautorationiscongruae, 
aut  opus  numerandi  vel  mensurandi.  Et  ideo  quicumque  ad  hujusmodi 
opera  rationis  habitus  speculativi  ordinantur,  dicuntur  per  quamdam  si- 
nilitudinem  artes,  scilicet  Hberales,  ad  differentiam  illarum  artium  quae 
Dfdinantur  ad  opera  per  corpus  exercita,  quae  sunt  quodammodo  serviles, 

quantum  corpus  servihter  subditur  animae,  et  homo  secundiim  animam 
st  liber.  IUse  ver6  scientise  quae  ad  nulium  hujusmodi  opus  ordinantur, 

mpliciter  scientiae  dicuntur,  non  autem  artes.  Necoportet,  siliberales  ar- 
es  sunt  nobiiiores,  qu6d  magis  eis  conveniat  ratio  artis. 

ARTICITLUS  IV.  —  utrum  prudentia  sit  virtus  distincta  ab  arte. 

De  his  etiara  infra,  art.  5  ad  ^,  et  2  2,  quaest.  XLVll,  art.  4  ad  2. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  prudentia  non  sit  alia  vir- 
iis  ab  arte.  Ars  enim  est  ratio  recta  aliquorum  operum.  Sed  diversa  ge- 
era  operum  non  faciunt  ut  aliquid  amittat  rationem  artis  :  sunt  enim  di- 
ersaj  artes  circa  opera  valde  diversa.  Ciim  igitur  etiam  prudentia  sit  quae- 
am  ratio  recta  operum,  videtur  quod  etiam  ipsa  debeat  dici  ars. 

2.  Praeterea,  prudentia  magis  convenit  cum  arte  quam  habitus  specula- 
vi;  utrumque  enim  eorum  est  circa  contingens  aliter  se  haberc,  ut  dici- 
ir  (Elhic.  lib.  vi,  cap.  4  et  5).  Sed  quidam  habitus  speculatividicunturar- 

s.  Ergo  mult6  magis  prudentia  debet  dici  ars. 

[\]  Scilicet  rectitudo  sive  bonitas  vqluntatis  et  quam  ex  fulelilate  quisque  observare  tenefur  in 

*  consiquens  ipsa  moralis  virtus  qusB  rectiO-  agendo  ;  siciit  (Prov.  XII,  v.  22) :  Qui  fideliler 

voluiitalem  vel  bonaiu  iacit.  agnnt  Deo  placent^  non  fraudulentcr  ac  dolose. 
(2l   Sivo  rectum   et  ajquitaitl   correspondens 


102  QU^ST.  LVII,  ART.  IV. 

3.  Praeterea,  ad  prudentiam  perlinet  bene  consiliari,  iit  dicitur  (Ethic. 
lib.  VI,  cap.  5).  Sed  etiam  in  quibusdam  artibus  consiliari  contingit,  ut  di- 
citur  (Elhic.  lib.  iii,  cap.  3),  sicut  in  arte  militari,  et  gubernativa,  et  medi- 
cinah.  Ergo  prudentia  ab  arte  non  distinguitur. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  distinguit  prudentiam  ab  arte  (Ethic. 
lib.  VI,  cap.  5). 

CONCLUSIO.  —  Cum  prudentia  recta  asibilium  ab  homine  existens  ratio,  rectum 
hominis  appetitum  exisjat,  ars  vero  sit  ratio  factibilium  non  praesupponens  appeti- 
tum  I  •iclum;  oportet  ipsam  ab  arle  distinctam  virtutem  esse. 

Re  ^ndeo  dicendum  quod  ubi  invenitur  diversa  ratio  virtutis,  ibi  opor- 
tetvirtutesdistingui.  Dictum  est  autem  supra  (art.  \  hujusquaest.  et  quaest. 
Lvi,  art.  3),  quodaliquis  habitushabetrationemvirtutis  ex  hoc  soliimquod 
facit  facultatem  boni  operis ;  aliquis  autem  ex  hoc  quod  facit  non  solCim 
facultatem  boni  operis,  sed  etiam  usum.  Ars  autem  facit  solum  facuUatem 
boui  operis,  quia  non  respicit  appetitum  :  prudentia  autem  non  solum  fa- 
cit  boni  operis  facultatem,  sed  etlam  usum ;  respicit  enim  appetitum,  tan- 
quam  praesupponens  rectitudinem  appetitOs.  Cujus  differentise  ratio  est, 
quia  ars  est «  recta  ratio  factibilium, »  prudentia  vero  est «  recta  ratio  agibi- 
lium.  »  Differtautem  facere  et  agere :  quia,  ut  dicitur  (Metaph.  lib.  ix,  text. 
16),  «  factio  est  actus  transiens  in  exteriorem  materiam,  »  sicnt  aedificare, 
secare,  et  hujusmodi ;  «  agere  autem  est  actus  permanens  in  ipso  agente,  » 
sicut  videre,  velle,  ethujusmodi.  Sic  igitur  se  habet  prudentia  ad  hujus- 
modi  actus  humanos,  qui  sunt  usus  potentiarum  et  habituum,  sicut  se  ha- 
bet  ars  adexteriores  factiones;  quia  utraque  est  perfecta  ratio  respectuil- 
lorum  ad  quae  comparatur.  Perfectio  autem  et  rectitudo  actionis  in  specu- 
lativis  dependet  ex  principiis,  ex  quibus  ratio  syllogizat ;  sicut  dictum  est 
(art.  2  hujusquaest.  ad  2),  quodscientia  dependet  ab  intellectu,  qui  estha- 
bilus  principiorum,  et  praesupponit  ipsum.  In  humanis  autem  actibus  se 
habent  fines  sicutprincipia  in  speculativis,  ut  dicitur  (tinic.  iib.  vii,  cap. 
8,  a  med.).  Et  ideo  ad  prudentiam,  quae  est  «  recta  ratio  agibiUum,  »  re- 
quiritur  quod  homo  sit  bene  dispositus  circa  fines ;  quod  quidem  est  per 
appetitum  rectum.  Et  ideo  ad  prudentiam  requiritur  moralis  virtus,  per 
quam  fit  appetitus  rectus.  Bonum  autem  artificialium  non  est  bonum  ap- 
petitCis  humani,  sed  bonum  ipsorum  operum  artificialium ;  et  ideo  ars  non 
praesupponit  appetitum  rectum.  Et  inde  est  qu6d  magis  laudatur  artifex 
qui  vulens  peccat,  quam  qui  peccat  nolens;  magis  autem  contra  pruden- 
tiam  est  quod  aliquis  peccat  volens  quam  nolens,  quia  rectitudo  voluntatis 
est  de  ratione  prudentiae,  non  autem  de  ratione  artis.  Sic  igitur  patet  qu6d 
prudentia  est  virtus  distincta  ab  arte  (i). 

AdpWmMwiergodicendum,  qu6d  diversa  genera  artificialium  omnia  sunt 
extra  hominem,  et  ideo  non  diversificatur  ratio  virtutis.  Sed  prudentia  est 
recta  ratio  ipsorum  actuum  huraanorum,  unde  diversificatur  ratio  virtutis, 
ut  dictum  est(in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  prudentia  magis  convenit  cum  arte  quam 
habitus  speculativi,  quanttim  ad  subjectum  et  materiam;  utrumque  enim 
est  in  opinativa  parte  animae^et  circa  contingens  aliter  se  habere.  Sed  ars 
magis  convenit  cum  habitibus  speculativis  in  ratione  virtutis,  quam  cum.^ 
prudentia,  ut  ex  dictis  patet  (art.  praec). 

Ad  iertium  dicendum,  quod  prudentia  est  bene  consiliativa  de  his  quae 
pertinentad  totam  vitam  hominis,  et  ad  ultimum  finem  vitae  humanae.  Sed 

(4)  Ex  iisqiiaearticulissuperioiibusdictasunt,  tuales,  sapienliam,  scientiana,  intellectum,  ar- 
couscqucns  est  quinque  esse  virtules  intellec-        tem  et  prudentiam. 


QU^ST.  LVII,  ART.  IV  ET  V.  i03 

in  artibus  aliquibus  est  consilium  de  his  quse  pertinent  ad  fines  proprios 
illarum  artium.  Unde  aliqui,  inquantum  sunt  bene  consiliativi  in  rebus 
bellicis  vel  nauticis,  dicuntur  prudentesduces,  vel  gubernatores,  non  au- 
tem  prudentes  simpliciter;  sed  iili  solum  qui  bene  consiliantur  de  liis  quae 
conferunt  ad  lotam  vitam. 

ARTICUHJS   V.  —  UTRUM  PRUDENTIA  SIT  VIRTUS  iNECESSARIA  HOMINI. 
De  his  etiam  2  2,  qusest.  LI,  art.  ^l  ad  5,  et  De  ver.  qusst.  I,  art.  6  corp. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  prudenlia  non  sit  virtus  ne- 
cessaria  ad  bene  vivendum.  Sicut  enim  se  habet  ars  ad  factibilia,  quorum 
est  ratio  recta-,  ita  se  habet  prudentia  ad  agibilia,  secundum  quae  vita  ho- 
minis  consideratur.  Esi  enim  eorum  recta  ratio  prudentia,  ut  dicitur 
\Ethic.  lib.  VI,  cap.  5).  Sed  ars  non  est  necessaria  in  rebusfactibilibus,  nisiad 
hoc  quod  fiant,  non  autem  postquam  suntfactfe.  Ergonecprudentia  est  ne- 
cessaria  homini  ad  bene  vivendum,  postquam  est  virtuosus;  sed  forte  so- 
Itun  qiiantum  ad  hoc  ut  virtuosus  fiat. 

2.  Praeterea,  prudentia  est  «  per  quam  rect^  consiliamur,  »  ut  dicitur 
(Eth,  lib.  VI,  loc.cit.).  Sed  homo  potest  ex  bono  consiho  agere;  non  soHim 
proprio,  sed  etiam  alieno.  Ergo  non  est  necessarium  ad  bene  vivendum 
quod  ipse  homo  habeat  prudentiam ;  sed  sufficit  quod  prudentum  consilia 
sequatur. 

3.  Praeterea,  virtus  intellectualis  est  secundum  quam  contingit  semper 
dicere  verum,  ei  nunquam  faisum.  Sed  hoc  non  videiurcontingere  secun- 
dum  prudentiam;  non  enim  est  humanum  quod  in  consiliando  de  agen- 
dis  nunquam  erretur,  cum  humana  agibilia  sint  contingentia  aliterse  ha- 
bere;  undedicitur(Sap.  ix,  \A)  :  Cogitationes  mortalium  timidx,  etincertx 
providentlx  nostrx,  Ergo  videtur  quod  prudentia  non  debeat  poni  in- 
tellectualis  virtus. 

Sed  coiitra  est  quod  (Sap.  viii,  7)  connumeratur  aliis  virtutibus  necessa- 
riis  ad  vitam  humanam,  cum  dicitur  de  divina  sapientia :  Sobrietatem  et 
prudentiam  docet,  justitiam  et  virtutem,  quibus  utilius  nihil  est  in  hac  vita 
hominibus. 

CONCLUSIO.  —  Prudentia,  cum  sit  virtus  dirigens  hominem  in  finem,  praestans 
illi  debita  et  convenicntia  media ,  quam  maxime  nec^ssaria  est  homini  ad  bene  vi- 
vendum. 

Respondeo  dicendum  quod  prudentia  est  virtus  maxim^  necessaria  ad 
vHam  hnmariam,  Bene  enim  viverc  consistit  in  bene  operari.  Ad  hoc  au- 
tem  quod  aliquis  bene  operetur,  non  solum  requiritur  quid  faciat,  sed 
etiam  quomodo  faciat;  ut  sciHcet  secundum  electionem  rectam  operetur, 
iion  solum  ex  impetu  aut  passione.  Ctim  autem  electio  sit  eorum  quas 
suntadfinem,  rectitudo  electionis  duo  requirit,  scilicet  debitum  linem, 
et  id  quod  convenienter  ordinatur  ad  debitum  tinem.  Ad  debituni 
autem  finem  homo  convenienter  disponitur  per  virtutem,  quae  per- 
ficit  partem  animae  appetitivam,  cujus  objectum  est  bonum  et  iinis. 
Ad  id  autem  quod  convenienter  in  finem  debitum  ordinatur,  oportet 
guod  homo  recte  disponatur  per  habitum  rationis;  quia  consiliari  et 
eligere  (quae  sunt  eorum  quae  sunt  ad  finem),  sunt  actus  rationis.  Etideo 
necesse  est  in  ratione  esse  aliquam  virtutem  intellectualem,  per  quam 
perficiatur  ratio  ad  hoc  quod  convenienter  se  habeat  ad  ea  quae  suiit  ad 
finem,  et  haec  virtus  est  prudentia.  Unde  prudentia  est  virtus  necessaria 
ad  bene  vivendum. 

Adprimum  ergo  dicendum,  quod  bonum  artis  consideratur  non  in  ipso 
artifice,  sed  magis  in  ipso  artiflciato,  cum  ars  sit  ratio  recta  factibilium; 


i04  QUiEST.  LVII,  ART.  V  ET  VI. 

factio  enim  in  exteriorem  materiam  transiens  non  est  perfectio  facientis, 
sed  facti,  sicut  motus  est  actus  mobilis.  Ars  autem  circa  factibilia  est.  Sed 
prudentiae  bonum  attenditur  in  ipso  agente,  cujus  perfe(-tio  est  ipsum 
agere;  estenim  prudentia  recta  ratio  agibilium,  ut  dictum  est  fart.  praec. 
et  arg.  1  hujus  art.).  Et  ideo  ad  arlem  non  requiritur  quod  artifex  bene 
operetur,  sed  quod  bonum  opus  faciat.  Requireretur  autem  magis  quod  ip- 
sum  artificiatum  bene  operaretur,  sicut  quod  cultellus  bene  incideret, 
vel  serra  bene  secaret,  si  proprium  horum  esset  agere,  et  non  magis  agi, 
quia  non  habent  dominium  sui  actus.  Et  ideo  ars  non  est  necessaria  ad 
bene  vivendum  ipsi  artifici,  sedsolumad  faciendum  ipsum  arLificiatum 
bonum,  et  ad  conservandum  ipsum ;  prudentia  autem  est  necessaria  ho- 
mini  ad  bene  vivendum,  non  solum  ad  hoc  quod  fiat  bonus. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  dum  homobonum  operatur  non  secundiim 
propriam  rationem,sed  motus  ex  consilio  alterius,  nondum  est  omnino 
perfecta  operatio  ipsius  quantum  ad  rationem  dirigentem,  et  quantum  ad 
appetitum  moventem ;  unde,  si  bonum  operetur,  non  tamen  simpliciter 
bene ;  quod  est  bene  vivere. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  verum  intellectus  practici  aliter  accipitur 
quam  verum  intellectus  speculativi,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  2).  Nam 
verum  intellectus  speculativi  accipitur  per  conformitatem  intellectus  ad 
rem.  Et  quia  intellectus  non  potest  infallibiliter  conformari  in  rebus 
contingentibus,  sed  solum  in  necessariis;  ideo  nullus  habitus  spe- 
culativus  contingentium  est  intellectualis  virtus,  sed  solum  est  circa 
necessaria.  Verum  autem  intellectus  practici  accipitur  per  conformi- 
tatem  ad  appetitum  rectum ;  quaequidem  conformitas  in  necessariis  locum 
non  habet,  quae  voluntate  humana  non  fiunt;  sed  solum  in  contingenti- 
bus,  quae  possunt  a  nobis  fieri,  sive  sint  agibilia  interiora,  sive  factibilia 
exteriora.  Et  ideo  circa  sola  contingentia  ponitur  virtus  intellectds  prac- 
tici;  circa  factibilia  quidem  ars,  circa  agibiiia  vero  prudentia. 

ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  EUBULIA,   SYNESIS  ET  GNOME  SINT  VIRTUTES  ADJUNCTiE 

PRUDENTI.E. 

De  his  etiam  part.  I,  qusest.  XXII ,  art.  'I  ad  'l ,  et  2  2,  qusest.  XLIX  corp.  fin.  et  qusest.  Li,  per  tot.  et 
quaest.  Lll,  art.  2  corp.  et  Sent.  Ill,  dist.  53,  quaest.  Ill,  art.  \  ,  quaest.  lll  etlV,  et  De  ver. 
quffist.  II,  art.  \2  ad  23,  et  quaest.  V,  art.  \  corp. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  4.  Videtur  qu6d  inconvenienter  adjungantur 

>  prudentiae  eubulia^  synesis  et  gnome.  Eubulia  enim  «  est  habitus  quo  bene 

consiliamur, «  ut  dicitur  (Eth.  lib.  vi,  cap.  9).  Sed  bene  consiliari  pertinet 

ad  prudentiam,  ut  in  eodem  hb.  dicitur  (cap.  5).  Ergo  eubulia  non  est  vir- 

tus  adjuncta  prudentiae ;  sed  magis  est  ipsa  prudentia. 

2.  Prffiterea,  ad  superiorem  pertinet  de  inferioribus  judicare.  Illa  ergo 
virtus  videtur  suprema,  cujus  est  actus  judicium.  Sed  synesis  est  bene  ju- 
dicativa.  Ergo  synesis  non  est  virtus  adjuncta  prudentiae,  sed  magis  ipsa 
est  principalis. 

3.  Praeterea,  sicut  diversa  sunt  ea  de  quibus  est  judicandum;ita  etiam 
diversa  sunt  ea  de  quibus  est  consiliandum.  Sed  circa  omnia  consiliabilia 
ponitur  virtus  una,  scilicet  eubulia.  Ergo  ad  bene  judicandum  de  agendis 
non  oportet  ponere  praeter  synesim  aliam  virtutem,  scilicet  gnomen. 

4.  Praeterea,  TulUusponitin  sua  Rhetor.  (De  invent.  lib.  ii,  aliquant.  ante 
fin.),  tres  alias  partes  prudentiae,  scilicet  «  memoriam  prsetcritorum,  intel- 
ligentiam  praesentium,  et  providentiam  futurorum.  »  Macrobius  etiam  po- 
nit  super  Somnium  Scipionis  (lib.  i,  cap.  8),  quasdam  alias  partes  pruden- 


QU.^ST.  LVII,  ART.  VI.  105 

tise,  scilicet  caiUionem,  docilitatem,  etalia  hujusmodi.  Non  videntur  igitur 
soise  hujusmodi  virtutesprudentise  adjungi. 

Sed  contra  est  auctoritas  Philosophi  (Eth.  lib.  vi,  cap.  9,  10  et  11),  qui 
hastres  virtutes  ponit  prudentiae  adjunctas. 

CONCLUSIO.  —  Cum  prudentia  sit  virlus  praeceptiva,  convenienter  ei  tanquam 
principaliori,  eubuliaque  est  consiliativa,  cum  synesiet  gncme,  quae  virlutes  sunt 
judicativae,  adjunguulur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  in  omnibus  potentiis  ordinatis  illa  est  prin- 
cipalior  quae  ad  principaliorem  actum  orditiatur.  Circa  agibiUa  autem  hu- 
mana  tres  actus  rationis  inveniuntur :  quorum  primus  est  consiliari,  se- 
cundus  judicare,  tertius  est  praecipere  (1).  Primi  autem  duo  respondent 
actibus  intellectiis  speculativi,  qui  sunt  inquirere  et  judicare;  nam  consi- 
lium  inquisitio  quaedam  est.  Sed  tertiusactus  est  proprie  practici  intellec- 
tCis,  inquantum  est  operativus:  non  enim  ratio  habet  prsecipere  ea  quae 
per  hominem  fieri  non  possunt.  Manifestum  est  autem  quod  in  his  quae  per 
hominem  fmnt,  principalis  actus  est  prsecipere,  ad  quem  alii  ordinantur. 
Et  ideo  virtuti  quae  est  bene  praeceptiva,  scihcet  prudentise,  tanquam  prin- 
cipaliori  adjunguntur  tanquam  secundariae,  mbulia^  quse  est  bene  consilia- 
tiva  (2),  et  synesis^  et  gnomey  quae  sunt  partes  judicativae ;  de  quarum  dis- 
tinctione  dicetur  (resp.  ad  3). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  prudentia  est  bene  consiliativa,  non 
quasi  bene  consiliari  sit  immediate  actus  ejus,  sed  quia  hunc  actum  per- 
ficitmediante  virtutesibi  subjecta,  quae  esi  eubulia. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  judicium  in  agendis  ad  aliquid  ulterius 
ordinatur;  contingit  enim  aliquem  bene  judicare  de  aliquo  agendo,  et  ta- 
men  non  rect^  exequi ;  sed  ultimum  complementum  est,  quandoratio  jam 
bene  praecepit  de  agendis. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  judicium  de  unaquaque  re  fit  per  propria 
principia  ejus.  Inquisitio  autem  nondum  est  per  propria  principia,  quia 
his  habitis  non  esset  opus  inquisitione,  sed  jamres  esset  inventa.  Et  ideo 
una  sola  virtus  ordinatur  ad  bene  consitiandum,  duae  autem  virtutes  ad 
bene  judicandum  ;  quia  distinctio  non  est  in  communibus  principiis,  sed 
in  propriis.  Unde  et  in  speculativis  una  est  dialectica  inquisitiva  de  omni- 
bus;  scientiae  aulem  demonstrativae,  quae  sunt  judicativa),  sunt  diversae  de 
diversis.Distinguunturautem.s2/?ie5i5etg'wome  secundtim  diversas  regulas, 
quibus  judicatur.  Nam  synesis  est  judicativa  de  agendis  secundiim  com- 
munem  legem ;  gnome  autem  secundum  ipsam  rationem  naturalem  in  his 
in  quibus  deficit  lex  communis,  sicut  pleniiis  infra  patebit  (2  2,  quaest.  li, 
art.  4). 

Ad  quartiim  dicendum,  quod  memoria,  intelligentia  et  providentia,  simi- 
liter  etiam  cautio  et  docilitas,  et  alia  hujusmodi,  non  sunt  virtutes  diversfe 
aprudentia:  sed  quodammodocomparantur  ad  ipsamsicut  partesintegra- 
les,  inquantum  omnia  ista  requiruntur  ad  perfectionem  prudentiae.  Sunt 
etiam  et  quaedam  partes  subjectivae,  seu  species  prudentiae,  sicut  oecono- 
mica,  regnativa,  et  hujusmodi.  Sed  praedicta  tria  sunt  quasi  partes  poten- 
tiales  prudentiae,  quia  ordinantur  sicut  secundarium  ad  principale.  Et  de 
his  infra  dicetur  (2  2,  quaest.  li). 

[\)  Grffice  euhulia  idem  est  ac  'bona  consul-  (2)  Id  est  imperare,  ordinare,  \e\  disponere. 

tatio ;  synesis  idem  est  ac  intelligentia ,  sive 
pcrspicacia ;  gnome  idem  e^t  ac  sententia. 


106  QU.*:ST.  LYIH,  ART.  I. 

QUiESTlO  LVIIL 

DE  DISTINCTIONE  VIRTUTUM  MORALIUM  AB  INTELLECTUALIBUS,  IN  QUJNQlB 

ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  devirtutibus  moralibus,  et  primo  de  distinctioneea- 
nwn  a  virlulibus  intellectualibus;  secundode  dislinclione  earum  abinvicera  secun- 
dum  propriam  materiam;  tertio  de  dislinctione  principalium  vel  cardinalium  ab 
aliis.  Circa  primum  quseruntur  quinque :  1"  Utrum  omnis  virtus  sit  virlus  moralis. 
—  T  Utriim  virtus  moralis  distinguatur  ab  inlellecluali.  —  3"  Utriim  sufficienter 
dividatur  virtus  per  intelleclualem  et  moralem.  —  4»  Utriim  moralis  virtus  possit 
esse  sine  inteilectuali.  —  5"  Utriim  e  converso  intelleclualis  virtus  possit  esse  sine 
morali. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  omnis  virtus  sit  moralis. 

De  his  etiam  iufra,  qusesl.  Lxvni ,  art,  8  corp.  et  Sent.  iil ,  dist.  23,  qusest.  I,  art.  4 ,  quaest.  II  corp. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  omnis  virtus  sit  moralis. 
Virtus  enim  moralis  dicitur  a  more,  id  est,  a  consuetudine.  Sed  ad  omuium 
virtutum  actus  consuescere  possumus.  Ei'go  cmnis  viitus  est  moralis. 

2.  Praeterea,  Philosophus  dicit  (Elliic.  lib.  ii,  cap.  6,  post  med.),  quod 
«  virlusmoralis  esl  habitus  electivus  in  medietate  rationisconsistens.  »  Sed 
omnis  virlus  videtur  esse  habitus  electivus,  quia  actus  cujuslibet  virtutia 
possumus  ex  electione  facere;  omnisetiam  virtus  aliqualiter  in  medio  ra- 
tionis  consistit,  ut  infra  patebit  (quaest.  lxiv,  art.  2,  3  el  4).  Ergo  omnis 
virtus  est  moralis. 

3.  Praeterea,  Tullius  dicit  in  sua  Rhet.  (De  invent.  lib.  ii,  aliquant.  ante 
fin.),  quod  »  virtus  est  habitus  in  modum  naturae  rationi  consentaneus.  - 
Sedciim  omnisvirtus  humanaordinetur  ad  bonum  hommis,  oportet  qu6d 
sit  consentanea  rationi,  ctim  «  bonum  hominis  sit  secundtim  rationem 
esse,  »  ut  Dionysius  dicit  (De  div.  nom.  cap.  4,  part.  4,  lect.  22).  Ergo  om- 
nis  virtus  est  moralis. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  i,  cap.  ult.  in  fin.) : 
«  Dicentes  de  moribus,  non  dicimus  quoniam  sapiens  vel  intelligens,  sed 
quoniam  mitis  vel  sobrius.  »  Sic  igitur  sapientia  et  intellectus  non  sunt 
morales;  quae  tamen  sunt  virtutes,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  praec. 
art.  2).  Non  ergo  omnis  virtus  est  moralis. 

CONCLUSIO.  —  Ciim  per  virtutes  morales  homo  ad  actum  inclinetur,  haec  autem 
inclinatio  appetitivse  virtuti  proprie  conveniat :  non  omnis  virtus  dicenda  est  mo- 
ralis,  sed  ea  tanliim  quae  in  vi  appelitiva  existit. 

Respondeo  dicendumquod  ad  hujusmodi  evidentiam  considerare  opor- 
tet  quid  sit  mos  :  sic  enim  scire  poterimus  quid  sit  moralis  virtus.  Mos 
autem  duo  significat;  quandoque  enim  significat  consuetudinem,  sicut 
dicitur(Act.  xv,  1)  :  Nisi  circumcidaminisecundum  morem  Moysi,  nonpo^ 
teritis  salvi  fieri;  quandoque  vero  siguificat  inclinationem  quamdam  na- 
turalem,  vel  quasi  naturalem,  ad  aliquid  agendum ;  unde  et  etiam  bruto- 
rum  animalium  dicuntur  aliqui  mores.  Unde  dicitur  (II.  Machab.  xi,  41) 
qu6d  leonum  more  irruentes  in  hostes prostraverunt  eos  :  et  sic  accipitur  mos 
(Psal.  Lxvii,  7),  ubi  dicitur  :  Qui  Iwbitare  facit  unius  moris  in  domo.  Et  hae 
quidem  duae  significationes  in  nullo  distinguuntur  apiid  Latinos  quantum 
ad  vocem;  in  graeco  autem  distinguuntur.  Nam  ethos,  quod  apud  nos  m^- 
rem  significat,  quandoque  habet  primam  longam;  et  scribitur  per  ri,  grae- 
cam  litteram;  quando(jue  habot  primam  correptam,  et  scribitur  per  e. 
Dicitur  autem  virtus  morahs  a  more,  secundum  qu6d  mos  significat  quam- 


QUiEST.  LVllI,  ART.  I  ET  II.  107 

dam  inclinationem  naluralem,  vel  qiiasi  naturalem  (i),  ad  aliquid  agen- 
dum.  Et  huic  significationi  morispropinqua  est  alia  significatio,  quae  signi- 
ficat  consiietudinem ;  nam  consuetudo  quodammodo  vertitur  in  natu- 
ram,  et  facit  inclinationem  similem  naturali.  Manifestum  est  autem  quod 
inclinatio  ad  actum  propii^  convenit  appetitivae  virtuti,  cujus  est  mo- 
vereomnes  potentias  adagendum,  ut  ex  supra  dictis  patet  (qu.  ix,  arl.  1). 
Et  ideo  non  omnis  virtus  dicitur  moralis,  sed  solum  illa  quse  est  in  vi 
appetitiva. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  objectio  illa  procedit  de  more,  secun- 
diim  quod  significat  consuetudinem. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  omnis  actus  virtutis  potest  ex  electione 
agi;  sed  electionem  rectam  agit  sola  virtus,  quae  est  in  appetitiva  parte 
animae.  Dictum  est  enim  supra  (quaest.  xni,  art.  \)  quod  eligere  est  actus 
appctitivae  partis.  Unde  habitus  electivus,  qui  scilicet  est  electionis  princi- 
pium,  est  solum  ille  qui  perficit  vim  appetitivam ;  quamvis  etiam  aliorum 
habituum  acius  sud  eieciione  caaere  possint. 

Ad  tsrtium  dicendum,  quod  «  natura  est  principium  motijis,  »  sicut  dici- 
tur  (Phys.  lib.  ii,  text.  3).  Movere  autem  ad  agendum  proprium  est  appe- 
titivae  partis.  Et  ideo  assimilari  naturae  in  consentiendo  rationi  est  pro- 
prium  virtutum  quae  sunt  in  vi  appetitiva. 

ARTICULUS  n.  —  UTRUM  virtus  moralis  distinguatur  ab  intellectoali. 

Dehis  etiam  iufra,  quaest.  LXII,  art.  2,  et  Sent.  lll,  dist.  24,  qusesl    J,  Brt.  4,  queest.  Ill  ad  4,  et  De 

verit.  quaest.  XIV,  art.  3  ad  9,  et  De  ver.  qusest.  I,  art.  \2  corp.  et  Elhic.  lib.  I,  fin. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtus  moralis  ab  intellec- 
tuali  non  distinguatur.  Dicit  enim  Augustinus  (De  civ.  Dei,  lib.  i,  cap.  21, 
paulo  ^  princ),  quod  «  virtus  est  ars  recte  vivendi.  »  Sed  ars  est  virtus 
intellectualis.  Ergo  virtusmoralis  ab  intellectuali  non  differt. 

2.  Praeterea,  pleriquein  definitionevirtutummoralium  ponuntscientiam; 
sicut  quidam  definiunt  qu6d  perseverantia  «  est  scientia  vel  habitus  eo- 
rum  quibus  est  immanendum  vel  non  immanendum  »(2);  et  sanctitas  «  est 
scientia  faciens  fideles  et  servantes  quae  ad  Deum  justa  sunt.  »  Scientia 
autem  est  virtus  intellectualis.  Ergo  virtus  moralis  non  debet  distingui  ab 
intellectuali. 

3.  Praeterea,  Augustinus  dicit(Soliloq.  lib.  i,  cap.  6,  a  med.)  qudd  «  virtus 
est  recta  et  perfecta  ratio.  »  Sed  hoc  pertinet  ad  virtutem  intellectualem,  ut 
patet  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  ult.  circa  med.}.  Ergo  virtus  moralis  non  est  dis- 
tincta  ab  intellectuali. 

4.  Praeterea,  nihil  distinguitur  ab  eo  quod  in  ejus  definitione  ponitur. 
Sed  virtus  intellectualis  poniturin  definitione  virtutis  moralis;  dicit  enirn 
Philosophus  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  6,  circa  med.)  quod  «  virtus  moralis  esl 
habitus  electivus  existens  in  medietatedeterminat^  ratione,  prout  sapiens 
determinabit.  »  Ilujusmodi  autem  recta  ratio  determinans  medium  virtiitis 
moralis  pertinet  ad  virtutem  intellectualem,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  vi,  cap. 
ult.).  Ergo  virtus  moralis  non  distinguitur  ab  intellectuali. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Ethic.  lib.  i,  cap.  ult.  in  fin.)  t  «  Determi- 
aatur  virtus  secundum  differeniiam  hanc.  Dicimus  enim  harum,  has  qui- 
dem  intellectuales^  has  vero  morales.  » 

CONCLUSIO.  —  Ut  intellectus  diversus  est  ab  appetitu;  ita  morales  virtules  ab 
mtelleclualibus  diversas  esse  necessarium  est. 

ti)In  eo  sensu  mos  significat  inclinationem  ap-  suetudine,  alias  vero  e\  infusione,  «tipse  loqni» 
petitiis  hnmani  ad  actum,  quse  qnid-m  inclina-  tur  in  Sent.  lll,  dist.  25,  qusest.  I,  art.4,  qntest.  !^ 
tio  quandoque  est  ex  natura  ;  ioterdum  ex  con-  (2)  Ex  Andronico  qui  philosophus  grtecufi  fuit 


408  QUiEST.  LVIII,  ART.  II  ET  III. 

Respondeo  dicendum  quod  omnium  humanorum  operum  principium 
primum  ratio  est :  et  qusecumque  alia  principia  humanorum  operum  in- 
veniantur,  quodammodo  rationi  obediunt,  diversimode  tamen;  namquae- 
dam  rationi  obediunt  omnino  ad  nutum  absque  omni  contradictione,  sicut 
corporis  membra,  si  fuerint  in  sua  natura  consistentia ;  statim  enim  ad 
imperitum  rationis  manus  aut  pes  movetur  ad  opus.  Unde  Philosoplmsdi- 
cit  (Polit.  lib.  I,  cap.  3,  post.  med.)  quod  «  anima  regit  corpus  despotico 
principatu,  »  id  est,  sicutdominus  servum,  quijus  contradicendi  nonha- 
bet.  Posuerunt  quidam  igitur  quod  omnia  principia  activaquae  sunt  inho- 
mine,  hoc  modo  se  habent  ad  rationem ;  quod  quidem  si  verum  esset,  suffl- 
ceret  quod  ratio  esset  perfecta  ad  bene  agendum ;  unde  cum  virtus  sit  habi- 
tus  quo  perficimur  ad  bene  agendum,  sequeretur  quod  in  sola  ratione  esset; 
et  sic  nulla  virtus  esset  nisi  intellectuaUs.  Et  haec  fuit  opinio  Socratis, 
qui  dixit  «  omnes  virtutes  esse  prudentias,  »  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  vi,  cap. 
ult.).  Unde  ponebatquod  homo,  scientia  in  eo  existente,  peccare  non  pote- 
rat ;  sed  quicumque  peccabat,  peccabat  propter  ignorantiam.  Hoc  autem 
procedit  ex  suppositione  falsi;  parsenim  appetjtivaobeditrationi  nonom- 
nino  ad  nutum,  sed  cum  aliqua  contradictione.  Unde  Philosophus  dicit 
(Pol.  lib.  I,  cap.  ^,  a  med.),  quod  «  ratio  imperat  appetitivae  principatu 
politico,»  quo  scilicet  aliquispraeest  liberis,  qui  habentjus  in  aiiquo  con- 
tradicendi.  Unde  Augustinus  dicit  super  Psalm.  cxvni  (conc.  8,  circa  fin.), 
quod  « interdum  praecedit  inteliectus,  et  sequitur  tardus  aut  nullus  afiTec- 
tus; »  intantum  quod  quandoque  passionibus  vel  habitibus  appetitivae  par- 
tis  hoc  agitur,  ut  usus  rationis  in  particulari  impediatur.  Etsecundum  hoc 
aliqualiter  verum  est  quod  Socrates  dixit,  quod  «scientia  prssente  non 
peccatur;»  si  tamen  haec  extendatur  usque  ad  usum  rationis  in  particu- 
lari  eligibili.  Sic  igitur  ad  hoc  quod  homo  bene  agat,  requiritur  quod  non 
soliim  ratio  sit  bene  disposita  per  liabitum  virtutis  intellectualis,  sedetiam 
quod  vis  appetitiva  sit  bene  disposita  per  habitum  virtutis  moralis.  Sicut 
igitur  appeiitus  distinguitur  a  ratione,  ita  virtus  moralis  distinguitur  ab 
intellectuali.  Unde  sicutappetitusest  principium  humani  actus  secundum 
hoc  quod  participat  aliqualiter  rationem;  ita  habitus  moralis  habet  ratio- 
nem  viriutis  humanae,  inquantum  rationi  conformatur. 

Ad  prlmum  ergo  dicendum,  quod  Augustinus  communiter  accipit  artem 
pro  qualibet  recta  ratione;  et  sic  sub  arte  includitur  etiam  prudentia,  quae 
ita  est  recta  ratio  agibilium,  sicutars  est  recta  ratiofactibilium  ;etsecun- 
dum  hoc  quod  dicit  quod  virtus  est  ars  rectd  vivendi,  essentialiter  conve- 
nit  prudentiae,  participative  autem  aliis  virtutibus,  prout  secundtim  pru- 
dentiam  diriguntur. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  tales  definitiones,  a  quibuscumque  inve- 
niantur  datae,  processerunt  ex  opinione  Socratica;  et  sunt  exponendae  eo 
modo  quod  de  arte  praedictum  est  (in  solut.  praec). 

Et  similiter  dicendum  est  ad  tertium. 

Ad  quartum  dicendum,  quodrecta  ratio,  quae  estsecundum  prudentiam, 
ponitur  in  definitione  virtutis  moralis,  non  tanquani  pars  essentiae  ejus, 
sed  sicut  quiddam  participatum  in  omnibus  virtutibus  moralibus,  inquan- 
lum  prudentia  dirigit  omnes  virtutes  morales. 
ARTICULUS  in.  —  UTRUU  sufficienter  virtus  dividatur  per  moralem  et 

INTELLECTUALEM. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  \.  Videtur  quod  virtus  humana  non  sufficienter 
dividatur  per  virtutem  moralem  et  intellectualem.  Prudentia  enim  videtur 
esse  aliquid  medium  inter  virtutem  moralem  et  intellectualem  :  connume- 


QU^ST.  LVIII,  ART.  III.  109 

ratur  enim  virtiitibus  intellectualibus  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  3  el  5),  et  etiam 
ab  omnibus  communiter  connumeratur  inter  quatuor  virtutes  cardinales, 
quae sunt  morales,  ut  infra patebit  (quaest.  lxi, art.  1).  Non  ergo  sufficienter 
dividitur  virtus  per  intellectualem  et  moralem,  sicutper  immediata. 

2.  Praeterea,  conlinentia  et  perseverantia,  et  etiam  patientia  non  com- 
putantur  inter  virtutes  inteliectuales;  nec  etiam  sunt  virtutcs  morales, 
quia  non  tenenl  medium  in  passionibus,  sed  abundant  in  eis  passiones. 
Non  ergo  sufficienter  dividitur  virtus  per  inteliectuales  et  morales. 

3.  Praiterea,  fides,  spes  et  charitas  quaedam  virtutes  sunt,  non  tamen 
sunt  virtutes  intellectuales;  haeenim  solum  sunt  quinque,  scilicet  «  scien- 
tia  et  sapientia,  intellectus,  prudentia  et  ars,  »  ut  dictum  est  (quaest.  lvii, 
art.  2,  3  et  4).  Nec  etiam  sunt  virtutes  morales,  quia  non  sunt  circa  passio- 
nes,  circa  quas  maxime  est  moralis  virtus.  Ergo  virtus  non  sufficienter  di- 
viditur  per  intellectuales  et  morales. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  1,  m  princ), 
duplicem  esse  virtutem,  hanc  quidem  intellectualem,  illam  autem  moralem. 

CONCLUSIO.  —  Cum  omnis  virtus  humana  sit  habitus,  quo  homo  ad  bene  ope- 
randum,  vel  secundum  inlellectum ,  vel  secundum  appetitum  perficitur,  quaevis 
virtus  humanaest  vel  intellectualis ,  quae  ad  intellectum,  vel  moraiis,  quae  ad  appe- 
titum  spectat. 

Respondeo  dicendum  quod  virtus  humana  est  quidam  habitus  perficiens 
hominem  ad  bene  operandum.  Principium  autem  humanorum  actuum  in 
homine  non  est  nisi  duplex,  scilicet  intellectus  sive  ratio,  et  appetitus;  haec 
enim  sunt  duo  moventia  in  homine,  ut  dicitur  (De  anima,  lib.  iii,  text.  48 
et  seq.).  Unde  omnis  virtus  humana  oportet  quod  sit  perfectiva  alicujus 
istorum  principiorum.  Si  quidem  igitur  sitperfectiva  intellectus  speculativi 
vel  practici  ad  bonum  hominis  actum,  erit  virtus  intellectualis ;  si  autem 
sit  perfectiva  appetitivae  partis,  erit  virtus  moralis.  Unde  relinquitur  quod 
omnis  virtus  humana  (1)  vel  est  intellectualis  vel  moralis. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  prudentia  secundtim  essentiam  suam 
est  intellectuaiis  virtus;  sed  secundum  materiam  convenitcum  virtutibus 
moralibus;  est  enim  «  recta  ratio  agibilium,  »  ut  supra  dictum  est  (quaest. 
Lvii,  art.  4),  et  secundiim  hoc  virtutibus  moralibus  connumeratur. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  continentia  et  perseverantia  non  sunt  per- 
fectiones  appetitivae  virtutis  sensitivae;  quod  ex  hoc  patet  quod  in  conti- 
nente  et  perseverante  superabundant  inordinatae  passiones;  quod  non 
esset,  si  appetitus  sensitivus  esset  perfectusaliquohabitu  conformante  ip- 
sum  rationi.  Est  autem  continentia,  seu  perseverantia,  perfectio  rationalis 
partis,  quae  se  tenet  contra  passiones,  ne  deducatur;  deficit  tamen  a  ratione 
virtutis,  quia  virtus  intellectiva,  quae  facit  rationem  se  bene  habere  circa 
moraiia,  praesupponit  appetitum  rectum  finis,  ut  recte  se  habeat  circa 
principia,  id  est  fines,  ex  quibus  ratiocinatur  :quod  continenti  et  perseve- 
ranti  deest.  Neque  etiam  potest  esse  perfecta  operatio,  quae  a  duabus  po- 
tentiis  procedit,  nisi  utraque  potentia  perficiatur  per  debitum  habitum;  si- 
cut  non  sequilurperfecta  actio  alicujus  agentis  per  instrumentum,  si  ins- 
trumentum  non  sitbene  dispositum,  quantumcumque  principale  agenssit 
perfectum.  Unde  si  appetitus  sensitivus,  quem  movet  rationalis  pars,  non 
sit  perfectus,  quantumcumque  rationalis  pars  sit  perfecta,  actio  conse- 
quens  non  erit  perfecta ;  unde  nec  principium  actionis  erit  virtus.   Et 

(I)  Dicilurvirtusfeurwano  nequisdefide.speet  intellectualcs  proprie  loquenilo  :  qnia  istae  vir- 
charitale  objiciat,  quodeas  vcrehoininis  virtutes  tutes  non  sunt  hunianae,  sed  supra  virlutcs  hu- 
esse  constat,  et  tamen  neque  sint  morales,  neque        manas,  ut  ait  ipse  D.  Thomas  ad  5. 


ilO  QU^ST.  LVIII,  ART.  III  ET  IV. 

propter  hoc  continentia  a  delectationibus,  et  perseverantia  in  tristitiis 
non  sunt  virtutes,  sed  aliquid  minus  virtute  (1),  ut  Phiiosophus  dicit 
(Ethic.  lib.  vii,  cap.  d  et  9). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  fides,  spes  et  charitas  sunt  supra  virtutes 
humanas ;  sunt  enim  virtutes  hominis,  prqut  est  lactus  particeps  divinae 
gratiae. 

A.RTICULUS  IV.  —  UTRUM  moralis  virtcs  possit  esse  sine  intellectuali. 

De  his  ellam  infra,  art.  5  corp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  4.  Videtur  quod  virtus  moralis  possit  esse 
sine  Inteilectuali.  Virtus  enim  moralis,  ut  dicit  TuUius  (De  invent.  lib.  ii, 
aliquant.ante  fin.),  «  esthabitus  in  modum  naturae  rationi  consentaneus.  ^» 
Sed  natura,  etsi  consentiat  alicui  superiori  rationi  moventi,  non  tamen 
oportet  quod  illa  ratio  natura;  conjungatur  in  eodem,  sicut  patet  in  rebus 
naturalibus  cognilione  carentibus.  Ergo  potest  esse  in  homine  virtus  mo- 
ralis  in  modum  naturae  inclinans  ad  consentiendum  rationi,  quamvis  iilius 
hominis  ratio  non  sitperfecta  pervirtutem  intellectualem. 

2.  Prseterea,  per  virtutem  intellectualem  homo  consequiturrationis  usum 
perfectum.  Sed  quandoque  contingit  quod  aliqui  in  quibus  non  multum 
viget  usus  rationis,  sunt  virtuosi,  et  Deo  accepti.  Ergo  videtur  qu6d  virtus 
moralis  possit  esse  sine  virtute  intcllectuali. 

3.  Prffiterea,  virtus  moralis  facit  incUnationem  ad  bene  operandum.  Sed 
quidam  habent  naturalem  inclinationem  ad  bene  operandum  eliam  absque 
rationis  judicio.  Ergo  virtutes  morales  possunt  esse  sine  inlellectuali. 

Sed  contra  est  quod  Gregorius  dicit  (iVloral.  lib.  xxii,  cap.  1,  implic), 
qu6d  «  caeterae  virtutes,  nisi  ea  quae  appetunt,  prudenter  agant,  virtutes 
esse  nequaquam  possunt.  »  Sed  prudentia  est  virtus  intellectualis,  ul  supra 
dictum  est  (quaest.  lvii,  art.  4).  Ergo  virtutes  morales  non  possunt  esse 
sine  intellectualibus. 

GONCLUSIO.  —  Virtus  moralis  sine  quibusdam  intellectualibus  virtutibus,  scilicei, 
sine  sapientia,  scientia  et  arte,  non  autem  sine  prudentia  et  intellectu  esse  potest. 

Respondeo  dicendum  qu6d  virtus  moralis  potest  quidem  esse  sine  qui- 
busdam  intellectualibus  virtutibus,  sicut  sine  sapientia,  scientia  et  arte; 
non  autem  potestesse  sineintellectuet  prudentia.  Sine  prudentia  quidem 
esse  non  potest  moralis  virtus  :  quia  moralis  virtus  est  habitus  electivus, 
id  est,  faciens  bonam  electionem.  Ad  hoc  autem  quod  electio  sit  bona,  duo 
requiruntur  :  prim6  ut  sit  debita  intentio  finis;  et  hoc  fit  per  virtutem  mo- 
ralem,  quse  vim  appetitivam  inciinatad  bonum  conveniens  rationi,  quod 
est  finis  debitus ;  secundo,  ut  homo  rect6  accipiat  ea  quae  sunt  ad  flnem, 
et  hoc  non  potest  esse  nisi  perrationem  rect6  consiliantern,  judicantemet 
praecipientem;  quod  pertinet  ad  prudentiam  et  ad  virtutes  ei  annexas,  ut 
supra  dictum  est  (quaest.  lvii,  art.  4,  5  et  6).  Unde  virtus  moralis  sine  pru- 
dentiaesse  non  potest.  Etper  consequens  nec  sine  intellectu;  perintellec- 
tum  enim  cognoscuntur  principia  naturaliter  nota  tam  in  specnlativis  quam 
in  operativis.  Unde  sicut  recta  ratio  in  speculativis,  inquantum  procedit 
ex  principiis  naturaliter  cognitis,  praesupponit  inlellectum  principiorum: 
ita  etiam  prudentia,  quae  est «  recta  ratio  agibiliuin.  » 

Ad  primwm  ergo  dicendum,  quod  inclinatio  naturae  in  rebus  carentibUB 
ratione  est  absque  electione;  et  ideo  talis  inclinatio  non  requirit  ex  neces- 
sitate  rationem.  Sed  inclinatio  virtutis  moralis  est  cum  electione ;  et  ideo 

[\)  Ad  cujus  intclligenliam  confcrenHum  est  CLV,  art.  \,  et  De  pcrseycrantia,  2  2,  qnssst. 
quorl  dicit  B.  TliomasvDe  coutiDentia,  22,quaest.       cxxxvii,  art.  \). 


QU^ST.  LVIII,  ART.  IV  ET  V.  Hl 

ad  suam  perfectionem  indiget  quod  sit  ratio  perfecta  per  virtutem  iiitellec- 
tualem. 

Ad  secvndLm  dicendum,  quod  in  virtuoso  non  oportet  qu6d  vigeat  usus 
rationis  quantiim  ad  omnia,  sed  solnm  qnantum  ad  ea  quae  sunt  agenda 
secundum  virtutem;  et  sic  usus  rationis  viget  in  omnibus  virtuosis;  unde 
etiam  qui  videntur  simplices,  e6  quod  carent  mundan^  astuti^,  possunt 
esse  prudentes,  secundum  illud  (Matth.  x,  16)  :  Estote  prudentes  sicut  ser- 
pentes,  et  simplices  sicut  columbx. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  naturalis  inclinatio  ad  bonum  virtutis  est 
qutedam  inchoatio  virtutis,  non  autem  est  virtus  perfecta.  Ilujusmodi  enim 
inclinatio  quanto  est  perfectior,  tanto  potest  esse  periculosior,  nisi  recta 
ratio  adjungatur,  per  quam  fiat  recta  electio  eorum  quae  conveniunt  ad 
debitum  finem;  sicut  equus  currens,  si  sit  caecus,  tanto  fortius  impingit 
etlseditur,  quantd  fortius  currit.  Et  ideo,  etsi  virtus  moralis  non  sit  ratio 
recta,  ut  Socrates  dicebat,  non  tamen  soliim  est  secundum  rationem  rec- 
tam,  inquantiim  inclinat  ad  id  quod  est  secundum  rationem  rectam,  ut 
Platonici  posuerunt,  sed  etiam  oportet  quod  sit  cum  ratione  recta,  ut 
Aristoteles  dicit  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  ult.  circa  med.). 
ARTICULUS  V.  —  UTRUM  intellectualis  virtus  possit  esse  sine  morali. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qnod  virtus  intellectualis  possit 
esse  sine  virtute  morali.  Perfectio  enim  priorisnon  dependeta  perfectione 
posterioris.  Sed  ratio  est  prior  appetitu  sensitivo,  et  movens  ipsum.  Ergo 
virtus  intellectualis,  quae  est  perfectio  rationis,  non  dependet  a  virtute  mo- 
rali,  quae  est  perfectio  appetitivae  partis.  Potestergo  esse  sine  ea. 

2.  Praeterea,  moralia  sunt  materia  prudentiae,  sicut  factibilia  sunt  ma- 
leria  artis.  Sed  ars  potest  esse  sine  propria  materia,  sicut  faber  sine  ferro. 
£rgo  et  prudentia  potest  esse  sine  virtutibus  moralibus,  quae  tamen  inter 
omnes  intellectuales  virtutes  maxime  moralibus  conjuncta  videtur. 

3.  Praeterea,  prudentia  est  «  virtus  beneconsiliativa, »  utdicitur  (Ethic. 
lib.  VI,  cap.  9j.  Sed  multi  bene  consiliantur,  quibus  tamen  virtutes  mo- 
rales  desunt.  Ergo  prudentia  potest  esse  sine  virtute  morali. 

Sed  contra,  velle  malum  facere  opponiturdirecte  virtuti  morali ;  non  au- 
tem  opponitur  alicui,  quod  sine  virtute  morali  esse potest.  Opponitur  autem 
prudentioe  quod  volens  peccet,  ut  dicitur  (Ethic.  hb.  vi,  cap.  5,  circa  fin.). 
Non  ergo  prudentia  potest  esse  sine  virtute  morali. 

GONCLUSIO.  —  Omnes  virtutes  intellectuales,  pnidentia  excepta,  sine  morali  vir- 
tute  esse  possunt. 

Respondeo  dicendum  quod  aliae  virtutes  intellectuales  sine  virtute  mo- 
rali  esse  possunt;  sed  prudentiasine  virtute  morali  esse  non  potest.  Cujus 
ratio  est,  quia  prudentia  est  ««  recta  ratio  agibillum,  >»  non  autem  soliim  in 
universali,  sed  etiam  in  particiilari,  in  quibus  sunt  actiones.  Recta  autem 
ratiopraeexigitprincipia,  exquibus  ratio  procedit.  Oportetautem  rationem 
circa  particularia  procedere  non  solum  ex  principiis  universaiibus,  sed 
etiam  ex  principiis  particularibus.  Ci  ca  principia  quidem  nniversalia  agi- 
bilium  homo  recte  se  habet  per  naturalem  intellectum  principiorum,  per 
quem  liomo  cognoscit  quod  nullum  malum  est  agendum,  vel  etiam  per 
aliquam  scienliam  practioam.  Sedhoc  non  sufRcit  ad  rect^  ratiocinandum 
circa  pariicularia.  Contingit  enim  quandoque  quod  hujusmodi  universale 
principium  cognitum  per  intellectum  vel  scientiam  corrumpitur  in  parti- 
culari  per  aliquam  passionem ;  sicut  concupiscenti,  quando  concupiscen- 
tia  vincit,  videtur  hoc  esse  bonnm  quod  concupiscit,  licet  sit  contra  univer- 
saie  judicium  rationis.  Et  ideo  sicut  homo  disponitur  ad  recle  se  habendum 


^J2  QU.^ST.  UX,  ART.  I. 

circa  principia  iiniversaiia  per  intellectum  (i)  naturalem  vel  per  habitum 
scientisei  ita  ad  lioc  quod  rect^  se  habeat  circa  principia  particularia  agi- 
bilium,  quae  sunt  fines,  oportet  quod  perficiatur  per  aliquos  habitus,  se- 
cundum  quos fiat  quodammodo  homini  connaturale  recte  judicare  de  fine; 
et  hoc  fit  per  virtutem  moralem  :  virtuosus  enim  recte  judicat  de  fine  vir- 
tutis,quia  «quafis  unusquisque  est,  taUs  finis  videtur  ei, »  ut  dicitur  (Ethic, 
lib.  III,  cap.  5,  a  med.}.  El  ideo  ad  rectam  rationem  agibilium,  quae  est 
prudentia,  requiritur  quod  homo  habeat  virtutem  moralem. 

Ad  primvm  ergo  dicendum,  quod  ratio,  secundum  quod  est  apprehen- 
siva  finis,  praecedit  appetitum  finis ;  sed  appetitus  finis  praecedit  rationem 
ratiocinantem  ad  ehgendum  ea  quae  sunt  ad  finem,  quod  pertinet  ad  pru- 
dentiam ;  sicutetiam  in  speculativis  intellectus principiorum  estprincipium 
rationis  syllogizantis. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  principia  artificialium  non  dijudicantur  a 
nobis  bene  vel  male,  secundum  dispositionem  appetitCis  nostri,  sicut  fines, 
qui  sunt  moralium  principia,  sed  solum  per  considerationem  rationis. 
Et  ideo  ars  non  requirit  virtutem  perficientejtn  appetitum,  sicut  requirit 
prudentia. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  prudentia  non  solum  est  bene  consiliativa, 
sed  etiam  bene  judicativa  et  bene  prseceptiva;  quod  esse  non  potestnisi 
removeatur  impedimentum  passionum  corrumpentium  judicium,  et  prae- 
ceptum  prudeiitiae;  et  hoc  per  virtutem  moralem. 

QUiESTlO  LIX. 

DE  DISTINCTIONE  VIRTUTUM  MORALIUM  SECUNDUM  RELATIONEM  AD 
PASSIONES,   IN  QUINQUE  ARTICULOS  DIVISA. 

Deindeconsiderandum  est  de  distinctione  moralium  virtutum  ad  invicem.  Et  quia 
virtutes  morales,  quae  sunt  circa  passiones,  distinguuntur  secuRduiH  diversitatem 
passionum,  oportet  primo  considerare  in  communi  comparationem  virtutis  ad  pas- 
sionem;  secundo  dislinctionem  moralium  virtulum  secundum  passiones.  Circa  pri- 
mum  quajrunturquinque:  rUtrum  virlusmoraHs  sit  passio.  — 2"Utrumvirtusmo- 
ralis  possit  esse  cum  passione. —  3"  Utrum  possit  esse  cum  tristitia.  —  4"  Utrum 
omnis  virlus  moraUs  sit  circa  passiones.  —  5°  Utrum  aUqua  virtus  moraUs  possit 
esse  sine  passione. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  virtus  moralis  sit  passio. 
De  hls  etiam  Sent.  ni,  «list.  25,  quaest.  i,  art.  3,  quaest.  ii. 

Ad  primum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  virtus  moralis  sit  passio.  Me- 
dium  enim  est  ejusdem  generis  cum  extremis.  Sed  virtus  moralis  est  me- 
dium  inter  passiones.  Ergo  virtus  moralis  est  passio. 

2.  Praeterea,  virtus  et  vitium,  cum  sint  contraria,  sunt  in  eodem  ge- 
nere  (2).  Sed  qusedam  passiones  vitia  esse  dicuntur,  utinvidia  et  ira.  Ergo 
etiam  quaedam  passiones  sunt  virtutes. 

3.  Praeterea,  misericordia  qua^dam  passio  est;  est  enim  « tristitia  de  alienis 
malis,  »  ut  supra  dictumest  (quaest.  xxxv,  art.  8,  arg.  3).  llanc  autem  «c  Ci- 
cero,  locutor  egregius,  non  dubilavit  appellare  virtutem,  »  utAugustinus 
dicit  (De  civit.  Dei,  lib.  ix,  cap.  5,  circa  med.}.  Ergo  passio  potest  esse  vir- 
tus  moralis. 

{\)  Non    praecise  pro  potentia  intellectiva ,  sed  pro  babita  quodam  principiorum    cognoscitivo 
Bumptiim. 
(2)  Juxtacontrariorum  legem,  quse  subeodem  genere  maximi  distantia  definiuntur. 


QIL^ST.  LIX,  ART.  I  ET  II.  m 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  5,  a  princ),  quod  «  pas- 
siones  neque  virtutes  sunt,  neque  malitiae.  » 

CONGLUSIO.  —  Cum  virlus  moralis  non  sit  motus,  sed  magis  principium  appeti- 
tivi  motus,  habitus  quidam  existens,  cumque  solum  adbonum  sese  habeat;  impos-^ 
sibile  est  eam  passionem  esse. 

Respondeo  dicendum  quod  virtus  moralis  non  potest  esse  passio.  Et  hoc 
patet  triplici  ratione  :  primo  quidem,  quia  passio  est  motus  quidam  appe- 
titCis  sensitivi,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xxn,  art.  3).  Virtus  autem  mora- 
lis  non  est  motiis  aliquis,  sed  magis  principium  appetitivi  motus,  habitus 
quidam  existens.  Secundo,  quia  passiones  exseipsisnon  habent  rationem 
boni  vel  mali.  Bonum  enim  vel  malum  hominis  est  secundiim  rationem  : 
unde  passiones  secundum  se  consideratae  se  habent  et  ad  bonum  et  ad 
malum  secundiim  quod  possunt  convenire  rationi  vel  non  convenire.  Nihil 
autem  tale  potest  esse  virtus,  ctim  virtus  solum  ad  bonum  se  habeat,  ut 
supra  dictum  est  (quaest.  lv,  art.  3).  Tertio,  quia,  dato  quod  ahqua  passio 
se  habeat  ad  bonum  solum  vel  ad  malum  solum,  secundiim  aliquem  mo- 
dum  (1),  tamcn  motus  passionis,  inquantum  passio  est,  principium  habet 
in  ipso  appetitu,  et  terminum  in  ratione,  in  cujus  conformitatem  appetitus 
tendit.  Motus  autem  virtutis  est  6  converso  principium  habens  in  ratione, 
et  terminum  in  appetitu,  secundiim  quod  a  ratione  movetur.  Unde  in  de- 
finitione  virtutis  morahs  dicitur  (Eth.  iib.  ii,  cap.  6,  a  med.),  quod  «  est 
habitus  electivus  in  medietate  consistens  determinata  ratione,  prout  sa- 
piens  determinabit. » 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  virtus  secundum  suam  essentiam  non 
est  medium  inter  passiones ;  sed  secundum  suum  efifectum ;  quia  scilicet 
inter  passiones  medium  constituit. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  si  vitium  dicatur  habitus,  secundum 
quem  quis  male  operatur,  manifestum  est  quod  nulla  passio  est  vitium.  Si 
ver6  dicatur  vitium  peccatum,  quod  est  actus  vitiosus,  sic  nihil  prohibet 
passionem  esse  vitium,  et  e  contrario  concurrere  ad  actum  virtutis,  secun- 
dum  qu6d  passio  vel  contrariatur  rationi,  vel  sequitur  actum  rationis. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  misericordia  dicitur  esse  virtus,  id  est,  vir- 
tutis  actus  (21,  secundum  quod  «  motus  ille  animi  rationi  servit,  quando 
scihcet  itapraebetur  misericordia,  utjustitiaconservetur,  siveciimindigenti 
tribuitur,  sive  ciimignosciturpcenitenti,  >»  ut  Augustinus,  dicit  ibid.  (lococi- 
tatoin  arg.).  Si  tamen  misericordia  dicatur  aliquis  habitus  quo  homo  per- 
ficiturad  rationabihter  miserendum,  nihil  prohibet  misericordiam  sic  dic- 
tam  esse  virtutem;  et  eadem  est  ralio  de  similibus  passionibus. 

ARTICULUS  II.  —  UTKUM  virtus  moralis  possit  esse  cum  passione. 
Dfe  his  etiain  part.  I,  qu«est.  XCV,  art.  2  ad  2,  et  2  2,  qusest.  LViii,  art.  9,  et  Sent.  iv,  dist.  \i, 

quaest.  I,  art.  I,  qusest.  II  ad  3. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  4.  Videtur  quod  virtus  moralis  cum  pas- 
sione  esse  non  possit.  Dicit  enim  Philosophus  (Topic.  lib.  iv,  cap.  5,  loc.  54), 
quod  ««  mitis  est  qui  non  patitur ;  patiens  autem  qui  patitur,  et  non  dedu- 
citur;  »  et  eadem  ratio  est  de  omnibus  virtutibus  moralibus.  Ergo  omnis 
virtus  moraiis  est  sine  passione. 

2.  Praeterea,  virtus  est  quaedam  recta  habitudo  animae,  sicut  sanitas  cor- 
poris,utdicitur(Phys.  lib.  vii,  text.  17j,undevirtus«qu8edamsanitasanimae» 
essevidetur,ut  Tulhusdicit  (DeTuscuI.  Quaest.  lib.  iv,antemed.).Passiones 
autem  animai  dicuntur  «  morbi  quidam  animae,  »  ut  in  eodem  libro  (circa 

[\)  Al.  molum.  (2)  De  misericordia  in  eo  sensu  sumpta  agitur 

(2  2,  qusest.  xxx). 


114  QU.^ST.  LIX,  ART.  II. 

med.)  Tullius  dicit;  sanitas  autem  non  compatitur  secum  morbum.  Ergo 
neque  virtus  compatitur  secum  animae  passionem. 

3.  Prieterea,  virtus  moralis  requirit  perfectum  usum  rationis  etiam  in 
particularibus.  Sed  hic  etiam  impeditur  per  passiones.  Dicit  en^m  Philoso- 
phus  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  5,  circa  med.)  quod  « delectationes  corrumpunt 
existimationem  prudentiae;  »  et  Sallustius  dicit  in  Catiiinario(in  princ.orat. 
Csesaris),  quod  c  non  facil6verum  perspicitanimus,ubi  illaofficiunt,  »  sci- 
Bcet  animi  passiones.  Virtus  ergo  moralis  non  potest  esse  cum  passione. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (De  civit.  Dei,  lib.  x:v,  cap.  6,  in 
princ.) :  «  Si  perversa  esC  voluntas,  perversos  habebit  hosmotus,  »  sciiicet 
passionum;  «  si  autem  recta  est,  non  solum  inculpabiles,  verum etiam  lauda- 
biles  erunt. »  Sed  nulium  laudabile  exciuditur  per  virtutem  moralem.  Virtufl 
ergo  moralis  non  excludit  passiones,  sed  potestesse  cum  ipsis. 

CONCLUSIO.  —  Si  passiones  dicantur  inordinatae  affecliones ,  cuni  morali  virtute 
esse  nequeunt,  sic  ut  post  delibeiationera  eis  consentiatur:  si  vero  passiones  dican- 
tur  quicuraque  motus  appelitus  sensilivi,  sic  secundum  quod  sunt  a  ratione  ordina- 
t«,  cura  moraii  virtute  esse  possunt. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  fuit  dJscordia  inter  stoicos  et  peri- 
pateticos,  sicut  Augustinus  dicit  (De  civit.  Dei,  lib.  ix,  cap.  4,  in  princ). 
Sloici  enim  posuerunt  quod  passiones  animae  non  possunt  esse  in  sapiente 
sive  virtuoso ;  peripatetici  vero,  quorum  sectam  Aristoteles  instituit,  ut  Au- 
gustinus  dicit  (De  civ.  Dei,  lib.  ix,  ibid.),  posuerunt  quod  passiones  simul 
cum  virtute  morali  esse  possunt,  sed  ad  medium  reduciae.  Haec  autem  di- 
versitas,  sic!it  Augustinus  ibidem  dicit,  magis  erat  secundtim  verba  quam 
secundum  rerum  sententias.  Quia  enim  stoici  non  distinguebant  inter  ap- 
petitum  inteilectivum,  qui  est  voluntas,  et  inter  appetitum  sensitivum, 
qui  per  irascibilem  et  concupiscibilem  dividitur,  non  distinguebant  in 
hoc  passiones  animae  ab  aiiis  affectionibus  humanis,  quod  passiones 
animae  sint  motus  appetitOs  sensitivi ;  aliae  ver6  affectiones,  quae  non  sunt 
passiones  animai,  sint  motus  appetitOs  inlellectivi,  qui  dicitur  vohintas, 
sicut  peripatetici  distinxerunt;  sed  soliim  quantiimad  hoc  quod  passiones 
esse  dicebant  quascumque  affectiones  rationi  repugnantes;  quae  si  ex  de- 
liberatione  oriantur,  in  sapiente,  seu  in  virtuoso  esse  non  possunt;  si  au- 
tem  subito  oriantur,  hoc  in  virtuoso  potest  accidere,  eo  quod  «  animi  visa, 
quse  appeflant  phantasias,  non  est  in  potestate  nostra  ntrum  aMquando  in- 
cidant  animo  :  et  cum  veniunt  ex  terribilibus  rebus,  necesse  est  ut  sa- 
pientis  animum  moveant;  ita  ut  paulisper  vel  pavescat  metu,  vel  tristiti& 
contrahatur,  tanquam  his  passionibus  praevenientibus  rationis  officium; 
nec  ideo  tamen  approbat  ista,  eisque  consentit,  »  ut  Augustinus  narrat  (De 
civit.  Dei,  lib.  ix,  loc.  sup.  cit.)  ab  Aulo  Gellio  dicium(Noct.  Attic.  lib.  xix, 
cap.  1).  Si  igitur  passiones  dicantur  inordinatae  affectiones,  non  possunt 
esse  in  virtuoso,  ita  quod  post  deliberationem  eis  consentiatur,  ut  stoici 
posuerunt.  Si  ver6  passiones  dicantur  quicumque  motus  appetitils  sensi- 
tivi,  sic  possunt  esse  in  virtuoso,  secundum  qii6d  sunt  k  ratione  ordinatae. 
Unde  AristoLeles  dicit  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  3,  parum  ante  med.),  qu6d  «  non 
bene  quidam  determinant  virtutes  impassibilitates  quasdam  et  quietes, 
quoniiim  simpliciter  dicunt;  sed  deberent  etiam  dicere  qu6d  sunt  quietes 
a  passioiiibus,  quae  sunt  ut  non  oportet,  et  quando  non  oportet. » 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  Philosophus  exemplum  illud  inducit, 
sicut  et  multa  alia  in  libris  logicalibus,  non  secundum  opinionem  pro- 
priam,  sed  secundum  opinionem  aliorum.  Haec  autcm  fuit  opinio  stoico- 
rum,  qu6d  virtutes  essent  sine  passionibus  anima3 ,  quam  Philosophus 


QVJEST.  LIX,  ART.  II  ET  111.  415 

excludil  (Ethic.  lib.  ii,loc.  cit.),  dicens  «  virtutes  non  esse  impassibilitates.  » 
Potest  tamen  dici,  quod  cum  dicitur  quod  «  mitis  non  patitur, »  inteliigen- 
dum  est  seciuidum  passionem  inordinatam. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ratio  illa  et  omnes  similes  quas  TuUius 
ad  hoc  inducil  (De  Tuscul.  Quaest.  hb.  iv),  procedunt  de  passionibus,  se- 
cundum  qu6d  significant  inordinatas  affectiones. 

Ad  tertlum  dicendum,  qu6d  passio  praeveniens  judicium  rationis,  si  in 
animo  praevaleal,  ut  ei  consentiatur,  impedit  consilium  et  judicium  ra- 
tionis;  si  vero  sequatur  quasi  ex  ratione  imperata,  adjuvat  ad  exequen- 
dum  imperium  rationis. 

ARTiCULUS  IIL  —  utrum  virtus  moralis  possit  esse  cum  tristitia. 

De  his  etiara  2  2,  qusest.  LVIII,  art.  9,  et  Sent.  IV,  dist.  44,  qusest.  l,  art.  \,  qusest.  ii  ad  5. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtus  cum  tristitia  esse  non 
possit.  Virtutes  enim  sunt  sapientiae  effectus,  secundum  illud(Sap.  viii,  8) : 
Sobrietatem  et  justitiam  docet  (scilicet  divina  sapientia),  prudentiam  et 
virtutem  (1).  Sed  sapientiaR  convictus  non  habet  amaritudinem  ^  ut  postea 
subditur.  Ergo  nec  virtutes  cum  tristitia  esse  possunt. 

2.  Prseterea,  tristitia  est  impedimentum  operationis,  ut  palet  per  Philo- 
sophum  (Ethic.  lib.  vii,  cap.  13,  et  lib.  x,  cap.  5).  Sed  impedimentum  bonae 
operationis  repugnat  virtuti.  Ergo  tristitia  repugnat  virtuti. 

3.  Praeterea ,  tristitia  est  qusedam  animi  aegritudo,  ut  Tullius  eam  vocat 
(De  Tuscul.  Quaest.  lib.  iv,  parum  ante  med.).  Sed  «giitudo  animae  con- 
trariatur  virtuti,  quae  est  bona  animae  habitudo.  Ergo  tristitia  contraria- 
tur  virtuti,  nec  potest  simul  esse  cum  ea. 

Sed  contra  est  quod  Christus  fuit  perfectus  virtute.  Sed  in  eo  fuit  tris- 
titia;  dicit  enim,  ut  habetur  (Matth.  xxvi,  38) :  Tristis  est  anima  mea  usque 
ad  mortem.  Ergo  tristitia  potest  esse  cum  virtute. 

CONCLUSIO,  —  Cum  secundum  virtutem  homorationi  conformetur,  tristitiamo- 
derata  de  his  quae  rationi  repugnant,  potest  et  debet  cum  virtute  esse :  sed  tristitiam 
de  his  quae  virtuti  et  rationi  conveniunt,  irapossibile  est  cum  virlute  esse. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dicit  Augustinus  (De  civ.  Dei,  lib.  xiv, 
cap.  8j,  stoici  voliierunt  pro  tribus  perturbationibus,  in  animo  sapientis 
esse  tres  euTraeei'*?  (2),  id  est,  tres  bonas  passiones;  pro  cupiditate  scilicet 
voluptatem  (3),  pro  laetitia  gaudium,  pro  metu  cautionem.  Pro  trisiitia  ver6 
negaverunt  posse  aliquid  esse  in  animo  sapientis,  duplici  ratione  :  primo 
quidem,  quia  tristilia  est  de  malo  quod  jam  accidit.  Nullum  autem  malum 
existimant  posse  accidere  sapienti.  Crediderunt  enim,  qu6d,  sicut  solum 
hominis  bonum  est  virtus,  bona  autem  corporalia  nulla  bona  hominis 
sunl;  ita  solum  inhonestum  est  hominis  malum,  quod  in  virtuoso  esse 
non  potest.  Sed  hoc  irrationabiliter  dicitur  :  ciim  enim  homo  sitexanima 
et  corpore  compositus,  id  quod  confert  ad  vitam  corporis  conservandarn, 
aliquod  bonum  hominis  est;  non  tamen  maximum,  quia  eo  potest  homo 
male  ut-i  :  unde  et  malum  huic  bono  contrarium  in  sapiente  esse  potest; 
et  tristitiam  moderatam  inducere.  Praeterea,  etsi  virtuosus  sine  gravi  pec- 
cato  esse  possit,  nullus  tamen  invenitur  qui  absque  levibus  peccatis  vitam 
ducat,  secundum  illud  (I.  Joan.  i,  8) :  Si  dixerimus  quia  peccatum  non  ha- 
bemus ,  ipsi  nos  seducimus.  Terti6,  quia  virtuosus,  elsi  peccatum  non  ha- 
beat,  fort6  quandoque  habuit;  et  de  hoc  laudabiliter  dolet,  secundum  illud 
(II.  Cor.  VII,  10) :  Quss  secundum  Deum  est  tristitiay  poenitentiam  insalutem 

(\)  Quae  pro  fortitudine  ponitur  juxta  grae-        latinnm  eupathias,  ira^o^,  y^Qssio,  et  sy,  benc. 

eum  or.y^plccv.  (5)  jjeQj  Nicolai  ex  manifesto  sensu  (ut  ipse 

(2)  Nicolai  non  habet  hoc  verbura  graecum  sed        aitj,  et  ex  textu  Augustini  reposuit  voluntatem. 


416  QU^ST.  LIX,  ART.  III  ET  IV. 

stahilem  operatur.  Quarto,  quia  potest  etiam  dolere  laudabiliter  de  pec 
cato  alterius.  Unde  eo  modo  quo  virtus  moralis  compatitur  alias  passiones 
ratione  moderatas,  compatitur  etiam  tristitiam.  Secundo  movebantur  ex 
hoc  quod  tristitia  est  de  praesenti  malo,  timor  autem  de  malo  fuluro ;  sicut 
delectatio  de  bono  prsesenti,  desiderium  vero  de  bono  futuro.  Potest  autem 
hoc  ad  virtutem  pertinere  quod  aliquis  bono  habito  fruatur,  vel  non  habi- 
tum  habere  desideret,  vel  quod  etiam  malum  futurum  caveat.  Sed  qu6d 
malo  prsesenti  animus  hominis  substernatur  (quod  fit  per  tristitiam),  om 
nino  videtur  contrarium  rationi ;  unde  cum  virtute  esse  non  potest.  Sed 
fioc  irrationabiliter  dicitur.  Estenim  aliquod  malum  quod  potest  esse  vir- 
tuoso  praesens,  ut  dictum  est  (art.  praec),  quod  quidem  malum  ratio  de- 
testatur.  Unde  appetitus  sensitivus  in  hoc  sequitur  detestalionem  rationis, 
quod  de  hujusmodi  malo  tristatur ,  moderate  tamen  secundum  rationis 
judicium.  Hoc  autem  pertinet  ad  virtutem,  ut  appetitus  sensitivus  rationi 
confoimetur,  ut  dictum  est  (art.  i  et  2  hujus  quaest.).  Unde  ad  virtutem 
pertinet  qu6d  tristetur  moderate  in  quibus  tristandum  est,  sicut  etiam 
Philosophus  dicit  (Eth.  lib.  n,  cap.  6  et  7).  Et  hoc  etiam  utile  est  ad  fugien- 
dum  mala.  Sicut  enim  bona  propter  delectationem  promplius  quaeruntur, 
ita  mala  propter  tristitiam  fortius  fugiuntur.  Sic  igitur  dicendum  est  qu6d 
tristitia  de  his  quae  conveniunt  virtuti,  non  potest  simul  esse  cum  virtute, 
quia  virtus  in  propriis  delectatur;  sed  de  his  quae  quocumque  modo  re- 
pugnant  virtuti,  virtus  moderat^  tristatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ex  illa  auctoritate  habetur  quod  de 
sapientia  sapiensnon  tristetur;  tristatur  tamen  dehis  quae  sunt  impeditiva 
sapientiae.  Et  ideo  in  beatis,  in  quibus  nullum  impedimentum  sapientiae 
esse  potest,  tristitia  locum  non  habet. 

'Adsecundum  dicendum,  quod  tristitia  impedit  operationem  de  qua 
tristamur;  sed  adjuvat  ad  ea  promptitis  exequenda  per  quae  tristitia 
fugitur. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  tristitia  immoderata  est  animae  aegritudo ; 
tristitia  autem  moderata  ad  bonam  habitudinem  animae  pertinet  secun- 
dimi  statum  praesentis  vitae. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  omnis  virtus  moralis  sit  circa  passione«. 

De  his  etiam  infra ,  qusest.  LX,  art.  4  corp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  omnis  virtus  moralis  sit 
circa  passiones.  Dicit  enim  Philosophus  (Ethic.  hb.  ii,  cap.  3),  quod  «  circa 
voluptates  et  tristitias  est  moralis  virtus.  »  Sed  delectatio  et  tristitia  sunt 
passiones,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xxxi,  art.  1,  et  quaest.  xxxv,  art.  i). 
Ergo  omnis  virtus  moralis  est  circa  passiones. 

2.  Prseterea,  rationale  per  participationem  est  subjectum  moralium  vir- 
lutum,  ut  dicitur  (Eth.  hb.  i,  cap.  ult.).  Sed  hujusmodi  pars  animae  est  in 
qua  sunt  passiones,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xxii,  art.  3).  Ergo  omnis 
Virtus  moralis  est  circa  passiones. 

3.  Praeterea,  in  omni  virtute  morali  est  invenire  aliquam  passionem. 
Aut  ergo  omnes  sunt  circa  passiones,  aut  nulla.  Sed  aliquae  sunt  circa 
passiones,  ut  fortitudo  et  temperantia,  ut  dicitur  (Eth.  lib.  iii,  cap.  6etl0). 
Ergo  omnes  virtutes  morales  sunt  circa  passiones. 

Sed  contra  est  quod  justitia,  qua3  est  virtus  moralis,  «  non  estcirca  pas- 
siones,  »  ut  dicitur  (Eth.  lib.  v,  cap.  1,  2,  3  et  4). 

CONXLUSIO.  —  Cum  virtutum  moralium  qucTdam  ipsas  passiones  seu  motusap- 
petitus  seusitivi  ordinent,  et  modereulur;  qutTdam  ipsas  volunlatis  (qute  passiouis 


QUJEST.  LIX,  ART.  IV  ET  V.  117 

subjectum  non  est)  operationes ;  certum  est  uon  omnem  virtutem  moralem  circa  pas- 
siones  esse. 

Respondeo  dicendum  qaod  virtus  moralis  perficit  appetitivam  partera 
animae,  ordinando  ipsam  in  bonum  rationis.  Est  autem  rationis  bonum  id 
quod  est  secundum  rationem  moderatum  seu  ordinatum.  Unde  circa  omne 
id  quod  contingit  ratione  ordinari  et  moderari,  contingit  esse  virtutem 
moralem.  Ratio  autem  ordinat  non  soliim  passiones  appetitCis  sensitivi, 
sed  etiam  ordinat  operationes  appetitus  intellectivi,  qui  est  voluntas,  quae 
non  esl  subjectum  passionis,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xxii,  art.  3).  Et 
ideo  non  omnis  virtus  moralis  est  circa  passiones,  sed  quaedam  circa 
passiones,  quaedam  circa  operationes  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum ,  quod  non  omnis  virtus  moralis  est  circa 
delectationes  et  tristitias,  sicut  circa  propriam  materiam,  sed  sicut  circa 
aliquid  consequens  ad  (2)  proprium  actum.  Omnis  enim  virtuosus  delecta- 
tur  in  actu  virtutis,  et  tristatur  in  contrario.  Unde  Philosopiius  post  pree- 
missa  verba  (loc.  cit.  in  arg.) ,  subdit  quod  «  si  virtutes  sunt  circa  actus,  et 
passiones;  omnem  autem  passionem  et  omnem  actum  sequitur  delectatio 
et  tristitia;  etiam  propter  hoc  (3)  virtus  erit  circa  delectationes  et  tristi- 
tias,  »  scilicet,  sicut  circa  (4)  aliquid  consequens. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  rationale  per  participationem  non  soltim 
est  appetitus  sensitivus,  qui  estsubjectum  passionum,  sed  etiam  voluntas, 
in  qua  non  sunt  passiones,  ut  dictum  est  (corp.  articuli). 

Ad  tertium  dicendum ,  quod  in  quibusdam  virtutibus  sunt  passiones, 
sicut  propria  materia,  in  quibusdam  autem  non.  Unde  non  esteadem  ratio 
de  omnibus,  ut  infra  ostendetur  (quaest.  lx,  art.  2). 
ARTiCULUS  V.  —  UTRUM  aliqua  virtus  moralis  possit  esse  absque  passione. 

De  his  etiam  infra,  quaest.  LX ,  art.  2  corp. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtus  moralis  possit  esse 
absque  passione.  Quanlo  enim  virtus  moralis  est  perfectior,  tanto  magis 
superat  passiones.  Ergo  in  suo  perfectissimo  esse  est  omnino  absque  pas- 
sionibus. 

2.  Prasterea,  tunc  unumquodque  est  perfectum  quando  est  remotum  a 
suo  contrario,  etab  his  quae  ad  contrarium  inclinant.  Sed  passiones  incli- 
nant  ad  peccatum  quod  virtuti  contrariatur ;  unde  (Rom.  vii)  nominantur 
passiones  peccatorum.  Ergo  perfecta  virtus  est  omnino  absque  passione. 

3.  Praeterea,  secundtim  virtutem  Deo  conformamur,  ut  patet  per  Augus- 
tinum  (lib.  De  morib.  Eccles.  cap.  6  et  11,  a  med.).  Sed  Deus  omnia  opera- 
lur  sine  passione.  Ergo  virtus  perfectissima  est  absque  omni  passione. 

Sed  contra  estquod  « nullus  justus  est  qui  non  gaudet  justa  operatione, » 
ut  dicitur  (Ethic.  lib.  i,  cap.  8,  circa  med.).  Sed  gaudium  est  passio.  Ergo 
justitia  non  potestesse  sine  passione,  et  multo  miniis  aliae  virtutes. 

CONCLUSIO.  —  Virtutes  morales  quae  non  sunt  circa  passiones,  sed  circa  opera 
tiones,  possunlesse  sine  passionibus;  aliae  non  possunt. 

Respondeo  dicendum  quod  si  passiones  dicamus  inordinatas  affectiones, 
sicut  stoici  posuerunt,  sic  manifestum  est  quod  virtus  perfecta  estsine  pas- 
sionibus.  Si  ver6  passiones  dicamus  omnes  motus  appetitus  sensitivi,  sic 
pianum  est  quod  virtutes  morales,  quae  sunt  circa  passiones  sicut  circa 
propriam  materiam,  sinepassionibus  esse  non  possunt.  Cujus  ratio  est,  quia 

(4)Ita  se  habetjustitia  qu»  vcrsaturcircaope-  (5)  Ita  cum  cod,  Alc,  edit.  Rom.  Theologi, 

ratianes  volunlatis,  ut  patet  ex  art.  seq.  Nicolai  et  edit.  Patav.,  eliam  propler  hoc. 

[2]  Ita  coJ.  AIcan.,Thiologi  etNicolai.  In  edit.  (4j  Ita  passim.  la  cod.  Alcan.  deest  circa. 
Rom.  et  Patav.  deest  ad. 


118  QUiEST.  LX,  ART.  I. 

secundtim  hoc  sequeretur  quod  virtus  moralis  faceret  appetitum  sensiti- 
vum  omnino  otiosum.  Non  autem  ad  virtutem  pertinet  quod  ea  quae  sunt 
subjecta  rationi,  a  propriis  actibus  vacent;  sed  quod  exequantur  imperiuDQ 
rationis,  proprios  actus  agendo.  Unde  sicut  virtus  membra  corporis  ordinat 
ad  actus  exleriores  debitos,  ita  appetitum  sensitivum  ad  motus  proprios 
ordinatos.  Virtutes  autem  morales  quae  non  sunt  circa  passiones,  sed  circa 
operationes,  possunt  esse  sine  passionibus;  e:  hujusmodi  virtus  est  justi- 
tia,  quia  per  eam  applicatur  voluntas  ad  proprium  actum,  qui  non  est  pas- 
sio.  Sed  tamen  adaclumjustitiaesequitur  gaudium,  ad  minus  in  voluntate, 
quod  non  estpassio;  et  si  hoc  gaudium  multiplicetur  per  justitiae  perfec- 
tionem,  fiet  gaudii  redundantia  usquead  appetitum  sensitivum,  secundiira 
quod  vires  inferiores  sequuntur  motum  superiorum,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.  xvii,  art.  7,  et  qua^st.  xxiv,  art.  3).  Et  sic  per  redundantiam  hujus- 
modi,  quanto  magis  fuerit  perfecta,  tantomagis  passionem  causat. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  virtus  passiones  inordinatas  superat, 
moderatas  autem  producit. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  passiones  inordinatae  inducunt  ad  peccan- 
dum,  non  autem  si  sint  moderatae. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  bonum  in  unoquoque  consideratur  secun- 
ddm  conditionem  suse  naturae.  In  Deo  autem  et  ai.gelis  non  est  appetitus 
sensitivus,  sicut  in  homine^  etideobona  operatio  Dei  etangeli  est  omnino 
sine  passione,  sicut  et  sine  corpore;  bona  autem  operatio  hominis  est  cum 
passione,  sicut  et  cum  corporis  ministerio  (1). 

QUiESTIO  LX. 

DE  DISTINCTIONE  VIRTUTUM  MORALIUM  AB  INVICEM,  IN  QUINQUE  ARTICULOS 

DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  distinctione  virtutum  moralium  ab  invicem;  et 
circa  hoc  queeruntur  quinque  :  V  Utriim  sit  tantum  una  virtus  moraiis.  —  2°  Utrum 
distinguanlur  virlutesmorales  quae  sunt  circa  operationes  ab  his  quaesunt  circa  pas- 
siones.  —  3"  Utrum  circa  operationes  sit  una  tantiim  moralis  virtus.  —  4°  Utriim 
circa  diversas  passiones  sint  diversae  morales  virlutes.  —  5"  Utriun  virtutes  morales 
distinguantur  secundiim  diversa  objecta  passionum. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  sit  una  tantum  virtus  moralis. 
De  his  etiain  Sent.  Ill,  dist.  55,  qusest.  l,  art.  \,  qusBst.  I. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1 .  Videturquod  situna  tantum  moralisvirtus. 
Sicut  enim  in  actibus  moralibus  directio  pertinet  ad  rationem,  quae  est 
subjectumintellectualium  virtutum;  ita  inclinatio  pertinet  ad  vim  appeti- 
tivam,  quae  est  subjectum  moralium  virtutum.  Sed  una  esl  intellectualis 
virtus  dirigens  in  omnibus  moralibus  actibus,  scilicet  prudentia.  Ergo 
etiam  una  tantum  est  moralis  virtus  inclinans  in  omnibus  moralibusac- 
tibus. 

2.  Praeterea,  habitus  non  distinguuntur  secundiim  materialia  objecta, 
sed  secundum  formales  rationes  objectorum.  Formalis  autem  ratio  boni, 
ad  quod  ordinatur  virtus  morajis,  est  una,  scilicet  modusrationis.  Ergo  vi- 
detur  quod  situna  tanttim  moralis  virtus. 

3.  Praeterea,  moralia  recipiunt  speciem  a  fine,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.  i,  art.  3  et  5j.  Sed  fmis  omnium  virtutum  moralium  communis  est 
unus;  scilicet  felicitas  :  proprii  autem  etpropinqui  sunt  infiniti;  non 

\\)  An  et  qualiter  virtutes  moralcs  possint  esse  in  altera  vita,  ubi  duUbb  erunt  ptssiones,  S.  Doc- 
tor  examinat  (qusest.  LXVII,  art.  \). 


QU^ST.  LX,  ART.  I  ET  II.  119 

unt  anleni  infinitae  virtutes  niorales.  Ergo  videtur  qu6d  sit  una  tanlum. 

Sed  contra  est  qu6d  unus  habitus  non  potest  esse  in  diversis  potentiis, 
it  supra  dictum  est  (quaesl.  lvi,  art.  2).  Sed  subjectum  virtutum  moralium 

st  pars  appetitiva  animae,  quae  per  diversaspotentiasdistinguitur,  utdic- 
um  est  (part.I,  quaest.  lxx.\i,  art.  2j.  Ergo  non  potest  esse  una  tantum  vir- 
us  moralis. 

GONCLUSIO.  —  Cum  appeHtivae  potentiae  ad  qiiam  moralis  virtus  pertinei  objec- 
um  sit  bonum  appelibile,  quod  non  unius  tantum  est  speciei ;  etiam  ipsas  virtutes 
Qoralespro  objectorumdiversitate  pluresesseoportet. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (qusest.  Lvm,  art.  2), 
irtutes  morales  sunt  habitus  quidam  appetitivae  partis.  Habitus  autem 
pecie  diiTerunt  secundum  speciales  differentias  objectorum,  ut  supra  dic- 
um  est  (quaest.  liv,  art.  2).  Species  autem  objecti  appetibilis,  sicut  et  cu- 
uslibet  rei,  attenditur  secundum  formam  specificam,  quaj  est  ab  agente. 
^stautem  considerandum  quod  materia  patientis  se  habetad  agens  dupli- 

iter  :  quaudoque  enim  recipit  formam  agentis  secundiim  eamdem  ratio- 
lem,  proutest  in  agente,  sicut  est  in  omnibus  agentibus  univocis;  et  sic 
lecesse  est  quod  si  agens  est  unum  specie,  materia  recipiat  formam  unius 
ipeciei;  sicut  ab  igne  non  generatur  univoce  nisi  aliquod  existens  in  spe- 
;ie  ignis.  Aliquando  vero  materiarecipit  formam  ab  agente  non  secundiim 
jamdem  rationem,  prout  est  in  agente,  sicut  patet  in  generantibus  non 
mivocis,  ut  animal  generatur  k  sole*  et  tunc  formae  receptae  in  materia 
ibeodem  agente  non  sunt  unius  speCiei,  sed  diversificantursecundum  di- 
rersam  proportionem  materiae  ad  recipiendum  influxum  agentis;  sicut  vi- 
lemus  quod  ab  una  actione  solis  generantur  per  putrefactionem  animalia 
iiversarum  specierum,  secuudum  diversam  proportionem  materiae.  Mani- 
estum  est  autem  quod  in  moralibus  ratio  est  sicut  imperans  et  movens; 
ns  autem  appetiiiva  sicut  imperata  et  mota.  Non  autem  appetitus  respicit 
mpressionem  rationis  quasi  univoce  ;  quia  non  fit  rationale  per  essentiam, 
sed  per  participationem,  ut  dicitur(Eth.  lib.  i,  cap.  ult.).  Unde  appetibilia 
jecundum  motionem  rationisconstituuntur  in  diversisspeciebus  secundum 
luod  diversimode  se  habent  ad  rationem;  et  ita  sequitur  quod  virtutes 
norales  sintdiversae  secundum  speciem,  et  non  una  tantum. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  objectum  rationis  est  verum;  est  au- 
em  eadem  ratio  veri  in  omnibus  moralibus,  quae  sunt  contingentia  agi- 
)iha  :  unde  est  una  sola  virtus  in  eisdirigens,  scilicet  prudentia  (l).Objec- 
um  autem  appetitivae  virtutis  est  bonum  appetibile,  cujus  est  diversa 
'atio  secundum  diversam  habitudinem  ad  rationem  dirigentem. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  illud  formale  est  unum  genere  propter 
mitatem  agentis,  sed  diversificatur  specie  propler  diversas  habitudines 
•ecipientium,utsupra  dictum  est  (in  corp.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  moralia  non  habent  speciem  a  fine  ultimo, 
;ed  a  finibus  proximis;  qui  quidem  etsi  infiniii  sint  numero,  non  tamen 
nfiniti  sunt  specie. 

QITICULUS    II.   —   UTRUM   VIRTUTES  MORALES   QU/E    SUNT    CIRCA    OPERATIONES, 

DISTINGUANTUR   AB    HIS   QU^   SUNT   CIRCA   PASSIONES  (2). 
De  his  etiam  De  verit.  quaest.  I ,  art.  kZ  corp. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  i.  Yidetur  quod  virtutes  morales  non  dis- 

{<  )AdverlenduiTi  est  sprmonem  bic  esse  de  pru-  cum  alioquin  plures  siut  specios  prudentiae  poli- 

lcnlia  quse  a.l  vitam  propriam  operantis  recte  ins-  ticae,  de  quibus  in  2  2,  quaesl.  XLViu. 

ituenilam  est  necessaria  ct   vocari   potest  pru-  (2)  A'l  inlelligentiam  liiijus  ai  ticuli  notaridum 

lentii  personalis;  taiis  namque  solam  est  una;  est  quod  per  operationes  hic  iDtelliguntur  a«- 


120  QUiEST.  LX,  ART.  11. 

tinguantur  ab  invicem  per  hoc  qu6d  qusedam  sunt  circa  operationes, 
quaedam  circa  passiones.  Dicit  enim  Pliilosophus  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  3), 
qu6d  «  virtus  moralis  est  circa  delectationes  et  tristitias  oplimorum  ope- 
rativa.  »  Sed  voluptates  et  tristitiee  sunt  passiones  quaedam,  ut  supra  dic- 
tum  est  (quaest.  xxxi,  art.  1,  et  qusest.  xxxv,  art.  1).  Ergo  eadem  virtus  quee 
est  circa  passiones,  est  etiam  circa  operationes,  utpote  operativa  existens. 

2.  Praeterea,  passiones  sunt  principia  exteriorum  operationum.  Si  ergo 
aliquae  virtutes  rectificant  passiones,  oportet  quod  etiam  per  consequens 
rectificent  operationes.  Esedem  ergo  virtutes  morales  sunt  circa  passiones 
et  operationes. . 

3.  Praeierea,  ad  omnem  operationem  exteriorem  movetur  appetitus  sen- 
sitivus  bene  vel  male.  Sed  motus  appetitOs  sensitivi  sunt  passiones.  Ergo 
eaedem  virtutes  quae  sunt  circa  operationes,  sunt  circa  passiones. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  3  et  7,  et  Ub.  v,  in  4 
priorib.  cap.)  ponit  justitiam  circa  operationes ;  temperantiam  autem,  et 
fortitudinem,  et  mansuetudinera  circa  passiones  quasdam. 

CONCLUSIO.  —  Tametsi  aliquae  sint  ex  moralibus  virtutibus  circa  operationes  et 
passiones,  utearum  productivae:  quae  tamen  circa  operationes  sunt,  ab  hisquae  circa 
passiones  versantur  secundum  objectorum  diversitalem  distinguuntur. 

Respondeo  dicendum  quod  operatio  et  passio  dupliciter  potest  compa- 
rari  ad  virtutem :  uno  modo  sicut  effectus ;  et  hoc  modo  omnis  moralis  vir- 
tus  habet  aliquas  operationes  bonas,  quarum  est  productiva,  et  delectatio- 
nem  aliquam  vel  tristitiam,  quse  sunt  passiones,  ut  supra  dictum  est 
(queest.  lix,  art.  4  ad  1).  Alio  modo  potest  comparari  operatioad  virtutem 
moralem  sicutrnateria  circa  quam  est :  et  secundum  hoc  oportet  alias  esse 
virtutes  morales  circa  operationes  et  alias  circa  passiones.  Cujus  ratio  est, 
quia  bonum  et  malum  in  quibusdam  operationibus  attenditur  secundiim 
seipsas,  qualitercumque  homo  afficiatur  ad  eas,  inquantum  scilicet  bonum 
in  eis  et  malum  accipitur  secundum  rationem  commensurationis  ad  alte- 
rum  :  et  in  talibus  oportet  quod  sit  aliqua  virtus  directiva  operationum 
secundum  seipsas,  sicut  sunt  emptio  et  venditio,  et  hujusmodi  operationes^ 
in  quibus  attenditur  ratio  debiti  vel  indebiti  ad  alterum  ;  et  propter  hoc  jus- 
titia  et  partes  ejus  proprie  sunt  circa  operationes,  sicut  circa  propriam 
materiam.  In  quibusdam  vero  operationibus  bonum  et  malnm  attenditur 
soltim  secundum  commensurationem  ad  operantem  :  et  ideo  oportet  in 
his  bonum  et  malum  considerari  secundtim  quod  homo  bene  vel  male  af- 
ficitur  circa  hujusmodi  :  et  propter  hoc  oportet  quod  virtutes  in  talibus 
sintprincipaliter  circa  interiores  affectiones  quae  dicuntur  animae  passio- 
nes,  sicut  patet  de  temperantia,  fortitudine  el  aliis  hujusmodi.  Contingit 
autem  quod  in  operationibus  quae  sunt  ad  alterum  prailermittatur  bonum 
virtutis  propter  inordinatam  animi  passionem  :  et  tunc  inquantum  cor- 
rumpitur  commensuratio  exterioris  operationis,  est  corruptio  justitiae;  in- 
quautum  autem  corrumpitur  commensuralio  interiorum  passionum,  est 
corruptio  alicujus  alterius  virtutis;  sicut  cum  propter  iram  aliquis  alium 
percutit,  in  ipsa  percussione  indebita  corrumpitur  justitia,  in  immoderan- 
tia  ver6  iraecorrumpitur  mansuetudo.  Et  idem  patet  in  aliis. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  objecta.  Nam  prima  ratio  procedit  de  ope- 
ratione,  secundum  quod  est  effectws  virtutis ;  aliae  duae  rationes  procedunt 

tiones  extcriores,  quibiis  iiniis  homo  ad  altprum  cum  aliqua  transmulatione  corporali,  de  quibus 

ordinntur,  ut  entptio,   venditio   et  aliae  hujus-  k  quaist.  XXll  usque  ad  XLVIII   actiini  fuit  ,  ut 

modi ;  pcr  passioncs  autem,  iila;  intorioies  af-  amur,  ira,  delectatio,  etc. 
fecliones  seu  motus  appelitils  scnsitivi,  qux  suat 


QU^ST.  LX,  ART.  II  ET  UI.  121 

ex  hoc  quod  ad  idem  concurrunt  operalio  et  passio ;  sed  in  quibusdam 
virtus  est  principaiiter  circa  operationem,  in  quibusdam  circa  passionem, 
ratione  pra^dicta  (in  corp.). 

ARTICULUSIII.  —  UTRUM  circa  operationes  sit  tantum  una  virtus  moralis. 
Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtnr  quod  sit  una  tantum  virtus  moralis 
circa  operationes.  Rectitudo  enim  omnium  operationum  exteriorum  vide- 
tur  ad  justitiam  pertinere.  Sed  justitia  est  una  virtus.  Ergo  una  soia  virtus 
est  circa  operationes. 

2.  Prifiterea,  operationes  maxim6  differentes  esse  videntur  quae  ordi* 
rantur  ad  bonum  unius,  et  quae  ordinantur  ad  bonum  multitudinis.  Sed 
ista  diversitas  non  diversificat  virtutes  morales;  dicit  enim  Philosophus 
(Ethic.  lib.  V,  cap.  1,  circa  fin.),  quod  « justitia  legaiis,  quae  ordinat  actus 
hominum  ad  commune  bonum,  non  est  aliud  a  virtute,  quae  ordinat  actus 
hominisad  unum  tantum,nisi  secundtim  rationem.  »  Ergo  diversitas  ope- 
rationum  non  causat  diversitatem  virtutum  moralium. 

3.  Praeterea,  si  sunt  diversai  virtutes  morales  circa  diversas  operationes, 
oporteret  quod  secundum  diversitatem  operationum  esset  diversitas  vir- 
tutum  moralium.  Sed  hoc  patet  esse  falsum;  namad  justitiam  pertinet  in 
diversis  generibus  cemmutationum  rectitudinem  statuere,  et  etiam  in 
distributionibus,  ut  patet  (Ethic.  lib.  v,  cap.  2,  a  med.).  Non  ergo  diversae 
virtutes  sunt  diversarum  operationum. 

Sed  contra  est  quod  religio  est  alia  virtus  a  pietate;  quarum  tamen  utra- 
que  est  circa  operationes  quasdam. 

CONCLUSIO.  —  Licet  virtutes  morales,  quoe  circa  operationes  sunt,  in  quadam 
generali  ratione  justitiae  conveniant;  tamen  secundum  speciales  diversas  raliones 
sunt  distinguendae  plures  species. 

Respondeo  dicendum  quod  omnes  virtutes  morales  quae  sunt  circa  ope- 
rationes,  conveniunt  in  quadam  generah  ratione  justitia^,  quae  attenditur 
secundum  debitumadalterum;  distinguuntur  autem  secundum  diversas 
speciales  rationes.  Cujusratio  est,  quia  in  operationibus  exterioribus  ordo 
rationis  instituitur,  sicutdictum  est  (art.  priec),  non  secundiim  proportio- 
nem  ad  affectionem  liominis,  sed  secundum  ipsam  convenientiam  rei  in 
seipsa;  secundum  quam  convenientiam  accipitur  ratio  debiti,  ex  quo  cons- 
tituitur  ratio  justitiae.  Ad  justitiam  enim  pertinere  videtur  ut  quis  debitum 
reddat.  Unde  omnes  hujusmodi  virtutes  quae  sunt  circa  operationes,  ha- 
bent  aliquo  modo  rationem  justitiae.  Sed  debitum  non  est  unius  rationis 
in  omnibus  :  allter  enim  debetur  aliquid  aequali,  aliter  superiori,  aliter  mi- 
nori ;  etaliter  ex  pacto,  vel  ex  promisso,  vel  ex  beneficio  suscepto.  Et  se- 
cundiim  has  diversas  rationes  debiti  sumuntur  diversae  virtutes  :  puta  re- 
ligio  est  per  quam  redditur  debitum  Deo;  pietas  est  per  quam  redditur 
debitum  parentibus  vel  patriae;  gratiaest  per  quam  redditur  debitum  be- 
nefactoribus,  et  sic  de  ahis. 

Ad  primnm  ergo  dicendum,  quod    justitia  proprie  dicta  est  una  sp6 
cialis  virtus,  quae  attendit  perfectam  rationem  debiti,  quod  secundum 
aequivalentiam  potest  restitui;  dicitur  tamen  et  ampliato  nomine  justitia 
secundiim  quamcumque  debiti  redditionem ;  et  sic  non  est  una  specialis 
virtus, 

Ad  secundum  dicendum,  quod  justitia  quae  intendit  bonum  commune, 
est  aha  virtusajustitia  quae  ordinatur  ad  bonum  privatum  alicujus;  unde 
et  jus  commune  distinguitur  a  jure  privato;  etTulhus  ponit  (De  invent. 
lib.  II,  aliquant.  ante  fin.),  unam  specialem  virtutem  pietatem,  quae  ordinat 
ad  bonum  patriae.  Sed  justitia  ordinanshominemad  bonum  commune,  est 


122  QUiEST.  LX,  ART.  III  ET  IV. 

generalis  per  imperium,  quia  omnes  actus  virtulum  ordinat  ad  finem 
suum,  scilicet  ad  bonum  commune.  Virtus  autem,  secundum  quod  a  tali 
justitia  imperatur,  etiam  justitice  nomen  accipit.  Et  sic  virtus  a  justitiale- 
gali  non  dilTert  nisi  ratione,  sicut  sola  ratione  differt  virtus  operans  se- 
cundUm  seipsam,  et  virtus  operans  ad  imperium  alterius  (1). 

Ad  tertium  dicendum,  qucd  in  omnibus  operationibus  ad  justitiam  spe- 
cialem  pertinentibusest  eadem  ratio  debiti-,  et  ideo  est  eadem  virtus  jus- 
titiae,  praecipue  quanttim  ad  commutationes;  forte  enim  distributiva  est 
alterius  speciei  a  commutativa.  Sed  de  hoc  infra  qua^retur  (2  2,  quaest.  lxi, 
art.  1). 

ARTICULUS    IV.  —  UTRUM  CIRCA  DIVERSAS  PASSIONES  DIVERSiE  SINT  VIRTUTES 

MORALES. 
De  his  etiam  infra,  art.  corp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  circa  diversas  passiones 
non  sint  diversae  virtutes  morales.  Eorum  enim  quse  conveniunt  in  prin- 
cipio  et  fine,  unus  est  habitus,  sicut  patet  maxime  in  scientiis.  Sedomnium 
passionum  unum  est  principium,  scilicetamor ;  et  omnes  ad  eumdem  finem 
terminantur,  scilicet  delectationem,  vel  tristitiam,  ut  supra  habitum  est 
(quaest.  xxv,  art.  1  et  2).  Ergo  circa  omnes  passiones*est  una  tantum  mo- 
ralis  virtus. 

2.  Praeterea,  si  circa  diversas  passiones  essent  diversae  virtutes  morales, 
sequeretur  quod  tot  essent  virtutes  morales  quot  passiones.  Sed  hocpatet 
esse  falsum ;  quia  circa  oppositas  passiones  est  una  et  eadem  virtus  mo- 
rahs;  sicut  fortitudo  circa  timores  et  audacias,  temperantia  circa  delecta- 
tiones  et  tristitias.  Non  ergo  oportet  ut  circa  aiversas  passiones  sint 
diversaj  virtutes  morales. 

3.  Praeterea,  amor,  concupiscentia  et  delectatio  sunt  passiones  specie 
differentes,  utsupra  habitum  est(quaest.  xxiii,  art.  4).  Sed  circa  omnes  has 
est  una  virtus,  scilicet  temperantia.  Ergo  virtutes  morales  non  sunt  di- 
versae  circa  diversas  passiones. 

Sed  contra  est  qu6d  fortitudo  est  circa  timores  et  audacias;  temperantia 
circa  concupiscentias;  mansuetudo  circa  iras,  ut  dicitur  (Ethic.  iib.  m,  cap. 
6  et  iO,  et  lib.  iv,  cap.  5). 

CONCLUSIO.  —  Irapossibile  est  unam  et  eamdem  virtutem  moraiem  esse  circa 
omnes  passiones ,  quamvis  ciica  passiones  contrarias  eamdem  contingat  virtutem 
esse. 

Respondeo  dicendum  qu6d  non  potest  dici  qu6d  circa  omnes  passiones 
sit  una  sola  virtus  moralis.  Sunt  enim  quaedam  passiones  ad  diversas  po- 
tentias  pertinentes;  ahae  namque  pertinent  ad  irascibilem,  aliae  ad  concu- 
piscibilem  (2),  ut  supradictum  est  (quaest.  xxiii,  art.  1).  Nec  tamen  oportet 
qu6d  omnis  diversitas  passionum  sufficiat  ad  virtutes  morales  diversifi- 
candas:  prim6  quidem,  quia  quaedam  passiones  sunt  quae  sibi  opponun- 
tu-r  secundum  contrarietatem  ;  sicut  gaudium  et  tristitia,  timor  et  audacia, 
et  alia  hujusmodi.  Et  circa  hujusmodi  passiones  sic  oppositas  oportet  esse 
unam  eteamdem  virtutem.  Ciimenim  virtus  moralis  inquadam  medietate 
consistat,  medium  in  contrariis  passionibus  secundiim  eamdem  rationem 
instituitur;  sicutet  in  naturalibus  idem  est  medium.  inter  contraria,  ut  in- 
teralbum  et  nigrum.  Secund6  quia  diversae  passiones  rnveniuntursecun- 
dum  eumdem  modum  rationi  repugnantes,  puta  secundum  impulsum  ad 

{{]  De   ea  responsione  vide  qood  dicitur  in  (2)  Ut  ira  et  voluptas,ac  proinde  una  virtu» 

22  quaest.  LVlll,  art.  6.  non  potest  omnes  islas  passiones  ad  medium  re- 

ducere. 


QU^ST.  LX,  ART.  IV  ET  V.  423 

d  quod  est  contra  rationem,  vel  secundum  retractionem  ab  eo  quod  est 
;ecundum  rationem.  Et  ideo  diversae  passiones  concupiscibilis  non  perti- 
lent  ad  diversas  virtutesmoraies  (1),  quia  earum  motus  secundum  quem- 
iam  ordinem  se  invicem  consequuntur,  utpote  ad  idem  ordinati,  scilicet 
id  consequendum  bonum,  vel  ad  fugieadum  malum ;  sicut  ex  amore  pro- 
jedit  concupiscentia,  et  ex  concupiscentia  pervenitur  ad  delectationem. 
!:t  eadem  ratio  est  de  oppositis;  quia  ex  odio  sequitur  fuga  vel  abomina- 
io,  quse  perducit  ad  tristitiam.  Sed  passiones  irascibilis  non  sunt  unius 
>rdinis,  sed  ad  diversa  ordinantur.  Nam  audacia  et  timor  ordinantur  ad 
iliquod  magnum  periculum ;  spes  et  dosperatio  ad  aliquod  bonum  ar- 
luum;  iraautem  ad  superandum  aliquod  contrarium,  quod  nocumentum 
ntulit.  Et  ideocirca  has  passiones  diversae  virtutes  ordinantur,  utpotetem- 
3eraniia  circa  passiones  concupiscibilis,  fortitudo  circa  timores  et  audacias, 
nagnanimitascirca  spem  et  desperationem,  mansuetudo  circa  iras. 

Adprbnum  ergo  dicendum,  quod  omnes  passiones  conveniunt  in  uno 
3rincipio  et  fine  communi,  non  autem  in  uno  proprio  principio  seu  fine; 
inde  hoc  non  sufficit  ad  unitatem  virtutis  moralis. 

Ad  secundum  dicendum,  quod,  sicut  in  naturalibus  idem  est  prmcipmm 
juo  receditur  ab  uno  principio,  et  acceditur  ad  aliud,  et  in  rationalibus 
3St  eadem  ratio  contrariorum ;  ita  etiam  virtus  moralis,  quae  in  modum 
Qaturae  rationi  consentit,  est  eadem  contrariarum  passionum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  illae  tres  passiones  ad  idem  objectum  ordi- 
nantur  secundum  quemdam  ordinem,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.},  etideo 
ad  eamdem  virtutem  moralem  pertinent. 
ARTICULUS  V.  —  UTRUM  virtutes  morales  distinguantur  secundum  diversa 

ORJECTA  PASSIONUM. 

Ad  quintumsic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtutes  morales  non  distin- 
guantur  secundiim  objecta  passionum.  Sicut  enim  sunt  objecta  passio- 
num ,  ita  sunt  objecta  operationum.  Sed  virtutes  morales  quae  sunt  circa 
operationes,  non  distinguuntur  secundum  objecta  operationum ;  ad  eam- 
dem  enim  virtutem  justitiae  pertinet  emere  vel  vendere  domum  et  equum 
Ergo  etiam  nec  virtutes  morales  quae  sunt  circa  passiones,  diversificantur 
per  objecta  passionum. 

2.  Praeterea,  passiones  sunt  quidam  actus  vel  motus  appetitQs  sensitivi. 
Sed  major  diversitas  requiritur  ad  diversitatem  habituumquam  ad  diversi- 
tatem  actuum.  Diversa  igitur  objecta,  quae  non  diversificant  speciem  pas- 
sionis,  non  diversificabunt  speciem  virtutis  moralis ;  ita  scilicet  quod  de 
omnibus  delectationibus  erit  una  virtus  moralis,  et  similiter  est  de  aliis. 

3.  Praeterea,  magis  et  minus  non  diversificant  speciem  (2).  Sed  diversa  de- 
lectabilia  non  differunt  nisi  secundum  magis  et  minus.  Ergo  omnia  delec- 
tabilia  perlinent  ad  unam  speciem  virtutis,  et  eadem  ratione  omnia  terri- 
bilia,  et  similiter  de  aliis.  Non  ergo  vlrtus  moralis  distinguitur  secundimi 
objecta  passionum. 

4.  Praeterea,  sicut  virtus  est  operativa  boni,  ita  est  impeditiva  mali.  Sed 
circa  concupiscentias  bonorum  sunt  diversae  virtutes ;  sicut  temperantia 
circa  concupiscentias  delectationum  tactus,  eutrapelia  (3)  circa  deiectatio- 

[\)  Qaod  non  sic  accipiendum  est  quasi  circa  (2)  Seu  participatio  major  aut  minor  alicujas 

quascumque  passiones  concupiscibilis  solum  sit  perfectionis  non  impedit  quin  illffi  quae  sic  in»- 

una  virtus,  sed  quia  solum  sit  una  virtus  in  con-  qualiter  participant,  possint  ad  nnam  et  eam- 

cupiscibiliresiiectu  passionumsehabentiuracirca  dem  speciera  pertinere;  sicut  magis  vel  miniia 

idem,  ut  una  temperantia  circa  amorem  et  desi-  album. 

derium  delt  clationum  tactus,  et  circa  odiumcon-  (5;  Eutrapelia  est  boua  conversatio,  vel  con- 

trarii,  ut  una  philotimia  circa,  etc.  versio,  juxta  significatum  graec»  vocis.  Venit 


424  QUiEST.  LX,  ART.  V. 

nes  ludi.  Ergo  etiam  circa  timores  malorum  debent  esse  diversae  virtutes. 

Sed  contra  est  qu6d  castitas  est  circa  delectabilia  venereorum,  abstinentia 
ver6  est  circadelectabiliaciborum,  et  eutrapelia  circa  delectabilia  iudorum. 

CONCLUSIO.  —  Cum  ex  ratione  perfectio  viriutis  dependeat,  recte  secundum  ob- 
jecta  passionum,  prout  diversimode  ad  rationem  comparantur,  diversae  virlutuoi 
moraliura  species  distinguuntur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  perfectio  virtutisex  ratione  dependet;  pes 
fectio  autem  passionis  ex  ipsoappetitu  sensitivo.  Unde  oportetqu6d  virtu- 
tes  diversificentur  secundum  ordinem  ad  rationem,  passiones  autem  se- 
cundiim  ordinem  ad  appetitum.  Cbjecta  igitur  passionum,  secundum  qu6d 
diversimod^  ordinanturad  appetitum  sensitivum,  causant  diversas  passio- 
num  species;  secundum  ver6  qu6d  comparantur  ad  rationem,  causant  di- 
versas  species  virtutum.  Non  est  autem  idem  motus  rationis  et  appetitiis 
sensitivi.  Unde  nihilprohibetaliquam  differentiam  objectorum  causare  di- 
versitatem  passionum,  quae  noncausatdiversitatem  virtutum,  sicutquando 
una  virtusestcircamultas  passiones,  ut  dictumest  (art.  praec),  et  aiiquam 
etiam  differentiam  objectorum  causare  diversitatem  virtutum,  quae  non 
causat  diversitatem  passionum,  cum  circaunam  passionem,  put^  delecta- 
tionem,  diversae  virtutes  ordinentur.  Et  quia  diversae  passiones  ad  diver- 
sas  potentias  pertinentes  semper  pertinent  ad  diversas  virtutes,  ut  dic- 
tum  est  (art.  praec),  ideo  diversitas  objectorum,  quaerespicitdiversitatem 
potentiarum,  semper  diversificat  species  virtutum ,  puta  quod  ali- 
quid  sit  bormm  absolut6,  et  aliquid  sit  bonum  cum  aliqua  arduitate.  Et 
quia  ordine  quodam  ratio  inferiores  (1)  hominis  partes  regit,  et  etiam 
se  ad  exteriora  extendit;  ideo  etiam  secundum  quod  unum  objectum 
passionis  apprehenditur  sensu  vel  imaginalione,  aut  etiam  ratione, 
et  secundum  etiam  qu6d  pertinet  ad  animam,  corpus,  vel  exteriores 
res,  diversam  habitudinem  habet  ad  rationem,  et  per  consequens  natum 
est  diversificare  virtutes.  Bonum  igitur  hominis,  quod  est  objectum  amoris, 
concupiscentiae  et  delectationis,  potest  accipi  vel  ad  sensum  corporis  per- 
tinens,  vel  ad  interiorem  animae  apprehensionem ;  et  lioc  sive  ordineturad 
bonum  hominis  in  seipso,  vel  quantum  ad  corpus,  vel  quantum  ad  ani- 
mam,  sive  ordinetur  ad  bonum  hominis  in  ordine  ad  alios.  Et  omnis  talis 
diversitas  propter  diversum  ordinem  ad  rationem  diversificat  virtutem. 
Sic  igitur  si  consideretur  aliquod  bonum,  si  quidem  sit  per  sensum  tactCis 
apprehensum,  et  ad  consistentiam  humanae  vitae  pertinens  in  individuo 
vel  in  specie  (sicut  sunt  delectabiha  ciborum  et  venereorum),  erit  pertinens 
ad  virtutem  temperantiae.  Delectationes  autem  aliorum  sensuum,  cum  non 
sint  vehementes,  non  praestant  aliquam  diflficultatem  rationi ;  et  ideo  circa 
easnon  ponitur  aliquavirlus,  quaeestcirca  ditflcile,  sicutet  ars,  ut  dicitur 
(Eth.lib.  II,  cap.  3,  ad  fin.).  Bonum  autem  non  sensu,  sed  interiori  virtute, 
apprehensum,  ad  ipsumhominem  pertinens  secundum  seipsum,  est  sicut 
pecunia  ethonor ;  quorum  pecunia  ordinabilisest  de  se  ad  bonum  corporis, 


enim  a  verbo  rp^Trw,  idest  verto,et  ex  partlcula 
£u,  id  est  bene,  quia  eutrapelus  se  verlit  ct 
flcctit  ad  id  omne  quod  gralum  esse  potest  iis 
cum  quil)ns  convorsalur.  Quare  cum  id  faciant 
lepidi  ac  faccti,  Levics  eulrapeliam  rcildunt  fa- 
cetiam,  festivitatem,  leporem.  Apnstolus  (Kphes. 
c.  V,  v.  ^i)  entrapeliam  insoclatur,  eanique 
christiano  indignam  csse  docot.  Sed  intelligit 
eutrapeliam  iinniodoratam,  sive  scurrilitatem, 
non  modcriitam,  de  qua  loqnitnr  S.  'Hiomas. 
Nam  illam  adnumerat  inter  ea  qucB  ad  rem  non 


pertinent,  id  est  quse  non  sunt  docentia  (ut  habd 
grsecus  textus).  Contra  eulrapelia  qnae  ad  re- 
creationem,  excitationemqne  animi  rofertur,  ad 
honostam  Istitiam  fovondam ,  non  soliim  per- 
mittitur  christianis,  sed  est  etiam  loudabilis, 
quia  per  eam  fit  ne  animus  seriis  occupalionibus 
intonlus,  so  simnique  corpus  dobilitot  et  exhau- 
riat.  Hinc  morilo  docet  S.  'Ihomas  eam  essc  vir- 
tutem.  (Ed.  Niciilai  ct  ed.  Parmeus.) 
{\)  Al.,  interiores. 


QU^ST.  LX,  ART.  V.  125 

honor  autem  consistit  in  apprehensione  animse.  Et  heec  quidem  bona  con- 
siderari  possunt  vel  absolut^,  secundum  qu6d  pertinent  ad  concupiscibi- 
lem,  vei  cum  arduitate  quadam,secundum  qu6dpertinentad  irascibilera. 
Quae  quidem  distinctio  non  halDet  locum  in  bonis  quae  delectant  tactum, 
quia  hujusmodi  sunt  quaedam  infima,  et  compelunt  homini  secundum 
qu5d  convenit  cum  brutis.  Circa  bonum  igitur  pecuniae  absolute  sumptum, 
secundum  qu6d  est  objectum  concupiscentiae,  vel  deleclationis  aut  amoris, 
est  liberalitas ;  circa  bonum  autem  hujusmodi  cum  arduitate  sumptum, 
secundum  qu6d  est  objectum  spei,  est  magnificentia ;  circa  bonum  ver6 
quod  est  honor,  si  quidem  sit  absolute  sumptum,  secundum  qu6d  est  ob- 
jectum  amoris,  sic  est  quaedam  virtus,  quae  vocatur  philotimia,  id  est,  amor 
honoris  ;  si  ver6  cum  arduitate  consideretur,  secundum  qu6d  est  objec- 
tum  spei,  sic  est  magnanimitas.  Unde  liberalitas  et  philotimia  videntur 
esse  in  concupiscibili ;  magnificentia  ver6  et  magnanimitas  in  irascibili. 
Bonum  ver6  hominis  in  ordine  ad  alium  non  videtur  arduitatem  habere  ; 
sed  accipitur  ut  absolute  sumptum,  prout  est  objectum  passionum  concu- 
piscibilis.  Quod  quidem  bonum  potest  esse  alicui  delectabile,  secundum 
qu6d  praebet  se  alteri,  vel  in  his  quae  seri6  fiunt,  id  est,  in  actionibus  per 
rationem  ordinatis  ad  debitum  finem,  vel  in  his  quse  fiunt  ludo  (i),  id  est, 
in  actionibus  ordinatis  ad  delectationem  tantum,  quae  non  eodem  modo  se 
habent  ad  rationem,  sicut  prima.  In  seriis  autem  se  exhibet  aliquis  alteri 
dupliciter  :  uno  modo  ut  delectabilem  decentibus  verbis  et  factis ;  et  hoc 
pertinet  ad  quamdam  virtutem,  quam  Aristoteles(hb.  ii,  cap.  7,  circamed. 
ex  sensu  D.  Thom.)  nominat  amicitiam,  et  potest  dici  affabilitas.  Aho  modo 
praebet  se  aliquis  alteri  ut  manifestum  per  dicta  et  facta ,  et  hoc  pertinet 
ad  aliam  virtutem,  quam  nominat  veritatem  (Ethic.  lib.  iv,  cap.  7j.  Mani- 
festatio  enim  propinquius  accedit  ad  rationem  quam  delectatio,  et  seria 
quam  jocosa.  Unde  et  circa  delectationes  ludorum  est  alia  virtus .  quan) 
Philosophus  (Ethic.  lib.  iv,  cap.  8)  eutrapeliam  nominat.  Sic  igitur  patet 
quod  secundum  Aristotelem  sunt  decem  virtutes  morales  circa  passiones, 
scilicet  «  fortitudo,  temperantia,  liberalitas,  magnificentia,  magnanimitas, 
philotimia,  mansuetudo,  amicitia,  veritas,  et  eutrapelia,  »  et  distinguun- 
tur  secundum  diversas  materias,  vel  secundum  diversas  passiones,  vel  se- 
cundum  diversa  objecta.  Si  igitur  addatur  justitia,  quae  est  circa  operatio- 
nes,  erunt  omnes  undecim  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  omnia  objecta  ejusdem  operationis  se- 
cundhm  speciem,  eamdem  habitudinem  habent  ad  rationem ;  non  autem 
omnia  ohjecta  ejusdem  passionis  secundum  speciem ;  quia  operationes  non 
repugnant  rationi,  sicutpassiones(3). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  alia  ratione  diversificantur  passiones,  -et 
ali4  virtutep,  sicut  dictum  est  (in  corp.). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  magis  et  minus  non  diversificant  speciem 
nisi  propter  diversam  habitudinem  ad  rationem. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  bonum  fortius  est  ad  movendum  qu^m 
malum,  quia  «  malum  non  agit  nisi  virtute  boni,  »  ut  Dionysius  dicit  (De 
div.  nom.  cap.  4,  part.  4,  lect.  21  et  22).  Unde  malum  non  facit  difficultatem 
rationi,  quse  requirat  virtutem,  nisi  sit  excellens,  quod  videtur  esse  unum 

(i)   Late   accepto  pro  quocumcnie  non   facto  (3)  Quae  secundum  se  nempe  consicleratse  ha- 

tantum,  sed   et  verbo    quod   ad    recreationem  bent  unde  repugnent  ratiooi,  licet  non  semper 

animi  ordinatur ;  tanietsi  potissimum  pro  facto.  sic  repugnent,  sed  obediant  cam  ratio  praedomi- 

(2)  Ita  passini,  oplime.  Cod.  Al.  et  Tarrac.  :  natur  supra  illas;  non  habet  autem  operationcs 

Brunt  duodecim  omnei.  Vide  Garciam.  per  se  ac  secundum  se  unde  repngnent,  etc. 


126  QU^ST.  LXI,  ART.  I. 

in  uno  genere  passionis.  Unde  circa  iras  non  ponilur  nisi  una  virtus,  sci- 
licet  mansiietudo;  et  similiter  circa  audacias  una  sola,  scilicet  fortitudo. 
Sed  bonum  ingerit  difficultatem,  quae  requirit  virtutem,  etiamsi  non  sit 
excellens  in  genere  talis  passionis.  Et  ideo  circa  concupiscentias  ponun- 
tur  diversse  virtutos  morales,  ut  dictum  est  (in  corp.). 

QUtESTIO  lxl 

DE  VIRTUTIBUS  CARDINALIBUS,   IN  QUINQUE  ARTICULOS  DIY1SA. 

Deinde  considerandum  est  de  virtutibus  cardinalibus,  et  circa  hoc  quserantar 
quinque ;  1"  Ulrum  virtutes  morales  debeant  dici  cardinales  vel  principale<«.  —  2°  De 
numero  earum.  —  3»  Quae  sint.  —  4"  Utrura  differant  ad  invicem.  —  5"  Utriim  divi* 
dautur  convenieuter  in  virtutes  politicas,  et  purgatorias,  et  purgati  aoimi,  et  exem* 
plares. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  virtutes  morales  debeant  dici  cardinales,  vel 

PRINCIPALES   (4). 

De  his  eti&m  infra,  qusest.  LXVI,  art.  4  corp.  et  Scnt.  ni,  disf.  35,  qu»st.  ii,  et  De  Terit.  qu«t.  I, 

art.  42  ad  24,  et  qusest.  V,  art.  \  ad  2,  4  et  i  I. 

Ad  primum  sicproceditur.  4.  Videtnr  quod  virtutes  morales  non  debeant 
dici  cardinales  seu  principales.  Quae  enim  ex  opposito  dividuntur,  sunt 
simul  natura,  ut  diciturin  Praedicamentis  (cap.  de  Simul)^  etsic  unum  non 
est  altero  principalius.  Sed  omnes  virtutes  ex  opposito  dividunl  genus  vir- 
tutis.  Ergo  nuliae  earum  debent  dici  principales. 

2.  Prajterea,  finis  principalior  est  liis  quae  sunt  ad  finem.  Sed  virtutes 
theologicae  sunt  circa  finem,  virtutes  autem  morales  sunt  circa  ea  quae 
sunt  ad  finem.  Ergo  virtutes  morales  non  debentdici  principales,  seu  car- 
dinales,  sed  magis  tlieologicae. 

3.  Praeterea,  principalius  est  quod  est  per  essentiam,  quam  quod  est  per 
participationem.  Sed  virtutes  intellectuales  pertinent  ad  rationale  per  es- 
sentiam;  virtutes  autem  morales  pertinent  ad  rationale  per  participationem, 
ut  supra  dictum  est  (quaest.  lviii,  art.  2).  Ergo  virtutes  morales  non  sunt 
principales,  sed  magis  virtutes  intellectuales. 

Sed  contra  est  quod  Ambrosius  dicit  super  Lucam,  exponens  illud  : 
{Beati  pauperes  spiritu,  cap.  vi,  8) :  «  Scimus  virtutes  esse  quatuor  cardi- 
nales,  scilicet  temperantiam,  justitiam,  prudentiam,  fortitudinepi.  »  Hae 
autem  sunt  virtutes  morales.  Ergo  virtutes  morales  sunt  cardinales. 

CONCLUSIO.  —  Morales  virtutes,  ciim  appetitiis  rectitudinem  solae  contineant, 
«ol%  cardinales,  seu  principaies  dicuntur. 

Respondeo  dicendum  quod  cum  simpliciter  de  virtute  loquimur,  intelli- 
gimur  loqui  de  virtute  humana.  Virtus  autem  humana,  ut  supra  dictum 
est  (quaest.  lvi,  art.  3),  secundum  perfectam  rationem  virtutisdicitur,  quae 
requirit  rectitudinem  appetitCis;  liujusmodi  enim  virtus  non  solum  facit 
facuitatem  bene  agendi,  sed  ipsum  etiam  usum  boni  operis  causat.  Sed 
secundiim  imperfectam  rationem  virtutis  dicitur  virtus  quae  non  requirit 
rectitudinem  appetitus;  quia  solum  facit  facultatem  bene  agendi,  non  au- 
tem  causat  boni  operis  usum.  Constat  autem  quod  perfectum  est  principa- 
lius  imperfecto.  Et  ideo  virtutes  quae  continent  rectitudinem  appetii.Cis,  di- 
cuntur  principales.  Hujusmodiautem  sunt  virtutes  morales,  etinter  intel- 
iectuales  sola  prudentia,  quae  etiam  quodammodo  moralis  est  secundtim 
materiam,  ut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  lvii,  art.  4,  et  quaest.  lviii,  art.  3 

(U  Virtus  aliqua,  ait  S.  Thomas,  dicitur  car-  virtutes  firmantur(qu8Btt.  unic»  De  virt  in  coni. 
dinalis,  quasi  principalis,  quia  super  eam  ali»        art.  xii  ad  24). 


QUJEST.  LXI,  ART.  I  ET  II.  127 

ad  1).  Unde  convenienter  inter  virtutes  morales  ponuntur  illae  quae  dicun- 
tur  principales  seu  cardinales. 

Ad  primum  ergo  dicendiim,  qu6d  quando  genus  univocum  dividitur  in 
suas  species,  tunc  partes  divisionis  ex  aequo  se  habent  secundiim  rationem 
generis,  licet  secundum  naturam  rei  una  speciessit  principalior  et  perfec- 
tiorali^,  sicut  liomo  aliis  animalibus.  Sed  quando  est  divisio  alicujus  ana- 
logi  (i),  quod  dicitur  de  pluribus  secundum  prius  et  posterius,  tunc  nihil 
prohibet  unum  esse  principalius  altero  etiam  secundum  communem  ratio 
nem,  sicut  substantia  principalius  dicitur  ens  quam  accidens.  Et  talis  est 
divisio  virtutum  in  diversa  genera  virtutum,  eo  quod  bonum  rationis  non 
Becundum  eumdem  ordinem  invenitur  in  omnibus. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  virtutes  theologicae  sunt  supra  horainem, 
ut  supra  dictum  est  (quaest.  lvui,  art.  3  ad  3).  Unde  non  propri6  dicuntur 
vrirtutes  humana;  (2j,  sed  superhumanae,  vel  divinae. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  aliae  virtutes  intellectuales  a  prudentia  (3), 
etsi  sint  principahores  quam  morales  quantum  ad  subjectum,  non  tamen 
sunt  principaliores  quanttim  ad  rationem  virtutis,  quae  respicit  bonum, 
[juod  est  objectum  appetitus. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  sint  quatuor  virtutes  cardinales. 
De  his  etiam  infra,  quaest.  lxyi,  art.  \,  et  4corp.  et2  2,  prol.  et  quaest-  CXXHl,  art.  2,  et  quaest.  CLXll, 

art.  7,  et  Seot.  lil,  dist.  53,  qusest.  li,  art.  \,  quaest.  Ill,  et  De  vcrit.  qusest.  i,  art.  2  ad  25  et  26. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  non  sint  quatuor  virtutes 
cardinales.  Prudentia  enim  est  directiva  aliarum  virtutum  moralium,  utex 
supra  dictis  patet  (qucest.  lvu,  art.  4  et  5).  Sed  id  quod  est  directivum  alio- 
rum,principalius  est.  Ergo  prudentia  sola  est  virtus  principalis. 

2.  Praeterea,  virtutes  principales  sunt  aliquo  modo  morales.  Sed  ad  ope- 
rationes  morales  ordinamur  perrationem  practicam  et  appetitum  rectum, 
it  dicitur  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  2).  Ergo  solae  duae  virtutes  cardinales  sunt. 

3.  Praeterea,  inter  alias  etiam  virtutes  una  est  principalior  alter^.  Sedad 
loc  qu6d  virtus  dicatur  principalis,  non  requiritur  quod  sit  principalis  res- 
}ectu  omnium,  sed  respectu  quarumdam.  Ergo  videtur  quod  sint  mult6 
)lures  principales  virtutes. 

Sed  contra  est  quod  Gregorius  dicit  (Moral.  lib.  ii,  cap.  49,  circa  princ.}, 
luod  «  in  quatuor  virtutibus  tota  boni  (4)  operis  structura  consurgit  (5).  » 

CONCLUSIO.  —  Quatuor  sunt  virtutes  morales  principales,  seu  cardinales,  sive 
)rincipia  earum  formalia  sive  subjecta  considerentur;  prudentia  scilicet,  justitia, 
emperantia,  et  fortitudo. 

Respondeo  dicendum  quod  numerus  aliquorum  accipi  potest  aut  se- 
undiim  principia  formalia,  aut  secundiim  subjecta;  et  utroque  modo  in- 
reniuntur  quatuor  cardinales  virtutes.  Principium  enim  formale  virtutis, 
le  qua  nunc  loquimur,  est  rationis  bonum.  Quod  quidem  dupliciter  potest 
onsiderari  :  uno  modo  secundiim  qu6d  in  ipsa  consideratione  rationis 
'onsistit ;  et  sic  erit  una  virtus  principalis,  quse  dicitur  prudentia.  Alio 


{\)  Analoga  suat  ea  quorum  est  idem  uomen  , 
atio  vero  nomine  significata,  partim  diversa , 
artim  eadem  est;  ut  Deus  et  creatura  respectu 
ntis.  Ex  Arist.  Met.  lib.  IV,  cap.  2. 

(2)  Hinc  virtutis  praedictae  non  dicuntur  car- 
inaKs  vel  princip;iles  rrspectu  virtHtum  tlieolo- 
icarum,  sed  respectu  humanarum. 

5)  Ita  codd.  et  edili  passim.  Al.  deest  d  pru- 
entia;  edit.  Rom.  et  prudeniia. 

(4)  Ita  ex  Gregorio  Nicoiai.  Ai.,  bona. 


(5)  Easdem  quatuor  virtutes  snis  commnnibus 
nominibus  exprimit  Augustinus  (lib.  De  mor. 
Eccles.  cap.  ^5;  De  Gen,  cont.  Man.  lib.  li, 
cap.  ^O,  et  De  civ.  Dei,  lib.  xii,  ca|).2l );  et  autie 
ipsum  B.  Ambrosius  qui  primus,  ut  creditur, 
cardinales  eas  vocat  in  cap.  G  Luc.  1.  V  ;  alibi 
vero  ut  lib.  I  Offic.  cap.  2^«  vocat  illasprincipales 
virtutes,  quemudmodum  ut  S.  Prosper.  lib.  III 
De  vita  contemplativa,  cap.  ^8. 


128  QUiEST.  LXl,  ART.  II  ET  III. 

modo  secundum  qu6d  circa  aliquid  ponitur  rationis  ordo;  et  hoc  vel  circa 
operationes,  et  sic  est  justitia;  vel  circa  passiones,  et  sic  necesse  est  esse 
duas  virtntes.  Ordinem  enim  rationis  necesse  est  ponere  circa  passiones, 
considerata  repugnantia  ipsarum  ad  rationem.  Quae  quidem  potest  esse 
dupliciter  :  uno  modo  sccundum  quod  passio  impellit  ad  aliquid  contra- 
rium  rationi ;  et  sic  necesse  est  quod  passio  reprimatur,  et  ab  hoc  deno- 
minatur  temperantia  :  alio  modo  secundum  quod  passio  retrahit  ab  eo 
quod  ratio  dictat,  sicut  timor  periculorum  vel  laborum ;  et  sic  necesse  est 
quod  homo  firmetur  in  eo  quod  est  rationis,  ne  recedat;  et  ab  hoc  deno- 
minatur  fortitudo.  Et  simihter  secundum  subjecta  idem  numerus  inveni- 
tur.  Quadruplex  enim  invenitur  subjecLum  hujus  virtutis,  de  qua  nunc 
loquimur ;  sciiicet  rationale  per  essentiam,  quod  prudentia  perficit;  etra- 
tionale  per  participationem,  quod  dividitur  in  fcria,  id  est,  in  voluntatera, 
qua?  est  subjectum  justitiae,  et  in  concupiscibilem,  quaj  esL  subjectum 
temperantiae,  et  in  irascibilem,  quae  est  subjectum  fortitudinis. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  prudentia  est  simpliciter  principalior 
omnibus ;  sed  aliae  ponuntur  principales,  unaquaeque  in  sao  genere. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  rationale  per  participationem  dividitur 
in  tria,  ut  dictum  est  (in  corp.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  omnes  aliae  virtutes,  quarum  una  est  prin- 
cipahor  aha,  reducuntur  ad  prsedictas  quatuor,  et  quantum  ad  subjectum, 
et  quantiim  ad  rationes  formales. 
ARTICULUS   III.  —  UTRUM   ali^e  virtutes  magis  debeant   dici    principales 

QUAM   ISTvC. 
De  his  etiam  supra,  art.  \  et  2,  et  locis  ibi  not.  et  Sent.  iii,  dist.  55,  qusest.  II ,  art.  \  ,  qu«est.  i?. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  ahae  virtutes  magis  debeant 
dici  principales  quam  istae.  Id  enim  quod  est  maximum  in  unoquoque  ge- 
nere,  videtur  esse  principalius.  Sed  magnanimitas  operatur  magnum  in 
omnibus  virtutibus,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  iv,  cap.  3,  a  med.).  Ergo  magna- 
nimitas  maxime  debet  dici  principaiis  virtus. 

2.  Praeterea,  illud  per  quod  aliae  virtutes  formantur,  videtur  esse 
maxime  principalis  virtus.  Sed  humilitas  est  hujusmodi;  dicitenim  Grego- 
rius  (hom.  vii  in  Evang.  in  fin.),  quod  »  qui  caeteras  virtutes  sine  humili- 
tate  congregat,  quasi  paleas  in  ventum  portat. »  Ergo  humilitas  videtur 
esse  maxim^  principalis. 

3.  Praeterea,  illud  videtur  esse  maxime  principale  quod  est  perfectissi- 
mum.  Sed  hoc  pertinet  ad  patientiam,  secundum  illud  (Jacobi  i,  4) :  Pa- 
tientia  opus  perfectum  hahet.  Ergo  patientia  debet  poni  principalis. 

Sed  contra  est  qu6d  Tullius  in  sua  lihetor.  (De  invent.  lib.  ii,  aliquant. 
ante  fin.)  ad  has  quatuor  omnes  alias  reducit. 

GONGLUSIO.  —  Solfe  quatuor  virtutes  morales,  justitia  videlicet,  temperanlia,pru- 
dentia,  et  fortitudo,  cardinales  et  principales  omnium  sunt:  tum  propter  earum  su- 
pra  alias  generalitatem,  quam  propter  materiee  principaiitatem. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  praec),  hujus- 
modi  quatuor  virtutes  cardinales  accipiuntur  secundum  quatuor  formales 
rationes  virtutis,  de  qua  loquimur.  Quae  quidem  in  aliquibus  actibus  vel 
passionibus  principaliter  inveniuntur;  sicut  bonum  consistens  in  conside- 
ratione  rationis  principaliterinvenitur  in  ipso  rationis  imperio,  non  autem 
in  consilio,  neque  in  judicio,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lvii,  art.  1,  2  et 
5).  Similiter  autem  bonum  rationis,  prout  ponitur  in  operatiouibus  se- 
cundiim  ratiouem  recti  et  debiti,  principaliter  invenitur  in  commutatio- 
nibus  vel  distributionibus,  quae  sunt  ad  alterum  cum  a^qualitate.  Bonum 


QU.^ST.  LXI,  ART.  III  ET  IV.  129 

autem  refraenandi  passiones  principaliter  invenitur  in  passionibus,  quas 
maxime  difficile  est  reprimere,  scilicet  in  delectationibus  lactus.  Bonum 
autem  firmitatis  ad  standum  in  bono  rationis  contra  impetum  passionum 
praecipue  invenitur  in  periculis  mortis,  contra  quse  difflcillimum  est  slare. 
Sic  igitur  prsedictas  quatuor  vircutes  dupliciter  considerare  possumus : 
uno  modo  secundum  communes  rationes  formales ;  et  secundiim  hoc  di- 
cuntur  principales,  quasi  generales  ad  omnes  virtutes ;  ut  puta  quod  om- 
nis  virtus  qua3  facit  bonum  in  consideratione  rationis,  dicatur  prudentia; 
et  qu6d  omnis  virtus  quae  facit  bonum  debiti  et  recti  in  operationibus, 
dicatur  justitia;  et  omnis  virtus  quae  coliibel  passiones  et  reprimit,  dica- 
tur  temperantia ;  et  omnis  virtus  quae  facit  firnfitatem  animi  contra  quas- 
cumque  passiones,  dicatur  fortitudo.  Et  sic  multi  loquuntur  de  istis  vir- 
tutibus  tam  sacri  doctores  quam  etiam  philosopiii ;  et  sic  alise  virtutes  sub 
ipsis  continentur.  Unde  cessant  omnes  objectiones.  Alio  ver6  modo  pos- 
sunt  accipi,  secundum  quod  istae  virtutes  denominantur  ab  eo  quod  est 
praecipuum  in  unaquaque  materia;  et  sic  suntspeciales  virtutes  contra  alias 
divisae ;  dicuntur  tamen  principal^s  respectu  a.liarum  propter  principalitatem 
materiae ;  puta  quod  prudentia  dicatur  quae  praeceptiva  est;  justitia.quaeest 
circa  actiones  debitas  inter  aequales;  temperantia,  quae  reprimit  concupis- 
centiasdelectationum  tactus;  fortitudo,  quae  firmat  contra  pericula  mortis. 
Et  sic  etiam  cessant  objectiones;  quia  aliae  virtutes  possunt  habere  ali- 
quasaliasprincipaiitates,  sed  istse  dicuntur  principales  ratione  materiae,  ut 
supra  dictum  est  (in  corp.). 
ARTICULUS  IV.  — UTRUM  quatuor  virtutes  cardinales  differant  ab  lnvicem. 

De  his  etiam  infra,  quaest.  LXVi,  art.  2  corp.  et  2  2,  quaest.  CXXIII,  art  2  et  M  corp.  et  quaest.  CXLix, 
art.l  corp.  pr.  el  Smt.  lll,  dist.  33,  quaest.  1,  art.  4,  quaest.  lll,  et  De  ver.  qusest.  I,  art.  i2  ad  15  et 
26,  et  Eth.  lib.  ii,  lect.  8. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  quatuor  prsedictae  virtutes 
non  sint  diversae  virtutes,  et  ab  invicem  distinctae.  Dicit  enim  Gregorius 
(Moral.Iib.  xxii,cap.  4,  med.)  :  «Prudentia  veranon  est,quaejusta,  et  lempe- 
rans,et  fortis  non  est;necperfecta  temperantia,  qu8efortis,justaetprudens 
non  est;  nec  fortitudo  integra,  quae  prudens,  temperans  etjusta  non  est; 
nec  vera  justitia,  quae  prudens,  fortis  et  temperans  non  est.  »  Hoc  autem 
non  contingeret,  si  praedictae  qiiatuor  virtutes  essent  ab  invicem  distinctae; 
diversae  enim  species  ejusdemgenerisnondenominantseinvicem(l).Ergo 
praedictae  virtutes  non  sunt  ab  invicem  distinctae. 

2.  Praeterea,  eorumquae  ab  invicem  sunt  distincta,  quodestunius,  non  at- 
tribuituralteri.  Sed  illud  quod  est  temperantiae,attribuiturfortitudini.  Dicit 
enim  Ambrosius  (De  offic.  lib.  i,  cap.  36,  paulo  a  princ.) :  «  Jure  ea  fortitudo 
vocatur,  quando  unusquisque  seipsum  vincit,  nuilius  illecebris  emollitur 
atque  inflectitur.  »  De  temperantiaetiam  dicit  (cap.  43  et  45)  quod  «  modum 
vel  ordinem  servat  omnium  quae  vel  agenda  vel  dicenda  arbitramur. » 
Ergo  videtur  quod  hujusmodi  virtules  non  suntab  invicemdistinctae. 

3.  Praeterea,  Philosophus  dicit  (Eth.  lib.  ii,  cap.  4)  quod  ad  virtutem  haec 
requiruntur :  «  Primum  quidem,  si  sciens;  deinde,  si  eligens,  et  eligens 
propter  hoc;  tertium  autem,  si  firme  et  immobiliter  habeat  se,  et  opere- 
tur.  »  Sed  horum  primum  videtur  ad  prudentiam  pertinere,  quae  est 
«  recta  ratio  agibilium;  »  secundum,  scilicet  eligere,  ad  temperantiam,  ut 
aliquis  non  ex  passione,"  sed  ex  electione  agat,  passionibus  refrenatis; 
tertium,  scilicet  «  ut  aliquis  propter  debitum  finem  operetur,  »  rectitudi- 

(4)  Id  est,  nomea  unius  non  tribuitur  alteri;  puta  nomen  hominis  et  bruto,  et  vicissim. 

m.  5 


130  QU.EST.  LXl,  ART.  IV. 

iiem  quamdam  conlinet,  qua?  videtur  ad  justitiam  pertinere ;  aliud,  scilicet 
firmitas  et  immobililas,  pertinetad  fortitudinem.  Ergoquaelibet  harum  vir- 
tutum  est  generaiis  ad  omnes  vinutes.  Ergo  non  distinguuntur  ab  invicem. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (iib.  De  morib.  Eccl.  cap.  15,  in 
princ.},  quod  «  quadripartita  diciLur  virtus  ex  ipsius  amoris  varioquodam 
affectu;  »  et  subjungit  de  pra^dictis  quatuor  virtutibus.  Praedictae  ergo 
qiiatuor  virlutes  sunt  ab  invicem  distinctae. 

CONCLUSIO.  —  Quatuor  virtutes  cardinales  secundum  quod  earum  unaquaeque 
ad  specialem  materiam  determinatur,  ab  invicem  sunt  dislinctae. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  praec),  prae- 
dictae  quatuor  virtutes  dupliciter  a  diversis  accipiuntur.  Quidam  enim  ac- 
cipiunt  eas,  prout  signiticant  quasdam  generales  conditiones  humani 
animi ,  quae  inveniuntur  in  omnibus  virtutibus,  ita  scilicet  quod  prudentia 
nihil  sit  aliud  quam  quaedam  rectitudo  discretionis  in  quibuscumque  ac- 
tibus  vel  materiis;  justitia  vero  sit  quaedam  rectitudo  animi,  per  quam 
homo  operatur  quod  debet  in  quacumque  mj^teria;  temperantia  ver6  si 
quaedam  dispositio  animi,  quae  modum  quibuscumque  passionibus  vel 
operationibus  imponit,  ne  ultra  debitum  efferantur;  fortitudo  vero  sit 
quaedam  dispositio  animae,  per  quam  firmetur  in  eo  quod  est  secundiim 
rationem,  contra  quoscumque  impetus  passionum  vel  operationum  labo- 
res.  Haec  autem  quatuor  sic  distincta  non  important  diversitatem  habi- 
tuum  virtuosorum  quanttim  ad  justitiam,  temperantiam  et  fortitudinem. 
Cuilibet  enim  virtuti  morali  ex  hoc  quod  est  habitus,  convenit  quaedam 
firmitas,  ut  a  contrario  non  moveatur;  quod  dictum  est  ad  fortitudinem 
pertinere  :  ex  hoc  ver6  quod  est  virtus,  habet  qu6d  ordinetur  ad  bonum, 
in  quo  importatur  ratio  recti  vei  debiti;  quod  dicebatur  ad  justitiam  per- 
tinere  :  in  hoc  ver6  qu6d  est  virtusmoralis,  rationem  participans,  habet 
qu6d  modum  rationis  in  omnibus  servet,  et  ultra  se  non  extendat;  quod 
dicebatui'  pertinere  ad  temperantiam  :  solum  autem  hoc  quod  est  discre- 
tionem  habere,  quod  attribuebatur  prudentiae,  videtur  distingui  ab  aliis 
tribus,  inquantum  hoc  est  ipsius  rationisper  essentiam,  alia  vero  tria  im- 
portant  quamdam  participationem  rationis  per  modum  applicationis  cujus- 
dam  ad  passiones  vel  operationes.  Sicigitursecundum  praedicta,prudentia 
quidem  esset  virtus  distincta  ab  aliis  tribus;  sed  alia3  tres  non  essent  vlr- 
tutes  distinctae  ab  invicem.  Manifestum  est  enim  qu6duna  et  eadem  virtus 
et  est  habitus,  et  est  virtus,  et  est  moralis.  Alii  ver6  et  melius  accipiunt  has 
quatuor  virtutes  secundum  qu6d  determinantur  ad  materias  speciales, 
unaquaeque  quidem  illarum  ad  unam  materiam,  in  qua  principaliterlau- 
datur  illa  generalis  conditio,  a  qua  nomen  virtutis  accipitur ,  ut  supra 
dictum  est  (art.  praec).  Et  secundtim  hoc  manifestum  est  qu6d  pradiclae 
virtutes  sunt  diversi  habitus  secundum  diversitatem  objectorum  distincti. 

Ad  primum.  ergo  dicendum,  qu6d  Gregorius  loquitur  de  praedictis  qua- 
tuor  virtutibus  secundiim  primam  acceptionem.  Vel  potest  dici  qu6d  istie 
quatuor  virtutes  denominantur  ab  invicem  per  redundantiam  quamdam. 
Id  enim  quod  est  prudentiae,  redundat  in  alias  virtutes,  inquantum  a 
prudentiadiriguntur;  unaquaeque  ver6  aliarum  redundat  in  alias  ea  ra- 
lione,  qu6d  qui  potest  quod  est  difficilius,  potest  et  id  quod  minus  est  dif- 
ficile.  Unde  qui  potest  refrenare  concupiscentias  delectabilium  secundum 
tactum,  ne  modum  excedant,  quod  est  difficillimum,  ex  hoc  ipso  redditur 
habilior  ut  refrenet  audaciam  in  periculis  mortis,  ne  ultra  modum  proce- 
dat,  quod  est  long^  facfilius;  et  secundum  hoc  fortitudo  dicitur  tempera- 
ta.  Temperantia  etiam  dicitur  fortis  ex  redundantia  fortitudinis  in  tempe- 


I 


QUiEST.  LXI,  ART.  IV  ET  V.  131 

rantiam,  inqiiantuni  scilicet  ille  qui  per  fortitudinem  habet  animum 
firmum  contra  pericula  mortis,  quod  estdifficillimum,  est  habilior  ut  reti- 
neatanimi  firmilatem  contra  impetus  delectationum ;  quia,  ut  dicitTuUius 
(De  offic.  circa  med.,  in  tit.  :  Fera  magnanimitas  in  diiobus  sita);  «  non 
est  consentaneum  ut  qui  metu  non  frangitur,  cupiditate  frangatur;  necs 
qui  invictum  se  a  labore  praestiterif.  vinci  k  voluptate  aliquando  possit.  » 

Et  per  hoc  etiam  patet  responsio  ad  secundum.  Sic  enim  temperantia  in 
omnibus  modum  servat,  et  fortitudo  contra  illecebras  voluptatum  animum 
servat  inflexum,  vel  inquantum  istae  virtutes  denominant  quasdam  gene- 
rales  conditiones  virtutum,  vel  per  redundantiam  praedictam. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  illae  quatuor  generales  virtutumconditiones, 
quas  ponit  Phiiosophus  (loc.  cit.  in  arg.),  non  sunt  propriae  praedictis  virtu- 
tibus,  sed  possunteis  appropriarisecundum  modumjam  dictum  (in  corp,) 
ARTICULUS  V.  —  UTRUM  virtutes   cardinales  convenienter  dividantur  in 

VIRTUTES  politicas,  purgatorias,  purgati  animi,  et  exemplares. 

De  his  etiam  Sent.  iii,  dist.  55,  qnaest.  i,  art.  4  ad  2,  et  dist.  54,  qnsst.  i,  art.  I,  arg.  6,  et  ad  ejos 

sol.,  et  De  ver.  quaest.  xxvi,  art.  8  ad  2,  et  quaist.  v,  ert.  4ad  7. 

Ad  quintam  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  inconvenienter  hujusmodi 
quatuor  virtutes  dividantur  in  virtutes  exemplares,  purgati  animi,  purga- 
torias  et  pohticas.  Ut  enim  Macrobius  dicit  (super  Somnium  Scipionis,  hb.  i, 
cap.  8,  verstis  fin.),  «  virtutes  exemplares  sunt  quae  in  ipsa  divina  mente 
consistunt.  »  Sed  Philosophus  (Ethic.  lib.  x,  cap.  8,  circa  med.)  dicit  quod 
o  ridiculum  est  Deo  justitiam,  fortitudinem,  temperantiam  et  prudentiam 
attilbuere.  »  Ergo  virtutes  hujusmodi  non  possunt  esse  exemplares. 

2.  Praeterea,  virtutes  purgati  animi  dicuntur  quae  sunt  absque  passioni- 
bus.  Dicit  enim  ibidem  Macrobius  (loco  cit.),  qu6d  «  temperantia  purgati 
animi  est  terrenas  cupiditates  non  reprimere,  sed  penitiis  obhvisci;  forti- 
tudinis  autem  passiones  ignorare,  non  vincere.  »  Dictum  est  autem  supra 
(quaest.  lix,  art.  2  et  5)  quod  hujusmodi  virtutes  sine  passionibus  esse  non 
possunt.  Ergo  hujusmodi  virtutes  purgati  animi  esse  non  possunt. 

3.  Praeterea,  virtutes  purgatorias  dicit  esse  eorum  «  qui  quadam  huma^ 
norum  fuga  solis  se  inserunt  divinis.  »  Sed  hoc  videtur  esse  vitiosum : 
dicit  enim  TuUlus  (De  offic.  hb.  i,  circa  med.  in  tit.  Vera  magnanimitas  in 
duobus  sita) ;  «  Qui  despicere  se  dicunt  ea  quae  plerique  miraiitur,  »  sci- 
h'cet  imperia  et  magistratus,  «  his  non  modo  non  laudi,  vertun  etiam  ^itio 
dandum  puto.  »  Ergo  non  sunt  aliquae  virtutes  purgatoriae. 

4.  Practerea,  virtutes  politicas  esse  dicit,  «  quibus  boni  viri  reipublicae 
consulunt,  urbesque  tuentur. »  Sed  ad  bonum  commune  sola  justitia  lega- 
lis  ordinatur,  ut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  v,  cap.  1).  Ergo  alias  virtutes 
non  debent  dici  politicae. 

Sed  contra  est  quod  Macrobius  ibidem  dicit  (loc.  cit.)  :  «  Plotinus  inter 
philosophiae  professores  cum  Platone  princeps;  Quatuor  sunt,  inquit, 
quaternarum  genera  virtutum.  Ex  his  primae  pohticae  vocantur,  secundae 
purgatoriae,  tertiae  autem  jam  purgati  animi,  quartae  exemplares.  » 

CONCLUSIO.  —  Cardinalium  virtutura  aliquse  politicae,  aliae  purgatoriae,  aliquae 
purgati  jam  auimi,  et  aliae  exemplares  dicuntur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  Augustinus  dicit  (lib.  Demoribus  Eccle- 
siae,  cap.  6,  amed.),  «oportet  quod  animaahquid  sequatur,  ad  hoc  qu6d  ei 
possitvirtus  innasci;  et  hoc  Deus  est,  quemsi  sequimur,  bene  vivimus. » 
Oportet  igitur  (1)  quodexemplar  humanae  virtutisin  Deo  praeexistat,  sicut 

H)  Ita  cum  cod.  Alcan.  Theologi,  Nicolai,  et  edit.  Patav.  Al.  :  Patet  igilur. 


432  QU^ST.  LXI,  ART.  V. 

etin  eo  prseexistunt  omnium  rerum  rationes.  Sic  igitur  virtus  potest  consi 
derari,  vel  prout  est  exemplariter  in  Deo ;  et  sic  dicantur  virtutes  exempla- 
res;  ita  scilicet  quod  ipsa  divina  mens  in  Deo  dicatur  prudentia;  tempe- 
rantia  vero  conversio  divinse  intentionisad  seipsum,  sicut  in  nobis  tempe- 
rantia  dicitur  per  hoc  quod  concupiscibilis  conformatur  rationi  *,  fortitudo 
autem  Dei  est  ejus  immutabilitas ;  justitia  ver6  Dei  est  observatio  legis 
aeternae  in  suis  operibus,  sicut  Plotinus  dixit  (cit.  a  Macrob.,  ut  sup.).  Et 
quia  homo  secundum  suam  naturam  est  animal  politicum,  virtutes  hujus- 
inodi,  prout  in  homine  existunt  secundum  conditionem  suae  naturae,  poli- 
ticse  vocantur,  prout  scilicet  homo  secundtim  has  virtutes  recle  se  habet 
in  rebus  humanis  gerendis;  secundiim  quem  modum  hactenus  de  his  vir- 
tutibus  locuti  sumus.  Sed  quia  ad  hominem  pertinet  utetiam  ad  divina  se 
trahat,  quantum  potest,  ut  etiam  Philosophus  dicit  (Ethic.  hb.  x,  cap.  7, 
non  longe  a  fin.).  et  hoc  nobis  in  sacra  Scriptura  commendatur  multiplici- 
ter,  ut  est  illud  (Matth.  v,  48) :  Estote  perfecti,  sicut  et  Pater  vester  coelestis 
perfectus  est,  necesse  est  ponere  quasdam  virtutes  medias  inter  politicas 
quae  sunt  virtutes  humanse,  et  exemplares,  quae  sunt  virtutes  divinae; 
quae  quidem  virtutes  distinguuntur  secundiim*diversitatem  motus  et  ter- 
mini,  ita  scilicet  quod  qugedam  sunt  virtutes  transcendentium  (1),  et  in 
divinam  similitudinem  tendentium ;  et  hae  vocantur  virtutes  purgato- 
rise  (2);  ita  scihcet  quod  prudentia  omnia  mundana  divinorum  contempla- 
tione  despiciat,  omnemqueanimaecogitationem  in  divina  sola  dirigat ;  tem- 
perantia  vero  relinquat,  inquantum  natura  patitur,  quaecorporis  usus  re- 
quirit ;  fortitudinis  autem  est  ut  anima  non  terreatur  propter  recessum  a 
corpore,  et  accessum  ad  superna  ;  justitia  vero  est  ut  tota  anima  consentiat 
ad  hujusmodi  propositi  viam.  Qaaedam  vero  sunt  virtutes  jam  assequen- 
tium  divinam  similitudinem,  quae  vocantur  virtutes  jam  purgati  animi;  ita 
scihcet  quod  prudentia  sola  divina  intueatur ;  temperantia  terrenas  cupidi- 
tates  nesciat;  fortitudo  passiones  ignoret;  justitia  cum  divina  mente  per- 
petuo  foedere  societur,  eam  scilicet  imitando ;  quas  quidem  virtutes  dici- 
mus  esse  beatorum  vel  aliquorum  in  hac  vita  perfectissimorum. 

Ad  primum  ergodicendum,qu6d  Philosophus  loquitur  de  his  virtutibus, 
secundum  quod  sunt  circa  res  humanas ;  puta  justitia  circa  emptiones  vel 
venditiones ;  fortitudo  autem  circa  timores ;  temperantia  circa  concupis- 
centias :  sic  enim  ridiculum  est  eas  Deo  attribuere. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  virtutes  humanae  sunt  circa  passiones . 
scilicet  virtutes  hominum  in  hoc  mundo  conversantium ;  sed  virtutes  eo- 
rum  qui  plenam  beatitudinem  assequuntur  sunt  absque  passionibus.  Unde 
Plotinus  dicit  (cit.  a  Macrob.  ut  sup.  in  arg.  1),  quod  «  passiones  politicae 
virtutes  molliunt,  »  id  est,  ad  medium  reducunt;  «  secundai,  scilicet  purga- 
toriae,  auferunt;  tertiae,  quae  sunt  purgati  animi,  obhviscuntur;  in  quartis, 
sciHcet  exemplaribus,  nefasestnominari.»Quamvisdici  possit  qu6d  loqui- 
tur  hic  de  passionibus  secundum  qu6d  significant  aliquos  inordinatos 
moius. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  deserere  res  humanas  ubi  necessitas  impo- 
nitur,  vitiosum  est;  alias  est  virtuosum.  Unde  parum  sup.  (loc.  cit.  in 
arg.)  Tullius  praemittit:  «  His  forsitan  concedendum  est  rempublicam  non 
capesseruibus.  qui  excellenti  ingenio  doctrinae  se  dediderunt;  et  his  qui 
aut  valetudinis  imbecillitate,  aut  aHqua  graviori  causa  impediti  arepublica 

{i)  lla  ciim  cod.  Alcan.  eilit.  Patavinae.  Al.  (2)  Virtutes  illa;  sunt  illins  qiii  h  repuLHcsB 

transeunlium.  actibus   se   sofiuostrans ,   rosque    tcrronos  con- 

teninens,  totus  in  hoc  teudit  ut  divinis  vacot. 


QU.EST.  LXII,  ART.  I.  133 

recesserunt,  ctim  ejus  administrandse  potestatem  aliis  laudemque  conce- 
derent. »  Quodconsonat  ei  quod  Augustinus  dicit  (De  civ.  Dei,  lib.  xix,  cap. 
19,  infin.):  «  Otium  sanctum  quaerit  charitas  veritatis;  negotium  justum 
suscipit  necessitas  charitatis.  Quam  sarcinam  si  nullus  imponit,percipien- 
dae  alque  intuendae  vacandum  est  veritati :  si  autem  imponitur,  suscipien- 
da  est  propter  charitatis  necessitatem.  » 

k&quartum  dicendum,  qiiod  sola  justitia  legalis  directe  respicit  bonum 
commune ;  sed  per  imperium  omnes  alias  virtutes  ad  bonum  commune 
trahit,  ut  (Etliic  lib.  v,  cap.  4,  post  med.)  dicit  Philosophus.  Est  enim  con- 
siderandum  quodadpohticas  virtutes,  secundum  quod  hic  dicuntur,  perti- 
net  non  solum  bene  operari  ad  commune,  sed  etiam  bene  operari  ad  par- 
tes  communis,  scilicet  ad  domum,  vel  aliquam  singularem  personam. 

QUtESTIO  lxii. 

DE   VIRTUTIBUS   THEOLOGICIS,  IN    QUATUOR   ARTICULOS   DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  virtutibus  theologicis;  et  circa  hoc  quccruntur  qua- 
tuor  :  1°  Utrum  sint  ahquae  virtutes  theologicae.  — .  2°  Utrum  virtutes  theologicae  dis- 
tinguantur  ab  iutellectualibus  et  moralibus.  —  3°  Quot  et  quse  sint.  —  4°  De  ordine 
earum. 

ARTICULiUS  L  —  utrum  sint   aliqu/E  virtutes  theologiG;E. 

De  his  etiam  infra,  art.  2  et  3  corp.  et  Sent.  lil,  dist.  25,  quaest.  l,  art.  4,  qusest.  lU,  et  dist.  26, 
queest.  n,  art.  3,  qusest,  i  corp.  et  De  ver.  quaest.  l,  art.  5ad  12,  et  art.  \1  corp.  fin. 

Adprimum  sic  proceditur.  \ .  Videtur  quod  non  sint  aliquae  virtutes  Iheo- 
logicae;ut  enim  dicitur  (Physic.  lib.  vii,  text.  17),  <f  virtus  est  dispositio  per- 
fecti  ad  optimum ;  dico  autem  perfectum  quod  est  dispositum  secundum 
iiaturam. »  Sed  id  quod  est  divinum  est  supra  naturam  hominis.  Ergo  vir- 
tutes  theologicae  non  sunt  virtutes  hominis. 

2.  Prseterea,  virtutes  theologicae  dicuntur  quasi  virtutes  divinae.  Sed  vir- 
tutes  divinae  sunt  exemplares,  ut  dictum  est  (qu.  lxi,  art.  5),  quae  quidem 
non  sunt  in  nobis.,  sed  in  Deo.  Ergo  virtutes  theologicae  non  sunt  virtutes 
hominis. 

3.  Praeterea,  virtutes  theologicae  dicuntur  quibus  ordinamur  in  Deum, 
qui  est  primum  principium  et  ultimus  finis.  Sed  homo  ex  ipsa  natura  ratio- 
nis  et  voluntatis  habet  ordinem  ad  primum  principium  et  ad  ultimum  fi- 
nem.  Non  ergo  requiruntur  aliqui  habitus  virtutum  theologicarum,  quibus 
ratio  et  voluntas  ordinetur  in  Deum. 

Sed  contra  est  quod  praecepta  legis  sunt  de  actibus  virtutum.  Sed  deac- 
tibus  fidei,  spei  et  charitatis  dantur  praecepta  in  lege  divina;  dicitur  enim 
(Eccli.  11,  8) :  Qui  timetis  Deum,  credite  illi;  item  :  Sperate  in  illum;  item : 
Diligite  illum;  ergo  fides,  spes  et  charitas  sunt  virtutes  in  Deum  ordinan- 
tes.  Sunt  ergo  theologicae. 

GONCLUSIO.  —  Praeter  morales  virtutes,  quibus  homo  juvari  potest  ad  naturalem 
finem  coiisequendum,  sunt  aliae  virtutes  homini  neeessario  infusae,  ad  supernatura- 
lem  finem  consequendum,  quae  theologicae  sunt  appellatae. 

Respondeo  dicendum  quod  per  virtutem  perficitur  homo  ad  actus  quibus 
in  beatitudinem  ordinatur,  ut  ex  supra  dictis  patet  (quccst.  iii,  art.  5,  et 
qusest.  II,  art.  7,  et  quaest.  lv,  art.  3).  Est  autem  duplex  hominis  beatitudo 
sive  felicitas,  ut  supra  dictum  est  (qusest.  iii,  art.  2  ad  4,  et  quaest.  v,  art. 
5).  Una  quidem  proportiojiata  humanaB  naturae,  ad  quam  scilicet  homo  per- 
venire  potest  per  principia  suse  naturae.  Alia  autem  estbeatitudo  naturam 
hominis  excedens,  ad  quam  homo  sola  divina  virtute  pervenire  potest  se- 


134  QUJi:ST.  LXll,  ART.  1  ET  II. 

cundtim  quamdam  Divinitatis  participationem,  secundtim  quod  dicitur  (IL 
Petr  1)  quod  per  Christom  facti  sumus  consortes  divinse  naturx.  Et  quia 
huiusmodi  beatitudo  proportionem  humanae  naturae  excedit,  prmcipia  na- 
turalia  hominis,  ex  quibus  procedit  ad  bene  agendum  secundum  suam  pro- 
portionem  non  sufficiunt  ad  ordinandum  hominem  in  beatituduiem  pras- 
dictam-  unde  oportet  quod  superaddantur  homini  divinitiis  ahqua  princi- 
pia  per'qu8e  ita  ordinetur  ad  beatitudinem  supernaturalem  (i),  sicut  per 
principia  naturalia  ordinatur  ad  finem  connaturalem ;  non  tamen  absque 
udjutorio  divino  :  et  hujusmodi  principia  virtutes  dicuntur  theologicse;  tum 
quia  habent  Deum  pro  objecto,  inquantum  per  eas  recte  ordinamur  in  Deum, 
tum  quia  a  solo  Deo  nobis  infunduntur  (2)*,  tum  quia  sola  divin^  revela- 
tione  in  sacra  Scriptura  hujusmodi  virtutes  traduntur.  ....     . 

Ad  prinvum  ergo  dicendum,  qu6d  ahqua  natura  potest  attribui  aUcui  rei 
dupliciter  :  uno  modo  essentialiter,  et  sic  hujusmodi  virtutes  theologicce 
excedunt  hominis  naturam;  aliomodo  participative,  sicut  hgnum  ignitum 
participat  naturam  ignis,  et  sic  quodammodo  fit  homo  particeps  divmae  na- 
turse,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.).  Et  sic  istae  virtutes  convenmnt  homini 
secundum  naturam  participatam.  • 

Ad  secundum  dicendum,  quod  istae  virtutes  non  dicuntur  divmae,  sicut 
quibus  Deus  sit  virtuosus,  sed  sicut  quibus  nos  efficimur  virtuosi  a  Deo. 
et  in  ordine  ad  Deum  •,  unde  non  sunt  exemplares,  sed  exemplatae. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ad  Deum  naturaliter  ratio  et  voiuntas  ordi- 
natur,  prout  est  naturse  principium  et  finis;  secundiim  tamen  proportionem 
naturfe.  Sed  ad  ipsum,  secundum  quodest  objectum  beatitudmis  superna- 
turalis,  ratio  et  voluntas  secundtmi  suam  naturam  non  ordinantur  suffi- 
cienter. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  VIRTUTES  THEOLOGIC/E  distinguantur  ab 
INTELLECTUALIRUS  ET  MORALIBUS. 

Dehis  efiam  supra.  quJBst.  LViii.  ait.  2,  etSent.  in,  <Hst.  23.  qusst.  i.  art.  4,  qu«st.  III  ad  4.  et  De 
verit.  quasst.  XIV.  art.  3  ad  9.  et  Virt.  quaest.  1,  art.  iZ  coip. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtutes  theologicae  non 
distino-uantur  amorahbus  et  intellectuaiibus.  Virtutes  enim  theologic«  si 
sunt  in  anima  humana,  oportet  quod  perficiant  ipsam  vel  secundiim  par- 
tem  intellectivam,  vel  secundtim  partem  appetitivam.  Sed  virlutes  quae  per- 
ficiuntpartem  intellectivam,  dicuntur  intellectuales;  virtutes  autem  quae 
perficiunt  partem  appetitivam  (3),  sunt  morales.  Ergo  virtutes  theologicae 
non  distinguuntur  a  virtutibus  moralibuset  intellectuahbus. 

2.  Praeterea,  virtutes  tlieologicae  dicuntur  quae  ordinant  nos  ad  Deum  (4). 
Sed  inter  intellectuales  virtutes  estaliqua  quae  ordiuat  nos  ad  Deum,  sci- 
licet  sapientia,  quae  est  de  divinis,  utpote  causam  altissimam  conside- 
rans.  Ergo  virtutes  theologicae  ab  intellectualibus  virtutibus  non  distin- 

guuntur.  ,    .  ,„  .        .      . 

3    Prseterea,  Augustinus  flib.  De  moribus  Ecclesiae,  cap.  13,  in  pnnc.) 

manifestat  in  quatuor  virtutibus  cardinalibus,  quod  sunt  ordo  amoris.  Sed 

H)  Virtutes  illaj  uou  tanium  sunt  uliles,  sed  ve.iit  eis  ut  infnndantur ;  non  sic  antem  aliaj 

etiam    nocPssa.iiE    ad   salutom    consequendam  ;  quas  intcrdum  infundi  pcr  accidens  conting.t. 
Ftdes    ut  ait  svnodus  Ti identina ,  nisi  ad  eam  (5)  Sive  supenorem.  s.ve  inf.norem. 

spes  acr.vilal  el  charitas  ,  neque  unit  perfede  (4    In.modiate  ac  dircde  ut  ad  ol.joctum,  non 

rumChrislo.neque  corporis  ejusvivummem-  mediate  tantum  et  consoquenter  ut  ad   fiuem ; 

brum  efficil  soss.  vi,  cap.  6).  sicut  ordinat  religio,  quae  nou  ideo  thcoloRica 

f2)  II;.  ntsinc  il!a  infusione  nunqnum  in  nobis  dici  debet. 
esse  possint;  unde  pcr  se  ac  ex  natnra  sua  cou- 


QU^ST.  LXII,  ART.  II  ET  III.  135 

amor  est  charitas,  qnae  ponitiir  virtus  theologica.  Ergo  virtutes  morales 
non  dislinguuntnr  a  tlieologicis. 

Sed  contra,  id  quod  est  snpra  naturam  hominis  distinguitur  ab  eo  quod 
est  secundiim  naturam  hominis.  Sed  virtutes  theologicae  sunt  super  natu- 
ram  hominis,  cui  secundum  naturam  conveniunt  virtutes  intellectnales  e* 
morales,  ut  ex  supra  dictis  patet  (qua^st,  lvih,  art.  4  etS).  Ergo  distinguun- 
tur  ab  invicem. 

CONCLUSIO.  —  Virlutes  theologicae  distinguuntur  specie  a  virtutibus  moralibm 
et  intellectualibus,  quod  harum  objectum  humanam  non  excedit  rationem. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (qua^st.  liv,  art.  2), 
habitus  specie  distinguuntur  secundiim  formalem  differentiam  objectorum. 
Objectum  autem  theologicarum  virtutnm  est  ipse  Deus  qui  est  ultimus  re- 
rum  finis,  prout  nostrse  rationis  cognitionem  excedit.  Objectum  autem  vir- 
tutum  intellectualium  et  moralium  est  aliquid  quod  humana  ratione  com- 
prehendi  potest.  Unde  virtutes  theologicae  specie  distinguuntur  a  moraii- 
bus  et  intellectuahbus. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  virtutes  intellectuales  et  morales  per- 
ficiunt  inlellectum  et  appetitum  hominis  secundum  proportionem  naturae 
humanae,  sed  theologicae  supernaturahter.(l). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  sapientia,  quse  a  Philosopho  (Eth.  hb.  vi, 
cap.  3  et  7)  ponitur  intellectualis  virtus,  considerat  divina  secundum  quod 
sunt  investigabiha  ratione  human^ ;  sed  theologica  virtus  est  circa  ea  se- 
cundum  quod  rationem  humanam  excedunt. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  licei  charitas  sit  amor,  non  tamen  omnis 
amor  est  charitas.  Ciim  ergo  dicitur  quod  «  omnis  virtus  est  ordo  amoris,  » 
potest  intelligi  vel  de  amore  communiter  dicto,  vel  de  amore  charitatis.  Si 
de  amcre  ccn^iinuniler  dicto,  sic  dicitur  qua?libet  virtus  esse  ordo  amoris, 
inquantum  ad  quamlibet  cardinahum  virtutum  requiritur  ordinata  affectio, 
omnis  autem  affectionis  radix  et  principium  est  amor,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.  xxv,  art.  2).  Si  autem  intelligatur  de  amore  charitatis,  non  datur 
per  hoc  intelligi  quod  qusehbet  alia  virtus  essentiahter  sit  charitas,  sed  qu6d 
omnes  aiiae  virtutes  ahqualiter  a  charitate  dependeant,  ut  infra  patebit 
(quaest.  lxii,  art.  4,  et  2  2,  quaest.  xxiii,  art.  7  et  8). 
ARTICULUS  in.  —  UTRUM  conveniemer  fides,  spes  et  charitas  ponantur 

VIRTUTES  THEOLOGIC^. 
De  his  etiara  2  2,  prol.,  et  qusest.  XVII,  art.  6,  et  Sent.  lli,  dist.  23,  qusest.  I,  art.  5,  et  dist.  26, 
quaest.  ll,  art.  o,  qnsest.  l,  et  De  ver.  quaest.  l,  art.  5  ad  \1,  et  art.  \2  corp,  fin.  et  ad  10,  et 

1.  Cor.  in,  lcct.  2  lin.  et  lect.  4  iin. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  inconvenienter  ponantur  tre^ 
virtutesiheologicae,  fides,  spes  et  charitas.  Virtutes  enim  theologicae  se  hu- 
bent  in  ordine  ad  beatitudinem  divinam,  sicut  inclinatio  naturae  ad  tinem 
connaturalem.  Sed  inter  virtutesordinatasad  finem  connaturalem  ponitur 
una  sola  virtus  naturalis,  scilicet  intellectus  principiorum.  Ergo  debet  puni 
una  sola  virtus  theologica. 

2.  Praeterea,  theologicae  virtutes  sunt  perfectiores  virtutibus  intellectua- 
libus  et  mor^libus.  Sed  inter  intellectuales  virtutes  fides  non  poriitur,  sed 
estaliquid  minus  virtute,  cum  sit  cognitio  imperfecta  (2);  similiter  etiam 
inter  virtutes  morales  non  ponitur  spes,  sedest  aliquid  minus  virtute,cum 
sit  passio.  Ergo  multo  minusdebent  poni  virtutes  theoiogicae. 

(i)  Hinc  virtus  theologica  describi  potest  esse  ciim  etiam  in  falsuni  ferri  possil,  est  imperfecla 

ea  quae  suo  actu    interiori   immediate   atlingit  coirnitio,  nec  dici  potest  virtus,  ut  (Elh.  ]ib.  VI, 

Deuna  ut  supcrnaturaliter  cognitum.  cap.  5)palet. 

(2)  Utpole  quae  sequatur  opinionem  ;  at  ouinio. 


138  QU^ST.  LXIl,  ART.  III. 

3.  Praeterea,  virtutes  theologicse  ordinant  animam  hominis  ad  Deiim.  Sed 
ad  Deum  non  potestanima  hominis  ordinari  nisi  per  inlellectivam  partem, 
in  qua  est  intellectus  et  voluntas.  Ergo  non  debent  esse  nisi  duae  virtutes 
theoiogicae,  una  quae  perficiat  intellectum,  alia  quae  perficiat  voluntatem. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (I.  Corinth.  xiii,  13) :  Nunc  autem  ma- 
nent  fides,  spes,  charitas,  tria  hxc. 

GONCLUSIO.  —  Tres  sunt  theologicaB  virtutes,  quibus  homo  secundum  intellectum 
et  voluntatem,  sequi  suam  superualuraiem  beatitudinem  potest :  fides  videlicet,  spes 
et  charitas. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  \  hujus  quaest.), 
virtutes  theologicae  hoc  modo  ordinant  hominem  ad  beatitudinem  super- 
naturalem,  sicut  per  naturalem  inclinationem  ordinatur  homo  in  finem 
sibi  connaturalem.  Hocautemcontingitsecundum  duo  :  primo  quidemse- 
cundum  rationem  vel  intellectum,  inquantum  continet  prima  principia 
universalia  cognita  nobis  per  naturale  lurnen  intellectus,  ex  quibus  proce- 
dit  ratiotam  in  speculandis,  quam  in  agendis;  secundo  per  rectitudinem 
voluntatis  naturaliter  tendentis  in  bonum  rationis.  Sed  haec  duo  deficiunt 
ab  ordine  beatitudinis  supernaturalis,  secundum  illud  (I.  Corinth.  n,  9)  : 
Oculus  non  vidit,  et  auris  non  audivit,  et  in  cor  hominis  non  ascendit,  qux 
prxparavit  Deus  diligentibus  se.  Unde  oportuit  quod  quanttim  ad  utrum- 
que  aliquid  homini  supernaturaliter  adderetur  ad  ordinandum  ipsum  in 
finem  supernaturalem.  Et  primo  quidem  quantum  ad  intellectum  addun- 
tur  homini  quaedam  principia  supernaturalia,  quae  divino  lumine  capiun- 
tur-,  et  haec  sunt  credibilia,  de  quibus  est  fides.  Secundo  vero  est  voluntas, 
quae  ordinatur  in  illum  finem  et  quantiim  ad  motum  intentionis  in  ipsum 
tendentem,  sicut  inid  quod  est  possibile  consequi,  quod  pertinetad  spem; 
et  quantum  ad  unionem  quamdam  spiritualem,  per  quam  quodammodo 
transformatur  in  illum  finem,  quod  fit  por  charitatem.  Appetitus  enim 
uniuscujusque  rei  naturaiiter  movetur  et  tendit  in  finem  sibi  connatura- 
lem;  et  istemotus  provenit  ex  quadam  conformitate  rei  ad  suum  finem. 

kdprimum  ergo  dicendum,  quod  intellectus  indiget  speciebus  intelligi- 
bilibus,  per  quas  intelligat;  et  ideo  oportet  quod  in  eo  ponatur  aliquis  ha- 
bitus  naturalis  superadditus  potentiae.  Sed  ipsa  natura  voluntatis  sufficit 
ad  naturalem  ordinem  in  finem,  sive  quantum  ad  intentionem  finis,  sive 
quanttim  ad  conformitatem  ad  ipsum.  Sed  in  ordine  ad  ea  quae  supra  na- 
turam  sunt,  ad  nihil  horum  sufficit  natura  potentiae;  et  ideo  oportet  fieri 
superadditionem  habitus  supernaturalis  quantiim  ad  utrumque. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  fides  et  spes  imperfectionem  quamdam 
important,  quiafides  est  de  his  quae  non  videntur,  et  spes  de  his  quae  non 
halDentur.  Unde  habere  fidem  et  spem  de  his  quae  subduntur  humanae  po- 
testati,  deficit  a  ratione  virtutis  (i).  Sed  habere  fidem  et  spem  de  his  quae 
suntsupra  facultatem  naturae  huinanae,  excedit  omnem  virtutem  homini 
proportionatam,  secundiim  illud  (I.  Corinth.  i,  15) :  Quod  infirmum  est  Dei, 
fortius  est  horninibus, 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ad  appetitum  duo  pertinent,  scilicet  motus 
in  finem,  et  conformatio  ad  finem  per  amorem ;  et  sic  oportet  quod  in  appe- 
titu  humano  duas  virtutes  theologicae  ponantur,  scilicet  spes  et  charilas. 

(I)  Quia   (ina3   versanliir   circa  ea    quae   sub-         tali  ilivinse  qiite  est  iiifaHiLlHs,  ut  les  ciicit  quas 
dunlur  huiiiana3  potoslati  sunt  inccrtae  ct  falli-        versautur  spes  et  lides  theologica. 
bilcs,  sed  nou  ita  cst  dc  iis  quse  innituntur  veri- 


QUiEST.  LXII,  ART.  IV.  137 

ARTICULUS  IV.  —  UTRiiJi  fides  sit  prior  spe,  et  spes  charitate  (1). 

De  bis  etiam  2  2,  quaest.  IV,  art.  8,  et  qiiaest.  xvii,  art.  7  et  8,  et  Sent.  lll,  dist.  23,  quaest.  II, 

art.  5,  et  Virt.  quaest.  IV,  art.  5. 

AdqTiartum  sicproceditur.  i.  Videtur  quod  non  sit  bic  ordo  theologica- 
rum  virtutum,  quod  fides  sit  prior  spe,  et  spes  prior  charitate.  Radix  enim 
est  prior  eo  quod  est  ex  radice.  Sed  charitas  est  radix  omnium  virtutum, 
sccundum  illud  (Ephes.  iii,  17) :  In  charitate  radicati  et  fundati.  Ergo  cha- 
ritas  est  prior  ahis. 

2.  Prseterea,  Augustinus  dicit  (De  doct.  christ.  lib.i,cap.  37) :  <'Non  potest 
aliquis  diligere  quod  esse  non  credid^rit.  Porro  si  credit  et  diligit,  bene 
agendo  efRcit  ut  etiam  speret.  »  Ergo  videtur  quod  fides  prsecedat  charita- 
tem,  et  charitas  spem. 

3.  Prseterea,  amor  est  principium  omnis  affectionis,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.  xxv,  art.  2).  Sed  spes  nominat  quamdam  affectionem  :  est  enim 
qusedam  passio,  ut  supra  dictum  est  (qua^st.  xxv,  art.  2).  Ergo  charitas,  quae 
est  amor,  est  prior  spe. 

Sed  eontra  est  ordo  quo  Apostolus  (I.  Cor.  xiii,  13)  ista  enumerat,  dicens : 
Nunc  autem  manent  fides,  spes  et  charitas. 

CONCLUSIO.  —  Tametsi  ordine  perfectionis  charitas,  qu9e  omnium  virtutum 
forma  est  ac  radix,  prior  sit  spe  et  fide,  attamen  ordine  generationis  fides  spem,  et 
spes  charitalem  anlecedit. 

Respondeo  dicendum  quod  duplex  est  ordo,  scilicet  generationis  et  per- 
fect:onis.  Ordine  quidem  generationis,  quo  materia  est  prior  forma,  et  im- 
perfectum  perfecto,  in  uno  et  eodem  fides  prsecedit  spem  et  spes  charita- 
tem  secundum.  actus;  nam  habitus  simul  infunduntur.  Non  enim  potestin 
aliquid  motus  appetitivus  tendere  vel  sperando  vel  amando,  nisi  quod  est 
apprehensum  sensu  aut  inteilectu.  Per  fidem  autem  apprehendit  intellec- 
tus  ea  quae  sperat  et  amat.  Unde  oportet  quod  ordine  generationis  fides 
praecedat  spem  et  charitatem.  Similiter  autem  ex  hoc  homo  aliquid  amat, 
quod  apprehendit  illud  ut  bonum  suum.  Per  hoc  autem  quod  homo  ab  ali- 
quo  sperat  se  bonum  consequi  posse,  reputat  ipsum,  in  quo  spem  habet, 
quoddam  bonum  suum.  Unde  ex  hoc  ipso  quod  homo  sperat  de  aliquo, 
procedit  ad  amandum  ipsum.  Et  sic  ordine  generationis  secundum  actum 
spes  praecedit  charitatem  (2).  Ordine  vero  perfectionis  charitas  praecedit 
fiidem  et  spem  (3),  eo  quod  tam  fides  quam  spes  per  charitatem  forrnatur, 
et  perfectionem  virtutis  acquirit.  Sic  enim  charitas  est  mater  omnium  vir- 
tutum,  et  radix,  inquantum  est  omnium  virtutum  forma,  ut  infra  dicetur 
fquaest.  lxh,  art.  4,  et  2  2,  queest.  xxiii,  art.  7  et  8). 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  primum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  Augustinusloquitur  de  spe  qu^  quis  spe- 
rat  ex  meritis  jam  habitis  se  ad  beatitudinem  perventurum,  quod  est  spei 
formatae,  quse  sequitur  charitatem,  Potest  autem  aliquis  sperare,  antequam 
habeat  charitatem,  non  exmeritisquae  jam  habet,  sed  quae.  sperat  se  habi- 
turum. 

(i)  B.  Tbomae  conclusio  probari  potest,  tum  praecedit  actum  spei,  licet  babitus  unus  alium 

€x  Apostolo  qui  virtutes  tbeologicas  enumerans,  non  prsecctlat,  siquidem  sinuil  infunduntur,  ut 

prinio  tidem,  secundo  spem,   tertio  charitatem  ait  S.  Tbonias  in  corp.  art. 

rccensuit  (l  Cor.  Xlll),  tum  ex  SS.  Patribus  qui  (5)  Quis  autem  sit  ordo  dignilatis  intcr  fidem 

€ode;n  ordinc  solent  eas  recensere,  tum  ex  bym-  et  spem   non  convenit  inter  doctores;  probabi- 

no  feriae  scxtae  ad  Laudes,  tum  deoi^iue  ex  conc.  lius  loqui  videntur,  ait  Sylvias,  qui  fidem  dicunt 

Trid.  fsess.  VI,  cap.  6  .  esse  nobiiiorem  spe,  ut  Medina  hic  et  Bancsius 

(2)   Ferinde  ac  si  dicat  quod  spei  actus  actum  (2  2,  quaest.  IV,  art.  7). 
charitatis  praicedit ,   sicut  actus  fidei  similiter 


m  QU^EST.  LXm,  ART.  I. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicul  supra  dictum  est  (quaest.  xl,  art.  7), 
ctim  de  passionibus  ageretur,  spesrespicit  duo  :  unum  quidem  sicut  prin- 
cipale  objectum,  scilicet  bonnm  quod  speratur-,  et  respectu  hujus  seniper 
amor  praecedit  spem,  nunquam  enim  speratur  aliquod  bonum  nisi  deside- 
ratum  et  amatum.  Respicit  etiam  spes  illum  a  quo  se  sperat  posse  consequi 
bonum;  et  respeclu  hujus  primo  quidem  spes  praecedit  amorem,  quamvis 
postea  ex  ipso  amore  spes  augeatur.  Per  hoc  enim  qu6d  aliquis  reputat  per 
aliquem  se  posse  consequi  aliquod  bonum,  incipit  amare  ipsum;  et  ex  hoc 
ipso  quod  ipsum  amat,  postea  fortiiis  de  eo  sperat. 

QUtESTIO  LXIII. 

DE  CAUSA  VIRTUTUM,   IN   QUATUOR   ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandiim  est  decausa  virtutum;  et  circa  hoc  quseruntur  quatuor: 
!•  Utriim  virtus  sit  in  nobis  a  natura.  —  T  Utrum  aUqua  virlus  causetur  in  nobis 
ex  assueludine  operum.  —  3-  Utriim  aliquae  virlutes  morales  sint  in  nobis  per  infu- 
sionem.  —  4°  Utrum  virtus  quam  acquirimus  ex  ass^iietudine  operum ,  sit  ejusdem 
speciei  cum  virtute  infusa. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  virtus  insit  nobis  a  natura. 

De  bis  eliara  supra,  qusest.  Ll,  art.  I,  et  2  2,  quaest.  XLVII,  art.  13,  et  Sent.  lll,  dist.  53,  quaest.  I, 

art.  2,  quffist.  1,  ct  Virt.  quaDst.  I,  art.  2,  et  Gal.  lect.  6,  et  Ethic.  lib.  U,  lect.  K. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  virtus  sit  in  nobis  a  natura. 
Dicit  enim  Damascenus  (Orth.  fid.  lib.  iii,  cap.  14,  circ.  fin.) :  «  Naturales 
sunt  virtutes,  et  fequahter  insunt  omnibus.  »  Et  Antoninus  dicit  (Serm. 
ad  monach.)  :  «  Si  naturam  voluntas  mutaverit,  perversitas  est.  Conditio 
servetur,  et  virtus  est.  »  Et  Matth.  iv,  super  illud  :  Circuibat  Jesus  do- 
cens,  etc,  dicit  Glossa  ord.  :  «  Docet  naturales  virtutes,  scilicet  justitiam, 
castitatem,  humilitatem  quae  naturaliter  habet  homo.  »  ^    ^ 

2.  Praeterea,  bonum  virtutis  est  secundum  rationem  esse,  ut  ex  dictis 
patet  fquaist.  lv,  art.  4  ad  2).  Sed  id  quod  est  secundtim  rationem,  est  ho- 
mihi  naturale,  cum  ratio  sit  hominis  natura.  Ergo  virtus  inest  homini  k 
natura. 

3.  PraDterea,  illud  dicitur  esse  nobis  naturale  quod  nobis  k  nativitate  m- 
est.  Sed  virtutes  quibusdam a  nativitate  insunt;  dicitur enim  (Job,  xxxi,  18) : 
Jb  infantia  crevit  mecum  miseratio,  et  de  utero  matris  egressa  est  mecum, 
Ergo  virtus  inest  homini  a  natura. 

Sed  contra,  id  quod  inest  homini  k  natura  est  omnibus  hominibuscom- 
mune,  et  non  tollitur  per  peccatum,  quia  etiam  «  in  daemonibus  bona  na- 
turalia  manent,  »  ut  Dionvsius  dicit  (De  divin.  nom.  cap.  4-,  lect.  19).  Sed 
virtus  non  inest  omnibus  hominibus,  et  abjicitur  per  peccatum.  Ergo  non 
inest  homini  a  natura. 

GONGLUSIO.  —  Virtutes  in  nobis  sunt  a  natura  secundum  aptitudinem  et  in- 
choalionem,  non  autem  secundum  perfectionem  :  praeter  virtutes  theologicas,  qua 
8unt  totahter  ab  extrinseco. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  formas  corporales  ahqui  dixerunt, 
qu6d  sunt  totaliter  ab  intrinseco,  sicut  ponentes  latitationem  formarum; 
ahqui  vero  quod  totaliter  sint  ab  extrinseco,  sicut  ponentes  formas  corpo- 
ralesesse  ab  aliqua  causa  separata  (1 ) ;  aliqui  ver6,  quod  partim  sintab  in- 
trinseco,  inquantum  scilicet  praeexistunt  in  matcria  in  potentia,  et  partim 
ab  extrinseco,  inquantum  scihcet  rediicuntur  ad  actum  per  agens.  Ita 
etiamcirca  scientias  et  virtutes  ahqui  quidem  posuerunteas  totalitcr  esse 

(I)    Haac    opiaionem    refellit  S.    Doctor  (part.  I,  quaest.  LXXIX,  art.  5). 


QU.EST.  LXIII,  ART.  I  ET  II.  139 

ab  intrinseco,  ita  scilicet  quod  omnes  virtutes  et  scientiae  naturaliter  prae- 
^xistunt  in  anima;  sed  per  disciplinam  et  exercitium  impedimenta  scientiae 
et  virtutis  tolluntur,  quae  adveniunt  animae  ex  corporis  gravitate,  sicut  cum 
ferrum  clarificatur  per  limationem;  et  haec  fuit  opinio  Platonicorum.  Alii 
ver6  dixeruntquod  sunttotaliter  ab  extrinseco,  id  est,  ex  influentia  intelli- 
gentiae  agentis,  ut  ponit  Avicenna.  Alii  ver6  dixerunt  quod  secundtim 
aptitudinem  scientiffi,  virtutes  suntin  nobis  a  natura,  non  autem  secundum 
perfectionem,  ut  Philosoplius  dicit  (Ethic.  lib.  n,  cap.  i,  circ.  princ).  Et 
hoc  verius  est.  Ad  cujus  manifestatlonem  oportet  considerare  quod  aliquid 
dicitur  alicui  homini  naturale  dupliciter  :  uno  modo  ex  natura  speciei; 
alio  modo  ex  natura  individui.  Et  quia  unumquodque  habet  speciem  secun- 
dum  suam  form.am,  individuatur  verosecundum  materiam;  forma  ver6 
hominis  est  anima  rationalis,  materia  vero  corpus;  ideo  id  quod  convenit 
homini  secundumanimam  rationalem,  est  ei  naturale  secundum  rationem 
speciei ;  id  vero  quod  est  ei  naturale  secundtim  determinatam  corporis 
complexionem,  est  ei'naturale  secundtim  naturam  individui;  quod  enim 
est  naturale  homini  ex  parte  corporis  secundum  speciem,  quodammodo 
refertur  ad  animam,  inquantum  scilicet  tale  corpus  est  tali  animae  propor- 
tionatiim.  Utroque  autem  modo  virtus  est  homini  naturalis  secundum 
quamdam  inchoationem  :  secundum  quidem  naturam  speciei,  inquantum 
in  ratione  hominis  insunt  naturahter  quaedam  principia  naturaliter  cognita 
tam  scibilium  quam  agendorum;  quae  sunt  quaedam  seminaria  intellectua- 
lium  virtutum  etmoralium,  inquantum  involuntate  inest  quidem  natura- 
lis  appetitus  boni,  quodest  secundiim  rationem;  secundtim  vero  naturam 
individui,  inquantumex  corporis  dispositione  aliqui  sunt  dispositi  vel  me- 
lius  vel  pejus  ad  quasdam  virtutes,  prout  scilicet  vires  quaedam  sensitivae 
actus  sunt  quarumdam  partium  corporis  ex  quarum  dispositione  adjuvan- 
tur  vel  impediuntur  hujusmodi  vires  in  suis  actibus,  et  per  consequens 
vires  rationales,  quibushujusmodi  sensitivJevires  deserviunt;  et  secundiim 
hoc  unus  homo  habet  naturalem  aptitudinem  ad  scientiam,  alius  ad  for- 
titudinem,  alius  ad  temperantiam.  Et  his  modis  tam  virtutes  intellectuales 
quam  morales  secundtim  quamdam  aptitudinis  inchoationem  suntin  nobis 
a  natura,  non  autem  consummatio  earum  :  quia  natura  determinatur  ad 
unum;  consummatio  autem  hujusmodi  virtutum  non  est  secundum  unum 
modum  actionis,  sed  diversimode  secundiim  diversas  materias,  in  quibus 
virtutes  operantur,  et  secundtim  diversas  circumstantias.  Sic  ergo  patet 
qu6d  virtutes  in  nobis  sunt  a  natura  secundtim  aptitudinem  et  inchoatio- 
nem,  non  autem  secundum  perfectionem,  praeter  virtutes  theologicas,  quae 
sunt  totaliter  ab  extrinseco  (1). 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  objecta.  Nam  primae  duae  rationes  proce- 
dunt,  secundum  quod  seminaria  virtutum  insunt  nobis  a  natura,  inquan- 
tum  rationales  sumus ;  tertia  ver6  ratio  procedit  secundum  quod  ex  natu- 
rali  dispositione  corporis,  quam  habet  ex  nativitate,  unus  habet  aptitudi- 
nem  ad  miserendum,  alius  ad  temperat6  vivendum,  alius  ad  aham  vir- 
tutem. 

ARTICULUS  II,   —  UTRUM  ALIQUA   VIRTUS    CAUSETUR    IN   NOBIS  EX  ASSUETUDINE 

OPERUM. 
De  his  etiam  supra ,  quaest.  LI ,  art.  2  et  5,  et  infra,  qusest.  Lxv,  art.  2  corp.  et  quaest.  xcii,  art.  -I 
ad  -1,  et  Sent.  ii,  dist.  44,  quaest.i ,  art.  i  ad  6,  et  iii,  dist.  33,  qusest.  I,  art.  2,  quaest.  ii,  et  Virt. 
qxifflst.  I,  art.  9. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtutes  in  nobis  causari 

M)  Siquldem  iu  nobis  a  Deo  necessario  infundantur. 


1-iO  QU^ST.  LXIII,  ART.  II. 

non  possint  ex  assuetudine  operum  :  quia  super  illud  (Rom.  xiv) :  Omne 
quod  non  est  ex  fide,  peccatum  est,  dicit  Glossa  Augustini  ord.  ex  lib.  Sent.  cap. 
104  :  «  Omnisinfidelium  vita  peccatum  est;  et  nihii  est  bonum  sine  summo 
bono.  Ubi  deest  cognitio  veritatis,  falsa  est  virtus  etiam  in  optimis  mori- 
bus.  »  Sed  fides  non  potest  acquiri  ex  operibus,  sed  causatur  in  nobis  a 
Deo,  secundum  illud  (Eplies.  ii,  8) :  Gratid  estis  salvati  per  fidem,  Ergo 
nulla  virtus  potest  in  nobis  acquiri  ex  assuetudine  operum. 

2.  Pra^terea,  peccatum  ctim  contrarietur  virtuti,  non  compatitur  secum 
virtutem.  Sed  homo  non  potest  vitare  peccatum  nisi  per  gratiam  Dei,  se- 
cundum  illud  (Sap.  viii,  21)  :  Didici  quod  nun  possim  esse  aliter  continens, 
nisi  Deus  dederit.  Ergo  nec  virtutes  ahquae  possunt  in  nobis  causari  ex 
assuetudine  operum,  sed  solum  ex  dono  Dei. 

3.  Praeterea,  actus  qui  sunt  sine  virtute,  deficiunt  a  perfectione  virtutis. 
Sed  effectus  non  potest  esse  perfectior  causa.  Ergo  non  potcst  causari  ex 
actibus  praecedentibus  virtutem. 

Sed  contra  est  quod  Dionysius  dicit  (De  div.  nom.  cap.  4,  part.  4,  lect.  16 
et  22  implic),  quod  «  bonum  est  virtuosius  quam  malum.  »  Sed  ex  malis 
actibus  causantur  habitus  vitiorum.  Ergo  multo  magis  ex  bonis  actibus 
possunt  causari  habitus  virtutum. 

GONCLUSIO.  —  Gum  ex  malis  actibus  habitus  vitiorum  causentur,  multo  magis 
ex  bonis  actibus  habitus  virtutum  causari  possunt. 

Respondeo  dicendum  quod  de  generatione  habituum  ex  actibus  in  ge- 
nerali,  supra  dictum  est  (qusest.  li,  art.  2  et  3).  Nunc  autem  specialiter 
quantiam  ad  virtutem  considerandum  est  quod,  sicut  supra  dictum  est 
(quaest.  lv,  art.  3  et  4),  virtus  hominis  perficit  ipsum  ad  bonum.  Gum  au- 
tem  ratioboni  consistat  «  in  modo,  specieetordine,  »  ut  Augustinus  dicit 
(lib.  De  natura  boni,  cap.  3),  sive  in  numero,  pondere  et  mensura,  ut  dicitur 
(Sap.  XI),  oportet  quod  bonum  hominis,  secundtim  aliquam  regulam  con- 
sideretur.  Quae  quidem  est  duplex,  ut  supra  dictum  est  (qua?st.  xix,  art.  3 
et4),  scilicet  ratio  humana  et  lex  divina.  Et  quia  lex  divina  est  superior 
regula,  ideo  ad  plura  se  extendit;  ita  qu6d  quidquid  regulatur  rationehu- 
man^,  regulatur  etiam  lege  divina,  sed  non  convertitur  (1).  Virtus  igitur 
hominis  ordinata  ad  bonum,  quod  modificatur  secundum  regulam  rationis 
humanae,  potest  ex  actibus  Immanis  causari,  inquantum  hujusmodi  actus 
procedunt  a  ratione,  sub  cujus  potestate  et  regula  tale  bonum  consistit. 
Virtus  vero  ordinans  hominem  ad  bonum  secundiim  quod  modificatur  per 
legem  divinam,  et  non  per  rationem  humanam,  non  potest  causari  per 
actus  humanos,  quorum  principium  est  ratio,  sed  causatur  solum  in  nobis 
per  operationem  divinam.  Et  ideo  hujusmodi  virtutem  definiens  Augustinus 
(sup.  illud  Psalm.  cxviii :  Feci  judicium,  etc,  conc  26,  ant.  med.,  ubi 
dicit :  Deum  operari  in  nobis  justitiam)^  posuit  in  definitione  virtutis  :  Quam 
Deus  in  nobis  sine  nobis  operatur. 

Et  de  hujusmodi  etiam  virtuie  primaratio  procedit. 

Ad  sectmdum  dicendum.  quod  virtus  divinitus  infusa,  maxim^  si  in  sua 
perfectione  consideretur,  non  compatitur  secum  aliquod  peccatum  mor- 
tale;  sed  viitus  humanittisacquisita  potest  secum  compati  aliquem  actum 
peccati,  etiam  morialis;  qaia  usus  .habitus  in  nobis  est  nostrae  voluntati 
subjectus,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xlix,  art.  3).  Non  autem  per  unum 
actum  peccati  corrumpitur  habitus  virtutis  acquisitae ;  habitui  enim  non 
contrariatur  direct^  actus  (2),  sed  habitus.  Et  ideo  licet  sine  gratia  homo 

(-!)  Hoc  est,  non  similiter  quidquid  rcgulatur  (2)   Actus  autem  cx  consequonti   ct  intlirecle 

raiione  divinii,  regulatur  etiam  ratione  liumani.        tanlum  scu  rcllcxe,  velut  cx  hal)ilu  procedcns; 


QUJEST.  LXIII,  ART.  II  ET  III.  141 

non  possit  peccatum  mortale  vitare,  ita  quod  nunquam  peccet  mortaliter, 
non  tamen  impeditur  quin  possit  habitum  virtutis  acquirere,  per  quam  a 
malis  operibus  abstineat  ut  in  pluribus,  et  praecipue  ab  his  quse  sunt  valde 
rationi  contraria  (1).  Sunt  etiam  quaedam  peccata  mortalia  quae  homo  sine 
gratia  nullo  modo  potest  vitare,  quae  scilicet  direct^  opponuntur  virtutibus 
theologicis,  quse  ex  dono  gratiae  sunt  in  nobis.  Hoc  tamen  inframanifestius 
fiet  (art.  seq.). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.  et 
quaest.  li,  art.  1),  virtutum  acquisitarum  praeexistunt  in  nobisquaidam  se- 
mina,  sive  principia  secundtim  naturam ;  quae  quidem  principia  sunt  nobi- 
liora  virtutibus  eorum  virtute  acquisitis ;  sicut  intellectus  principiorum 
speculabilium  est  nobilior  scientia  conclusionum,  et  naturalis  rectitudo 
rationis  est  nobilior  rectificatione  appetitus,  quae  fit  per  participationem 
rationis ;  quae  quidem  rectiflcatio  pertinet  ad  virtutem  moralem.  Sic  igitur 
actus  humani,  inquantum  procedunt  ex  altioribus  principiis,  possunt  cau- 
sare  virtutes  acquisitas  humanas. 

ARTICULUS  IIL  —  utrum  aliqu^  virtutes  morales  sint  in  nobis  per 

IINFUSIONEM   (2). 
De  his  etlam  supra,  quaest.  LI,  art.  3,  et  quaest.  LV,  art.  A  ad  6,  et  infra,  quaest.  LXV,  art.  2,  et  Sent.  III, 
dist.  55,  qusBst.  I,  art.  2,  quaest.  m,  et  IV,  dist.   17,  qusest.  I,  art.   3,  quaest.  I  corp.  et  Virt. 
quaest.  l,  art.  -10. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Yidetur  quod  praeter  virtutes  theologicas 
non  sint  aliae  virtutes  nobis  mfusae  a  Deo.  Ea  enim  quae  possunt  fieri  a 
causis  secundis,  non  fiunt  immediate  a  Deo,  nisi  forte  aliquando  miracu- 
los^  :  quia,  ut  Dionysius  dicit  (implic.  De  coeL  hierarch.  cap.  8,  10  et  15), 
«  lex  Divinitatis  est  ultima  per  media  adducere.  »  Sed  virtutes  intellectuales 
et  morales  possunt  in  nobis  causari  per  nostros  actus,  ut  dictum  est  (art. 
praec).  Non  ergo  convenienter  causantur  in  nobis  per  infusionem. 

2.  Praeterea,  in  operibus  Dei  multo  minus  est  aliquid  superfluum  quam 
in  operibus  naturae.  Sed  ad  ordinandum  nos  in  bonum  supernaturale  suffi- 
ciunt  virtutes  theologicae.  Ergo  non  sunt  aliag  virtutes  supernaturales,  quas 
oporteat  in  nobis  causari  a  Deo. 

3.  Praeterea,  natura  non  facit  per  duo  quod  potest  per  unum,  et  mult6 
minus  Deus.  Sed  «  Deus  inseruit  animae  nostrae  semina  virtutum,  »  ut  dicit 
Glossa  (Hebr.  i).  Ergo  non  oportet  quod  alias  virtutes  in  nobis  per  infusio- 
nem  causet. 

Sed  contra  est  quoddicitur  (Sap.  viii,  7)  :  Sohrietatem  etjustitiam  docet, 
prudentiam  et  virtutem, 

CONCLUSIO.  —  Non  tantum  theologicae  virtutes  sunt  homini  divinitus  infusae, 
sed  etiam  qusedam  morales  virtutes,  quibus  nimirum  homo  in  ultimum  suum  super- 
naturalem  finem  speciali  quadam  ratione  fertur. 

Respondeo  dicendum  quod  oportet  effectus  esse  suis  causis  et  princTpiis 
proportionatos.  Omnes  autem  virtutes  tam  intellectuales  quam  morales, 
quae  ex  nostrisactibus  acquiruntur,  procedunt  ex  quibusdam  naturalibus 
principiis  in  nobis  praeexistentibus,  utsupra  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest. 
et  q!iaest.  li,  art.  1}.  Loco  quorum  naturalium  principiorum  conferuntur 

ita  ergo  virtuti  contrarium  directe  vitiuin  est;  his  verbis  damnata  fuisse  videtur  :  Opinionem 

peccatum  vero  indirecte  propter  vitium ipsum  ex  quoB  dicit  tain  parvulis  qudm  adullis  conferre 

quo  procedit.  inbaptismainformantemgratiam  etvirtutes, 

H)  Fauca  df 'ns  dicenda  erunt  (quaest.  Cix).  tanquam  probabiliorem  et  dictis  sanctorum 

(2)  QuaiuvisScotuset  alii  quidam  repiignent,  et  doctorum  modernorum  theologice  inariis 

B.  Thomae  sententia  omniuo  adniittenda  est,  si-  consonam  et  concordem ,  sacro  approjanle^ 

quidem  opinio  contraria  a  concilio  Yiennensi  concilio,  duximus  eligeiiauiU' 


442  QU.EST.  LXUI,  ART.  III  ET  IV. 

nobls  aDeo  virtutes  theologicaB  quibus  ordiiiamur  ad  finem  supernatura- 
lem,  sicut  supra  dictum  est  (qua?st.  lxh,  art.  3).  Unde  oporlet  quod  iiis 
etiam  virtutibus  theologicis  proportionaliter  respondeanL  alii  habilus  divi- 
nittis  causati  in  nobis,  qui  sic  se  habent  ad  virtutes  theologicas,  sicut  se 
habent  virlutes  morales  et  intellectuales  ad  principia  naturaha  virtutum  (1). 

Ad  primuni  ergo  dicendum ,  quod  aliquae  quidem  virtutes  morales  et 
intellectuales  possunt  causari  in  nobisex  nostris  actibus;  tamen  illae  non 
sunt  proportionatse  virtutibus  theologicis ;  et  ideo  oportetalias  eis  propor- 
tionatas  immediate  a  Deo  causari. 

Ad  secufidum  dicendum,  quod  virtutes  theologicae  sufficienter  nos  ordi- 
nant  in  finem  supernaturalem,  secundum  quamdam  inchoationem,  quan- 
tum  scilicet  ad  ipsum  Deum  immediate;  sed  oportel  quod  per  alias  virtutes 
infusas  perficiatur  anima  circa  alias  res,  in  ordine  tamen  ad  Deum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  virtus  illorum  principiorum  naturafiter  in- 
ditorum  non  se  extendit  ultra  proportionem  naturae ;  et  ideo  in  ordine  ad 
finem  supernaturalem  indigethomo  perfici  per  alia  principia  superaddita. 

ARTICULUS   IV.  —  UTKUM   VIRTUS   QUAM  ACQUIKIMUS  ex  operum  assuetudine 

SIT  EJUSDEM  SPECIEI  CUM  VIRTUTE  INFUSA  (2). 

De  his  etiam  SeDt.  iii,  dist.  55,  qusest.  i,  art.  2,  ciiiffist.  IT,  et  iv,  dist.  44,  qusest.  I,  art.  2  ad  4,  et 

dist.  5I>,  quajst.  I,  art.  2  ad  4,  et  Virt.  quaest.  I,  art.  10  ad  7,  8  et  9,  ct  quaest.  V,  art.  4  corp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtutes  infusse  non  sint 
alterius  speciei  a  virtutibus  acquisitis.  Virtus  enim  acquisita  et  virtus  in- 
fusa  secun Jum  praedicta  non  videntur  differre  nisi  secundum  ordinem  ad 
ultimum  finem.  Sed  habitus  et  actus  humani  non  recipiunt  speciem  ab 
ultimo  fine,  sed  a  proximo.  Non  ergo  virtutes  morales  vel  intellectuales 
infusae  diff^erunt  specie  ab  acquisitis. 

2.  Praeterea,  habitus  per  actus  cognoscuntur.  Sed  idem  est  actus  tempe- 
rantiae  infusae  et  acquisitee,  sciiicet  moderari  concupiscentias  tactus.  Ergo 
non  differunt  specie. 

3.  Praeterea,  virtus  acquisita  et  virtus  infusa  differunt  secundtim  illud 
quod  est  immediat6  a  Deo  factum  et  a  creatura.  Sed  idem  est  specie  liomo 
quem  Deus  formavit  et  quem  generat  natura,  et  ocuhis  quem  caeco  nato 
dedit  et  quem  virtus  formativa  causat.  Ergo  videtur  qu6d  est  eadem  specie 
virtus  acquisita  et  infusa. 

Sed  contra,  quaelibet  differentia  in  definitione  posita,  mutata  diversificat 
speciem.  Sed  in  definitione  virtutis  infusae  ponitur  :  Quani  Deus  in  nobis 
sine  nobis  operatur,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lv,  art.  4).  Ergo  virtus  ac- 
quisita,  cui  (3}  hoc  non  convenit,  non  estejusdem  speciei  cum  infusa. 

CONCLUSIO.  —  Cura  de  virtutibus  infusis  recte  dicatur  Deum  eas  in  nobis  sine 
nobis  operari,  quod  de  acquisitis  dici  non  potest;  virtutes  moraies  infusas  ab  acqui- 
sitis  specie  distinctas  esse  oportet. 

Respondeo  dicendum  qu6d  dupliciter  habitus  distinguuntur  specie  :  uno 
modo,  sicut  proedictum  est  (quiest.  liv,  art.  2),  secundum  speciales  et  for- 
males  rationes  objectorum.  Objectum  autem  virtutis  cujuslibet  est  bonum 
consideratum  in  materia  propria;  sicut  temperantiai  objectum  est  bonum 
delectabiliura  in  concupiscentiis  tactus;  cujus  quidem  objecti  formalis  ratio 

(I)  Idem  docet  catccl)isnnis  concilii  Tridentini  naturse  viribus  acquiri;per  infiisasverd  intel 

(pars  II,  cap.2,  g59  :  Uuic  addilur  nobilissi-  ligit  eas  quoe  non  possunt  aliter  haberi  qukm 

mus    omnium  virtiilum  comitnius  ,   quoe  in  Deo  nobls  eas  inrumlcute. 

animam  cum  gratia  divinHits  iriliinduntur.  (o)  Quia  tamctsi  eam  Deus  in  nobis  opcretur 

{-)  Acqulsitas  vocat  S.  Thomas  virtiitcs  quae  per  auxilium  suuni ,  non  tamen  sine  nobis  co- 

ex  frequenti  acluuni  exercilio  possuut  humaoae  operantibus  pcr  aclinncm  nustrani. 


QllEST.  LXIV,  ART.  I.  113 

est  a  ratione,  quae  instituit  modum  in  liis  concupiscentiis ;  materiale  au- 
temest  id  quodestex  parte  concupiscentiarum.  Manifeslum  est  autemquod 
literius  rationis  est  motus  qui  imponitur  in  iiujusmodi  concupiscentiis  se- 
cundumregulamrationishiumanifi^etsecundum  regulam  divinam  iputain 
sumplione  ciborum  ratione  humana  modus  statuitur  ut  non  noceat  vale- 
tudini  corporis,  nec  impediat  rationis  actum;  secundum  autem  regulam 
legis  divinai  requiritur  quod  «  homo  castiget  corpus  suum  et  in  servitutem 
redigat  »  per  abstinentiam  cibi  et  potus,  et  aliorum  hujusmodi.  Unde  ma- 
nifestum  estqu6d  temperantia  infusa  et  acquisita  differunt  specie;  et  ea- 
dem  ratio  est  de  aliis  virtutibus.  Alio  modo  habitus  distinguuntur  specie 
secundiim  ea  ad  quse  ordinantur.  Non  enim  est  eadem  specie  sanitas  ho- 
minis  et  equi,  propter  diversas  naturas  ad  quas  ordinantur.  Et  eodem 
modo  dicit  Philosophus  (Politic.  lib.  ni,  cap.  3,  a  princ),  quod  «( diversae 
sunt  virtules  civium ,  secundum  quod  bene  se  habent  ad  diversas  poli- 
tias.  »  Et  per  hunc  etiam  modum  differunt  specie  virtutes  morales  infusae, 
per  quas  homines  bene  se  habent  in  ordine  ad  hoc  quod  sint  cives  sanc- 
forum  et  domestici  Dei;  et  aliae  virtutes  acquisitae,  secandum  quas  liomo 
se  bene  habet  in  ordine  ad  res  humanas. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  virtus  infusa  et  acquisita  non  sollim 
differunt  secundtim  ordinem  ad  ultimum  finem,  sed  etiam  secundimi  or- 
dinem  ad  propria  objecta,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum ,  quod  alia  ratione  modificat  concupiscentias 
delectabilium  tactus  temperantia  acquisita  et  temperantia  infusa,  ut  dic- 
tum  est  (in  corp.  art.),  unde  non  habent  eumdem  actum  (1). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  oculum  caeci  nati  Deus  fecit  ad  eumdem 
actum  ad  quem  formantur  aUi  oculi  secundum  naturam,  et  ideo  fuit  ejus- 
dem  speciei  :  et  eadem  ratio  esset,  si  Deus  vellet  miraculose  causare  in 
homine  virtutes,  quales  acquiruntur  ex  actibus.  Sed  ita  non  est  in  propo- 
sito,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.}. 

QU.ESTIO  LXIV. 

DE  MEDIO  VIRTUTUM  (2),  IN   QUATUOR  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  consideraadum  est  de  proprietatibus  virtutum;  et  primo  quidem  de  medio 
virtutum;  secundo  de  connexione  virtutum;  tertio  de  aequalitate  earum;  quarto  de 
ipsarum  duratione.  Circ^  primum  quaeruntur  quatuor  :  1°  Utnim  virtutes  morales 
sint  in  medio.  —  2°  Utrum  medium  virtutis  sit  medium  rei  vel  rationis.  —  3"  Utrum 
intellectuales  virtutes  consistant  in  medio.  —  4"  Utrum  virtutes  tiieologicae  consis- 
tant  in  medio. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  virtutes  morales  sint  in  medio. 

De  his  etiam  infra,  art.  4  ad  i  et  4,  et  2  2,  quaest.  xvu,  art.  5  aJ  2,  et  qusest.  XCM,  art.  \  corp.  et 
Sent.  III.  dist.  53,  quaest.  l,  art.  3,  quaest.  i,  et  Virt.  quaest.  I,  art.  \o,  et  Etliic.  lib.  II,  lect.  7. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtus  moralis  non  consistat 
\n  roedio.  Ultimum  enim  repugnat  medii  rationi.  Sed  de  ratione  virtutis  est 
ultimum;  dicitur  enim  (De  coelo,  lib.  i,  text.  116),  quod  «  virtus  est  ulti- 
mum  potentiae.  »  Ergo  virtus  moralis  non  consistit  in  niedio. 

(< )  Quoniam  etsi  sit  idem  aclus  virtutis  acqui-  (2)  Consideravit   antea   S.   Doctor   essentiam 

fiitas  et  infusae,  niateria'iter  :  noo  est  tamen  idera  virtutjs,  ejusque   subjectum  ,  distinctionem    et 

formaliter,  ait  ipse  B.  Thomas  in  lib.  II,  dist.53,  causam;  nunc  vero  de  quibusdam  virtutis  pro- 

qusest.  I,  art.  2,  quaest.  iv  ad  2.  prietatibus  considerare  aggreditur. 


144  QU.EST.  LXIV,  ART.  I. 

2.  Praeterea,  illud  quod  est  maximum  non  est  medium.  Sed  qusedam  vir 
tutes  morales  tendunt  in  aliquod  maximum,  sicut  magnanimilas  est  circa 
maximos  honores,  et  magiiificentia  circa  maximos  sumptus,  ut  dicitur 
(Ethic.  Hb.  IV,  cap.  2  et  3).  Ergo  non  omnis  virtus  moralis  est  in  medio. 

3.  Praeterea,  si  de  ratione  virlutis  moralis  sit  in  medio  esse,  oportetquod 
virtus  moralis  non  perficiatur,  sed  magis  corrumpatur  per  hoc  quod  ten- 
dit  ad  extremum.  Sed  quaedam  virtutes  morales  perficiuntur  per  hoc  quod 
tendunt  ad  extremum,  sicut  virginitas,  quae  abstinet  ab  omni  delectabili 
venereo,  et  sic  tenet  extremum,  et  est  perfectissima  castrtas;  et  dare  om- 
nia  pauperibus  est  perfectissima  misericordia  vel  liberaiitas.  Ergo  videtur 
quod  non  sit  de  ratione  virtutis  morabs  esse  in  medio. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  n,  cap.  6,  postmed.), 
quod  «virtus  moralis  esthabitus  electivusin  medietate  existens.  » 

CONCLUSIO.  —  Quia  virtutis  moraUs  bonilas  ex  conformilate  ad  regulam  rationis 
fiestimari  debet,  a  qua  recedeie  non  contingit  nisi  vel  per  excessum  vel  per  defec- 
tum;  recte  dicitur  quaevis  moralis  virtus  in  medio  seu  mediocritate  consistere. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  lv,  art. 
3),  virtus  desuiratione  ordinat  hominem  adbonum.  Morahs  autemvirtus 
proprie  est  perfectivaappetitivse  partis  animse  circa  aliquam  determinatam 
maieriam.  Mensura  autem  et  regula  appetitivi  motus  circa  appetibiiia  est 
ipsa  ratio.  Ronum  autem  cujuslibet  mensurati  et  regulati  consistit  in  hoc 
quod  conformetur  suae  regulse,  sicut  bonum  in  artificiatis  est  ut  sequatur 
regulam  artis.  Malum  autem  per  consequens  in  hujusmodi  est  per  hoc 
quod  ahquid  discordat  a  sua  regula  vel  mensura ;  quod  quidem  contingit 
vel  per  hoc  quod  superexcedit  mensuram,  vel  per  hoc  quod  deficit  ab  ea, 
sicut  manifeste  apparet  in  omnibus  regulatis  et  mensuratis.  Et  ideo  patet 
quod  bonum  virtutis  moralis  consistit  in  adaequatione  ad  mensuram  ratio- 
nis.  Manifestum  est  autem  quod  inter  excessum  et  defectum  medium  est 
sequalitas,  sive  conformitas.  Unde  manifeste  apparet  quod  virtus  moralis 
in  medio  consistit. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  virtus  moralis  bonitatem  habet  ex  re- 
gularationis;  pro  materia  autem  habet  passiones  vel  operationes.  Si  ergo 
comparetur  virtus  moralis  ad  rationem,  sic  secundtim  id  quod  rationis  est, 
habet  rationem  extremi  unius,  quod  est  conformitas  ;  excessus  vero  et  de- 
fectushabet  rationem  alterius  extremi,  quod  est  deformitas.  Si  ver6consi- 
deretur  virfcus  morahs  secundtim  suam  materiam,  sic  habet  rationem  me- 
dii,  inquantum  passionem  reducit  ad  regulam  rationis.  Unde  Philosophus 
dicit  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  6,  post  med.),  quod  «  virtus  secundiim  substantiam 
medietas  est,  »  inquantum  regula  virtutis  ponitur  circa  propriam  mate- 
riam ;  secundtim  optimum  autem,  et  bene,  est  extremitas,  scilicet  secun- 
dum  conformitatem  rationis. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  medium  et  extrema  considerantur  in  ac- 
tionibus  et  passionibus  secundum  diversas  circumstantias.  Unde  nihil  pro- 
hibet  in  ahqua  virtute  esse  extremum  secundum  unam  circumstantiam, 
quod  tamen  est  medium  secundum  alias  circumstantias  per  conformitatem 
adrationem;  et  sic  est  in  magniiicentia  et  magnanimitate.  Nam  si  consi- 
derelur  quantitas  absoluta  ejus  in  quod  tendit  magnificus  et  magnanimus, 
dicetur  extremum  et  maximum  ;  sed  si  consideretur  hoc  ipsum  per  com- 
parationem  ad  alias  circumstantias,  sichabet  rationem  medii.quia  in  hoc 
maximum  tendunt  hujusmodi  virtutes  secundum  reguhira  rationis,  id  est, 
uhi  oportet,  et  quando  oportet,  et  propter  quod  oportet;  excessus  autem, 
si  in  hoc  maximum  tendatur,  quando  non  oportet,  vel  ubi  non  oportet,  vel 


QVJEST.  LXIV,  ART.  I  ET  II.  iiH 

propterqnod  non  oportet ;  defectus  autem  estsi  non  tendaturin  hoc  maxi- 
mnm,  nbi  oportet,  et  quando  oportet.  Et  hoc  est  quod  Philosophus  dicit 
(Elhic,  lib.  IV,  cap.  3,  pauio  a  princ),  quod  «  magnanimus  est  quidem  ma- 
gnitudine  extremus,  eo  autemquod  ut  oportet,  medius.  » 

Ad  tertium  dicendum,  quod  eadem  ratio  est  de  virginitate  et  paupertate, 
quse  est  de  magnanimitate.  Abstinet  enim  virginitas  ab  omnibus  venereis, 
et  paupertas  ab  omnibus  divitiis,  propter  quod  oportet,  etsecuudum  quod 
oportet,  id  est,  secnndtim  mandatum  Dei  et  propter  vitam  seternam.  Si  au- 
tem  hoc  fiat  secundum  quod  non  oportet,  id  est,  secundum  aliquam  super- 
stitionem  illicitam,  vel  etiam  propter  inanem  gloriam,  erit  superfluum;  si 
autem  non  fiat  quando  oportet,  vel  secundum  quod  oportet,  est  vitium  per 
defectum.  ut  patet  in  transgredientibus  votum  virginitatis  vel  paupertatis. 

ARTICUIXS  II.  —   UTRUM  MEDIUM  VIRTUTIS  MORALIS  SIT  MEDIUM  REI,  VEL  RATIONIS. 

Dehis  etiain2  2,  quaest.  LVlil,  art.  ^2,  et  Sent.  !ii,  dist.  33,  qnaest.  l,  art.  o,  quaest.  ll,  et  iv,  dist.  -14, 

queest.  I,  art.  \,  queest.  ll,  et  De  malo,  quaest.  XJII,  art.  2  corp.  et  Virt.  quaest.  l,  art.  \o  ad  W. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  \ .  Videtur  quod  medium  virtutis  moralis 
non  sit  medium  rationis,  sed  medium  rei.  Bonum  enim  virtutis  moralis 
consistitinhoc  quod  est  in  medio.  Bonum  autem,  ut  dicitur  (Metaph.  lib. 
Ti,  text.  8),  est  in  rebus  ipsis.  Ergo  medium  virtutis  morahs  est  medium  rei, 

2.  Prgeterea,  ratio  est  vis  apprehensiva.  Sed  virtus  moralis  non  consistit 
in  medio  apprehensionum,  sed  magis  in  medio  operationum  et  passionum. 
Ergo  medium  virtutis  moralis  non  estmedium  rationis,  sed  medium  rei. 

3.  Praeterea,  medium  quod  accipitur  secundum  proportionem  arithmeti- 
cam,  vel  geometricam,  est  medium  rei.  Sed  tale  est  medium  justiticE,  ut 
dicitur  (Ethic.  lib.  v,  cap.  3).  Ergo  medium  virtutis  moralis  non  est  medium 
rationis,  sedrei. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Elhic.  lib.  ii,  cap.  6,  a  med.),  quod 
«  virtus  moralis  in  medio  consistit  quoad  nos  determinato  ratione.  » 

CONCLUSIO.  —  Medium ,  in  quo  moraHs  virtus  consistere  dicitur,  non  est  me- 
dium  rationis  quasi  in  actu  rationis  consistens  et  ipsam  perficiens  :  sed  est  in  re 
secundum  quamdamconformitatem  ad  rationem  rectam. 

Respondeo  dicendum  quod  medium  rationis  dupliciter  potest  intelligi : 
uno  modo  secundiim  quod  medium  in  ipso  actu  rationis  existit,  quasi  ipse 
actus  rationis  ad  medium  reducatur ;  et  sic  quia  virtus  moralis  non  perficit 
actum  rationis,  sed  actum  virtutis  appetitivse,  mediumvirtutismoralis  non 
est  medium  rationis.  Aho  modo  potest  dici  medium  rationis  id  quod  a  ra- 
tione  ponitur  in  ahqua  materia ;  et  sic,  omne  medium  virtutis  moraiis  est 
rnedium  rationis;  quia,  sicutdictum  est(art.  praec),  virtus  moraiisdicitur 
consistere  in  medio  per  conformitatem  ad  rationem  rectam.  Sed  quandoque 
contingit  qu6d  medium  rationis  est  etiam  medium  rei;  et  tunc  oportet 
qu6d  virtutis  moralis  medium  sit  medium  rei,  sicut  estinjustitia.  Quando- 
que  autem  medium  rationis  non  est  medium  rei,  sed  accipitur  percompa- 
rationem  ad  nos;  et  sic  estmedium  in  omnibus  aliis  virtutibusmoralibus. 
Cujus  ratio  est,  quia  justitia  est  circa  operationes  quse  consistunt  in  rebus 
exterioribus,  in  quibus  rectum  institui  debet  simpliciter  et  secundum  se, 
ut  supra  dictum  est  (qu«st.  lx,  art.  2j :  et  ideo  medium  rationis  in  justitia 
est  idem  cum  medio  rei,  inquantum  scihcet  justitia  dat  unicuique  quod 
debet,  et  non  plus  nec  mintis  (1).  Ahae  vero  virtutes  morales  consistunt 

{\)  Cuicumque  enim,  ait  Sylvius,    reddatur  vatur;  si  mutuanti  decem,  reddantur  decem ; 

mntuum,  vel  solvatur  pretium  rei  emptse,  aut  si  pro  re  empta  quae  valeat  viginti,  solvantur 

restiiuatur  ablatum  ,  sive  pauperi ,  sive  diviti,  viginti. 
tive  parvo.  sive  magno}  medium  justitiae  ser- 


146  QU.^ST.  LXIV,  ART.  II  ET  in 

circa  passiones  interiores,  in  quibus  iioii  potest  rectum  constitui  eodem 
modo,  pmpter  iioc  quod  homines  diversimode  se  hal^ent  ad  passiones.  Et 
ideo  oportet  quod  rectitudo  rationis  in  passionibus  instituatur  per  respec- 
tum  ad  nos,  qui  afficimur  secundiim  passiones. 

Et  pcr  lioc  patet  responsio  ad  objecta:  nam  duae  primse  rationes  proce- 
duntde  medio  rationis,  quod  scilicet  invenitur  in  ipso  actu  rationis;  ter- 
tia  vero  ratio  procedit  de  medio  justitiae. 

ARTICULUS  ilL  —  utrum  virtutes  intellectuales  consistant  in  medio. 

De  his  etiam  iiifra,  art.  4  ad  -I  et  2,  et  Sent.  iii,  dist.  55,  qusest.  I,  art.  5,  queest.  Iii,  et  Yirt. 
quaest.  I,  art.  ^o  corp.  et  ad  V»  et  ■19 ,  et.  quaest.  IV,  art.  2  ad  7. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  virtutes  intellectuales  non 
eonsistant  in  medio.  Virtutes  enim  morales  consistunt  in  medio,  inquan- 
tum  conformanlur  regulae  rationis.  Sed  virtutes  intellectuales  sunt  in  ipsa 
ratione;  etsic  non  videntur  habere  superiorem  regulam  (1).  Ergo  virtutes 
intellectuales  non  consistunt  in  medio. 

2.  Praeterea,  medium  virtutis  moralis  determinatur  a  virtute  intellectuali. 
Dicitur  enim  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  6}  quod  «  virtus  consistit  in  inedietate  de- 
terminata  ratione,  prout  sapiens  determinabiC.  »  Si  igitur  virtus  intellec- 
tualis  iteriim  consistat  in  medio,  oportet  quod  determinetur  sibi  medium 
perahquam  aliam  virtutem ;  et  sic  procediturin  infinitumin  virtutibus. 

3.  Praeterea,  medium  propri^  est  inter  contraria,  ut  patet  per  Philoso- 
phum  (Metaph.  lib.  x,  text.  22  et  23).  Sed  in  intellectu  non  videtur  esse 
aliqua  contrarietas,  ctim  etiam  ipsa  contraria,  secundiim  quod  sunt  in  in- 
tellectu,  non  sint  contraria,  sed  simul  intelligantur;  ut  album  et  nigrum^ 
sanum  et  aegrum.  Ergo  in  intellectualibus  virtutibus  non  est  medium. 

Sed  contra  est  quod  «  ars  est  virtus  intellectualis,  »  ut  dicitur  (Elhic. 
lib.  VI,  cap.  3),  et  tamen  «  artis  est  aliquid  medium,  »  ut  dicitur  (Ethic. 
lib.  II,  cap.  6,  med.).  Ergo  virtus  intellectualis  consistit  in  medio. 

CONGLUSIO.  —  Non  solum  virtus  moralis,  sed  etintellectualis  suam  habet  men- 
suram,  et  ita  per  conformitatem  ad  ipsam  accipitur  in  ipsa  medium :  unde  in  medio 
consistere  dicitur. 

Respondeo  dicendum  quod  bonum  alicujus  rei  consistit  in  medio  secun- 
dtim  qu6d  conformatur  regulae  vel  mensurse,  quam  contingit  transcendere, 
et  ab  ea  deficere,  sicut  diclum  est  (art.  4  hujus  quaest.).  Virtus  autem  intel- 
lectualis  ordinatur  ad  bonum  sicut  et  moralis,  ut  supra  dictum  est 
(qua^st.  Lv,  art.  3).  Unde  secundum  quod  bonum  virtutis  intellectualis  se 
habet  ad  mensuram,  sic  se  habetad  rationem  medii.  Bonum  autem  virtutis 
intellectualis  est  verum;  speculativae  quidem  virtutis  verum  absolute,  ut 
(Etliic.  lib.  VI,  cap.  2)  dicitur ;  practicae  autem  virtutis  verum  secundiim 
conformitatem  ad  appetitum  rectum.  Verum  autem  intellectils  nostri  abso- 
lute  considemtum  est  sicut  mensuratum  a  re.  Res  enim  est  mensura  intel- 
lectus  nostri,  ut  dicitur  (Metaph,  lib.  x,  text.  5).  «  Ex  eo  enim  quod  res  est 
vel  non  est,  veritasest  in  opinione  et  in  oratione. »  Sic  igitur  bonum  virtutis 
intellectualis  speculativa^  consistit  in  quodam  medio  per  conformitatem  ad 
ipsam  rem,  secundum  qu6d  dicit  esse  quod  est,  vel  non  esse  quod  non  est; 
in  quo  ratio  veri  consistit.  Excessus  autem  est  secundiim  affirmationenc 
falsam,  per  quam  dicitur  esse  quod  non  est.  Defectus  autem  accipitur  se- 
cundum  negationem  falsam,  per  quam  dicitur  non  esse  quod  est.  Verum 
autem  virtutis  intellectualis  practicae  comparatum  quidem  ad  rem,  habet 
rationem  mensurati ;  et  sic  eodem  modo  accipitur  medium  per  conformita- 

(I)  Intriasecam  seu  in  homine  ipso  cxistentem;  licet  suDiriorem  eitrinsecam  babeant ,  nomp^ 
Deum. 


QU.EST.  LXIV,  ART.  III  ET  IV.  147 

tem  ad  rem  in  virtutibus  intellectualibus  practicis,  sicut  in  speculativis ; 
sed  respectu  appetitus  habet  rationem  regulee  et  mensurse.  Unde  idem  me- 
dium,  quod  est  virtutismoralis,  etiam  est  ipsius  prudentia^,  scilicet  recti- 
tudo  rationis;  sed  prudentiae  quidem  est  istud  medium  ut  regulantis  et 
mensurantis ;  virtutis  autem  moralis  ut  mensuratae  et  reguiatse.  Similiter 
excessus  et  defectus  accipitur  diversimode  utrobique. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  etiam  virtus  intellectualis  habet  suam 
mensuram,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.),  et  per  conformitatem  ad  ipsam 
accipitur  in  ipsa  medium. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  non  est  necesse  in  infinitum  procedere  in 
virtutibus  :  quia  mensura  et  regula  intellectualis  virtutis  non  est  aliquod 
aliud  genus  virtutis,  sed  ipsa  res. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ipsae  res  contrarise  non  habent  contrarietatem 
in  anima,  quia  unum  (i)  est  ratio  cognoscendi  alterum;  et  tamen  in  intel- 
lectu  est  contrarietas  affirmationis  et  negationis,  quse  sunt  contraria,  ut  di~ 
citur  (in  fine  Perihermenias).  Quamvis  enim  esse  et  non  essenon  sint  con- 
traria,  sed  contradictori^  opposita,  si  considerentur  ipsa  significata  prout 
sunt  in  rebus,  quia  aiterum  est  ens,  et  altemm  est  pur^  non  ens;  tamen 
si  referantur  ad  actum  animce,  utrumque  ponit  aliquid  esse.  Unde  esse  et 
non  esse  sunt  contradictoria.  Sed  opinio  qua  opinamur  quod  bonum  est 
bonum,  est  contraria  opinioni  qua  opinamur  quod  bonum  non  est  bonum ; 
et  inter  liujusmodi  contraria  medium  est  virtus  intellectualis. 

ARTICULUS   IV.  —  UTRUM   VIRTUTES   THEOLOGlCiE   CONSISTANT   IN  MEDIO. 

De  liis  etiam  2  2,  qKsest.  XVII,  art.  o  aJ  2,  et  Sent.  iil,  dist.  25,  quaest.  I,  art.  3,  quaest.  IV,  etVirt. 

qusest.  I,  art.  15  corp.  et  ad  S  et  ad  19,  et  qusest.  ii,  art.  2  ad  40  et  ^5,  et  Rom.  XII,  leet.  \. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtus  theologica  consistat  in 
medio.  Bonum  enim  aliarum  virtutum  consistit  in  medio.  Sed  virtus  theo- 
logica  excedit  in  bonitate  alias  virtutes.  Ergo  virtus  theologica  mult6  ma- 
gis  est  in  medio. 

2.  Praeterea,  medium  virtutis  moralis  accipitur  quidem  secundum  qu6d 
appetitus  regulatur  per  rationem;  intellectualis  ver6  secundum  qu6d  in- 
teliectus  noster  mensuratur  a  re.  Sed  virtus  theologica  et  perficit  intellec- 
tum  et  appetitum,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxh,  art.  3).  Ergo  etiam  vir- 
tus  theologica  consistit  in  medio. 

3.  Prseterea,  spes,  quae  est  virtus  theologica,  medium  est  inter  despera- 
tionem  et  prsesumptionem ;  similiter  etiam  fides  incedit  media  inter  con- 
trarias  haereses,  ut  Boetius  dicit  (lib.  De  duabus  naturis,  implic.  a  princ.  et 
adfin.).  Quod  enim  confitemur  in  Christo  unam  personam  et  duas  naturas, 
medium  est  inter  haeresim  Nestorii,  qui  dicit  duas  personas  et  duas  natu- 
ras,  et  haeresim  Eutychetis,  qui  dicit  unam  personam  et  unam  naturam. 
Ergo  virtus  theologica  consistit  in  medio. 

Sed  contra,  in  omnibus  in  quibus  consislit  virtus  in  medio,  contingit 
peccare  per  excessum,  sicut  etiam  per  defectum.  Sed  circa  Deum,  qui  est 
objectum  virtutis  theologicae,  non  contingit  peccare  perexcessum.  Dicitur 
enim  (Eccli.  xliii,  33}  :  Benedicentes  Deum  exaltate  illum,  quantiim  potes- 
tis;  major  enim  est  omni  laude.  Ergo  virtus  theologica  non  consistit  in 
medio. 

CONCLUSIO.  —  Non  per  se,  sed  quasi  per  accidens,  ex  parte  nostra  videlicet,  vir- 
tutes  Iheologicse  in  medio  consisleredicuntur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.),  mo- 

(4)  Supple  conirarium,  ut  sit  congrua  construclio  et  plenus  atqne  integer  sensus. 


148  QU^ST.  LXV,  ART.  I. 

dium  virtutls  accipitur  per  conformitatem  ad  suam  regulam  vel  mensu- 
ram,  secundum  quod  contingit  ipsam  transcendere  vel  ab  ea  deficere.  Vir- 
tutis  autem  tiieologicae  duplexpotest  accipi  mensura  :  unaquidem  secun- 
dum  ipsam  rationem  virtutis;  et  sic  mensura  et  regula  virtutis  theologicas 
est  ipse  Deus;  fides  enim  nostra  regulatur  secundiim  veritatem  divinam, 
charitas  autem  secundum  bonitatem  ejus,  spes  autem  secundum  magnitu- 
dinem  omnipotentiae  et  pietatisejus;  etista  est  mensura  excedens  omnem 
humanam  facultatem;  unde  nunquam  potest  homotantum  diligere  Deum 
quantiim  diiigi  debet,  nec  tantiim  credere  aut  sperare  in  ipsum,  quantum 
debet.  Unde  multo  miniis  potest  ibi  esse  excessus,  et  sic  bonum  talis  vir- 
tutis  non  consistit  in  medio;  sed  tant6  est  melius  quant6  magis  acceditur 
ad  summum.  Alia  ver6  regula  vel  mensura  virtutis  theologicaB  est  ex  parte 
nostra ;  quia,  etsi  non  possumus  ferri  in  Deum  quaniiim  debemus,  debe- 
mus  tamen  ferri  in  ipsum  credendo,  sperando  et  amando  secundtim  men- 
suram  nostra?  conditionis.  Unde  per  accidens  potest  in  virtute  theologica 
considerari  medium  et  extrema,  ex  parte  nostra  (i}. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  bonum  virtiitum  intellectualium  et  mo- 
ralium  consistit  in  medio  per  conformitatem  ad  regulam  vel  mensuram, 
quam  transcendere  contingit;  quod  non  est  in  virtutibus  theologicis,  per 
se  loquendo,  ut  dictum  est  (in  corp.). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  virtutes  morales  et  intellectuales  perfi- 
ciunt  intellectum  et  appetitum  nostrum  in  ordine  ad  mensuram  et  regulam 
creatam ;  virtutes  autem  theologicae  in  ordine  ad  mensuram  et  regulam 
increatam.  Unde  non  est  similis  ratio. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  spes  est  media  inter  praesumptionem  et  de- 
sperationem  ex  parte  nostra,  inquantum  scilicet  aliquis  prsesumere  dicitur 
ex  eo  quod  sperat  a  Deo  bonum  quod  excedit  suam  conditionem ;  vel  de- 
sperare,quia  non  sperat  quod  secundum  suam  conditionem  sperare  posset. 
Non  autem  potest  esse  superabundantia  spei  ex  parte  Dei,  cujus  bonitas 
est  infinita.  Similiter  etiam  fldes  est  media  inter  contrarias  haereses,  non 
per  comparationem  ad  objectum,  quod  est  Deus,  cui  non  potest  aliquis  ni- 
mis  credere;  sed  inquantum  ipsa  opinio  humana  est  media  inter  contrarias 
opiniones,  ut  ex  supra  dictis  patet  (art.  praec.  ad  3). 

QUiESTIO  LXV. 

DE  CONNEXIONE  VIRTUTUM,    IN  QLINQUE  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  connexione  virlutum;  et  circa  hoc  quaemntur 
quinque  :  1°  Ulrum  virlutes  morales  siut  ad  invicem  connexae.  —  2"  Utrum  virtutes 
morales  possint  esse  sine  charilate.  —  3'*  Ulriim  charitas  possit  esse  sine  eis.  — 
4°  Ulrum  fides  et  spes  possint  esse  sine  charitale.  —  5°  Utriim  charitas  possit  esse 
sine  eis. 

ARTICULUS   I.    —   UTRUM   VIRTUTES   MOUALES   SINT   AD   INVICEM    CONNEXif:. 
De  his  etiaiti  infra,  qiiiESt.  Lxxm,  art.  4,  et  2  2,  quaest.  CXLVi ,  art.  4,  et  part.  III,  qusest.  LXXXV, 
art.  6  corp.  et  Sent.  Ul,  dist.  56,  art.  \  et  2,  et  Virt.  qiiaest.  V,  art.  6,  et  quodl.  XI»,  art.  23,  et 
Elhic.  lih.  VI,  lin. 

Ad  pnmum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtutes  morales  non  sint  ex 
necessitate  connexa;.  Virtutes  enim  moralesquandoque  causantur  exexer- 
citioactuum,  ut  probatur  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  1  et2).  Sedhomo  potcst  exer- 

(1)  Ita  ut  Don  credaraus,  nec  amenius  nisi  ea,        ea  quae  conditioni  nostrae  coDveniunt;  alioquin 
et  iis  fine  ac  modo,  quae  et  quibus  coiivciiit  nos        erit  excessus  vel  dcfectus. 
credere  ct  ainare;  neque  ctiaui  spercmus,  nisi 


QU.^ST.  LXV.  ART.  I.  149 

jitari  in  actibus  alicujus  virtutis,  sine  hoc  quod  exercitotur  in  actibus  ui- 
erius  viiiutis.  Ergo  una  virtus  moralis  potest  iiaberi  sine  altera. 

2.  Pra^terea,  magnificentia  et  magnanimitas  sunt  qua^dara  virtutes  itio- 
'ales.  Sed  aliquis  potest  tiabere  alias  virtutes  morales,  sine  hoc  quod  hi.  1  eat 
nagnificentiam  et  magnanimitatem.  Dicit  enim  Philosophus  (Ethic.  lib.  iv, 
^p.  2  et  3),  quod  «inops  non  potest  esse  magnificus,»  qui  tamen  potest 
laiere  alias  quasdam  virtutes;  et  quod  «ille  qui  parvis  est  dignus,  e!  his 
;e  dignificat,  temperatus  est;  magnanimus  autem  non  est. »  Ergo  virLniea 
norales  non  sunt  connexse. 

3.  Prdeterea,  sicut  virtutes  morales  perficiunt  partem  appetitivam  anim;e, 
ta  virtutes  intellectuales  perficiunt  partem  intellectivam.  Sed  virtutes  in- 
.ellectuales  non  sunt  connexae ;  potest  enim  aliquis  habere  unam  scientiam 
sine  hoc  quod  habeat  aliam.  Ergo  etiam  neque  virtutes  morales  sunt  con- 
lex^. 

4.  Praeterea,  si  virtutes  morales  sint  connexse,  hoc  non  est  nisi  quia 
jonnectuntur  in  prudentia.  Sed  hoc  non  sufficit  ad  connexionemvirtutum 
noralium;  videtur  enim  quod  aliquis  possit  esse  prudens  circa  agibilia 
jua  pertinent  ad  unam  virtutem,- sine  hoc  quod  sitprudens  in  hisquseper- 
inentadaliam;  sicut  etiam  aliquis  potesthabere  artem  circa  aliqua  facti- 
3ilia,  sine  hoc  quod  habeat  artem  circa  alia;  prudentia  autem  est  «  recta 
'atio  agibilium. »  Ergo  non  est  necessarium  virtutes  morales  esse  con- 
lexas. 

Sed  contra  est  quod  Ambrosius  dicit  (super  Lucam,  cap.  6,  super  illud  : 
Beati  pauperes)  :  «  Gonnexae  sibi  sunt  concatenataeque  virtutes,  ut  qui 
anam  habet,  plures  habere  videatur. »  Augustinus  etiam  dicit  (De  Trin. 
lib.vi,  cap.  4,  in  princ),  quod  «virtutesquaesunt  in  animohumaiio,  nullo 
piodo  separantur  ab  invicem,  »  et  Gregorius  dicit  (Moral.  lib.  xxn,cap.  1,  a 
ned.},  quod  «una  virtus  sine  aliis  aut  omnino  nulla  est,  aut  imperfecta ;  » 

tTullius  dicit(De  Tuscul.  Quaest.  lib.  ii,  ante  med.)  :  «Si  unam  virtutem 
onfessus  es  te  non  habere,  nuUam  necesse  est  te  habiturum.  » 

GONCLUSIO.  —  Virtutes  morales  perfectas  necesse  est  ad  invicem  connexas  esse, 
it  altera  sine  altera  esse  non  valeat. 

Respondeo  dieendum  quod  virtus  moralis  potest  accipi  vel  perfecta  vel 
mperfecta  :  imperfecta  quidem  moralis  virtus,  ut  temperantia  vel  tbrti- 
udo,  nihil  aliud  est  quam  aliqua  inclinatio  in  nobis  existens  ad  opus  ali- 
[uod  de  genere  bonorum  faciendum ;  sive  talis  inclinalio  sit  in  nobis  k 
latura,  sive  ex  assuetudine.  Et  hoc  modo  accipiendo  virtutesmorales,  non 
unt  connexae;  videmus  enim  aliquem  ex  naturali  complexione,  vel  ex  ali- 
jua  consuetudine  esse  promptum  ad  opera  liberalitatis,  qui  tamen  non  est 
)romptus  ad  opera  castitatis.  Perfecta  autem  virtus  moralis  esthabitus  in- 
linans  in  bonum  opus  bene  agendum;  et  sic  accipiendo  virtutes  morales, 
licendum  esteas  connexas  esse,  ut  fere  ab  omnibus  ponitur  (1).  Cujus  ra- 
io  duplex  assignatur,  secundum  quod  diversimode  aUqui  virtutes  cardi- 
lales  distinguunt.  Ut  enim  dictum  est  (quaest.  lxi,  art.  3  et  4),  quidam 

istinguunt  eas  secundiim  quasdam  generales  conditiones  virtutum,  ut- 
)ot6  quod  discretiopertineat  ad  prudentiam,  rectitudoadjustitiam,  mode- 
antia  ad  temperantiam,  firmitas  animi  ad  fortitudinem,  in  quacumque 
nateria  ista  coiisiderentur.  Et  secundum  hoc  manifeste  apparet  ratio  con- 
lexionis;  nonenimfirmitashabetlaudem  virtutis,  si  sit  sine  moderatione, 

(li  Ita  sentinnt  Ambrosius  De  paradis.  cap.  5,        cap.  4  ;  Bernard.  in  serm.  de  Aonunciat. ;  Greg. 
-t  lib.  V,  cap.  6  in  Luc. ,  lib.  II  Offic.  cap.  9;        Moral.  iib.  I,  cap.  39. 
lieron.  ^.    127-     Vieiust.  3e    IViri.    \\h.    VI, 


150  QUiEST.  LXV,  ART.  I. 

vel  rectitndine,  aut  discretione  :  et  ea^iem  ratio  est  de  aliis.  Et  hanc  ratio- 
nem  connexionis  assignat  Gregorius  (Moral.  lib.  xxn,  cap.  l,post.  med.) 
dicens  qu6d  «  virtutes  ,  si  sint  disjunctse,  non  possunt  esse  perfeclae  se- 
cundum  rationem  virtutis,  quia  nec  prudentia  vera  est,  quae  jusla.  et 
temperans,  et  fortis  non  est ;  »  et  idem  subdit  de  aliis  virtutibus.  Et  simi- 
lem  rationem  assignat  Augustinus  (De  Trin.  lib.  vi,  cap.  4,  in  princ.).  Alii 
vero  distinguunt  praedictas  virtules  secimdtim  materias;  et  secundum 
hoc  assignalur  ratio  connexionis  ab  Aristotele  (Eth.  lib.  vi,  cap.  ult.). 
quia,  sicut  supradictum  est  (quaest.  lviii,  art.  4),  nulla  virtus  moralis  potest 
sine  prudentia  haberi,  eo  qu6d  proprium  virtutis  moralis  est  facere  elec- 
tionem  rectam,  cum  sit  habitus  eleclivus.  Ad  rectam  autem  electionem  non 
solum  sufficit  inclinatio  in  debitum  finem,  quod  est  directe  per  habitum 
virtutis  moralis ;  sed  etiam  qu6d  aliquis  direct6  eligat  ea  quae  sunt  ad  finem, 
quod  fit  per  prudentiam,  quae  est  consiliativa,  et  judicativa,  et  praeceptiva 
eorum  quse  sunt  ad  finem.  Similiter  etiam  prudentia  non  potest  haberi,  nisi 
habeantur  virtutes  morales,  ciim  prudentia  sit  recta  ratio  agibilium,  quae 
sicut  ex  principiis  procedit  ex  finibus  agibilium,  ad  quos  aliquis  rect6  se 
habet  per  virtutes  moraies.  Unde  sicut  scientfa  speculativa  non  «potest  ha- 
beri  sine  intellectu  principiorum,  ita  nec  prudentia  sine  virtutibus  morali- 
bus.  Ex  quo  manifeste  sequitur  virtutes  morales  esse  connexas. 

kdprimum  ergo  dicendum,  quod  virtutum  moralium  quaedam  perficiunt 
hominem  secundiim  communem  statum,  scilicet  quantum  ad  ea  quae 
communiter  in  omni  vita  hominum  occurrunt  agenda.  Unde  oportet  quod 
homo  simul  exercitetur  circa  materias  omnium  virtutum  moralium.  El  si 
quidem  circa  omnes  exercitetur  bene  operando,  acquiret  habitus  omnium 
virtutum  moralium ;  si  autem  exercitetur  bene  operando  circa  unam  ma- 
teriam ,  non  autem  circa  aliam ,  puta  bene  se  habendo  circa  iras ,  non 
autem  circa  concupiscentias,  acquiret  quidem  habitum  aliquem  ad  refre- 
nandum  iras;  qui  tamen  non  habebit  rationem  virtutis  propter  defec- 
tum  prudentiae,  quae  circa  concupiscentias  corrumpitur;  sicut  eliam 
naturales  inclinationes  non  habent  perfectam  rationem  virtutis ,  si 
prudentia  desit.  Qusedam  ver6  virtutes  morales  sunt  quae  perficiunt  homi- 
nem  secundum  aliquem  eminentem  statum,  sicut  magnificentia  et  magna- 
nimitas.  Et  quia  exercitium  circa  materias  harum  virtutum  non  occurrit 
unicuique  communiter,  potest  aliquis  habere  alias  (i)  virtutes  morales, 
sine  hoc  qu6d  habitus  harum  virtutum  habeat  actu,  loquendo  de  virtuti- 
bus  acquisitis;  sed  tamen,  acquisitis  aliis  virtutibus,  habet  istas  virtutee 
in  potentia  propinqua.  Cum  enim  aliquis  per  cxercitium  adeptus  est  libe- 
ralitatem  circa  mediocres  donationes  et  sumptus,  si  superveniat  ei  abun- 
dantia  pecuniarum,  modico  exercitio  acquiret  magnificentiae  habitum; 
sicut  geometer  modico  studio  acquirit  scientiam  alicujus  conclusionis 
quam  nunquam  consideravit.  Illud  autem  habere  dicimur  quod  in  promptu 
est  ut  habeamus ,  secundum  illud  Pliilosophi  (Physic.  lib.  ii,  text.  56) : 
«  Quod  partim  deest,  quasi  nihil  deesse  videtur.  » 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  seciindum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  virtutes  intellectuales  sunt  circa  diversas 
materias  ad  invicem  non  ordinatas,  sicut  patet  in  diversis  scientiis  et  ar- 
tibus;  et  ideo  non  invenitur  iri  eis  connexio  quse  invenitur  in  virtutibus 
moralibus  existentibus  circa  pussiones  et  operationes,  quse  manifest^  ha- 
bent  ad  invicem  ordinem.  Nam  omnes  passiones  a  quibusdam  primis  pro- 

(-1)  Ita  cod.  Alcan.  aliique.  In  editis  deest  aiias. 


QUJEST.  LXV,  ART,  I  ET  II.  151 

cedentes ,  scilicet  amore  et  odio ,  ad  quasdam  alias  terminantur ,  scilicet 
delectationem  et  tristitiam.  Et  similiter  omnes  operationes  quse  sunt  vir- 
tutis  moralis  materia,  habent  ordinem  ad  invicem,  et  etiam  ad  passiones. 
Et  ideo  tola  materia  moralium  virtutum  sub  una  ratione  prudentise  cadit. 
Habent  tamen  omnia  intclligibilia  ordinem  ad  prima  principia;  etsecun- 
diim  h(K!  omnes  virtutes  intellectuales  dependent  ab  intellectu  principio- 
rum,  sicut  prudentia  a  virtutibus  moralibus,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.}. 
Principia  autem  universalia,  quorum  est  intellectus  principiorum ,  non 
dependent  k  conclusionibus  de  quibus  sunt  reliquae  intellectuales  virtutes, 
sicut  moiales  dependent  a  prudentia  e6  quod  appetitus  movet  quodam- 
modo  rationem,  et  ratio  appetitum,  ut  supra  dictum  est  (qusest.  ix,  art.4, 
et  quaist.  lvmi,  art.  5  ad  1). 

Ad  quartum  dicendum,  quod  ea  quae  inchnant  virtutes  morales,  se  ha- 
bent  ad  prudentiam  sicut  principia,  non  autem  factibilia  se  habent  ad 
artem  sicut  principia,  sed  soltim  sicut  materia.  Manilestum  est  autem 
quod  etsi  ratio  possit  esse  recta  in  una  parte  materise,  et  non  in  alia,  nuUo 
lamen  modo  potest  dici  ratio  recta,  si  sit  defectus  cujuscumque  principii; 
sicut  si  quis  erraret  circa  hoc  principium  :  «  Omne  totum  est  majus  su4 
parte,  »  non  posset  habere  scientiam  geometricam,  quia  oporteret  mul- 
tum  recedere  a  veritate  in  sequentibus.  Et  prseterea  agibilia  suntordinata 
ad  invicem,  non  autem  factibilia,  ut  dictum  est  (in  solut.  praec).  Et  ideo 
defectus  prudentiae  circa  unam  partem  agibilium  induceret  defectum  etiam 
circa  aha  agibilia;  quod  in  factibilibus  non  contingit. 
ARTICULUS  IL   —  ltrum  virtutes  morales  possint  esse  sine  charitate. 

De  liis  eliani  infra ,  queest.  LXXl ,  art.  4  corp. ,  et  2  2,  qiisest.  xxill,  art.  7,  et  qusest.  Ll,  art.  2 
C011).  et  qujBst.  cvill,  art.  2  ad  2,  ct  De  ver.  quaest.  XIV,  art.  6,  et  Virt.  queest.  II,  art.  4  ad  -<, 
et  quodl.  XII,  a:  t.  25  lin. 

Ad  secundum  sic  procedilur.  1 .  Videtur  quod  virtutes  morales  possint 
esse  sine  charitate.  Dicitur  enim  (lib.  Sent.  Prosperi,  cap.  7)  quod  «  omnis 
virtus  praeter  charitatem  potest  esse  communis  bonis  et  malis.  »  Sed  cha- 
ritas  non  potest  esse  nisi  in  bonis,  ut  dicilur  (ibid.).  Ergo  alise  virtutes 
possunt  haberi  sine  charitate. 

2.  Praeterea,  virtutes  morales  possunt  acquiri  ex  actibus  humanis,  ut  di- 
citur  (Eth.  hb.  ii,  cap.  1  et  2).  Sed  charitas  non  habetur  nisi  ex  infusione, 
secundum  illud  (Rom.  v,  5) :  Charitas  Dei  diffusa  est  in  cordibus  nostris 
per  Spirifvm  sanctum,  qui  datus  est  nobis.  Ergo  aliae  virtutes  possunt  ha- 
beri  sine  charitate, 

3.  Prieterea,  virtutes  morales  connectuntur  ad  invicem,  inquantum  de- 
pendent  aprudentia.  Sed  charitas  non  dependet  a  prudentia,  imo  pruden- 
tiam  excedit,  secundum  illud  (Ephes.  iii,  49)  :  Supereminentem  scientix 
ckaritatem  Christi.  Ergo  virtutes  morales  non  connectuntur  charitati,  sed 
sine  ea  esse  possunt. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (1.  Joan.  iii,  14) :  Qui  noti  diligit,  manetin 
morte.  Sed  per  virtutes  perficitur  vita  spiritualis;  ipsse  enim  sunt «  quibus 
recte  vivitur,  »ut  Augustinus  dicit  (De  iib.  arbitr.  lib.  ii,  cap.  18  et  19).  Ergo 
non  possunt  esse  sine  dilectione  charitatis. 

CONCLUSTO.  —  Virtutes  illae  morales  sine  charitate  esse  possunt,  quee  per  hu- 
manam  industriam  acquiruntur  :  non  autem  eae,  quae  humanis  actibus  acquiri  ne- 
queunt,  sed  a  Deo  infunduntur. 

Piespondeo  dicendum.quod,  sicut  supra  dictum  est(qu8est.  lxiii,  art.  3), 
virtutes  morales,  prout  sunt  operativse  boni  in  ordine  ad  finem  qui  non 
excedit  facultatem  naturalem  hominis,  possunt  per  opera  humana  acquiri ; 


452  QVMS>T.  LXV,  ART.  II  ET  III. 

et  sic  acquisitse  sine  charitate  esse  possunt,  sicut  fuerunt  in  multis  genti- 
Jibus.  Secundum  autem  quod  sunt  operativee  boni  in  ordine  ad  ultimum 
finem  supernaturalem,  sic  perfecte  et  vere  habent  rationem  virtutis ;  et 
non  possunt  humanis  aclibus  acquiri,  sed  infunduntur  a  Deo;  et  hujus- 
modi  virtutes  morales  sine  charitate  esse  non  possunt.  Dictum  est  enira 
supra  (art.  i  hujus  quaest.  et  quaest.  lviii,  art.  4),  qu6d  aliae  virtutes  morales 
non  possunt  esse  sine  prudentia.  Prudentia  autem  non  potest  esse  sine 
virtutibus  moralibus,  inquantum  virtutes  morales  faciunt  bene  se  habere 
ad  quosdam  fines,  ex  quibus  procedit  ratio  prudentiae.  Ad  rectam  autem 
rationem  prudentiae  multo  magis  requiritur  quod  homo  bene  se  habeat 
circa  ultimum  finem,  quod  fit  per  charitatem,  quam  circa  alios  fines,  quod 
fit  per  virtutes  morales;  sicut  ratio  rectain  speculativis  maxim^  indiget 
primo  principio  indemonstrabili-,  «  quod  est  contradictoria  non  simul  esse 
vera. »  Unde  manifestum  fitqu6d  nec  prudentiainfusa  potest  esse  sine  cha- 
ritate,nec  ahae  virtutes  morales  consequenter,  quae  sine  prudentia  esse  non 
possunt.  Patetigitur  ex  dictis  quod  solae  virtutes  infusae  sunt  perfectae ,  et 
simpliciter  dicendse  virtutes,  quia  bene  ordinant  hominem  ad  finem  ulti- 
mum  simpliciter;  aliae  vero  virtutes,  scilicef  acquisitae,  sunt  secundimi 
quid  virtules,  non  autem  simphciter.  Ordinant  enim  hominem  bene  res- 
pectu  finis  ultimi  in  aliquo  genere,  non  autem  respectu  finis  ultimi  sim- 
pliciter.  Unde  (Rom.  xiv ,  23,  super  illud  :  Omne  qiiod  non  est  ex  fide^  pec- 
catum  est)  dicit  Giossa  Augustini  (ord.  ex  cap.  106  Sentent.)  :  «  Ubi  deest 
agnitio  veritatis,  falsa  est  virtus  etiam  in  optimis  moribus.  >» 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  virtutes  ibi  accipiuntur  secundum  im- 
perfectam  rationem  virtutis ;  alioquin,  si  virtus  moralis  secundum  perfec- 
tam  rationem  virtutis  accipiatur,  bonum  facit  habentem ;  et  per  conse- 
quens  in  mahs  esse  non  potest. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ratio  illa  procedit  de  virtutibus  morahbus 
acquisitis. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  etsi  charitas  excedat  scientiam  et  pruden- 
tiam,  tamen  prudentia  dependet  a  charitate,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.}, 
etperconsequens  omnes  virtutes  morales  infusae. 

ARTICULUS IIL  —  utrum  charitas  possit  esse  sine  aliis  virtutibus  moralibus. 

De  his  etiam  Virt.  qnaest.  l,  art.  ^O  ad  4,  et  queest.  II,  art.  3  ad  8,  et  quaest.  V,  art.  2  corp.  et 

quodl.  XIII,  art.  25  fin. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  charitas  sine  aliis  virtutibus 
moralibus  haberi  possit.  Ad  id  enim  ad  quod  sufficitunum.  indebitum  est 
quod  plura  ordinentur.  Sed  sola  charitas  sufflcit  ad  omnia  opera  virtutls 
implenda,  ut  patet  per  id  quod  dicitur  (I.  Cor.  xiii,  4) :  Charitas  patiens  est, 
benigna  est,  etc.  Ergo  videtur  qu6d,  habita  charitate,  aliae  virtutes  super- 
fluerent. 

2.  Praeterea,  qui  habet  habitum  virtutis,  de  facili  operatur  ea  quae  sunt 
virtutis,  et  ei  secundum  se  placent;  unde  et  «  signum  habitus  est  delecta- 
tio  quae  fit  in  opere,  »  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  3,  in  princ).  Sed  multi 
habentcharitatemabsquepeccato  mortali  existentes,  qui  tamen  difficulta- 
tem  in  operibus  virtutum  patiuntur,  neque  eis  secundum  se  placent,  sed 
solum  secundiim  quod  referuntur-  ad  charitatem.  Ergo  muiti  habent  cha- 
ritatem  qui  non  habent  alias  virtutes. 

3.  Praeterea,  charitas  in  omnibus  sanctis  invenitur.  Sed  quidam  sunt 
sancti,  qui  tamen  aliquibus  virtutibus  carent.  Dicit  enim  Beda,  quod 
«  sancti  magis  humiliantur  de  virtutibus  quas  non  habent,  quam  de  vir- 


QUJEST.  LXV,  ART.  III.  153 

tutibus  quas  habent,  glorienlur.  »  Ergo  non  est  necessarlum  quod  qui 
habet  charitatem,  omnes  virtutes  morales  habeat. 

Sed  contra  est  quod  per  charitatem  tota  lex  impletur;  dicitur  enim 
(Rom.  XIII,  8)  quod  qid  diligit  proximiim,  legem  iniplevit.  Sed  tota  lex  im- 
pleri  non  potest  nisi  per  omnes  virtutes  morales,  quia  lex  praecipit  deom- 
nibus  actibus  virtutum,  ut  dicilur  (Eth.  lib.  v,  cap.  4  et2,  posl  med.).  Ergo 
qui  habet  charitatem,  habet  omnes  virtutes  morales.  Augustinus  etiam  di- 
cit  in  quadam  epist.  (quid  simile  habet  serm.  39  et  46  de  Temp.,  a  princ, 
sed  ex  epist.  non  occurrit)  quod  «  charitas  includit  in  se  omnes  virtutes 
cardinales.  » 

GONCLUSIO.  —  Cuiii  charitas  sit  principium  oranium  bonorum  operum,  quae 
hominem  in  hnemultimumdirigunt,  necessario  simul  cum  ipsa  omnes  mortalesvir- 
tutes,  quibus  homo  singula  bonorum  operumgenera  perficiat,  infunduntur. 

Respondeo  dicendum  quod  cum  charitate  simul  infunduntur  omnes  vir- 
tutes  morales.  Cujus  ratio  est,  quia  Deus  non  minus  perfecte  operatur  in 
operibus  gratiae  quam  in  operibus  naturse.  Sic  autem  videmus  in  operibus 
naturae,  quod  non  invenitur  principium  ahquorum  operum  in  ahqua  re,  quin 
inveniantur  in  ea  quae  sunt  necessaria  ad  hujusmodi  opera  perficienda; 
sicut  in  animalibus  inveniuntur  organa,  quibus  perfici  possunt  opera  ad 
quae  peragenda  anima  habet  potestatem.  Mahifestum  est  autem  quod  cha- 
ritas,  inquantum  ordinat  hominem  ad  finem  ultimum,  est  principium  om- 
nium  bonorum  operum,  quse  in  finem  ultimum  ordinari  possunt.  Unde 
oportet  qu6d  cum  charitate  simul  infundantur  omnes  virtutes  morales, 
quibus  homo  perficit  singula  genera  bonorum  operum.  Et  sic  patet  qu6d 
virtutes  morales  infusae  non  solum  habent  connexionem  propter  pruden- 
tiam,  sed  etiam  propter  charitatem;  et  qu6d  qui  amittit  charitatem  per 
peccatum  mortale,  amittit  omnes  virtutes  morales  infusas  (!}. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  ad  hoc  quod  actus  inferioris  potentiae 
sit  perfectus,  requiritur  quod  non  solum  adsitperfectioin  superiori  poten- 
tia,  sed  etiam  in  inferiori  (2).  Si  enim  principaie  agens  debito  modo  se 
haberet,  non  sequeretur  actio  perfecta,  si  instrumentum  non  esset  bene 
dispositum.  Unde  oportet  ad  hoc  quod  homo  bene  operetur  in  his  quae  sunt 
ad  finem,  qu6d  non  solum  habeat  virtutem  qua  bene  se  habeat  circa  fi- 
nem,  sed  etiam  virtutes  quibasbene  se  habeat  circa  ea  quae  sunt  ad  finem. 
Kam  virtus  quae  est  circa  finem,  se  habet  ut  principalis  et  motiva,  respectu 
earum  quae  sunt  ad  finem.  Et  ideocum  charitate  necesse  estetiam  habere 
ahas  virtutes  morales. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  quandoque  contingit  qu6d  aliquis  habens 
habitum  patitur  difficultatem  in  operando;  et  per  consequens  non  sentit 
delectationem  et  complacentiam  in  actu  propter  aliquod  impedimentum 
extrinsectis  superveniens ;  sicut  ille  qui  habet  habitum  scientiae,  patitur 
difflcultatem  in  intelhgendo  propter  somnolentiam  vel  aliquam  infirmita- 
tem.  Et  simihter  habitus  moralium  virtutum  infusarum  patiuntur  int^- 
dum  difticultatem  in  operando  propter  aliquas  dispositiones  contrarias 
ex  prtecedentibus  actibus  rehctas*,  quae  quidem  difficultas  non  ita  accidit 
in  virtutibus  moralibus  acquisitis,  quia  per  exercitium  actuum,  quo  acqui- 
runtur,  tolluntur  etiam  contrariae  dispositiones. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  aliqui  Sancti  dicuntur  aliquas  virtutes 
non  habere,  inquantum  patiuntur  difficultatem  in  actibus  earum ,  ra- 

{\)  Conferatur  B.  Tliomas  quaest.  De  verit.  in  (2)  Quod  confornie  est  iis  quae  dicit  ipse  S. 

communi,  art.  10  ad4,  in  5,  dist.  56,  et  2quodl.        Doctor    quaest.  LVI,  art.  5,  quaest.  LViu,  art.  3, 
xn,  art.  23.  et  2  2,  qusest.  IV,  art.  2). 


15  i  QU.€ST.  LXV,  ART.  III  ET  IV. 

tione  jam  dicta  (in  solut.  praec),  quamvis  habitus  omnium  virtutum  ha- 
beant. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  fides  et  spes  possint  esse  sine  charitate  (1). 
De  bis  eliam  infra,  qusest.  LTXI,  art.  4  corp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  fides  et  spesnunquam  sint 
sine  charitate.  Cum  enim  sint  virtutes  theologicse,  digniores  esse  videntur 
virtutibusmoralibusetiam  infusis.  Sed  virtutes  morales  infusse  non  possunt 
esse  sine  charitate.  Ergo  nequefides  et  spes. 

2.  Pryeterea,  «  nuUus  credit  nisi  volens,  »  ut  Augustinus  dicit  super 
Joan.  (tract.  26,  parum  k  princ).  Sed  charitas  est  in  voluntate  sicut  per- 
fectio  ejus,  ut  supra  dictum  est  (qugest.  lxii,  art.  3).  Ergo  fides  non  potest 
esse  sine  cliaritate. 

3.  Pra3terea,  Augustinus  dicit  in  Enchir.  (cap.  8,  prope  fin.),  «  qu6d  spes 
sine  amore  esse  non  potest. »  Amor  autem  est  charitas ;  de  hoc  enim  amore 
ibi  loquitur.  Ergo  spes  non  potest  esse  sine  charitate. 

Sed  contra  est  quod  (Matth.  i)  dicitur  in  Glossa  interl.,  in  princ,  qu6d 
«  fides  generat  spem,  spes  vero  charitatem.  »  Sed  generans  est  prius  gene- 
rato,  et  potest  esse  sine  eo.  Ergo  fides  potest  esse  sine  spe,  et  spes  sine  cha- 
ritate. 

CONCLUSIO.  —  Quamvis  fides  et  spes  sine  charitate  in  hominibus  aliquo  modo 
esse  possint,  virtutes  tamen  perfectse  sine  illa  esse  non  possunt. 

Respondeo  dicendum  quod  fides  et  spes,  sicut  et  virtutes  morales,  du- 
pliciter  considerari  possunt :  unomodo  secundum  inchoationem  quamdam; 
alio  modo  secundum  perfectum  esse  virtutis.  Ctim  enim  virtus  ordinetur 
ad  bonum  opus  agendum,  virtus  quaedam  perfecta  dicitur  ex  hoc  qu6d  po- 
test  in  opus  perfect6  bonum  :  quod  quidem  est,  dum  non  solum  bonum  est 
quod  fit,  sed  etiam  bene  fit;  alioquin,  si  bonum  sit  quod  fit,  non  autem 
bene  fiat,  non  erit  perfect6  bonum ;  unde  nec  habitus,  qui  est  talis  operis 
principium,  habebit  perfecte  rationem  virtutis ;  sicut  si  aliquis  operetur 
justa,  bonum  quidem  facit;  sed  non  erit  opus  perfectse  virtutis,  nisi  hoc 
bene  faciat,  id  est,  secundum  electionem  rectam,  quod  est  per  prudentiam. 
Etideo  justitia  sineprudentianon  potestesse  virtusperfecta.  Sic  igitur  fides 
etspes  sinecharitatepossuntquidemahquaIiteresse;perfectae  autem  virtu- 
tis  rationem  sine  charitate  non  habent.  Ctim  enim  fidei  opus  sitcredere  Deo, 
credere  autem  sitalicui  propria  voluntate  assentire,  si  non  debito  modo  velit, 
non  erit  fidei  opus  perfectum  :  quod  autem  debito  modo  velit,  hoc  est  per 
charitatem,  quse  perficit  voluntatem.  «  Omnis  enim  rectus  motus  volunta- 
tis  ex  recto  amore  procedit,  »  ut  Augustinus  dicit  (De  civ.  Dei,  lib.  xiv,  cap. 
9,  k  princ).  Sic  igitur  fides  est  quidem  sine  charitate,  sed  non  perfecta  vir- 
ius;  sicut  temperantia  vel  fortitudo  sine  prudentia.  Et  similiter  dicendum 
est  de  spe ;  nam  actus  spei  est  expectare  futuram  beatitudinem  a  Deo  :  qui 
quidem  actus  perfectus  est,  si  fiat  ex  meritis  quae  quis  habet,  quod  non  po- 
test  esse  sine  charitate.  Si  autem  hoc  expectet  ex  meritis  quse  nondum  ha- 
bet,  sed  proponit  in  futurum  acquirere,  erit  actus  imperfectus  :  et  hoc  po- 
test  esse  sine  charitate.  Et  ideo  fides  et  spes  possunt  esse  sine  charitate; 
sed  sine  charitate,  proprie  loquendo,  virtutesnon  sunt  (2).  «  Nam  adratio- 
nem  virtutis  pertinet  ut  non  solum  secundum  ipsam  aliquod  bonum  ope- 

{\\  Certiim  est  fidem  et  spcm  posse  esse  sine        temper  amilti,  aut  fidem  quce  remunci ,  non 
cliaritate;  quod  sic  a  concilio  Tridenlino  delini-        esse  veram  fidem,  anathema  sit, 
tum   cst  (scss.  V,  can.   28)  :  Si  qni;;  dixerit,  (2)  Dicere  non  vult  S.  Thonias  quod  fitles  et 

am,issA  per  peccatum  gralid,  simul  et  fidem       spcs  non  sunt  csscniialiter  virlutes  sine  chari- 

tate,  sed  quod  dod  LabeDt  perfectionem  virtutis. 


QU^ST.  LXV,  ART.  IV  ET  V.  ISS 

remur,  sed  eliam  bene,  >»  ut  dicitur  (Eth.  lib.   ii,  cap.  6,  in  princ). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  virtutes  morales  dependent  a  pruden- 
tia.  Prudentia  autem  infusa  nec  rationem  prudentiae  habere  potest  absque 
charitate,  utpote  deficiente  debita  habitudine  ad  primum  principium,  quod 
est  uUimus  finis.  Fides  autem  et  spes  secundtim  proprias  rationes  nec  k 
prudentia,  nec  a  charitate  dependent;  et  ideo  sine  charitate  esse  pos- 
sunt  (1) ,  licet  non  sint  virtutes  sine  charitate,  ut  dictum  est  (in  corp. 
art.). 

Ad  seciindum  dicendum,  quod  ratio  illa  procedit  de  fide  quae  habet  per- 
fectam  raiionem  virtutis. 

Ad  tertlum  dicendum,  qu6d  Augustinus  loquitur  ibi  de  spe,  secundiim 
qu6d  aliquis  expectat  futuram  beatitudinem  per  merita  quae  jam  habet; 
quod  non  est  sine  charitate. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  charitas  possit  esse  sine  fide  et  spe. 

Ad  quintum  sic  proceditur,  1.  Videtur  quod  charitas  possit  esse  sine  fide 
et  spe.  Charitas  enim  est  amor  Dei.  Sed  Deus  potest  a  nobis  amari  natura- 
liter,  etiam  non  pricsupposita  fide  vel  spe  futurse  beatitudinis.  Ergo  chari- 
tas  potest  esse  sine  fide  et  spe. 

2.  Praeterea,  charitasest  radix  omnium  virtutum,  secundiim  illud(Ephes. 
III,  17)  :  In  charitate  radicati  et  fundaii,  Sed  radix  aliquando  est  sine 
ramis.  Ergo  charitas  potest  esse  aliquando  sine  fide,  et  spe,  et  aliis  virtu- 
tibus. 

3.  Praeterea,  in  Christo  fuit  perfecta  charitas  :  et  ipse  tamen  non  habuit 
fidem  et  spem,  quia  fuit  perfectus  comprehensor,  ut  infra  dicetur  (part.  Ill, 
quaest.  vii,  art.  3  et  4,  et  quaest.  ix,  art.  2).  Ergo  charitas  potest  esse  sine 
fide  et  spe. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Hebr.  xi,  6)  :  Sine  fide  im.possibile 
est  placere  Deo;  quod  maxime  pertinet  ad  charitatem,  ut  patet  secundtim 
illud  (Proverb.  vni,  17)  :  Ego  dlligentes  me  diligo.  Spes  etiam  est  qu^e  in- 
troducit  ad  charitatem,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxii,  art.  4).  Ergo  cha- 
ritas  non  potest  haberi  sine  fide  et  spe. 

CONCLUSIO.  —  Quia  nulli  cum  Deo  amicitia,  quae  charitas  dicitur,  intercedere 
potest,  nisi  tidem  habeat  per  quam  credat  aliquam  esse  societatem  et  conversalioa  i.u 
bominis  cum  Deo,  etse  ad  hanc  societatem  pertinere  speret :  fieri  nuUo  modo  potest, 
ut  siue  fide  et  spe  charilas  existat. 

Respondeo  dicendum  quod  charitas  non  soluir^  significat  amorem  Dei, 
sed  etiam  amicitiam  quamdam  ad  ipsum ;  quae  quidem  super  amorem  ad- 
dit  «  mutuam  redamationem  cum  quadam  communicatione  mutua,  »  ut 
dicitur  (Elhic.  lib.  viii,  cap.  2).  Et  quod  hoc  ad  charitatem  pertineat,  patet 
per  id  quod  dicitur  (I.  Joan.  iv,  16)  :  Qui  manet  in  charitate  in  Deo  manet, 
et  Deus  in  eo;  et  (I.  Cor.  i,  9)  dicitur  :  Fidelis  Deus,  per  quem  vocati  estis 
in  societatem  Filii  ejus.  Haec  autem  societas  hominis  ad  Deum,  quae  est 
quaedara  famiharis  conversatio  cum  ipso,  inchoatur  quidem  hic  in  praesenti 
per  gratiam;  perficietur  autem  in  futuro  per  gloriam;  quorum  utrumque 
fide  et  spe  tenetur.  Unde  sicut  aliquis  non  posset  cum  aliquo  amicitiam 
habere,  si  discrederet  vel  desperaret  se  posse  habere  aliquam  societatem 
vel  familiarem  conversationem  cum  ipso;  ita  aliquisnon  potest  habereami- 
citiam  ad  Deum,  quse  est  charitas,  nisi  fidem  habeat,  per  quam  credat  hu- 
jusmodi  societatem  et  conversationem  hominis  ci>m  Deo,  et  speret  se  ad 

[\]  Charitas  non  est  forma  tidei  intrinsoca  qncest.  iv,  art.  5,  el  qusest.  XXIU,  art.  8,  srd  ex» 
?el  esseutiaiis,  quemadmodum   patet  ex  2  2,        terna  ct  accideutalis. 


156  QU^ST.  LXVI,  ART.  1. 

hanc  societatem  pertinere.  Et  sic  charilas  sine  fide  et  spe  nullo  modo  esse 
potest. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  charitas  non  est  qualiscumque  amoi 
Dei,  sed  amor  Dei  quo  diligitur  ut  beatitudinis  objectum,  ad  quod  ordina- 
mur  per  fidem  et  spem. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  charitas  est  radix  fidei  et  spei,  inquantum 
dat  eis  perfectionem  virtutis ;  sed  fides  et  sges  secundtim  rationem  pro- 
priam  praesupponuntur  ad  charitatem  (1),  ut  supra  dictum  est  (qutBst.  lxii, 
art.  4),  et  sic  charitas  sine  eis  esse  non  polest. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  Christo  defuit  fides  et  spes,  propter  id  quod 
est  imperfectionis  (2)  in  eis  :  sed  loco  fidei  habuit  apertam  visionem ;  et 
loco  spei  plenam  comprehensionem ;  et  sic  fuit  perfecta  charitas  in  eo  (3). 

QUJESTIO  LXVI. 

DE  iEQUALITATE  VIRTUTUM,   IN  SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  aequalitate  virtutum;  etcirca  hoc  quaeruntur  sex: 
1°  Utrum  virtus  possit  esse  major  vel  minor.  —  2'iUtrum  omnes  virtutes  siraul  in 
eodem  existentes  sint  sequales.  —  3°  De  comparatione  virtutum  morahum  ad  intel- 
lectuales.— 4"  De  comparatione  virtutum  moraiiumad  invicem. — 5"  De  comparatione 
virtutum  intellectuahum  adinvicem.—  6°  De  comparatione  virtulum  theologicarum 
ad  iuvicem. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  virtus  possit  esse  major  vel  minor. 

De  his  etiam  infra,  art.  2  corp.  et  qiiaest.  Lxxni ,  art.  2  ad  5,  et  quaest.  cxn,  art.  4  corp.  et  2  2, 
quaest.  V,  art.  4,  et  Sent.  lu,  dist.  56,  art.  4,  et  De  malo,  queest.  li,  art.  6  ad  8,  et  Virt.  quasst.  T, 
art.  3. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtus  non  possit  esse  major 
vel  minor.  Dicitur  enim  (Apoc.  xxi),  quod  latera  civitatis  Hierusalem  sunt 
sequalia.  Per  haec  autem  significantur  virtutes,  ut  Glossa  (ord.  ex  Nic.  de 
Lyr.)  dicit  (ibid.).  Ergo  omnes  virtutes  sunt  aequales;  non  ergo  potest  esse 
virtus  major  virtute. 

2.  Pra3terea,  omne  illud  cujus  ratio  consistit  in  maximo,  non  potest  esse 
majus  vel  minus.  Sed  ratio  virtutis  consistit  in  maximo;  est  enim  virtus 
K  ultimum  potentiae,  •>  ut  Philosophus  dicit  (De  coelo,  lib.  i,  text.  116},  et 
Augustinus  (De  hb.  arbitr.  hb.  ii,  cap.  19,  in  princ.)  ait  quod  •«  virtutes 
sunt  maxima  bona,  quibus  nullus  potest  male  uti.  »  Ergo  videtur  quod 
virtus  non  possit  esse  major  neque  minor. 

3.  Praeterea,  quantitas  etfectus  pensatur  secundum  virtutem  agentis.  Sed 
virtutes  perfecta?,  quae  sunt  virtutes  infusa,,  sunt  a  Deo,  cujus  virtus 
est  uniformis  et  infinita.  Ergo  videtur  quod  virtus  non  possit  esse  major 

virtute. 

Sed  contra^  ubicumque  potestesse  augmentum  et  superabundantia,  po- 
test  esse  inaequahtas.  Sed  in  virtutibus  invenitur  superabundantia  et  aug- 
mentum;  dicitur  enim  (Matth.  v,  20):  Nisi  abundaverit  justitia  vestra  plus 
qudm  Scribarum  et  Pharisxorum,  non  intrabitis  in  regnum  coeloruin;  et 
(Prov.  XV,  5)  dicitur:  In  abundanii  justitia  virtus  maxima  est.  Ergo  vide- 
lur  quod  virtus  possit  esse  major  vel  minor. 

(U  Charilas  non  praecedit  fidem  et  spem  se-        Edit.   Kom.  et  Patav.  :  Propler  id  quod  est 
cundtim  ordinem  goneralionis,  sed  cas  prsececlit        aliquid  imperfcctionis,  etc. 
considoralas  secundum  perfeotum  esse  virtulis  j  (5)  Non  repugnat  in  r.hristo  fuisse  cliarilatem 

siqniilem  illis  virtutis  pcrfectionera  dct.  absquc  fide  et^spe.quia  Chrislus  non  tantiim  erat 

(2)  Ita  cod.  Alcan,  et  Camcr.  cum  Nicolai.        viator,  sed  etiam  comprehensor,  ut  videre  est 

(part.  III,  quajst.  XXXIV^. 


QU.€ST.  LXVI,  ART.  I.  157 

CONCLUSIO.  —  In  virtutibus  specie  diversis  una  major  excellentiorque  est  alia ; 
ejusdem  autem  speciei  virtus  major  vel  minor  secundiim  seipsam  dici  non  potest;  ex 
parte  subjecti  vero  considerata,  major  et  minor  diciUir,  sive  secundiim  diversa  tem- 
pora  in  eodem,  sive  secundiim  diversos  homines  quorum  unus  alio  melius  est  dispo- 
silus. 

Respondeo  dicendum  quod  ctim  quaeritur  utrtim  virtus  una  possit  esse 
major  alia,  qusestio  dupliciter  intelligi  poiest :  uno  modo  in  virtutibus 
specie  differentibus ;  et  sic  manifestiim  est  quod  una  virtus  est  aliamajor; 
semper  enim  est  potior  causa  suo  effectu ;  et  in  effectibus  tanto  aliquid  est 
potius,  quant6  est  causae  propinquius.  Manifestum  est  autem  ex  dictis 
(quaest.  lxi,  art.  2),  quod  causa  et  radix  humani  boni  est  ratio.  Et  ideo  pru- 
dentia,  quae  perficit  rationem,  praefertur  in  bonitate  aliis  virtutibus  mora- 
libus  perficientibus  vim  appetitivam,  inquantum  participat  rationem;  etin 
his  eliam  tant6  est  una  altera  melior,  quant6  magis  ad  rationem  accedit; 
unde  et  justitia,  quae  est  in  voluntate,  praefertur  aliis  virtutibus  moralibus; 
et  fortitudo,  quse  est  in  irascibili,  praefertur  temperantiae,  quae  e&t  in  con- 
cupiscibili,  quaeminus  participat  rationem,  ut  patet  (Ethic.  lib.  vu,  cap.  6). 
Aho  modo  potest  intelligi  quaestio  in  virtute  ejusdem  speciei ;  et  sic  secun- 
dum  ea  quae  dicta  sunt  supra  (quaest.  lii,  art.  4}  ciim  de  intensionibus  ha- 
bituum  ageretur,  virtus  potest  dupliciter  dici  major  et  minor :  uno  modo 
secundum  seipsam ;  aliomodo  ex  parte  participantis  subjecti.  Si  igitur  se- 
cundiim  seipsam  consideretur,  magnitudo  vel  parvitas  ejus  attenditur  se- 
cundum  ea  ad  quae  se  extendit.  Quicumque  autem  habet  ahquam  virtu- 
tem,  puta  temperantiam,  habet  ipsam  quanttim  ad  omnia  ad  qua?  se 
temperantia  extendit:  quod  de  scientia  et  arte  non  contingit ;  non  enim  qui- 
cumqueest  grammaticus,  scitomnia  qusead  grammaticam  pertinent.  Et 
secundum  hoc  bene  dixerunt  Stoici,  utSimpIicius  dicit  (Comment.  Praed, 
cap.  De  qualit.)^  quod  "virtus  non  recipit  magis  neque  minus,  »  sicut 
scientia  vel  ars,  e6  qu6d  ratio  virtutis  consistit  in  maximo.  Si  ver6  consi- 
deretur  virtus  ex  parte  subjecti  participantis,  sic  contingit  virtutem  esse 
majorem  vel  minorem,  sive  secundiim  diversa  ternpora  in  eodem,  sive  in 
diversis  hominibus;  quia  ad  attingendum  medium  virtutis,  quod  est  se- 
cundiim  rationem  rectam,  unus  est  melius  dispositus  quamalius,  vel  prop- 
ter  majorem  assuetudinem,  vel  propter  meliorem  dispositionem  naturae, 
vel  propter  perspicacius  judicium  rationis,  aut  etiam  propter  majus  gratiae 
donum,  quod  unicuique  donatur  secundum  mensuram  donationis  Christi, 
ut  dicitur  (Eph.  iv,  7).  Et  in  hoc  deficiebant  Stoici(4),  sestimantes  nullum 
esse  virtuosum  dicendum  nisi  qui  summe  fuerit  dispositus  ad  virtutem. 
Non  enim  exigitur  ad  rationem  virtutis  quod  attingat  rectae  rationis  me- 
dium  in  indivisibili,  sicut  Stoici  putabant;  sed  sufficitprope  medium  esse, 
ut  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  6,  ante  med.)  dicitur.  Idem  etiam  indivisibile  signura 
unus  propinquitis  et  promptitis  attingit  quam  alius,  sicut  etiam  patet  in 
sagittatoribus  (2)  ad  certum  signum. 

Adprimumergo  dicendum,  quodsequalitasillanon  est  secundiim  quanti- 
tatem  absolutam,  sed  estsecundtim(3)proportionem  intelligenda,  quiaom- 
nes  virtutes  proportionaliter  crescuntin  homine,  ut infra dicetur  (art.  seq.j. 

(4)  Dcfecerunt  quoque  lutheraDi  qui  credide-  (2)  Id  est,  sagittam  dirigentihus  ad  certum 

rsint    omnes   homines   sBqualiler  esse   sanclos ,  scopum. 

contra  quos  in  synodo  Tridenlina   doclaralum  (5  Ita  codd.   Alcan.  et  Camer.  cnm  Nicolai. 

est  (sess.  vi,  cap.  10  et  can.M)  :  Justos  inipsa  Edit.  Rom.  et  Patav.  :  Non  soliim  esl  secun- 

justilia  per  Christum  accepla  ,  cooperante  dum.  quantilatem  absoluiam ,  sed  etiam  sc- 

fide  bonis  operibus  crescere,  atque  magis  jiis-  cundiim ,  eic. 
tificari. 


158  QU^ST.  LXVI,  ART.  I  ET  II. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  illud  ultimum  (1)  quod  pertinet  ad  virtu- 
tem,  potest  habere  rationem  magis  vel  minus  boni,  secundiim  praedictos 
modos,  cum  non  sit  ullimum  indivisibile,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  Deus  non  operatur  secundum  necessilatem 
naturae,  sed  secundiim  ordinem  sune  sapientiae,  secundum  quam  diversam 
mensuram  virlutis  hominibus  largitur,  secundum  illud  (Eph.  iv,  7): 
Unicuique  nostrum  data  est  gratia  secundiim  mensuram  donationis  Christu 
ARTICULUS  IL  —  utrum  omnes  virtutes  simul  in  eodem   existentes  sint 

.EQUALES. 

De  liis  etiara  supra,  art.  \  ad  ^,  et  infra,  qiiaest.  LXXIII,  art.  2  ad  3,  et  Senl.  ii,  dist.  42,  qvitest.  ii, 

art.  5  ad  6,  et  lll,  dist.  oG,  art.  4,  ct  De  malo,  quspst.  1,  art.  9  ad  8,  et  Virt,  qnsest.  V,  art.  o. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  non  omnes  virtutes  in  uno 
et  eodem  sintaequaliter  intensse.  Dicit  enim  Apostolus  (1.  Gor.  vii,  7) :  Unus- 
quisque  enim  habet  proprium  donum  d  Deo,  alius  quidem  siCy  alius  autem 
sic.  Non  esset  autem  unum  donum  magis  proprium  alicui  quam  aliud,  si 
omnes  virtutes  dono  Dei  infusas  quilibet  aliqualiter  haberet.  Ergo  videtur 
qu6d  non  omnes  virtutes  sint  sequales  in  uno  et  eodem. 

2.  Prgiterea,  si  omnes  virtutes  essent  geque  intensae  in  uno  et  eodem,  se- 
queretur  quod  quicumque  excederet  aliquem  in  una  virtute,  excederet 
ipsum  in  omnibus  aliis  virtutibus.  Sed  hoc  patet  esse  falsum,  quia  diversi 
sancti  de  diversis  virtutibus  praecipuo  laudantur,  sicut  Abraham  de  fide, 
Moyses  de  mansuetudine,  Job  de  patientia;  uhde  de  qnolibet  confessore 
cantatur  in  Ecclesia :  Non  est  inventus  similis  illi,  qui  conservaret  legem 
Excelsi,  e6  qu6d  quihbet  habuit  prserogativam  alicujus  \irtutis.  Non  ergo 
omnes  virtutes  sunt  aequales  in  uno  et  eodem. 

3.  Prseterea,  quant6  habitus  est  intensior,  tant6  homo  secundum  ipsum 
delectabilius  et  promptius  operatur.  Sed  experimento  patet  quod  unus 
homo  delectabilius  et  promptius  operatur  actum  unius  virtutis  quam  ac- 
tum  alterius.  Non  ergo  omnes  virtutes  sunt  aBquales  in  uno  et  eodem. 

Sed  co?itra  est  quod  Augustinus  dicit(De  Trinit.  lib.  vi,  cap.  4,  in  princ), 
quod  «  quicumque  sunt  aequales  in  fortitudine,  aequales  sunt  in  prudentia 
et  temperantia,  »  et  sic  de  aliis.  Hoc  autem  non  esset,  nisi  omnes  virtutes 
unius  hominis  essent  sequales.  Ergo  omnes  virtutes  unuis  hominis  sunt 
aequales. 

CONGLUSIO.  —  Virtates  omnes  in  eodem  simul  existentes,  quoad  subjecti  parti- 
cipationem  aequales  dicendae  sunt  quadam  proportionis  aequalitate,  qualenus  sci- 
licet  omnes  aequaliter  in  homine  crescunt :  quoad  vero  speciei  rationem,  unam  aliA 
majorem  esse,  dubium  non  est. 

Respondeo  dicendum  quod  quantitas  virtutum ,  sicut  ex  dictis  patet 
(art.  prcfic.),  potest  attendi  dupliciter  :  uno  modo  secundum  rationem  spe- 
ciei ;  et  sicnon  est  dubium  quod  unavirtus  unius  hominis  sit  major  quam 
aha,  sicut  charitas  fide  et  spe.  Alio  modo  potest  attendi  secundum  partici- 
pationem  subjecti,  prout  scilicet  intenditur  vel  remittitur  in  subjecto;  et 
secundiim  hocomnes  virtutes  unius  hominis  sunt  aequales  quadam  asqua- 
litate  proportionis,  inquantum  sequaliter  crescunt  in  homine;  sicut  digili 
manus  sunt  inaequales  secundiim  quantitatem,  sed  sunt  aequales  secun- 
dum  proportionem  cum  proportionaliter  augeantur.  Hujusmodi  autem 
aequalitutis  oportet  eodem  modo  rationem  accipere,  sicut  et  connexionis. 
iEqualitas  enim  est  qusedam  connexio  unitatum  (2)  secundum  quantita- 

(I)  De  ista  sentcntia  virlus  est  ultimumpo-  (2)  Ita  Nicolai  cum  Mss.  Al.,  virlutum. 

tenticB  vide  quod  dictum  est  supra  (quffist.j|jLV, 
ait.  \). 


QU^ST.  LXVI,  ART.  II  ET  lil.  m 

tem.  Dictum  est  autem  siipra  (quaest.  l\v,  art.  1)  qu6d  ratio  coniiexioiiis 
virtutiim  dupliciter  assignari  potest :  uno  modo  secundum  inteliectum  eo- 
rum  qui  intelligunt  per  liasquatuor  virtutes  quatuor  conditiones  generales 
virtutum,  quarum  una  simul  invenitur  cum  aliis  in  qualibet  materia;  et 
sic  virtus  in  qualibet  materia  non  potest  sequalis  dici,  nisi  habeat  omnes 
istas  conditiones  sequales.  Ethanc  rationem  aequalitatis  virtutum  assignat 
Augustinus  (De  Trinit.  lib.  vi,  cap.  4,  circ.  princ),  dicens  :  «  Si  dixeris 
aequales  esseistos  fortitudine,  sed  illum  praestare  prudentia,  sequitur  quod 
hujus  fortitudo  minusprudens  sit,  acper  hoc  nec  fortitudine  aequales  sint, 
quando  est  iVtius  fortitudo  prudentior;  atque  ita  de  cseteris  virtutibus  in- 
venies,  si  oimnes  e^dem  consideratione  percurras.  »  Aho  modo  assignata 
est  ratio  «onnexionis  virtutum  secundum  eos  qui  inteUigunt  hujusmodi 
virtutes/liabere  materias  determinatas;  et  secundum  hoc  ratio  connexionis 
virtutijim  moralium  accipitur  ex  parte  prudentiae  et  ex  parte  charitatis 
quajzftiim  ad  virtutes  infusas;  non  autem  ex  parte  inclinationis,  quae  est 
ex.  parte  subjecti,  ut  supra  dictum  est  (qusest.Lxv,  art.i  et2).  Sic  igituret 
'latio  «qualitatis  virtutum  potest  accipi  ex  parte  prudentise  quantum  ad  id 
quod  est  formale  (i )  in  omnibus  virtutibus  moralibus.  Existente  enim  ratione 
SBquaUter  perfecta  in  uno  et  eodem,  oportet  quod  proportionaUter  secundum 
rationem  rectam  medium  constituatur  in  qualibet  materia  virtutum.  Quan- 
ttmi  ver6  ad  id  quod  est  materiale  in  virtutibus  moralibus,  scihcet  inclina- 
tionem  ipsam  ad  actum  virtutis,  potest  esseunus  homo  magis  promptus 
ad  actum  unius  virtutis  quam  adactum  alterius  vel  ex  natura,  vel  ex  con- 
suetudine  (2),  vel  etiam  ex  gratiae  dono. 

hAprimum  ergo  dicendum,  qu6d  verbum  Apostoli  potest  inteUigi  de  do- 
nis  gvatise  gratis  datae,  quae  non  sunt  communia  omnibus,  nec  omnia 
sequalia  in  uno  et  eodem.  Vei  potest  dici  quod  refertur  ad  mensuram  gra- 
tise  gratum  facientis,  secundiim  quam  unus  abundat  in  omnibus  virtutibus 
plus  quam  alius,  propter  majorem  abundantiam  prudentiae,  vel  etiamcha- 
ritatis,  in  qua  connectuntur  omnes  virtutes  infusae. 

Ad  secAindum  dicendum,  quod  unus  sanctus  laudatur  praecipue  de  una 
virtute,  el  ahus  de  alia,  propter  excellentiorem  promptitudinem  ad  actum 
unius  virtutis  quam  ad  actum  alterius. 

Et  se(;undiim  hoc  etiam  patet  responsio  ad  tertiim, 
ARTICULUS  Ul.  — UTRUM  virtutes  morales  pr^emineant  intellectualibus. 
De  his  etiam  supra,  qu»st.  LXI,  art.  \  ad  5,  et  infra,  quffist.  LXVIII,  art.  7  et  8  corp.  et  2  2,  queest. 

xxiii,  art.  6  acH,  et  qusest.  CXCI,  art.  5  corp.  et  Sent.  IV,  dist.  55,  quast.  Iii,  art.  5  corp.  et 

Virt.  quaest.  I,  art.  <2  corp. 

Ad  tertium sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  virtutes  morales  praeemineant 
intellectuaiibus.  Quod  enim  magis  est  necessarium  et  permanentius,  est 
melius.  Sed  virtutes  moraies  sunt  permanentiores  etiam  disciplinis,  quae 
sunt  virtutes  intellectuales;  et  sunt  etiam  magis  necessariae  ad  vitam  hu- 
manam.  Ergo  sunt  praeferendae  virtutibus  intellectualibus. 

2.  Praeterea,  de  ratione  virtutis  est  quod  bonum  faciat  habentem.  Sed 
Becundum  virtutes  morales  dicitur  homo  bonus,  non  autem  secundum 
virtutes  intellectuales,  nisiforte  secundum  solam  prudentiam.  Ergo  virtiis 
moralis  est  melior  quam  virtus  inteliectualis. 

3.  Praeterea,  finis  est  nobilior  his  quaB  sunt  ad  finem.  Sed,  sicut  dicitur 
(Ethic.  lib.  VI,  cap.  i2,  in  med.),  «  virtus  moralis  facit  rectam  intentionem 

i^)  Puta  quanlum  ad  ordinationem  rationis        tus  mutuatur,  qualiscumque  sit  quaatum  adma 
quam  prudenlia  ipsa  ia  illisponit  :  ob  hoc  enim        teriam  quffi  diversa  est  in  diversis. 
ordinc  rationis  formalem  suam  conditionem  vir-  (2)  Al.,  vel  consueludine. 


160  QU.^ST.  LXVI,  ART.  III. 

finis,  prudentia  autem  facit  rectam  electionem  eorum  quae  sunt  ad  finem.  » 
Ergo  virtus  moralis  est  nobilior  prudentia  quae  est  virtus  intellectualis 
clrca  moralia. 

Sed  contra,  virtus  moralis  est  in  rationali  per  participationem;  virtus 
autem  intcllectualis  in  rationali  per  essentiam,  sicut  dicitur  (Ethic.  lib.  i, 
cap.  ult.  circ.  fin.).  Sed  rationale  per  essentiam  est  nobilius  quam  rationale 
per  participationem.  Ergo  virtus  intellectualis  est  nobilior  virtute  morali. 

CONGLUSIO.  —  Quamvis  habitibus  moralibus  ralio  virtutis  magis  conveniat, 
quam  habitibus  inlellectualibus;  tamen  virtutes  intellectuales ,  quae  perticiunl  ra- 
tionem,  sunt  habitus  simpliciter  nobiliores  quam  morales  virtutes.  quae  appetitum 
perficiunt  :  quod  rationis  quam  appetitus  objectum  sit  nobilius. 

Respondeo  dicendum  quod  aliquid  potest  dici  majus  vel  minus  duplici- 
ter  :  unomodo  simpliciler,  alio  modo  secundum  quid.  Nihil  enim  prohibet 
aliquid  esse  melius  simpUciter,  ut  philosophari  quam  ditari ;  quod  tamen 
non  est  melius  secundum  quid,  id  est,  necessitatem  patienti.  Simpiiciter 
autem  consideratur  uriumquodque,  quando  consideratur  secundum  pro- 
priam  rationem  suae  speciei.  Habet  autem  virtus  speciem  ex  objecto,  utex 
dictis  patet  (quaest.  liv,  art.  2,  et  quaest.  lx,  art.  i).  Unde,  simpliciter  lo- 
quendo,  illa  virtus  nobilior  est  quoe  habet  nobilius  objectum.  Jlanifestum 
est  autem  quod  objectum  rationis  est  nobilius  quam  objectum  appetitus; 
ratioenim  apprehendit  aliquid  in  universali,*sed  appetitus  tenditin  res 
quaj  habent  esse  particulare.  Unde,  simpliciter  loquendo,  virtutes  intellec- 
tuales,  quae  perficiunt  rationem,  sunt  nobiliores  quam  morales,  quae  perfi- 
ciunt  appetitum.  Sed  si  consideretur  virtus  in  ordine  ad  actum,  sic  virtus 
moralis,  quae  perficit  appetitum,  cujus  est  movere  alias  potentias  ad  actum, 
ut  supra  dictum  est  (quaest.  ix,  art.  1),  nobilior  est.  Et  quia  virtus  dicitur 
ex  eo  quod  est  principium  alicujus  actus,  cum  sit  perfectio  potentiae,  se- 
quitur  etiam  quod  ratio  virtutis  magis  competat  virtutibus  moralibus  quam 
virtutibus  intellectualibus;  quamvis  virtutes  intellectuales  sint  nobiliores 
habitus  simpliciter. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  virtutes  morales  sunt  magis  perma- 
nentes  quam  intellectuales,  propter  exercitium  earum  in  his  quae  pertinent 
ad  vitam  communem.  Sed  manifestum  est  qu6d  objecta  disciplinarum(l), 
quse  sunt  necessaria  et  semper  eodem  modo  se  habentia,  sunt  permanen- 
tiora  quam  objecta  virtutum  moralium,  quae  sunt  quaidam  particularia 
agibilia.  Qu6d  autem  virtutes  morales  sintmagis  necessariae  ad  vitam  hu- 
manam,  non  ostendit  eas  esse  nobiliores  simphciter,  sedquoadhoc;  quin- 
imo  virtutes  intellectuales  speculativae  ex  hoc  ipso  qu6d  non  ordinantur 
ad  aliud,  sicut  utile  ordinatur  ad  finem,  sunt  digniores.  Hoc  enim  contin- 
git  quia  secundum  eas  quodammodo  inchoatur  in  nobis  beatitudo,  quae 
consistit  in  cognitione  veritatis,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  iii,  art.  6). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  secundum  virtutes  morales  dicitur  homo 
bonus  simpliciter,  etnon  secundum  intellectuales  virtutes,  ea  ratione  qui 
appetitus  movet  alias  potentias  ad  suum  actum,  ut  supra  dictum  est 
(qua^st.  IX,  art.  1,  et  quaest.  lvi,  art.  3).  Unde  per  hoc  etiam  non  probatur 
nisi  qu6d  virtus  moralis  sit  melior  secundum  quid. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  prudentia  non  soliim  dirigit  virtutes  morales 
in  eligendo  ea  quse  sunt  ad  finem,  sed  etiam  in  praestituendo  finem  (2).  Est 

(-1)  Vel  objecta  scientiarum,  quod  idem  est.  in  communi,  id  quod  negat  (2  2,  qnaest.  XLVil, 

(2)  Advcrtcntluni  ost,  alt  Sylvius,  S.  Doctorem  art.  fi) ,  docens  lioc  osse   rationis  naluralis  quaj 

non  (liccrc  quod  {)ru(!entia  praestituat  viitutibus  dicitur  syndcrcsis;  sed  alt  quod  dirigit  virlutes 

moralibuslinem,  nimirum  quoad  substanliam  et  morales  in  pra^stitucndo  finem,  scilicet  quoad 


QU^ST.  LXVI,  ART.  III  ET  IV.  161 

autem  finis  uniuscujusque  virtutis  moralis  attingere  medium  in  propria 

materia ;  quod  quidem  medium  determinatur  secundum  rectam  rationem 

prudentiae,  ut  dicitur  (Etliic.  lib.  n,  cap.  6,  et  lib.  vi,  cap.  ult.). 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  justitia  sit  pr.ecipua  inter  virtutes  morales. 

De  his  etlam  supra,  art.  \  corp.  et  infra,  quaest.  LXVlii,  art.7  corp.  et  2  2,  qusest.  LVlll,  art.  42, 

et  quaest.  CXXlll,  art.  42,  et  quaest.  CXL,  art.  8,  et  Sent.  lll,  clist.35,  quaest.  l,  art.  3,  etlV,  dist.  52, 

qusest.  III,  art.  3  corp.  et  Virt.  quacst.  V,  art.  3  corp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  justitia  non  sit  praecipua  in- 
ter  virtutes  morales.  Majus  enim  est  dare  alicui  de  proprio  quam  reddere 
alicui  quod  ei  debetur.  Sed  primum  pertinet  ad  liberalitatem,  secundum 
autem  ad  justitiam.  Ergo  videtur  quod  liberalitas  sit  major  virtus  quam 
justitia. 

2.  Praeterea,  illud  videtur  esse  maximum  in  unoquoque,  quod  est  per- 
fectissimum  in  ipso.  Sed,  sicut  dicitur  (Jacobi  i,  4),  patientia  opus  perfec- 
tum  hahet.  Ergo  videtur  qu6d  patientia  sit  major  quam  justitia. 

3.  Praeterea,  magnanimitas  operatur  magnum  in  omnibus  virtutibus,  ut 
dicJtur  (Ethic.  lib.  iv,  cap.  3).  Ergo  magnificat  etiam  ipsam  justitiam.  Est 
igitur  major  quam  justitia. 

Sed  contra  est  quod  Philosoplius  dicit  (Ethic.  lib.  v,  cap.  1,  paul6  ante 
fin.),  quod  «  justitia  sit  praeclarissima  virtutum.  » 

CONGLUSIO.  —  Juslitia  cum  intec  omnes  virtutes  morales  sit  rationi  propinquior, 
qnia  in  vqluntate  consisteus  ordinat  hominem  non  solum  in  seipso ,  sed  etiam  ad 
alterum ;  inter  morales  praestantissima  est :  quam  in  nobilitate  fortitudo ,  et  postea 
temperantid  sequitur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  virtus  aliqua  sgcundum  suam  speciem  potest 
dici  major  vel  minor,  vel  simpliciter,  vel  secundum  quid.  Simpliciter  qui- 
dem  dicitur  major,  secundum  quod  in  ea  majus  bonum  rationis  relucet,  ut 
supra  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.),  et  secundum  hoc  justilia  inter  om- 
nes  virtutes  morales  prsecellit,  tanquam  propinquior  rationi.  Quod  patet 
etex  subjecto,  et  exobjecto.  Ex  subjecto  quidem,  quia  est  in  voluntate  si- 
cut  in  subjecto-,  voluntas  autem  est  appetitus  rationalis,  ut  ex  dictis  patet 
(quaest.  lv,  art.  5,  et  part.  l,  quaest.  lxxx).  Secundtim  autem  objectum  sive 
materiam,  quia  est  circa  operationesquibus  homo  ordinatur  non  solum  in 
seipso,  sed  etiam  ad  alterum.  Unde  « justitia  est  praeclarissima  virtutum,  » 
utdicitur  (Ethic.  hb.  v,  loc.  sup.  cit.).  Inter  alias  autem  virtutes  morales, 
quae  sunt  circa  passiones  (1),  tanto  in  unaquaque  magis  relucet  rationis  bo- 
num,  quanto  circa  majora  motus  appetitivus  subditur  rationi.  Maximum 
autem  in  his  quae  ad  hominem  pertinent,  est  vita,  a  qua  omnia  aliadepen- 
dent.  Et  ideo  fortitudo,  quae  appetitivum  motum  subdit  rationi  in  his  quae 
ad  mortem  et  vitam  pertinent,  primum  locum  tenet  inter  virtutes  morales,. 
quae  sunt  circa  passiones,  tamen  ordinatur  infra  justitiam.  Unde  Philoso- 
phusdicit  (Rhet.  lib.  i,  cap.  9,  a  princ),  quod  «  necesse  est  maximas  esse 
virtutes  quaj  sunt  aliis  honoratissimae  :  siquidem  est  virtus  potentia  be- 
nefactiva.  Propter  hoc  fortes  et  justos  maxime  honorant.  Haec  quidem  in 
bello,  scilicet  fortitudo,  haec  autem,  scilicet  justitia,  et  in  bello,  et  in  paee 
utilis  est.  »  Post  fortitudinem  autem  ordinatur  temperantia,  quae  subjicit 
rationi  appetitum  circa  ea  quae  immediate  orditiantur  ad  vitam  vel  in  eo- 
dem  secundum  numerum,  vel  in  eodem  secundum  speciem,  scihcet  in  ci- 

modum.  et  quoad  particulares  circumstantias,  temporum,  quo  quispiam  possit  temperate  vi- 

per  quasrecte  finem  consequantur.  Verbi  gratia,  vere. 

ratio  dictat  Lunc  finem,  terapcrate  est  vivenduui;  (I)  Virtutes  illaj  subjectantur  in  appetitu  sea- 

sed  prudentiae  est  invenire  illud  in  particulari  sitivo. 

secuadum  qualitatem  personarura,  locorum  et 

ni.  6 


162  QUiEST.  LXVI,  ART.  IV  ET  V. 

bis  et  venereis ;  et  sic  istse  tres  virtutes  simul  cum  prudentia  dicuntur  esse 
principales  etiam  dignitate.  Secundum  quid  autem  dicitur  aliqua  virtus 
esse  major,  secundum  quod  adminiculum  vel  ornamentum  praebet  princi- 
pali  virtuti ;  sicut  substantia  est  simpliciter  dignior  accidente;  aliquod  ta- 
men  accidens  est  secundiim  quid  dignius  substantia,  inquantum  perficit 
substantiam  in  aliquo  esse  accidentaii. 

Xdprimum  ergo  dicendum,  quod  actus  liberalitatis  oportet  qu6d  funde- 
tur  super  actum  justitiae  :  non  enim  esset  liberalis  datio,  si  non  de  proprio 
daret,  ut(Polit.  lib.  ii,  cap.  3,  circ.med.)dicitur.Unde  liberalitas  sinejus- 
titia  esse  non  posset,  quae  secernit  suum  a  non  suo;  justitia  autem  potest 
esse  sine  liberalitate.  Unde  justitia  simpliciter  est  major  liberalitate,  tan- 
quam  comm.unior,  et  fundamentum  ipsius.  Liberalitas  autem  est  secun- 
diim  quid  major ,  ciim  sit  quidam  ornatus  justitiae ,  et  supplementum 
ojus  (1). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  patientia  dicitur  habere  opus  perfectum 
in  tolerantia  malorum,  in  quibus  non  solum  excludit  injustam  vindictam, 
quam  etiam  excludit  justitia;  neque  solum  odium,  quod  facit  charitas;  ne- 
que  solum  iram,  quod  facit  mansuetudo ;  sed  etiam  excludit  tristitiam  inor- 
dinatam,  quse  est  radix  omnium  praedictorum.  Et  ideo  in  hoc  est  perfectior 
et  major,  quia  in  hac  materia  extirpat  radicem;  non  autem  est  simpliciter 
perfectior  omnibus  aliis  virtutibus;  quia  fortitudonon  solum  sustinet  mo- 
lestias  absque  perturbatione,  quod  est  patientiae ;  sed  etiam  ingerit  se  eis 
cum  opus  fuerit ;  unde  quicumque  est  fortis,  est  patiens ;  sed  non  conver- 
titur.  Est  auLem  patientia  quaedam  fortitudinis  pars  (2). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  magnanimilas  non  potest  esse  nisi  aliis  vir^ 
tutibus  praeexistentibus,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  iv,  cap.  3,  a  princ).  Undecom- 
paratur  ad  alias  sicutornatus  earum ;  et  sic  secundum  quid  est  major  om- 
nibus  aliis,  non  tamen  simpliciter. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  sapientia  sit  maxima  inter  virtutes 

INTELLECTUALES. 
De  hi»  etiam  supra,  quaest.  LVII,  art.  2  ad  2,  et  infra,  qujest.  LXYIII.  art  7  corp.  et  Eth.  lib.  I, 

princ.  et  lib.  VI,  Isct.  6  et  7. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  sapientia  non  sit  maxima 
inter  virtutes  intellectuales.  Imperans  enim  majus  est  eo  cui  imperatur.  Sed 
prudentia  videtur  imperare  sapientiae;  dicitur  enim  (Ethic.  lib.  i,  cap.  2), 
quod  "  quales  disciplinarum  debitum  est  esse  in  civitatibus,  et  quales 
unumquodque  addiscere,  et  usquequ6,  haec  prasordinat,  »  scilicet  politica, 
quae  ad  prudentiam  pertinet,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  8).  Cum  igitur 
inter  disciplinas  etiam  sapientia  contineatur,  videtur  quod  prudentia  sit 
major  quam  sapientia. 

2.  Pra3terea,  de  ratione  virtutis  est  quod  ordinet  hominem  ad  felicitatem; 
est  enim  virtus  «<  dispositio  perfecti  ad  optimum,  »  utdicitur  (Physic.  lib. 
VII,  text.  17).  Sed  prudentia  est  «  recta  ratio  agibillum,  »  per  quae  homo 
ad  felicitatem  perducitur;  sapientia  autem  non  considerat  humanos  actus, 
quibus  ad  beatitudinem  pervenitur.  Ergo  prudentia  est  major  virtus  quam 
sapientia. 

3.  Praeterea,  quant6  cognitio  est  perfectior,  tanto  videturesse  major.  Sed 
perfectiorem  cognitionem  habere  possumus  de  rebus  humanis,  de  quibus 
est  scientia,  quam  de  rebus  divinis,  de  quibus  est  sapientia,  ut  distinguit 
Augustinus  (De  Trinit.  lib.  xiv,  cap.  U,  in  princ);  quia  divina  incompre- 

{\)  Ut  etiam  docct  B.  Tliomas  (2  2,  qusest.  (2)  Confer  2  2,  quaest.  cxxxvi,  art.2  ad  i. 

CXVII,  art.6) 


QU.^ST.  LXVI,  ART.  V.  i63 

bensibilia  sunt,  secundum  illud  (Job,  xxxvi,  2G)  :  Ecce  Deus  magnus  v'm- 
cens  scientiam  nostram.  Ergo  scienlia  est  major  virtus  quam  sapientia. 

4.  Prseterea,  cognitio  principiorum  est  dignior  quam  cognitio  conclusio- 
num.  Sed  sapientia  concludit  ex  principiis  indemonstrabilibus,  quorum 
Bst  intellectus.  sicut  et  aliae  scientiai.  Ergo  intellectus  est  major  virtus 
c[uim  sapientia. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  7,  parum 
princ.),qn6d  «  sapientia  estsicut  caputinter  virtutesintellectuales.  » 

CONCLUSIO.  —  Sapienlia,  cum  altissimam  causam  qua)  Deus  est,  consideret, 
atque  causa  superior  de  omnibus  aiiis  virtutibus  intellectualibus  judicet,  easque 
Dmnes  ordinet;  inler  virlutes  inlellectuales  omnium  maxima  dici  debet. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  dictum  est  (art.  i  hujus  quaest.),  ma- 
gnitudo  virtutis  secundum  suam  speciem  consideratur  ex  objecto.  Objec- 
tum  autem  sapientiae  praecellit  inter  objecta  omnium  virtutum  intellectua- 
lium  :  considerat  cnim  causam  altissimam,  quae  Dcus  est,  ut  dicitur  (in 
princ.  Metaph.  cap.  i  et  2).  Et  quia  per  causam  judicatur  de  eirectu,  et 
percausam  superiorem  de  causis  inferioribus;  inde  estqu6d  sapientiaha- 
bet  judicium  de  omnibus  aliis  virtutibus  intellectualibus,  et  ejus  est  ordi- 
nare  omnes,  et  ipsa  est  quasi  architectonica  respectu  omnium. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ctim  prudentia  sit  circa  res  humanas, 
sapientia  vero  circa  causam  altissimam,  «  impossibile  est  qu6d  prudentia 
sitmajor  virtusquam  sapientia,  nisi,  »  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  7,  pa- 
nim  a  princ),  «  maximum  eorum  quae  sunt  in  mundo,  esset  homo.  »  Unde 
dicendum  est,  sicut  in  eodem  hb.  dicitur  (ibid.),  qu6d  prudentia  non  im- 
perat  ipsi  sapientiae,  sed  potius  6  converso,  quia  spiritualis  judicat  omnia, 
et  ipse  d  nemine  judicatur,  ut  dicitur  (I.  Corinth.  ii,  15).  Non  enim  pruden- 
tia  habet  se  intromittere  de  altissimis,  quae  considerat  sapientia;  sed  im- 
perat  de  his  quae  ordinanturad  sapientiam,  scilicet  quomodo  hominesde- 
beant  ad  sapientiam  pervenire ;  unde  in  hoc  est  prudentia,  seu  politica,  mi- 
nistra  sapientiae;  introducit  enim  ad  eam,  praeparans  ei  viam,  sicut  ostia- 
rius  ad  regem. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  prudentia  considerat  ea  quibus  pervenitur 

id  felicitatem;  sed  sapientia  considerat  ipsum  objectum  felicitatis,  quod 

st  altissimum  intelligibile.  Et  si  quidem  esset  perfecta  consideratio  sa- 

)ientiae  respectu  sui  objecti,  esset  perfecta  felicitas  in  actu  sapientiae.  Sed 

uia  actus  sapientiae  in  hac  vita  est  imperfectus  respectu  principalis  ob- 

ecti,  quod  est  Deus;  ideo  actus  sapientiae  est  quaedam  inchoatio  seu  par- 

icipatio  futurae  felicitatis ;  et  sic  propinquius  sehabet  ad  felicitatem  qu^m 

>rudentia. 

Ad  tertium  dicendum ,  qu6d  sicut  Philosophus  dicit  (De  anima,  lib.  i, 

ext.  i),  «  una  notitia  praefertur  alteri,  aut  ex  eo  qu6d  est  nobiliorum,  aut 

•ropter  certitudinem.  »  Si  igitur  subjecta  sint  aequalia  in  bonitate  et  nobi- 

tate,  illa  quae  est  certior,  eritmajor  virtus;  sed  illa  quae  est  minus  certa 

e  altioribus  et  majoribus,  praefertur  ei  quae  est  magis  certa  de  inferiori- 

us  rebus.  Unde  Philosophus  dicit  (De  coelo,  hb.  ii,  text.  60),  qu6d  «  ma- 

num  est  de  rebus  coelestibus  aliquid  posse  cognoscere  etiam  debili  et  to- 

icii  ratione ;  »  et  (De  partibus  animalium,  lib.  i,  cap.  5,  circa  princ.)  dicit 

uod  «  amabile  est  magis  parvum  aliquid  cognoscere  de  rebus  nobilioribus 

Liam  multa  cognoscere  de  rebus  ignobilioribus.  »  Sapientia  igitur,  ad 

lam  pertinet  Dei  cognitio,  homini  maxime  in  statu  hujus  vitae  non  po- 

st  perfecte  advenire,  ut  sit  quasi  ejus  possessio ;  sed  hoc  solius  Dei  est, 

dicitur  (Metaph.  lib.  i,  cap.  2.  post  med.].  Sed  tamen  illa  modica  co- 


164  QU^EST.  LXVl,  ART.  V  ET  VI. 

gnitio  quae  per  sapientiam  de  Deo  haberi  potest,  omni  alii  cognitioni  prfB- 

fertur. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  veritas  et  cognitio  principiorum  indemons- 
trabilium  dependet  ex  ratione  terminorum.  Cognito  enimquidest  totumet 
quid  estpars,  statim  cognoscitur  qu6d  omne  totum  est  majus  su^  parle. 
Cognoscere  autem  raiienem  entis  et  non  entis,  et  totius  et  partis,  et  alio- 
mm  qua?  consequuntur  ad  ens,  exquibus  sicut  ex  terminis  constituuntur 
principia  indemonstrabilia,  pertinet  ad  sapientiam,  quia  ens  communeest 
proprius  effectus  causse  altissimae,  scilicet  Dei  (1).  Et  ideo  sapientia  non 
soltim  utitur  principiis  indemonstrabilibus,  quorum  est  intellectus,  con- 
cludendo  ex  eis,  sicut  etiam  alise  scientiae,  sed  etiam  judicando  de  eis,  et 
disputando  contra  negantes.  Unde  sequitur  quod  sapientia  sit  major  vir- 
tus  quam  intellectus. 
ARTICULUS  VI.  —  t  ;auM  charitas  sit  maxima  inter  virtutes  thfologicas. 

Dc  his  etiam  2  2,  quaest.  xxiii,  art.  6,  et  quodl.  XXX,  art.  4,  et  Sent.  iii,  dist.  55 .  quasst.  ii  ad5. 
et  Cont.  gent.  lib.  ii,  cap.  43  ad  ^3,  et  Virt.  quast.  II,  art.  \  corp.  fin.  et  ad  ^7,  et  art.  5  ccrp. 
et  ad  4,  et  I.  Cor.  xiii,  lect.  3. 

Ad  sextum  sic proceditur.  4.  Videtur  qu6d  charitasnon  sitmaxima  inter 
virtutes  theologicas.  Cum  enim  fides  sit  in  intellectu,  spes  autem  et  chari- 
tas  in  vi  appetitiva,  ut  supra  dictum  est  (quasst.  lxii,  art.  3),  videtur  qu6d 
fides  comparetur  ad  spem  et  charitatem,  sicut  virtus  intellectualis  ad  mo- 
ralem.  Sed  virtus  intellectualis  est  major  morali,  ut  ex  dictis  patet  (arl.  3 
hujus  quaest.).  Ergo  fides  est  major  spe  et  charitate. 

2.  Prseterea,  quod  se  habet  ex  additione  ad  ahud,  videtur  esse  majus  eo. 
Sed  spes,  ut  videtur,  se  habet  ex  additione  ad  charitatem ;  praesupponit 
enim  spes  amorem,  ut  Augustinus  dicit  in  Enchirid.  (cap.  8,  versus  tin.); 
addit  enim  quemdam  motum  protensiqnis  in  rem  amatam.  Ergo  spes  est 
major  charitate. 

3.  Praeterea, «  causa  estpotior  effectu. »  Sed  fides  et  spes  sunt  causa  cha- 
ritatis;  dicitur  enim  Matth.  i,  in  Glossa  (interL,  super  illud  :  Ahraham  ge- 
nuit  Isaac)^  qu6d  «  fides  generat  spem  et  spes  charitatem. »  Ergo  fides  et  spes 
sunt  majores  charitate. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (I.  Cor.  xni,  13)  :  Nunc  autem  manent 
fides,  spes,  charitas,  tria  hxc  ;  major  autem  horum  estcharitas, 

CONCLUSIO.  —  Inler  omnes  theologicas  virtutes  charitas,  quae  propinquius  Deum 
respicit  quam  cajterae,  excellentissiraa  est. 

Kespondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  1  et  3  hujus 
qusest.),  magnitudo  virtutis  secundum  suam  speciem  consideratur  ex  ob- 
jecto.  Cum  autem  tres  virtutes  theologicae  respiciant Deum  sicut  proprium 
objectum,  non  potest  una  earum  dici  major  alter^  ex  hoc  quod  sit  circa 
majus  objectum,  sed  ex  eo  qu6d  una  se  habeat  propinquius  ad  objectum 
quam  alia.  Et  lioc  modo  charitas  est  major  ahis  :  nam  aHse  important  in 
sui  ratione  quamdam  distantiam  ab  objecto;  est  enimfides  de  non  visis, 
spes  autem  de  non  habitis;  sed  amor  charitatis  est  de  eo  quod  jam  habe- 
tur;  est  enim  amatum  quodammodo  in  amante,  et  etiam  amans  per  affec- 
tum  trahitur  ad  unionem  amati,  propter  quod  dicitur  (L  Joan.  iv,  16) : 
Qid  manet  in  charitate,  in  Deo  manet^  et  Deus  in  eo  (2). 

PiAprimum  ergo  dicendum,  quod  non  hoc  modo  se  habetfidesad  spem 
et  charitatem  (3),  sicut  prudentia  ad  virtutem  moralem;  et  hoc  proptcr 

(^)Utexprofcsso  (part.  I,  quaest.  XLV,  art.b)  de-  (2)  Cf.  2  2,  qusest.  XXiii.  art.  6  et  8. 

claratum  est,  ut  cieatio  sive  potcntia  crcandi  soli  (5)  Ila  cod.  Tarrac.  Codcx  Alcan.  :  Quod  vnn 

Deo  proprie  convenire  hdc  ratione  probaretur.        eodem  modo  se  habent  fidcs  el  spes  nd  cha- 


QU/EST.  LXVII,  ART.  I.  165 

duo  :  primo  qiiidcm  qiiia  virtutes  theologicce  habent  objectum,  quod  est 
supra  animam  humanam;  sed  prudentia  et  virtutes  morales  sunt  circa  ea 
quae  sunt  iufrahominem.  In  his  autem  quae  sunt  supra  hominem,  nobilior 
est  dilectio  qnam  cognitio  :  perficitnr  enim  cognitio,  secundiim  quod  co- 
gnita  sunt  in  cognoscenle ;  dilectio  ver6  secundum  quod  diligens  trahitur 
ad  rem  dilectam.  Id  autem  quod  est  supra  liominem  nobilius  est  in  se- 
ipso,quam  sit  in  homine;  quia  unumquodque  est  in  altero  per  modum  ejus 
in  quo  est;  6  converso  autem  est  in  his  quae  sunt  infra  hominem.  Secund6, 
quia  prudentia  moderatur  motus  appetitivos  ad  morales  virtutes  pertinen- 
tes;  sed  fides  non  moderaturmotum  appetitivum  tendentem  in  Deum,  qui 
pertinet  ad  virtutes  theologicas,  sed  solumostenditobjectum.  Motus  autem 
appetitivus  in  objectum  excedit  cognitionem  humanam,  secundimi  illud 
(Ephes.  ni,  19) :  Superemhientem  scientix  charitatem  Christi  (1). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  spes  pncsupponit  amorem  ejus  quod  qnis 
adipisci  se  sperat,  qui  est  amor  concupiscentiae ;  quo  quidem  amore  magis 
se  amat  qui  concupiscit  bonum,  quam  aliqnid  aliud.  Charitas  autem  im- 
portat  amorem  amicitiae,  ad  quam  pervenitur  spe,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.  lxh,  art.  4). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  causa  perficiens  est  potior  suo  effectu,  non 
autem  causa  disponens ;  sic  enim  calor  ignis  esset  potior  quam  anima,  ad 
quam  disponit  materiam;  quod  patet  esse  falsum.  Sic  autem  fides  generat 
spem,  et  spes  charitatem,  secundum  scilicet  quod  una  disponit  ad  alte- 
ram. 

QUiESTIO  LXVII. 

DE  DURATIONE  YTRTUTIDI    POST   HANC   VITAM,  IN  SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  duralione  virtutum  post  hanc  vitam;  et  circa  hoc 
queeruntur  sex  ;  1°  Utrum  virtutes  morales  maneant  post  hanc  vitam. —  2"  Utrum 
virtutes  intellectuales.  —  3°  Utrum  lides.  —  4°  Ulriim  remaneat  spes.  —  5°  UtnJJii 
remaneat  aliquid  fidei  vel  spei. —  6"  Utrum  maneat  charitas. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  VIRTUTES   MOKALES  MANEANT  POST  HANC  VITAM. 
De  his  eliam  infra,  art.  2  corp-  et  ad  ^ ,  et  quaest.  LXXVill,  art.  6  corp.  et  2  2,  quaest.  LII,  art.  5  ad  2, 
ct  Sent.   III,  dist.  55,  quaest.  I,  art.  4,  et  IV,  dist.  ^4  ,   quacst.  I,  art.  3,  quaest.  III,  et  Virt. 
quest.  ▼,  art.  4. 

Ad  primum  sicproceditur.  1.  Videtur  quod  virtutes  moralesnon  maneant 
post  hanc  vitam.  Ilomines  enim  in  statu  futurae  glorise  erunt  similes  ange- 
lis,  ut  dicitur  (Matth.  xxii).  Sed  ridiculum  estin  angelisponere  virtutesmo- 
rales,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  x,  cap.  8,  circa  med.).  Ergo  neque  in  homini- 
bus  post  hanc  vitam  erunt  virtutes  morales. 

2.  Praeterea,  virtutes  morales  perficiunt  hominem  in  vita  activa.  Sed 
vitaactiva  non  manet  post  hanc  vitam;  dicit  enim  Gregorius  (Moral.  lib. 
TL  cap.  48,  ante  med.) :  «  Activai  vitae  opera  cum  corpore  transeunt.'» 
Ergo  virtutes  morales  non  manent  post  hanc  vitam. 

3.  Praeterea,  temperantia  et  fortitudo,  quae  sunt  virtutes  morales,  sunt 
Irrationalium  partium,  ut  Philosophus  dicit  (Etliic.  lib.  ni,  cap.  40,  in 
princ).  Sed  irrationales  partes  animae  corrumpuntur  corrupto  corpore,  e6 
quod  sunt  actus  organorum  corporalium.  Ergo  videtur  quod  virtutes  mo- 

ales  non  maneant  post  hanc  vitam. 
Sed  contra  esi  quoddicitur(Sap.  i,  45),  qubd  justitia  perpetua  estet  im- 
ncrtalis. 

itafcm.  Editi  :  Quod  hoc  modo  nun  se  ha-  M)  Cf.  2  2,  quaest.  x,  art.  4  ad  2. 

>enl  fides  etspet,  etc. 


i66  QUiEST.  LXVII,  ART.  I. 

GONCLUSIO.  —  Quamvis  uon  reraaneant  morales  virtutes  post  hanc  vilam  quoad 
iliarum  materiam  (quia  nullus  ibi  erit  concupiscentiae  aut  rebus  venereis,  aut  peri- 
culis,  elc.  iocus),  manebunt  tamen  in  bealis  quoad  illud  quod  in  ipsis  raiionisest. 

Rcspondeo  dicendum  quod,  sicut  Augustinus  dicit  (De  Trin.  lib.  xiv, 
cap.  9,  a  princ),  Tullius  posuit  post  hanc  vitam  quatuor  virtutes  cardina- 
les  non  esse,  sed  in  alia  vita  homines  esse  beatos  «  sola  cognitione  natu- 
rge,  qua  nihil  est  melius  aut  amabilius,  »  ut  Augustinus  dicit  ibidem,  «  ea 
scilicet  natura  quaicreavit  omnesnaturas.  »  Ipse  autem  postea  determinat 
hujusm.odi  quatuor  virtutes  in  futura  vita  cxistere ;  tamen  alio  modo.  A 
cujus  evidentiam  sciendum  est  qu6d  in  hujusmodi  virtutibus  aliquid  es 
formale,  et  aliquid  quasi  materiale.  Materiale  quidem  est  in  his  virtutibus 
inclinatio  quaedam.  partis  appetitivae  ad  passiones  vel  operationes  secundum 
modum  aliquem.  Sed  quia  iste  modus  determinatur  a  ratione,  ideo  for- 
male  in  omnibus  virtutibus  est  ipse  ordo  rationis.  Sic  igitur  dicendum  est 
qu6d  hujusm.odi  virtutes  morales  in  futura  vita  non  manent  quantum  ad 
id  quod  est  materiale  in  eis ;  non  enimhabebunt  in  futura  vita  locum  con- 
cupiscentise  et  delectationes  ciborum  et  venereorum ;  neque  etiam  timores 
et  audaciae  circa  pericula  mortis ;  neque  etiam  distributiones  et  communi- 
cationes  rerum  quae  veniunt  in  usum  praesentis  vitaj.  Sed  quantum  ad  id 
quod  est  formale,  remanebuntin  beatis  perfectissim6  post  hanc  vitam,  in- 
quantum  ratio  uniuscujusque  rectissima  erit  circa  ea  quae  ad  ipsum  perti- 
nent  secundum  statum  illum ;  et  vis  appetitiva  omnino  movebitur  secun- 
diim  ordinem  rationis  in  his  quae  ad  statum  illum  pertinent.  Unde  Augusti- 
nus  ibidem  dicit  qu6d  «  prudentia  ibi  erit  sine  uUo  periculo  erroris ;  forti- 
tudo  sine  molestia  tolerandorum  malorum;  temperantiasine  repugnatione 
libidinum ;  ut  prudentiae  sit  nullum  bonum  Deo  praeponere  vel  aequare, 
fortitudinis,  eifirmissim^inhaerere^temperantiaenullodefectu  noxio  delec- 
tari.  »  De  justitia  ver6  manifestum  est(l)  quem  actum  ibi  habebit,  sciiicet 
esse  subditum  Deo;  quia  etiam  in  hac  vita  ad  justitiam  pertinet  esse  sub- 
ditum  superiori. 

Ad  prinmm  ergo  dicendum,  quod  Philosophus  loquitur  ibi  de  hujusmodi 
virtutibus  moralibus  quanttim  ad  id  quod  materiale  est  in  eis ;  sicut  de 
justitia,  quantum  ad  communicationes  et  distributiones ;  de  fortitudine 
quantiim  ad  terribilia  et  pericula ;  de  temperantia,  quantum  ad  concupis- 
centias  pravas. 

Et  similiter  dicendum  est  ad  secundum\  ea  enim  quaesunt  activae  vitae, 
materialiter  se  habent  ad  virtutes. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  status  post  hanc  vitam  est  duplex :  unus  qui- 
dem  ante  resurrectionem,  quando  animae  erunt  a  corporibus  separatae ;  alius 
autem  post  resurrectionem,  quando  anima3  iterat6  corporibus  suisunien- 
tur.  In  illo  ergo  resurrectionis  statu  erunt  vires  irrationales  in  organis 
corporis  sicut  et  nunc  sunt :  unde  et  poterit  in  irascibili  esse  fortitudo,  et 
in  concupiscibili  temperantia,  inquantum  utraque  vis  (2)  perfecte  erit  dis- 
posita  ad  obediendum  rationi.  Sed  in  statu  ante  resurrectionem  partes  irra- 
tionales  non  erunt  actu  in  anima,  sed  soltim  radicaiiter  in  essentia  ipsius, 
ut  in  primo  dictum  est  (quaest.  lxxvii,  art.  8) ;  unde  nechujusmodi  virtutes. 
erunt  in  actu  nisi  in  radice,  scilicet  in  ratione  et  voluntate  in  quibus  sunt 
seminaria  quaedamharum  virtutum,  ut  dictum  est  (ibid.);  sed  justitia,  quae 
est  in  voluntate,  etiam  actu  remanebit;  unde  specialiter  de  ea  dictum  est 

{{)  lletinuimus  lcctioncm  Nicolai ,  cum  alii  (2)  Nempe  irascibilis  et  concupiscibilis,  ut  ei 

logant  manifestius.  Minus  rccte,  ut  nobis  vi-        adjunctis  rcsuniendum 


QU.^ST.  LXVII,  ART.  I  ET  II.  167 

(in  corp.),  qii6d  est  perpeLua  et  inimortalis,  tum  ratione  subjecti,  quia  vo- 
luntas  incorruptibilis  est,  tum  etiam  proptersimilitudinem  actCis,  utpriiis 
dictum  est  (ibid.). 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  virtutes  intellectuales  maneant  post  hanc  vitau. 

De  his  etiam  infra,  qiisBst.  xciii,  art.  6  ad  2,  et  Scnt.  i!,  dist.  6,  art.  4  ad  3,  et  dist.  34,  art.  5,  et 

Cont.  gcnt.  lib.  III,  cap.  21,  ct  De  malo,  qaaest.  ii,  art.  42,  etOpusc.  II,  cap.  ii8. 

Adsecundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtutes  intellectuales  non 
maneantpost  hanc  vilam.  Dicit  enim  Apostolus  (I.  Cor.  xiii,  8),  quod  scieji- 
tia  destruetur;  et  ratio  est  quia  ex  parte  cognoscimus.  Sed  sicut  cognitio 
scientiae  est  ex  parte,  id  est,  imperfecta;  ita  etiam  cognitio  aliarum  virtu- 
tum  intellectualium,  quamdiu  ha3C  vita  durat.  Ergo  omnesvirtutes  intellec- 
tuales  post  hanc  vitam  cessabunt. 

2.  Praeterea,  Philosophus  dicit  in  Praedicamentis  (cap.  De  qualit.  circa 
princ),  qu6d  scientia,  ciim  sit  habitus,  est  qualitas  difficile  mobilis  :  non 
enimdefacili  amittitur  nisi  ex  aliqua  forti  transmutatione  vel  aegritudine. 
Sed  nulla  esttanta  transmutatio  corporis  humani,  sicut  per  mortein.  Ergo 
scientiaet  aliae  virtutes  intellectuales  non  manentposthanc  vitam. 

3.  Praeterea,  virtutes  intellectuales  perficiunt  intellectum  ad  bene  ope- 
randum  proprium  actum.  Sed  actus  intellectus  non  videtur  esse  post  hanc 
vitam,  e6  quod  «nihil  intelligit  anima  sine  phantasmate, » (l)ut  dicitur  (De 
anuna,  text.  30) ;  phantasmata  autem  post  hanc  vitam  non  manent,  ciim 
non  sint  nisi  in  organis  corporeis.  Ergo  virtutes  intellectuales  non  manent 
post  hancvitara. 

Sed  contra  est  quod  firmior  est  cognitio  universalium  et  necessariorum 
quam  particulaiium  et  contingentium.  Sed  in  homine  remanet  post  hanc 
vitam  cognitio  particularium  et  contingentium,  puta  eorum  quae  quis  fecit 
vel  passus  est,  secundum  illud  (Luc.  xvi,  2S) :  Recordare  quia  recepisti  bona 
in  vita  tua,  et  Lazarus  similiter  mala.  Ergo  multo  magis  remanet  cognitio 
universalium  et  necessariorum,  quae  pertinet  ad  scientiam  et  adalias  vir- 
tutes  intellectuales. 

CONCLUSIO.  —  Virtutes  intellectuales  post  hanc  vitam  in  hominibus  maneDt 
secundum  id  quod  est  in  ipsis  formale,  videlicet  intelligibiles  species  in  intellectu 
servalas :  non  manent  autem  quoad  materiale,  scilicet  ipsa  phantasmata. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicutdictumest(parsl,quaest.  lxxix,  art.  6), 
quidam  posuerunt(2)  qu6d  species  intelligibiles  non  permanent  in  intel- 
lcctu  possibili,  nisi  quamdiu  actu  intelligit;  nec  est  aliqua conservatio  spe- 
cierum,  cessanteconsideratione  actuali,  nisi  in  viribus  sensitivis,  quae  sunl 
actus  corporalium  organorum,  scilicet  imaginativ^  et  memorativa.  IIujus- 
modi  autem  vires  corrumpuntur  corrupto  corpore;  et  ideo  secundum  hoc 
scientia  nullo  modo  post  hanc  vitam  remanebit  corpore  corrupto,  neque 
aliqua  alia  intellectualis  virtus.  Sed  haec  opinio  estcontrasententiamAris- 
totelis,  qui  (De  anima,  lib.  iii,  text.  8)  dicit  qu6d  « intellectus  possibihs  est 
in  actu,  ciim  fit  (3)  singula,  sicut  sciens;  cum  tamen  sit  in  potentia  ad  con- 
siderandum  in  actu.»  Est  etiam  contra  rationem,  quia  species  intelligibiles 
recipiuntur  in  intellectu  possibili  immobiliter  secundum  modum  recipien- 
tis;  unde  et  inteliectus  possibihs  dicitur  locus  specierum ,  quasi  species 
intelligibiles  conservans.  Sed  phantasmata,  ad  quae  respiciendo  homo  in- 
telligit  in  hac  vita,  applicando  ad  ipsa  species  intelligibiles  (4),  ut  dictum 

(-1}   Qnod  sic  dicitur  quasi  qusedam   species  (2)  Ita  Avicennes  cujus  sententiam  rejecit  B. 

quam  imaginatio  sibi  format,  velut  exemplum  Tbonias. 

sensibile  in  quo  intelligibile  objectura  intueri  (5)  Ita  habet  edit.  Neapol.  Nicolai  sit. 

meospossit  (4)  Hic   a  pbantasniatibus  abstralicre  species 


468  QVJEST.  LXVII ,  ART.  II  ET  III. 

est  (pars  I,  qusest.  lxxxv,  art.  1  et  2),  corrupto  corpore  corrumpuntur.  Unde 
quantum  ad  ipsa  phantasmata  quae  sunt  quasi  materialia  in  virtutibus  in- 
tellectualibus,  virtutes  intellectuales  destruuntur  destructo  corpore;  sed 
quanliim  ad  species  intelligibiles,  quae  sunt  in  intellectu  possibili,  virtutes 
intellectuales  manent.  Species  autem  se  habent  in  virtutibus  intellectuali- 
bus  sicut  formales.  Unde  intellectuales  virtutes  manent  post  hanc  vitam 
quanlum  ad  id  quod  est  formale  in  eis,  nori  autem  quantum  ad  id  quod 
est  materiale,  sicut  et  de  morahbus  dictum  est  (art.  praec). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  verbum  Apostoli  est  intelligendum 
quantum  ad  id  quod  est  materiale  in  scientia,  et  quantiim  ad  modum  in- 
telligendi;  quiascilicet  neque  phantasmata  remanebunt  destructo  corpore, 
neque  erit  usus  scientiae  per  conversionem  ad  phantasmata. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  per  segritudinem  corrumpitur  habitus 
scientiae  quantum  ad  id  quod  est  materiale  in  eo,  scilicet  quanttim  ad 
phantasmata;  non  autem  quantum  adspecies  intelligibiles,  quae  sunt  in  in- 
tellectu  possibili. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  anima  separata  post  mortem  habet  alium 
modum  intelligendi  quam  per  conversionem' ad  phantasmata,  ut  dicuim 
est  (parsl,  qusest.  lxxxix,  art.  d),  et  sic  scientia  manet;  non  tamen  secun- 
dtun  eumdem  modum  operandi,  sicut  et  de  virtutibus  moralibus  dictum 
est  (art.  praec). 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  fides  maneat  post  hanc  vitam. 
De  bis  etiam  infra,  art.  o,  et  2  2,  quaest.  IV,  art.  4  ad  4  .  et  qusst.  xviii ,  art.  2  corp.  fin.  et 
qusest.  Tii,  art.  3  ad  5,  et  Sent.  iii,  dist.  51 ,  art.  \ ,  quast.  ii  et  iii,  et  De  ver,  qasest.  Xivii,  trt.  5 
ad  6  fin.  et  Yirt.  quaest.  v,  art.  4  ad  10. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  fides  maneat  post  hancvitam. 
Nobilior  enim  est  fides  quam  scientia.  Sed  scientia  manet  posthanc  vitam, 
ut  dictum  est  (art.  prsec).  Ergo  et  fides. 

2.  Praeterea(I.  Cor.  iir,  i1),  dicitur :  Fundamentum  aliud  nemo  potest po-^ 
nerejprseterid  quod  positum  est,  quodest  ChristusJesuSj  id  est,  fidesChristi 
Jesu.  Sed,  sublato  fundamento,  non  remanet  id  quod  supersedificatur. 
Ergo,  si  fides  non  remanet  post  hanc  vitam,  nulla  alia  virtus  remaneret. 

S.Praeterea,  cognitio  fidei  et  cognitiogIoriae(l}  dilTerunt  secundiim  per- 
fectum  et  imperfectum.  Sed  cognitio  imperfecta  potest  esse  simiul  cum  co- 
gnitione  perfecta;  sicut  in  angelo  simul  potestesse  cognitio  vespertina  cum 
cognitione  matutina  (2);  et  aliquis  homo  potest  simul  habere  deeadem  con- 
•  clusione  scientiam  per  pyllogismum  demonstrativum,  et  opinionem  per 
syllogismum  dialecticum.  Ergo  etiam  fides  simul  esse  potest  post  hanc  vi- 
tam  cum  cognitione  gloria^. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (II.  Cor.  v,  6) :  Quamdiu  sumus  in  cor- 
pore^  peregrinamur  d  Domino;per  fidem  enim  ambulamuSy  et  non  per  spe" 
ciem.  Sedilli  qui  sunt  in  gloria,  non  peregrinantur  a  Domino,  sed  suntei 
praisentes.  Ergo  fides  non  manet  post  hanc  vitam  in  gloria. 

CONCLUSIO.  —  Giim  fides  sit  qudquis  credit  quod  non  videt,  beatusautem  id 
videat  quo  beatificatur,  impossibile  simpliciter  est  illam  simul  cum  beatitudiue  in 
eodem  permanere  subjecto. 

Respondeo  dicendum  quod  oppositio  est  pcr  se  et  propria  causa  quod 
unum  oppositum  excludaturabaiio,  inquantum  scilicel  in  omnibus  oppo- 

intelligibiles  dieitiir  intellcclus.  inquanlum  con-  LVlil,  art.  G\  et  matutina  quidem  explicala  qiii* 

giderat  naluras  rerum  in  universali.  res  in  Verbo  intuentur  angeli ;  vespertina  qui 

(1)  Seu  cognitio  qu£E  babcbilur  ia  gloria,puta  intueutur  cas  iu  scipsis,  boc  est,  iu  ips4  rerura 
v:sio  beatifica  Dei.  entitate,  scu  ipso  esse. 

(2)  De  qua  utraque  dictuui  (part.   1,  qusest. 


QU.^ST.  LXVII,  AIIT.  111.  169 

sitis  includitiir  oppositio  afTirmationis  et  negationis.  Invenitur  uutem  in 
quibusdam  oppositio  secundiim  contrarias  formas,  sicut  in  coloribus  album 
et  nigrum;  in  quibusdam  autem  secundum  perfectum  et  imperlectum; 
unde  in  alteralionibus  liingis  et  minus  accipiuntur  ut  contraria,  ut  cum  de 
minfiscalidofit  magis  calidum,  ut  dicitur  (Physic.  lib.  v,  lext.  19).  Et  quia 
perfectum  et  imperfectum  opponuntur,  impossibile  est  quod  simul  secun- 
diim  idem  sit  perfectio  et  imperfectio.  Est  autem  considerandum  cjuod  im- 
perfectio  quidem  quandoque  est  de  ratione  rei,  et  pertinet  ad  speciem  ip- 
sius,  sicut  defectus  rationis  pertinet  ad  rationem  speciei  equi  vcl  bovis;  et 
quiaunum  et  idem  numero  manens  non  potest  transferri  de  una  specie  in 
aliam,  indeest  quod  tali  imperfectione  sublata,  tollitur  species  rei,  sicut  jam 
non  esset  bos  vel  equus,  si  esset  rationalis.  Quandoque  vero  impcrfectio 
non  perlinet  ad  rationem  speciei,  sed  accidit  individuo  secundum  aliquid 
aliud;  sicut  alicui  homini  quandoque  accidit  defectus  rationis,  inquantum 
impeditur  in  eo  rationis  usus  proptersomnum,  vel  ebrietatem,  vel  aiiquid 
hujusmodi.  Patetautemquod  tali  imperfectione  remota,  nihilominus  subs- 
tantia  rei  remanet.  Manifestum  est  autem  quod  imperfectio  cogiiitionis  est 
deratione  fidei :  ponitur  enim  in  ejus  definitione ;  fides  enim  est  substan- 
tia  sperandarum  rervmy  argumentum  nonapparentium,  ut  dicitur  (Hebr. 
XI,  ij,  et  Augustinus  dicit(tract.  40  in  Joan.  a  rned.):  «Quid  estfides?  cre- 
dere  quod  non  vides.  »  Quod  autem  cognitio  sit  sine  apparitione  vel  vi- 
sione,  hoc  ad  imperfectionem  cognitionis  pertinet;  et  sic  imperfectio  cogni- 
tionis  est  de  ratione  fidei.  Unde  manifesium  est  quod  fides  non  potest  esse 
perfecta  cognitio  eadem  numero  manens  (1).  Sed  ulteriiis  considerandum 
est  utrtim  simul  possit  esse  cum  cognitione  perfecta;  nihil  enim  prohibet 
aliquam  cognitionem  imperfectam  simul  esse  aliquando  cum  cognitione 
perfecta.  Est  igitur  considerandum  quod  cognitio  potest  esse  imperfecta 
tripliciter  :  uno  modo  ex  parte  objecti  cognoscibilis ;  alio  modo  ex  parte 
medii ;  tertio  modo  ex  parte  subjecti.  Ex  parte  quidem  objecti  cognoscibilis 
difi^erunt  secundum  perfectum  et  imperfectum  cognitio  matutina  etvesper- 
tina  in  angelis.  Nam  cognitio  matutina  est  de  rebus  secundum  quod  habent 
esse  in  Verbo;  cognitio  autem  vespertina  est  de  iis,  secundum  quod  habent 
esse  in  propria  natura,  quodestimperfectum  respectu  primi  esse.Exparte 
vero  medii  differunl  secundiim  perfectum  etimperfectum  cognitlo  quee  est 
de  aliqua  conclusione  per  medium  demonstrativum,  et  per  medium  proba- 
bile.  Ex  parte  vero  subjecti  differunt  secundum  perfectum  et  imperfectum 
opinio,  fides  et  scienlia.  Nam  derationeopinionisestquod  accipiatur  unum 
cum  formidine  alterius  oppositi ;  unde  non  habet  firmam  inhcjesionem.  De 
ratione  vero  scientioe  est  quod  habeat  firmam  inhaesionem  cum  visione 
intellectiva ;  habet  enim  certitudinem  procedentem  ex  intellectu  princi- 
piorum.  Fides  autem  medio  modo  se  habet;  excedit  enim  opinionera  in 
hoc  qu6d  habet  firmam  inheesionem;  deficit  vero  a  scientia  in  eo  quod  nOn 
nabet  visionem.  Manifestum  est  autem  quod  perfectum  et  imperfectum  non 
possunt  simul  esse  secundum  idem ;  sed  ea  quse  differunt  secundum  per- 
fectum  et  imperfectum,  secundum  aliquid  idem  possunt  simul  esse  in  ali- 
quo  alio  eodem.  Sic  igitur  cognitio  perfecta  et  im.perfecta  ex  parte  objectv 
nullo  modo  possunt  esse  de  eodem  objecto;  possunt  tamen  convenire  in 
eodem  medio  et  in  eodem  subjecto.  Nihil  enim  prohibet  quod  unus  homo 
simul  etsemel  per  unum  et  idem  medium  habeat  cognitionem  de  duobus, 
qiiorum  unum  est  perfectum,  et  aliud  imperfectum,  sicut  de  sanitate  et 

[\)  Idem  affirmat  B.  Tbomas  (art.seq.  ctart.b,  et  io  Sent.  iii,  dist.  51,  qiiaest.  n,  art.  \). 


170  OU^ST.  LXVII,  ART.  III  ET  IV. 

gegritudine,  et  bono  et  malo.  Similiter  etiam  impossibile  est  qu6cl  cognitio 
perfecta  et  imperfecta  ex  parte  medii  conveniant  in  uno  medio;  sed  nihil 
prohibet  quin  conveniant  in  uno  objecto  et  in  uno  subjecto;  potest  enira 
unus  homo  cognoscere  eamdem  conclusionem  per  medium  probabile  et 
demonstrativum.  Et  similiter  est  impossibile  quod  cognitio  perfecta  et  im- 
perfecta  exparte  subjecti  sint  simul  in  eodem  subjecto.  Fides  autem  in  sui 
ratione  habet  imperfectionem  quse  estex  parte  subjecli,  ut  scilicet  credens 
non  videat  id  quod  credit ;  beatitudo  autem  de  sui  ratione  habet  perfeclio- 
nem  ex  parte  subjecti,  ut  scilicet  beatus  videat  id  quo  beatificatur,  ut  su- 
pra  dictum  est  (quaest.  ni,  art.  8).  Unde  manifestum  est  qu6d  impossibile 
est  qu6d  fidesmaneat  simul  cum  bcatitudi-ne  in  eodem  subjecto  (i). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  fides  est  nobilior  quam  scientia  ex  parte 
objecti,  quia  ejus  objectum  est  veritas  prima;  sed  scieniia  habet  perfectio- 
rem  modum  cognoscendi,  quia  non  repugnat  perfectioni  beatitudinis,  sciii- 
cet  visioni,  sicut  repugnat  ei  modus  fidei. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  fides  est  fundamentum  quantum  ad  id 
quod  habet  de  cognitione ;  et  ideo,  quando  perficietur  cognitio,  eritperfec- 
tius  fundamentum. 

Ad  tertium  patet  solutio  ex  his  quae  supra  dicta  sunt  (in  corp.  art.). 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  spes  maneat  post  mortem  in  statu  glorle  (2). 
De  bis  etiam  2  2,  qusest.  XTili,  art.  2,  et  Sent.  iii,  dist.  51,  qusst.  ii,  art.  \,  quaest.  ii,  et  Virt. 

qusBst.  IV,  art.  4. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  spes  maneat  post  mortera 
in  statu  gloriae.  Spes  enim  nobiliori  modo  perficit  appetitum  humanum 
quam  virtutes  morales.  Sed  virtutes  morales  manent  post  hanc  vitam,  ut 
patet  per  Augustinum  (De  Trin.  lib.  xiv,  cap.  9  a  med.}.  Ergo  mult6  magis 
spes. 

2.  Praeterea,  spei  opponitur  tiinor.  Sed  timor  manet  post  hancvitara; 
et  in  beatis  quidem  timor  filialis,  qui  manet  in  saeculum ;  et  in  damnatis 
timor  poenarum.  Ergo  spes  pari  ratione  potest  permanere. 

3.  Prseterea,  sicut  spes  est  futuri  boni,  ita  et  desiderium.  Sed  in  beatis 
est  desiderium  futuri  boni  et  quantum  ad  gloriam  corporis  quara  animse 
beatorura  clesiderant,  ut  dicit  Augustinus  (Super  Genes.  ad  litter.  lib.  xii, 
cap.  35),  et  etiam  quantum  ad  gloriam  animse,  secundiira  illud  (Eccli. 
XXIV,  29) :  Qui  edunt  me,  adhuc  esurient;  et  qui  bibunt  me,  adhuc  sitient  : 
et(I.  Petr.  1,42)  dicitur:  In  quem  desiderant  angeliprospicere.ErQoyideiur 
quod  possit  esse  spes  post  hanc  vitam  in  beatis. 

Sed  contra  estquod  Apostolus  dicit(Rom.  viii,  2i) :  Quod  videt  quiSj  quid 
sperat?  Sed  beati  vident  id  quod  est  objectum  spei,  sciUcet  Deum.  Ergo 
non  sperant. 

CONGLUSIO.  —  Cum  spes  sit  qui  id  speramus  quod  non  habemus,  in  patria  vero 
omne  quod  speravimus,  jam  habeamus,  impossibile  est  post  hanc  vitam  in  stalu 
glorise  spem  permanere. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est(art.  praec),  id  quod  de 
ratione  sui  imporLat  imperfectionem  subjecti,  non  potest  simul  stare  cum 
subjecto  opposiia  perfectione  perfecto;  sicut  patet  quod  motus  in  ratione 
sui  importat  imperfectionem  subjecti;  est  enim  actus  existentis  in  po- 

{{)  Hinc  Aposlolus  dlcens  (I.  Cor.  Xlll):  iQuod  (2)  Hanc  quacstioncm  ita  definivit  BcueJic- 

eharitas  nunquaniexcidit,  tdiQheinnmt  iidem  tus  XI  (in  extrav.  Bencdictus  Deus)  :    Visio 

et  spcni  pxcidcie,  atlento  i)ra?serlim  eo  quod  ad-  hujusmodi,  id  esl ,  divincB  essentioB  ejusque 

jicit  :  Cum  vencril  quod  perfcclum  cst,  eva-  fruilio  aclum  fidei  et  speiin  eis,  scilicet  bea- 

cuabitur   quod  ex  parle  est,  sive  quud  est  t\s,  evacuat;  pront /ides  Ctspes  proprie  theo- 

impcrfectum.  loQicm  sunt  virtutes. 


QVJFST.  LXVII,  ART.  IV.  i71 

tenlia,  inqiiantum  hiijusmodi.  Unde  quando  illa  potentia  reducilur  ad 
aclum,  jam  cessat  motus;  non  enim  adhuc  albatur,  postquamjamaliquid 
factum  est  album.  Spes  autem  importat  motum  quemdam  in  id  quod  non 
habelur,  ut  patet  ex  his  quae  supra  de  passione  diximus  (quaest.  xl,  art.  j 
et  2).  Et  ideo,  quando  habetur  id  quod  speratur,  scihcet  divina  fruitio, 
jam  spes  esse  non  poterit  (i). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  spes  est  nobilior  virtutibus  moralibus 
quantiim  ad  objectum,  quod  est  Deus;  sed  actus  virtutum  moralium  non 
repugnant  perfectioni  beatitudinis,  sicut  actus  spei,  nisi  forte  rationema- 
teriae,  secundum  quam  non  manent.  Non  enim  virtus  moralis  perficit  ap- 
petitum  solum  in  id  quod  nondum  habetur,  sed  etiam  circa  id  quod  prae- 
sentialiter  habetur. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  duplex  est  timor  :  servilis  et  filialis,  u{ 
infradicetur  (2  2,  qusest.  xix,  art.  2).  Servilis  quidem  est  timor  poenGe,  qui 
non  poterit  esse  in  gloria,  nuila  possibihtate  ad  poenam  remanente.  Timor 
ver6  filialis  habet  duos  actus,  scilicet  revereri  Deum,  et  quantum  ad  hunc 
actum  (2)  manet;  ettimere  separationem  ab  ipso,  et  quantum  ad  hunc 
actum  non  manet.  Separari  enim  a  Deo  habet  rationem  mali;  nullum  au- 
lem  malum  ibi  timebitur,  secundum  illud  (Prov.  i,  33)  :  Abundantid  per- 
fruetur,  malorum  timore  subiato.  Timor  autem  opponitur  spei  per  opposi- 
tionem  boni  et  mah,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xl,  art.  i) ;  et  ideo  timor 
qui  remanet  in  gloria,  non  opponitur  spei.  In  damnatis  autem  magis  po 
test  esse  timor  poensequam  in  beatis  spes  gloriae;  quia  in  damnatis  erii 
successio  poenarum;  et  sic  remanet  ibi  ratio  futuri,  quod  est  objectum 
limoris.  Sed  gloria  sanctorum  est  absque  successione  secundum  quamdain 
aeternitatis  participationem,  in  qua  non  est  praeteritum  et  futurum,  sed 
soliim  praesens.  Et  tamen  nec  etiam  in  damnatis  est  proprie  timor;nam, 
sicut  supra  dictum  est  (qua^st.  xlii,  art.  2),  timor  nunquam  est  sine  aliqua 
spe  evasionis,  quae  omnino  in  damnatis  non  erit;  unde  nec  in  illis  etiam 
erittimor,  nisi  communiter  loquendo,  secundum  quod  quaelibet  expectatio 
raali  futuri  dicitur  timor. 

Ad  teriium  dicendum,  quod  quanlum  ad  gloriam  animae  non  potestesse 
in  beatis  desiderium,  secundum  quod  respicit  futurum,  ratione  jam  dicta 
(in  corp.  et  quaest.  xxxiii,  art.  2).  Dicitur  autem  ibi  esse  esurles  et  sitis  per 
remotionem  fastidii;  et  eadem  ratione  dicitur  esse  desiderium  in  angelis. 
Respectu  autem  gioriae  corporis  in  animabus  sanctorum  potest  quidem  esse 
desiderium,  non  tamen  spes,  propri^  loquendo ;  neque  secundum  quod  spes 
est  virtus  theologica  (sic  enim  ejus  objectum  est  Deus,  non  autem  aliquod 
bonum  creatum);  neque  secundum  quod  communiter  sumitur;  quia  ob- 
jectum  spei  est  arduum,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xl,  art.  1).  Bonum 
autem,  cujus  jam  inevitabilem  causam  habemus,  non  comparatur  ad  nos 
in  ralione  ardui;  unde  non  proprid  dicitur  aliquis  qui  habet  argentum, 
sperare  se  habiturum  aliquid  quod  statim  in  potestate  ejus  est  ut  emat;  et 
similiter  illi  qui  habent  gloriam  animae,  non  propri6  dicuntur  sperare  gb- 
riam  corporis,  sed  soliim  desiderare. 

('I)  Observandum  est  B.  Thomam  Don  ncgare        Cdem  ita  et  spcm  manere,  sed  tautum  aegat 
qnm  post  banc  vitam  remaneat  spcs  ia  his  qai        manere  in  stata  gioriae. 

eunt  in  purgatorio,  in  qnibus  certum  est  sicnt  (2)  Sicut  etiam  quoad  iilum   in  Cbristo  fuit, 

ut  dicetur  (part,  III,  quaesl.  vir,  art.  6V 


172  QU.EST.  LXVII,  ART.  V. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM   ALIQUID   FIDEI   VEL   SPEI   REMANEAT   IN  GLORIA. 

De  his  etiam  Sent.  lu,  dist.  31,  (][uacst.  ii,  art.  i,  qusest.  i  et  iii,  et  De  yer.  qusest.  XXTII,  art.  5ad  6 

et  Virt.  quaest.  V,  art.  \A  ad  10. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  4.  Videtur  quod  aliquid  fidei  vel  spei  rema- 
neat  in  gloria.  Remoto  enim  eo  quod  est  proprium,  remanet  id  quod  est 
commune,  sicut  dicitur  (lib.  De  causis,  propos.  1},  quod  «  remoto  rationali, 
remanet  vivum ,  et  remoto  vivo,  remanet  ens.  »  Sed  in  fide  est  aliquid 
quod  habet  commune  cum  beatitudine,  scilicet  ipsa  cognitio ;  aliquid  au- 
tem  quod  est  sibi  proprium,  scilicet  aenigma,  est  enim  fides  cognitio  aenig- 
matica.  Ergo,  remoto  senigmate  fidei,  adlmc  remanet  ipsa  cognitio  fidei. 

2.  Praeterea,  tides  est  quoddam  spirituale  lumen  animae,  secundum 
illud  (Eph.  1, 18)  :  llluminatos  oculos  cordis  vestri  in  agnitionem  Dei.  Sed 
hoc  lumen  est  imperfectum  respectu  luminis  gloriae,  de  quo  dicitur 
(Psalm.  XXXV,  10}  ;  In  lumine  tuo  videbimus  lumen.  Lumen  autem  imper- 
fectum  remanet,  superveniente  lumine  perfecto;  non  enim  candela  extin- 
guitur,  claritate  solis  superveniente.  Ergo  videtur  quod  ipsum  lumen  fidei 
maneat  cum  lumine  glorise. 

3.  Praiterea,  substantia  habitus  non  tollitur  per  hoc  qu6d  subtrahitur 
materia.  Potest  enim  homo  habitum  liberalilatis  retlnere,  etiam  amissi 
pecunia;  sed  actum  habere  non  potest.  ObjecLum  autem  fidei  est  veritas 
prima  non  visa.  Ergo,  hoc  remoto  per  hoc  quod  videtur  veritas  prima, 
adhuc  potest  remanere  ipse  habitus  fidei. 

Sed  contra  est  quod  lides  est  quidam  habitus  simplex.  Simplex  autem 
vel  totum  tollitur ,  vel  totum  remanet.  Ciim  igitur  fides  non  totaliter  ma- 
neat,  sed  evacuetur,  ut  dictum  est  (art.  3  hujus  qusest,),  videtur  quod 
totaliter  toUatur. 

GONGLUSIO-  —  Nihil  omnino  spei  remanere  in  gloria  potest  :  fidei  vero  aHquid 
remanet,  nenquidemnumerovel  specie  idem,  sed  idemgenere,  ipsavidclicetcognitio. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  dixerunt  quod  spes  tolaliter  tollitur, 
fides  autem  partim  tollitur,  scilicet  quantum  ad  aenigma,  et  partim  ma- 
net,  scihcet  quantum  ad  substantiam  cognitionis.  Quod  quidem  si  sicin- 
telligatur  quod  maneat  non  idem  numero,  sed  idem  genere;  verissime 
dictum  est.  Fides  enim  cum  visione  patriae  convenit  in  genere,  quod  est 
cognitio;  spes  autem  non  convenit  cum  beatitudine  in  genere;  compa- 
ratur  enim  spes  ad  beatitudinis  fruitionem  sicut  motus  ad  quietem  in 
termino.  Si  autem  intelligatur  quod  eadem  numero  cognitio  quae  est  fidei, 
maneat  in  patria,  hoc  est  omnino  impossibile.  Non  enim,  remot^  difife- 
renti^  alicujus  speciei,  remanet  substantia  generis  eadem  numero,  sicut 
remota  differentia  constitutiv^  albedinis,  non  remanet  eadem  substantia 
coloris  numero;  ut  sic  idem  color  numero  sit  quandoque  albedo,  quando- 
que  vero  nigredo.  Non  enim  comparatur  genus  ad  differentiam,  sicut  ma- 
teria  ad  formam,  ut  remaneal  substantia  generis  eadem  numero,  difife- 
renti^  remot^,  sicut  remanet  eadem  numero  substantia  materiae,  remoti 
forma.  Genus  enim  et  differentia  non  sunt  partes  speciei  (1);  sed  sicut 
species  significat  totum,  id  est,  compositum  ex  materia  et  forma  in  rebus 
materialibus,  ita  differentia  significat  totum,  et  similiter  genus.  Sed  genus 
denominat  totum  ab  eo  quod  est  sicut  materia,  differcntia  ver6  ab  eo 
quod  est  sicut  forma,  species  vero  ab  utroque;  sicut  in  liomine  sensi- 
tiva  natura  materialiter  se  habet  ad  intellectivam;  animal  autem  dicitur, 
quod  habet  naturam  sensitivam ;  rationale,  quod  habet  intellectivam ; 

H)  Nicolai  addit  :  Alioquin  non  prccdicarentur  de  spicitf 


QUiEST.  LXVU,  ART.  V  ET  VI.  173 

homo  ver6,  quod  habet  utrumque  :  et  sic  idem  totum  significalur  per  liaec 
tria,  sed  non  ab  eodem.  Unde  patet  quod  ciim  differentia  non  sit  nisi  de- 
signativageneris,  remoti  differenti^,  non  potest  substantia  generis  eadem 
remanere;  non  enim  remanet  eadem  animalitas,  si  sitalia  animaconsti- 
tuensanimal.  Unde  non  potest  esse  quodeadem  numerocognilioquaepriiis 
fuit  aenigmatica,  postea  fiat  visio  aperta.  Et  sic  patet  qu6d  nihil  idem  numero 
vel  specie,  quod  est  in  fide,  remanet  in  patria,  sed  soliim  idem  genere. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  remoto  rationali,  non  remanet  vivum 
idem  numero,  sed  idem  genere,  ut  ex  dictis  patet  (in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  imperfectio  luminis  candelae  non  oppo- 
nitur  perfectioni  solaris  luminis,  quia  non  respiciunt  idem  subjectum;  sed 
imperfectio  fidei  et  perfectio  gloria3  opponuntur  ad  invicem,  et  respiciunt 
idem  subjectum  (1) :  unde  non  possunt  esse  simul,  sicut  nec  claritas  aeris 
cum  obscuritate  ejus. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ille  qui  amittit  pecuniam,  non  amittit  possi- 
bilitatem  habendi  pecuniam ;  et  ideo  convenienter  remanet  habitus  iibera- 
litatis.  Sed  in  statu  gloriae  non  solum  actu  toUitur  objectum  fidei,  quod  est 
non  visum,  sed  etiam  secundum  possibilitatem  (2),  propter  beatitudinis 
stabililatem ;  et  ideo  frustra  talis  habitus  remaneret. 
ARTICULUS  VI.  ~  UTRUM  remaneat  charitas  tost  hanc  vitam  in  gloria. 
De  his  etiam  infra,  qusst.  iii,  art.  5  ad  2,  ct  Seot.  iii,  dist.  51,  quaest.  ii,  et  De  ver.  quxst.  XXVII, 
art.  5  ad  6,  et  Virt.  quaest.  ll,  art.  42  ad  20. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  charitas  non  maneat  post  hanc 
vitam  in  gloria  :  quia,  ut  dicitur  (I.  Corinth.  xiii,  10),  cum  venerit  quodper- 
fectum  est,  evacuabitur  quod  exparte  est,  id  est,  quod  est  imperfectum.  Sed 
charitas  viae  est  imperfecta.  Ergo  evacuabitur,  adveniente  perfectionegloriae. 

2.  Praeterea,  habitus  et  actus  distinguuntur  secundum  objecta.  Sed  ob- 
jectum  amoris  est  bonum  apprehensum.  Cum  ergo  alia  sit  apprehensio 
praesentis  vitae,  et  alia  apprehensio  futurae  vitae,  videtur  quod  non  maneat 
eadem  charitas  utrobique. 

3.  Praeterea,  eorum  quae  sunt  unius  rationis,  imperfectum  potest  venire 
ad  aequalitatem  perfectionis  (3)  per  continuum  augmentum.  Sed  charitas 
viae  nunquam  potest  pervenire  ad  aequalitatem  charitatis  patriae,  quantum- 
cumque  augeatur.  Ergo  videtur  qu6d  charitas  viae  non  remaneat  in  patria. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (L  Corinth.  xiii,  8)  :  Charitas  nun- 
guam  excidit. 

CONCLUSIO.  —  Cum  charitas  sit  virtus  perfecta ,  nuliam  in  sui  ratione  imper- 
feclionem  continens,  eam  in  gloria  permanere  haud  dubium  est. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (art.  3  hujus  quaest.), 
quando  imperfectio  alicujus  rei  non  estde  ratione  speciei  ipsius,  nihil  pro- 
hibet  idem  numero  quod  prius  fuit  imperfectum,  postea  perfectum  esse, 
sicut  homo  per  augmentum  perficitur  et  albedo  per  intensionem.  Charitas 
autem  est  amor,  decujus  ratione  non  est  aiiqua  imperfectio;  potest  enim 
esseet  habiti  et  non  habiti,  et  visi  et  non  visi.  Unde  charitas  non  evacua- 
turper  gloriae  perfectionem,  sed  eadem  numero  manet. 

Adprimum  ergo  dicendum,  qu6d  imperfectio  charitatis  per  accidens  se 
habet  ad  ipsam,  quia  non  est  de  ratione  amoris  imperfectio.  Remoto  autem 
eo  quod  est  per  accidens,  nihilominus  remanet  substantia  rei.  Unde,  eva- 
cuata  imperfectione  charitatis,  non  evacuatur  ipsa  charitas. 

(\]  A\.,objectum.  {Z)  An  perfedioris? 

r2.'  Ita  ut  acmpe  aon  sit  habitas  ejos  ia  i!!o 
statu  poiisibilis. 


i74  QU^ST.  LXYifi,  aRT.  I. 

Ad  secundum  dicendum,  qaod  charitas  non  habet  pro  objecto  ipsam  cu- 
gnitionem;  sic  enim  non  esset  eadem  in  via  et  in  patria;  sed  habet  pro  ob- 
jecto  ipsam  rem  cognitam,  quas  est  eadem,  scilicet  ipsum  Deum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  charitas  viae  per  augmentum  non  potesl 
pervenire  ad  a^qualilatem  charitatis  patriae,  propter  differentiam  quae  est 
ex  parte  causae.  Visio  enim  est  quaedam  causa  amoris,  ut  dicitur  (Ethic. 
lib.  IX,  cap.  5,  a  princ.) ;  Deus  autem  quanto  perfectiiis  cognoscitur,  tant6 
perfectius  amatur. 

QUiESTIO  LXVIIl. 

DE  DONIS,  IN  OCTO  ARTICULOS  DIVISA. 

Consequenter  considerandum  est  de  donis;  et  circa  hoc  quaeruntur  octo  :  !•  Utrum 
dona  differant  a  virtutibus.  —2°  De  necessitate  donorura.  —  3°Utrum  dona  sint 
habitus.  —  4»  Quae  etquot  sint.  —  5°  Utrumdoua  sintconnexa.  —  6»  Ulrummaneant 
in  patria.  —T>  De  comparatione  eorum  ad  invicem.  —  8»  De  coraparalione  eorum 
ad  virtutes. 

ARTICULUS  I. —  UTRUM  dona  diffeuant  a  virtutibus. 
Adprimumsic  proceditur.  1.  Videtur  quod  dona  non  distinguantur  a 
vu"tutibus.  Gregorius  enim  (Moral.  lib.  i,  cap.  12,  in  princ),  exponens  illud 
Job  1 :  Nati  sunt  ei  septem  filii,  dicit :  «  Septem  nobis  nascuntur  filii,  curn 
per  conceptionem  bonae  cogitationis  sancti  SpiritCis  septem  in  nobis  virtu- 
tes  oriuntur;  »  et  inducit  illud  quod  habetur  (Isa.  xi,  1) :  Requiescet  super 
eum  spiritus...  intellectus,  etc,  ubi  enumerantur  septem  Spiritus  sancti 
dona.  Ergo  scptem  dona  SpiritCis  sancti  sunt  virtutes. 

2.  Praeterea,  Augustinus  (lib.  i  De  quaestionibus  Evangel.  quaest.  8), 
exponens  iliud  quod  habetur  (Matth.  xii)  :  Tunc  vadit,  et  assumit  septem 
alios  spiritus,  etc,  dicit :  «  Septem  vitia  sunt  contraria  septem  virtutibus 
SpiritOs  sancti,  »  id  est,  septem  donis.  Sunt  autem  septem  vitia  contraria 
virtutibus  communiter  dictis.  Ergo  dona  non  distinguuntur  k  virtutibus 
communiter  dictis. 

3.  Praeterea,  quorum  est  definitio  eadem,  ipsa  quoque  sunt  eadem.  Sed 
definitio  virtutis  convenit  donis;  unumquodque  enim  donum  est  «  bona 
qualitas  mentis,  qua  rect^  vivitur,  »  etc  SimiUter  definitio  doni  convenit 
virtutibus  infusis :  est  enim  donum  datio  irreddibilis,  secundiim  Philoso- 
phum  (Top.  lib.  iv,  cap.  4,  loc  50).  Ergo  virtutes  et  dona  non  distin- 
guuntur. 

4.  Praeterea,  plures  eorum  quas  numerantur  inter  dona,  sunt  virtutes ; 
nam,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  lvii,  art.  2),  sapientia,  et  intellectus, 
et  scientia  sunt  virtutes  intellectuales;  consiliuni  ad  prudentiam  pertinet ; 
pietas  autem  species  est  justitiae;  fortitudo  autem  qua^dam  virtus  est  mo- 
ralis.  Ergo  videtur  qu6d  dona  et  virtutes  non  distinguanlur. 

Sed  contra  est  qu6d  Gregorius  (Moral.  lib.  i,  cap.  12)  distinguit  septem 
dona,  quae  dicit  significari  per  septem  filios  Job,  a  tribus  virtutibus  theolo- 
gicis,  quasdicitsignificari  per  tres  filias  Job;  et(Moral.  lib.  ii,  cap.  26,  ante 
med.)  distinguit  eadem  septem  dona  a  quatuor  virtutibus  cardinalibus  quas 
dicit  significari  per  quatuor  angulos  domus. 

CONGLUSIO.  —  Virlutes  a  donis  sicdistinj^uuntur,  qubd  dona  sunt  quidam  ha- 
bitus  hominem  perficienles  ad  hoc,  ut  instinctum  atque  molionem  Spiritus  sancti 
prompte  sequatur  :  virtules  autem  sunt  habilus  homiuem  perficientes  ad  hoc,  ut 
imperium  atque  motionem  rationis  prompte  sequatur. 

Respondeo  dicendum  quod  si  loquamur  de  dono  et  virtute  secundiim  no- 


QVJEST.  LXVm,  ART.  I.  175 

minls  rationem,  sic  nullam  oppositionem  habent  ad  invicem.  Nam  ratio  vir- 
tutis  sumitur,  secundiim  quod  perficit  liominem  ad  bene  agendum,  ut  su- 
pra  dctum  est  (quaest.  lv,  art.  3  et4).  Ratio  autem  doni  suniitur  secundiim 
comparationem  ad  causam  a  quaest.  Niliilautem  proliibet,  illud  quod  est 
ab  alio,  ut  donum,  esse  perlectivum  alicujus  ad  bene  operaridum ;  praeser- 
tim  C1121  supra  dixerimus  (qua^st.  lxih,  art.  3),  quod  virtutes  qua^dam  no- 
bis  sun',  infusae  a  Deo.  Unde  secundum  hoc  donum  a  virtule  distingui  nou 
potest.  Et  ideo  quidam  posuerunt  quod  dona  non  essent  ^  virtutibus  dis- 
tinguerda  (1).  Sed  eis  remanet  non  minor  difQcuItas,  ut  sciiicet  rationem 
assignent  quare  qua^dam  virtutes  dicantur  doLa,  et  non  omnes;  etquare 
aliquae  computentur  inter  dona,  quse  non  compulantur  inter  virtutes,  ut 
patet  de  timore.  Unde  alii  dixerunt  dona  k  virtutibus  esse  distinguenda; 
sed  non  assignaverunt  convenientem  distinctionis  causam,  quae  scilicet  ita 
communis  esset  virtutibus,  quod  nullo  modo  donis,  aut  e  converso.  Consi- 
derantes  enim  aliqui  quod  inter  septem  dona  quatuor  pertinent  ad  ratio- 
nem,  scilicet  sapienLia,  scientia,  intellectus,  et  consilium,  et  tria  ad  vim 
appetitivam,  scilicet  fortitudo,  pietas  et  timor,  posuerunt  quod  dona  per- 
ficiebant  Uberum  arbitrium,  secundum  quod  est  facultas  rationis;  virtutes 
ver6,  secundtim  quod  est  facultas  voluntatis  :  quia  invenerunt  duas  solas 
virtutes  in  ratione  vel  intellectu,  scilicet  fidem  et  prudentiam ;  alias  ver6 
in  vi  appetitiva,  vel  affectiva.  Oporteret  autem,  si  hsec  distinctio  esset  con- 
veniens,  quod  omnes  virtutes  essent  in  vi  appetitiva,  et  omnia  dona  in  ra- 
tione.  Quidam  ver6  considerantes  quod  Gregorius  dicit  (Moral.  lib.  n,  cap. 
26,  ante  med.;,  qu6d  «  donum  Spiritus  sancti,  quod  in  mente  sibi  suJDJecta 
format  prudentiam,  temperantiam,  justitiam  et  fortitudincm,  eamdem 
mentem  munit  contra  singula  tentamenta  per  septem  dona,  »  dixerunt 
qu6d  viriutes  ordinantur  ad  bene  operandum,  dona  vero  ad  resistendum 
tentationibus.  Sed  nec  ista  distinctio  sufiicit,  quia  etiam  virtutes  tentatio- 
nibus  resistunt  inducentibus  ad  peccata,  quae  contrariantur  virtutibus; 
unumquodque  enim  resistit  naturaliter  suo  contrario ;  quod  praecipud  pa- 
tet  de  charitate,  de  qua  dicitur  (Cant.  vni,  7) :  Jqvas  multas  non  potuerunt 
extinguere  charitatem,  Alii  ver6  considerantes  quod  ista  dona  traduntur  in 
Scriptura,  secundiim  quod  fuerunt  in  Christo,  ut  patet  (Isa.  xi),  dixerunt 
qu6d  virtutes  ordinantur  simpliciter  ad  bene  operandum ;  sed  dona  ordi- 
nantur  ad  hoc  ut  per  ea  conformemur  Christo,  praecipue  quantum  ad  ea 
quae  passus  est,  quia  in  passione  ejus  praecipue  hujusmodi  dona  resplen- 
duerunt.  Sed  hoc  etiam  non  videtur  esse  sufficiens  :  quia  ipse  Dominus 
praecipue  nos  inducit  ad  sui  conformitatem,  secundum  humilitatem  et 
mansuetudinem  (Matth.  xi,  29)  :  Discite  d  me  quia  mitis  sum  et  humilis 
corde,  et  secundiim  charitatem  (Joan.  xv,  12)  :  Diligatis  invicem,  sicut  di- 
lexi  vos.  Et  hse  etiam  virtutes  praecipu^  in  passione  Christi  resplenduerunt, 
Et  ideo  ad  distinguendum  dona  a  virtutibus  debemus  sequi  modum  lo- 
quendi  Scripturae,  in  qua  nobis  traduntur,  non  quidem  sub  nomine  dono- 
rum,  sed  magis  sub  nomine  spirituum.  Sic  enim  dicitur  (Isa.  xxi,  2)  :  Re- 
quiescet  super  eum  spiritus  sapientix  et  intellecttis,  etc.  Ex  quibus  verbis 
manifestd  datur  intelligi  quod  ista  septem  enumerantur  ibi,  secundum 
qu6d  sunt  in  nobis  ab  inspiratione  divina.  Inspiratio  autem  significat  quam- 

(■i^Scotistanegant  donaa  virtntibcs  distingui,  tura,Richardus(Sent.lll,clist.5^),IIenricusGan(L 

et    eorum  sententiam  Sylvius  reputat  probabi-  (quodlib.  quaest.  XXlll),  Anlonius  (p.  4,  tit. -10, 

lem.    Doctrina  quoque  contrariaquam  B.  Tho-  cap.  2),  Valentia  (toni.  II,  disp  5,  queest.  Vlll), 

mas  bic  propugnat  est  «eque  probabilis,  et  eam  Tannerns  (disp.  lll,  quccst.  6),  clc. 
tencnt  prapter  Cajetan.  Conrad.  Mcdin.,  Bonaven- 


176  QU^ST.  LXVIII,  ART.  I  ET  II. 

dam  motionem  ab  exteriori.  Est  enim  considerandum  quod  in  homine  est 
duplex  principium  movens  :  unum  quidem  interius,  quod  est  ratio;  aliud 
autem  exterius  quod  est  Deus,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  ix,  art.  4  0t  6); 
et  etiam  Philosophus  dicit  hoc  in  cap.  De  bona  Fortuna  (scilicet  cap.iB  libri 
VII  Magn.  Moral.,  a  princ).  Manifestum  est  autem  qu6d  omne  quodtnove- 
tur,  necesse  est  proportionatum  esse  motori ;  et  haec  est  perfectio  nlobilis, 
inquantum  est  mobile,  dispositio  qua  disponitur  adhoc  quod  bene  aiovea- 
tur  a  suo  motore.  Qu-anto  igitur  movens  est  alLior,  tanto  necesse  CBt  qu6d 
mobile  perfectiori  dispositione  ei  proportionetur ;  sicutvidemus  qabd  per- 
fectitis  oportet  esse  discipulum  dispositum  ad  hoc  qu6d  altiorem  doctrinam 
capiat  a  doctore.  Manifestum  est  autem  quod  virtutes  humanae  perficiunt 
hominem,  secundum  qu6d  homo  natus  estmoveri  per  rationem  in  his  quaB 
interitis  vel  exterius  agit.  Oportet  igitur  inesse  homini  altiores  perfectiones 
secundum  quas  sit  dispositus  ad  hoc  qu6d  divinitus  moveatur;  et  istae  per- 
fectiones  vocantur  dona,  non  soliim  quia  infunduntur  a  Deo,  sed  quia  se- 
cundum  ea  homo  disponitur  ut  efficiatur  promp(6  mobilis  ab  inspiratione 
divina,  sicut  dicitur  (Isa.  l,  5)  :  Dominus  aperuit  mihi  aurem;  ego  auteni 
non  contradico,  retrorsum  non  abii;  et  Philoso^hus  etiam  dicit  in  cap.  De 
bona  Fortuna,  loc.  sup.  cit.  (implic),  qu6d  «  his  qui  moventur  per  instinc- 
tum  divinum,  non  expedit  consiliari  secundum  rationem  humanam,  sed 
qu6d  sequantur  interiorem  instinctum,  quia  moventur  a  meliori  princi- 
pio  ))  qii^m  sit  ratio  humana.  Et  hoc  est  quod  quidam  dicunt,  quod  dona 
perficiunt  hominem  ad  altiores  actus  quam  sint  actus  virtutum. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  hujusmodi  dona  nominantur  quando- 
quevirtutes  secundi^m  communem  rationem  virtutis;  habenttamen  ali- 
quid  superveniens  (1)  rationi  communi  virtutis,  inquantum  sunt  quaedam 
divinae  virtutes  perficientes  hominem  inquantum  est  a  Deo  motus.  Unde 
et  Philosophus  (Ethic  lib.  vii,  cap.  4)  supra  virtutem  communem  ponit 
quamdam  virtutem  heroicam  vel  divinam,  secundum  quam  dicuntur  aliqui 
divini  viri. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  vitia,  inquantum  sunt  contra  bonum  ra- 
tionis,  contrariantur  virtutibus;  inquantum  autem  sunt  contra  divinum 
instinctum,  contrariantur  donis.  Idem  enim  contrariatur  Deo  et  rationi.  cu- 
jus  lumen  k  Deo  derivatur. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  definitio  illa  datur  de  virtute  secundiim 
communem  modum  virtutis.  Unde  si  volumus  definitionem  restringere  ad 
virtutes  proutdistinguuntur  h  donis,  dicemusqu6d  hocquod  dicitur:  «  Qu^ 
recte  vivitur,  »  intelligendum  est  de  reclitudinc  vitae  quae  accipitur  secun- 
diim  regulam  rationis.  Similiter  autem  donum,  prout  distinguitur  a  virtute 
infusa,  potest  dici  id  quod  datur  a  Deo  in  ordine  ad  motionem  ipsius,  quia 
scilicet  facit  hominem  bene  sequentem  suos  instinctus. 

Ad  quaHum  dicendum,  quod  sapientia  dicitur  intellectualis  virtus,  se- 
cundum  qu6d  procedit  ex  judicio  rationis;  dicitur  autem  donum  secun- 
diim  qu6d  operatur  ex  instinctu  divino.  Et  similiter  dicendum  est  de 
aliis  (2). 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  dona  sint  homini  necessaria  ad  salutem. 
De  his  ctiam  infra,  art.  5  ad  \  ct  3. 

Ad  secundum  sic  proccditur,  \.  Videtur  quod  dona  non  sint  necessaria 

(1)  Ita  cuin  cod.  aliisque  editis  passim.  Codex  homo  disponitur  \\\  efficiaturproniptc  mobilis  ab 
Tarrac,  supereminens.  inspirationo  divina  CTtroordinnria,  nt  fac»!-"  cam 

(2)  Ilinc  dona   Spikilus   snnctl  rerto    intelli-  rocipiat  ac  promi>tc  excqunlnr. 
fonhir  cssc  qualitatfs  quasdom  sccundgm  <ruas 


QU.EST.  LXVIII,  ART.  H.  ra 

hoTT.ini  ad  salutem.  Dona  /1}  enim  ordinantur  ad  quamdam  perfeciionem 
uUracommunem  perfectionem  virtutis.Non  autemesthomini  necessarium 
ad  salutem  ut  hujusmodi  perfectionem  consoquatur,  qua3  est  ultra  com- 
munem  statum  virtutis  :  quia  hujusmodi  perfectio  non  cadit  sub  praecepto, 
sed  sub  consilio.  Erg:o  dona  non  sunt  necessaria  homini  ad  salutem. 

2.  Pi*aeterea,  ad  sahitem  hominis  sufficit  quod  homo  se  bene  habeat  et 
circa  divina,  et  circa  humana.  Sed  per  virtutes  tlieologicas  homo  se  habet 
bene  circa  divina,  per  virtutes  autem  morales  circa  humana.  Ergo  dona 
non  sunt  homini  necessaria  ad  salutem. 

3.  Praeterea,  Gregorius  dicit  (Moral.  lib.  ii,  cap.  26,  aprinc.)  qu6d  «  Spi- 
ritus  sanctus  dat  sapientiam  contrastultitiam,  inteliectum  contra  hebetu- 
dinem,  consilium  conlra  prajcipitationem,  fortitudinem  contra  timorem, 
scientiam  contra  ignorantiam,  pietatem  contra  duritiam,  humilitatem  con- 
tra  superbiam.  »  Sed  sufficiens  remedium  potest  adhiberi  ad  omnia  ista  tol- 
lenda  per  virtutes.  Ergo  dona  non  sunt  necessaria  homini  ad  salutem. 

Sed  confra,  inter  dona  summum  videtur  esse  sapientia,  infimum  autem 
timor  (2).  Utrumque  autem  horum  necessarium  est  adsalutem;  quia  de 
sapientia  dicitur  (Sap.  vii,  28) :  Neminem  diligit  Deus  nisi  eum  qui  cum  sa- 
pientia  inhahitat :  et  de  timore  dicitur  (Eccli.  i,  28) :  Qui  sine  timore  est,  non 
poterit  justificari.  Ergo  etiam  aliadona  media  sunt  necessaria  adsalutem. 

CONGLUSIO.  —  Dona  Spiritus  sancti  sunt  horaini  necessaria,  ut  iis  a  Deo  ad  Cnem 
supernaturalem  consequendum  efficaciler  moveatur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (art.  praec),  dona  sunt 
quaedam  hominis  perfectiones,  quibus  homo  disponitur  ad  hoc  quod  bene 
sequatur  instinctum  divinum.  Unde  inhis  in  quibus  non  sufficitinstinctus 
pallonis,  sed  est  necessarius  Spiritus  sancti  instinctus,  per  consequens  est 
necessarium  donum.  Ratio  autem  hominis  est  perfecta  dupliciter  k  Deo: 
prim6  quidem  naturali  perfectione,  secundum  scilicet  lumen  naturale  ra» 
tionis;  alio  autem  modo  quadam  supernaturali  perfectione  per  virtutes 
theologicas,  ut  dictum  est  supra  (quasst.  lxii,  art.  1).  Et  quamvis  haec  se- 
cunda  perfectio  sit  major  quam  prima,  tamen  prima  perfectio  perfectiori 
i./Odo  habetur  ab  homine  quam  secunda.  Nam  prima  habetur  ab  homine 
qcasi  plena  possessio,  secunda  aulem  habetur  quasi  imperfecta ;  imper- 
fectd  enim  diligimus  et  cognoscimus  Deum.  Manifestum  est  autem  qu6d 
unumquodque  quod  perfecte  habet  naturam  vel  formam  aliquam,  aut  vir- 
tutem,  potest  per  se  secundiim  illam  operari,  non  tamen  exclusa  opera- 
tione  Dei,  qui  in  omni  natura  et  voluntate  interius  operatur  ;  sed  id  quod 
imperfecte  habet  naturam  aliquam,  vel  formam,  aut  virtutem,  non  potest 
per  se  operari,  nisi  ab  altero  moveatur:  sicut  sol,  quia  est  perfecte  luci- 
dus,  per  seipsum  potestilluminare;  lunaautem,  in  quaest  imperfecte  na- 
tura  lucis,  non  illuminat  nisi  illuminata.  Medicus  etiam,  qui  perfecte  novit 
artem  medicinae,  potestper  se  operari;  sed  discipulus  ejus,  qui  nondum 
3St  plen6  instructus,  non  potest  per  se  operari,  nisi  ab  eo  instruatur.  Sic 
igiturquantiim  ad  ea  quae  subsunt  humanae  rationi,  in  ordine  scilicet  ad  fi- 
lem  connaturalem  homini ,  homo  potest  operari  per  judicium  rationis;  si 
:amen  etiam  in  hoc  homo  adjuvetur  a  Deo  pcr  specialem  instinctum,  hoc 
jritsuperabundantisbonitatis.  Unde  sernndum  philosophos,  non  quicum- 

(1)  Saltem  absoluia  neccssitate,  qiialis  i!la  est        taiat  necessila»  ad  beni  esse;  de  qua  Lic  non 
ine  qua  finis  non  liabetur  ,  et  qna)  iiroinde  ap-        qii.fritnr. 

lellat.ir  etiara  necessitas  ad  esse ;  sicut  pcr  op-  '2}  Attcndendo  ad  enumerationera  quae  Is.  ii 

osilum  nocessitas  congruentia;  appe  latur  dui-       habptur,  ubi  sapicntia  primum  locum,  ct  timor 

ultimnm  tenet. 


178  QU^ST.  LXVIII,  ART.  II  ET  III. 

que  habebat  virtutes  morales  acquisitas,  habebat  virtutes  heroicas  vel  divi- 
nas.  Sed  in  ordine  ad  finem  ultimum  supernaturalem,  ad  quem  ratio  mo- 
vet,  secundum  quod  est  aliqualiter  et  imperfect^  informata  per  virtutes 
theoiogicas,  non  sufficit  ipsa  motio  rationis,  nisi  desuper  adsit  instinctus  et 
motio  SpiritOs  sancti,  secundiim  illud  (Rom.  vni,  14) :  Qui  spiritu  Dei  agun- 
tur^  hi  filii  Deisunt...  ethxredes;  et(Psalm.  cxlh,  10)  dicitur  :  Spiritus  tuus 
bonum  deducetme  in  terram  rectam;  quia  scilicet  in  haereditatem  illius  ter- 
rae  beatorum  nullus  potest  pervenire,  nisi  moveatur  et  deducatur  a  Spiritu 
sancto.  Et  ideo  ad  illum  finem  consequendum  necessarium  est  hamlni  ha- 
bere  donum  Spiritus  sancti. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  dona  excedunt  communem  perfectio- 
nem  virtutum,  non  quantum  ad  genus  operum,  eo  modo  quo  consilia  prae- 
cedunt  praecepta,  sed  quantiim  ad  modum  operandi,  secundiim  qu6d  mo- 
vetur  hamo  ab  altiori  principio. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  per  virtutes  theologicas  et  morales  non  ita 
perficitur  homo  in  ordine  ad  ultimumfinem,  quin  semperindigeat  moveri 
quodam  superiori  instinctu  Spiritils  sancti,  ratione  jam  dicta  (in  corp.  art.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  rationi  human«  non  sunt  omnia  cognita 
neque  omnia  possibilia,  sive  accipiatur  ut  perfecta  perfectione  naturali, 
sive  accipiatur  ut  perfecta  theologicis  virtutibus ;  unde  non  potest  quan- 
tum  ad  omnia  repellere  stultitiam  et  alia  hujusmodi,  de  quibus  ibi  fit  men- 
tio.  Sed  ille  cujus  scientiae  et  potestati  omnia  subsunt,  su&  motione  ab 
omni  stultitia  et  ignorantia  et  hebetudine  et  duritia  et  caeteris  hujusmodi 
nos  tutos  reddit.  Et  ideo  dona  Spiritus  sancti,  quae  faciunt  nos  bene  se- 
quentes  instinctum  ipsius,  dicuntur  contrahujusmodi  defectus  dari, 
ARTICULUS  IIL  —  utfxUM  dona  spiritus  sancti  sint  habitus. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  dona  Spiritus  sancti  non  sint 
habitus.  Habitus  enim  estqualitas  in  homine  manens ;  est  enim  «  qualitas 
difficile  mobilis, »  ut  dicitur  in  Praedicamentis  (cap.  De  qualit.  a  princ). 
Sed  proprium  Cliristi  est  quod  dona  SpiritCis  sancti  in  eo  requiescant,  ut 
dicitur  (Isa.  xi  et  Joan.  i,  33) :  Super  quem  videris  Spiritum  descendentemy 
et  manentem  super  eum^  hic  est  qui  baptizat.  Quod  exponens  Gregorius 
(Moral.  lib.  n,  cap.  27,  circa  med.)  dicit  :  «  In  cunctis  fidelibus  Spiritus 
sanctus  venit,  sed  in  solo  Mediatore  semper  singulariter  permanet.  »  Ergo 
dona  SpiriLus  sancti  non  sunt  habitus. 

2.  Praeterea,  dona  Spiritus  sancti  perficiunt  hominem,  secundum  qu6d 
agitur  a  Spiritu  Dei,  sicut  dictum  est  (art.  1  et  2  praec).  Sed  inquantum 
homo  agitur  a  Spiritu  Dei,  se  habet  quodammodo  ut  instrumentum  res- 
pectuejus;  non  autem  convenitut  instrumentum  perficiatur  per  habitum, 
sed  principale  agens.  Ergo  dona  Spirftus  sancti  non  sunt  habitus. 

3.  Praeterea,  sicut  dona  Spiritus  sancti  sunt  ex  inspiratione  divina,  ita 
donum  prophetiae.  Sed  prophetia  non  esthabitus ;  non  enim  spiritus prophe- 
tiae  adest  prophetis  semper,  ut  Gregorius  dicit  in  prima  hom.  super  Ezech 
(ahquant.  a  princ).  Ergo  neque  etiam  dona  Spiritus  sancti  sunt  habitus 

Sed  contra  est  id  quod  Dominus  dicit  discipulis  de  Spiritu  sancto  lo- 
quens  (Joan.  xiv,  17) :  Jpud  vos  manebit,  et  in  vobis  erit.  Spiritus  autem 
sanctus  non  est  in  hominibus  absque  donis  ejus.  Ergo  dona  ejus  manent 
in  hominibus.  Ergo  non  solum  sunt  actus  vel  passiones,  sed  etiam  habitus 
permanentes. 

CONCLUSIO.  —  Quia  homo  sic  a  Spiritu  sancto  ngitur,  ut  etiam  ipse  agat,  in- 
uanlum  est  liberi  arbitrii ;  necessarium  est  dona  Spiriliis  sauoti  habilus  esse,  quibus 
•,omo  perficitur  ad  prompte  Spiritui  sancto  obediendum. 


UU^T.  lAVlli,  AKT.  lii  ET  IV.  Mt) 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (art.  i  hujus  qusest.;,  dona 
sunt  quaedam  perfectiones  hominis,  quibus  homo  disponitur  ad  hoc  qu6d 
bene  sequatur  instinctum  Spiritus  sancti.  Manifestum  est  autem  ex  supra 
dictis  (quaest.  lvi,  art.  4,  et  qua^st.  lvui,  art.  i),  qu6d  virtutes  moralesper- 
ficiunt  vim  appetitivam,  secundtim  quod  participat  aiiqualiter  rationem, 
inquantum  scilicet  nataest  moveri  per  imperium  rationis.  Iloc  igitur  modo 
dona  SpiritOs  sancti  se  habent  ad  homines  in  comparatione  ad  Spiritum 
sanctum,  sicut  virtutes  morales  se  habent  ad  vim  appetitivam  in  compa- 
ratione  ad  rationem.  Virtutes  autem  morales  habitus  quidam  sunt,  quibus 
vires  appetitivae  disponuntur  ad  promptd  obediendum  rationi.  Unde  et  dona 
SpiiitOs  sancti  sunt  quidam  habitus,  quibus  homo  perficitur  ad  prompt^ 
obediendum  Spiritui  sancto. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  Gregorius,  ibidem  (Moral.  lib.  ii,  cap. 
28,  4  princ.)  solvit  dicens  qu6d  «  in  Mlis  donissine  quibus  ad  vitam  perve- 
niri  non  potest,  Spiritus  sanctus  in  electis  omnibus  semper  manet,  sed  in 
aliis  non  semper  manet.  »  Septem  autem  dona  sunt  necessaria  ad  salutera, 
utdictum  est  (art.  2  hujus  quaest.).  Unde  quantiim  ad  ea  Spiritus  sanctus 
sempcr  manet  in  sanctis. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procedit  de  instrumento,  cujus 
non  est  agere,  sed  solum  agi.  Tale  autem  instrumentum  non  est  homo,  sed 
sic  agitur  a  Spiritu  sancto,  quod  etiam  agit,  inquantum  est  liberi  arbi- 
trii  (1);  unde  indiget  habitu. 

Ad  tertlum  dicendum,  qu6d  prophetia  est  de  donis  quae  sunt  ad  mani- 
festationem  Spiritiis,  non  autem  ad  necessitatem  salutis.  Unde  non  est 
simile. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  convenienter  septem  dona  spiritus  sancti 

ENUMERENTUR. 

De  his  etiam  2  2,  qoxst.  Tiii,  art.  6,  et  Sent.  iii,  dist.  54,  quscst.  i,  art.  2,  et  dist.  5o,  qasst.  U, 

art.  2,  qusst.  III,  et  Isa.  XI,  lect.  2. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  inconvenienter  septem  dona 
SpiritOs  sancti  enumerentur.  In  illa  enim  enumeratione  ponuntur  quatuor 
)ertinentia  ad  virtutes  intellectuales,  scilicetsapientia,  intellectus,  scientia, 
ii  consilium,  quod  pertinet  ad  prudentiam ;  nihri  autem  ibi  ponitur  quod 
)ertineatad  artem,  quae  estquinta  virtus  inlellectualis  (2);  similiter  etiam 
K)nitur  aliquid  pertinens  ad  justitiam,  scilicet  pietas,  et  aliquid  pertinens 
id  fortitudinem,  scilicet  fortitudinis  donum;  nihil  autem  ponitur  ibi  per- 
inens  ad  temperantiam.  Ergo  insufficienter  enumerantur  dona. 

2.  Praeterea,  pietas  est  pars  justitiae  (3j.  Sed  circa  fortitudinem  non  poni- 
ur  aliqua  pars  ejus,  sed  ipsa  fortitudo.  Ergo  non  debuit  poni  pietas,  sed 
psajustitia. 

3.  Praeterea,  virtutes  theologicae  maxime  ordinant  nos  ad  Deum.  CUm 
Tgo  dona  perficiant  hominem,  secundum  qu6d  movetur  a  Deo,  videtur 
u6d  debuissent  poni  aliqua  dona  pertinentia  ad  theologicas  virtutes. 

4.  Praeterea,  sicut  Deus  timetur,  ita  etiam  amatur,  et  in  ipsum  aliquis 
perat,  et  de  eo  dclectatur.  Amor  autem,  spes  et  delectatio  sunt  passiones 
ondivisae  thnori.  Ergo  sicut  timor  ponitur  donum,  ita  et  alia  tria  debent 
oni  dona. 

5.  Praeterea,  intellectui  adjungitur  sapientia,  quae  regit  ipsum;  fortitu- 
ini  autem  consilium ;  pietati  ver6  scientia.  Ergo  et  timori  debuit  addi  ali- 

(1)  €1.  qoast.  xxi.  art.  4  ad  2.  tualibus  agerelur,  scilicct  qusest.  LVil,  art.  5. 

(2)  tt  supra  oslensnm  cst  cx  Eth.  lib.  VI  cum  (3;  Potenlialis  tanlura  velut  annexa  jastiti»,  ut 
profcsso  de  habilibiis  vel  virJutihus  intellec-        patet  in  2  2,  qusest.  LXXXIX. 


180  QUJEST.  LXVIU,  ART.  IV. 

quod  donum  directivum.  liiconvenienter  ergo  septem  dona  SpiritCis  sancti 
enumerantur. 

Sed  in  contrarium  est  auctoritas  Scripturae  (1),  Isaiaj  xi. 

CONCLUSIO.  —  Septem  sunt  Spiritus  sancti  dona,  quibus  homo  tam  in  ralione 
quam  in  appetitu  perficitur  ad  virtutum  opera  consummanda;  donum  scilicet  sa- 
pientiae,  inlellectuSjConsilii,  fortitudinis,  scienliae,  pietalis  et  timoris. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (art.  praec),  dcna  sunt 
quidam  habitus  perficientes  hominem  ad  hoc  quod  prompt6  sequatur  ins- 
tinctum  Spiritus  sancti;  sicut  virtutes  morales  pernciunt  vires  appetitivas 
ad  obediendum  rationi.  Sicutautem  vires  appetitivai  natae  sunt  moveri  per 
imperium  rationis;  ita  omnes  vires  humanse  natae  sunt  moveri  per  ins- 
tinctum  Dei,  sicut  a  quadam  superiori  potentia.  Et  ideo  in  omnibus  viri- 
bus  hominis,  quae  possunt  esse  principia  luimanorum  actuum,  sicut  sunt 
virtutes;  ita  etiam  sunt  dona,  scilicet  in  ratione  et  in  vi  appetitiva.  Ratio 
autem  est  speculativa  et  practica;  et  in  utraque  consideratur  apprehensio 
veritatis,  quae  pertinet  ad  inventionem  et  judicium  de  veritate.  Ad  appre- 
hensionem  igiturveritatis  perficiturspeculativaratioperintellectum,  prac- 
tica  vero  per  consilium.  Ad  recteautem  judicandum  speculativa  quidem 
per  sapientiam,  practica  vero  per  scientiam,  perficitur  (2).  Appetitiva  au- 
tem  virtus  in  his  quidem  quae  suntad  alterum,  porficiturper  pietatem;in 
his  autem  quse  sunt  ad  seipsum,  perficitur  per  fortitudinem  contra  timo- 
rem  periculorum ;  contraconcupiscentiam  vero  inordinatam  delectabilium 
per  timorem,  secundum  illud  (Prov.  xv,  27) :  In  timore  Domini  declinat  om' 
nis  a  malo;  et  (Psal.  cxviii,  120):  Confige  tiniore  tuo  carnes  meas,  d  judi- 
ciisenim  tuis  timui.  Etsic  patet  quod  haec  dona  extendunt  se  ad  omiiia  ad 
quae  se  extendunt  virtutes  tam  intellectuales  quam  moraIes(3). 

Adprimum  ergo  dicendum,  quod  dona  Spiritus  sancti  perficiunt  homi- 
nem  in  his  quae  pertinent  ad  bene  vivendum,  ad  quae  non  ordinatur  ars, 
sed  ad  exteriora  factibilia;  est  enim  ars  ratio  recta  non  agibilium,  sed  fac- 
tibilium,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  4).  Potest  tamen  etiam  dici  quod 
quantum  ad  infusionem  donorum,  ars  pertinet  ad  Spiritum  sanctum,  qui 
estprincipaliter  movens;  non  autem  ad  homines,  qui  suntquaedam  organa 
ejus,  dum  ab  eo  moventur.  Temperantiae  autem  respondet  quodammodo 
donum  timoris.  Sicut  enim  ad  virtutem  temperantiae  pertinet  secundiim 
ejus  propriam  rationem  ut  aliquis  recedat  a  delectationibus  pravis  proptei 
bonum  rationis;  ita  ad  donum  timoris  pertinet  quod  aliquis  recedat  k  de- 
lectationibus  pravis  propter  Dei  timorem. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  nomen  justitiae  imponitur  a  rectitudine 
rationis:  et  ideo  nomen  virtutis  est  convenientius  quam  nomen  doni.  Sed 
nomen  pietatis  importat  reverentiam  quam  habemus  ad  patrem  et  ad  pa- 
triam.  Et  quia  pater  omnium  Deus  est,  etiam  cuUus  Dei  pietas  nominatur, 
ut  Augustinus  dicit  (De  civ.  Dei,  lib.  v,  cap.  1,  versus  fin.).  Et  ideo  conve- 
nienter  donum,  quo  aliquis  propter  reverentiam  Dei  bonum  operatur  ad 
omnes,  pietas  nominatur. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  animus  hominis  non  movetur  a  Spiritu  sanc-  i  1 

(4)  Quse  in  hnnc  sonsum  ab  Augustino  dona  (5)  Hscc  scntcntia  6.  ThomaB  communis  est.  >  I 

expresse  appcUanleexplicatur  ;  cuni  Ilieronyraus  Sancli  l*atros  quoi|ue  Amhros.  lib.  V  De  Spirita 

tantum  virlules  vocct;  scd  utroque  noraine  in-  sancto ,  cap.  20,  Hierun.  in  cap.  -t  I  Is.  August. 

differcntcr  Grcgnrius  ulitur.  lib.  ll  De  doct.  clirist.  c.  7  ot  lib.  I  Oo  serni. 

(2)  Observaiidum  cst,  ait  Sylvius,  B.  Thomam  Dom.  in  mont.  c.  A,  et  Greg.  lib.  I  Mor.  cap.  28 

ita  hic  esse  locutura  sccuuiliim  (ipinioiicm  ab  et  52,  septenarium  nuraerum  recensent. 
aliquibus  probalam,  sed  quam  postca  ipse  dese- 
ruit  (Cf.  2  2,  qiisest.  Vlll,  art.  (5. 


II 


QU.EST.  LXVIII,  ART.  IV  ET  V.  m 

to,  nisi  ei  secundum  aliquem  modum  uniatur;  sicut  instrumentum  non 
movetur  ab  artifice  nisi  per  coiUactum  aut  per  aliquam  aliam  unionem. 
Prima  autem  unio  hominis  est  per  fidem,  spem  et  charitatem.  Unde  istae 
virtutes  praesupponuntur  ad  dona,  sicut  radices  quaedam  donorum.  Unde 
omnia  dona  pertinent  ad  has  tres  virtutes,  sicut  qusedam  derivationesprae- 
dictarum  virtutum. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  amor,  spes  et  delectatio  habent  bonum 
pro  objecto.  Summum  autem  bonum  Deus  est.  Unde  nomina  harum  pas- 
sionum  transferuntur  ad  virtutes  theologicas  quibus  anima  conjungitur 
Deo.  Timoris  autem  objectum  est  mahim,  quod  Deo  nullo  modo  competit; 
unde  non  importat  conjunctionem  ad  Deum,  sed  magis  recessum  ab  ali- 
quibus  rebus  propter  reverentiam  Dei;  et  ideo  non  est  nomen  virLutis  theo- 
logicae,  sed  doni  quod  eminentius  retrahit  a  malis  quam  virtus  moraiis. 

Ad  quintum  dicendum,  qund  per  sapientiam  dirigitur  et  hominis  intel- 
lectus,  et  hominis  afi^ectus;  et  ideo  ponuntur  duo  correspondentia  sapien- 
tiae,  tanquam  directivo;  ex  parte  quidem  intellectus  donum  intellectOs; 
ex  parte  aulem  affectCis  donum  timoris.  Ratio  enim  timendi  Deum  praeci- 
pu^  sumitur  ex  consideratione  excellentiae  divinae,  quam  considerat  sa- 
pientia. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  dona  spiritus  sancti  sint  connexa  (i). 

De  his  etiam2  2,  quaest.  xii,  art.  9  corp.  et  part.  III,  qiiffist.  vii,  art.  5  ado,  etSent.  III,  dist.  36, 

art.  5,  et  Yirt.  qujcst.  v,  art.  2  ad  G,  etl.  Cor.  iii. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  i .  Videtur  quod  dona  non  sint  connexa.  Di- 
cit  enim  Apostolus  (I.  Cor.  xii,  8)  :  .^lii  datur  per  Splritumsermo  sapientise, 
alii  sermo  scientixsecundiim  eumdem  Spiritum.  Sed  sapientia  et  scicntia 
inter  dona  SpJritus  sancti  computantur.  Ergo  dona  Spiritus  sancti  dantur 
diversis;  et  non  connectuntursibiinvicem  in  eodem. 

2.Praeterea,Augustinusdicit(DeTrin.  Iib.xiv,cap.i,amed.),qu6d«scien- 
ti^  non  polleant  fideles  plurimi,  quamvis  polleant  ipsa  fide.  »  Sed  fidem 
concomitatur  aliquod  de  donis,  ad  minus  donum  timoris.  Ergo  videtur 
quod  dona  non  sint  de  necessitate  connexa  in  uno  et  eodem. 

3.  Praeterea,  Gregorius  (Moral.  lib.  i,  cap.  15,  a  med.)  dicit  qu6d  «  minor 
est  sapientia,  si  intellectu  careat ;  et  valde  inutilis  est  intellectus,  si  ex  sa- 
pientia  non  subsistat;  vile  est  consilium  (2)  cui  opus  fortitudinis  deest;  et 
vald^  fortitudo  destiuitur  (3),  nisi  per  consilium  fulciatur;  nulla  estscien- 
tia,  si  utilitatem  pietatis  non  habet ;  et  valde  inutihs  est  pietas,  si  scientiae 
discretione  careat;  timor  quoque  ipse,  si  non  has  virtutes  habuerit,  ad 
nullumopus  bonae  actionis  surgit.  »  Ex  quibus  videtur  qu6d  unum  donum 
possit  sine  alio  haberi.  Non  ergo  dona  Spiritus  sancti  sunt  connexa. 

Sed  contra  est  quod  ibidem  Gregorius  pricmittit  dicens  :  «  Illud  in  Job 
fiiiorum  convivio  perscrutandum  videtur,  quod  semetipsos  invicem  pas- 
cunt.  »  Per  filios  autem  Job,  de  quibus  loquitur,  significantur  dona  Spiri- 
tus  sancti.  Ergo  dona  Spiritus  sancti  sunt  conncxa  per  hocqu6d  se  invicem 
reficiunt. 

CONXLUSIO.  — Sicut  nostra  ralio  per  prudenliam  perficitur,  ita  per  charitatem 
Spiritus  sanclus  in  nobis  habitat :  unde  manifestura  est  dona  Spiritus  sancti  in  cha- 
ritateconnexa  esse,  sicuti  virtutes  morales  in  prudeiitia  connectuntur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  hujus  quaestionis  veritas  de  faciU  ex  prae- 

{{)  In  lioc  articulo  S.  Doctor  interprctatur  (2)   Ita  cum  Gregorii  tcxlu   cod.  Alcan.,  et 

haeo  verba  B.  Apostoli  (Col.  iii)  :  Super  omnia  edit.  passim.  Nicolai,  nec  utile  est  consilium, 

eharilatem  habete  quod  esttinculum  perfec-  Alii,  inutile  est  consilium. 

tionis.  Vox  vineulum  ab  eo  in  sensu  liltcrali  (5)  Ita  cum  Gregorio  Mss.  Editi  plures-  des- 

ioteiliRitur  tituitur. 


182  QUiEST.  LXVIII,  ART.  V  ET  VI. 

missis  potesthaberi.  Dictum  est  enim  supra  (art.  3  hujus  quaest.),  quod  sicut 
vires  appetitivaedisponuntur  per  virtutes  morales  in  comparatione  ad  rc- 
gimen  rationis;  ita  omnes  viresanimae  disponunturper  dona  in  compara- 
tione  ad  Spiritum  sanctum  moventem.  Spiritus  autem  sanctus  habitat  in 
nobis  per  charilatem,  secundum  illud  (Rom.  v,  5)  :  Charitas  Dei  di/fusa  est 
in  cordibus  nostris  per  Spiritum  sanctum,  quf  datus  est  nobis ;  sicut  et  ra- 
tio  nostra  perficitur  per  prudentiam.  Unde  sicut  virtutes  morales  connec- 
tuntur  sibiinvicem  in  prudentia,  ita  dona  SpiritCis  sancti  connectunlur  sibi 
invicem  in  charitate;  ita  scihcet  quod  qui  charitatem  habet,  omnia  dona 
Spirittis  sancti  habeat,  quorum  nullum  sine  charitate  haberi  potest. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  sapientia  et  scientia  uno  modo  pos- 
sunt  considerari,  secundum  quod  sunt  gratiae  gratis  datae,  prout  scilicet 
aliquis  abundat  intantum  in  cognitione  rerum  divinarum  et  humanarum, 
ut  possit  etiam  fideles  instruereet  adversarios  confundere;  et  sic  loquitur 
ibi  Apostolus  de  sapientia  et  scientia;  unde  signanter  fit  mentio  de  sermone 
sapientiaeet  scientiae.  Alio  modo  possunt  accipi,  prout  sunt  dona  SpiritOs 
sancti ;  et  sic  sapientia  et  scientia  nihil  aliud  sunt  quam  quaedam  perfec- 
tiones  humanae  mentis,  secundum  quas  dispohitur  ad  sequendum  instinc- 
tum  Spiritus  sancti  in  cognitione  divinorum  et  humanorum.  Et  sicpatet 
quddhujusmodi  dona  sunt  in  ortlnibus  habentibus  charitatem. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  Augustinus  ibi  loquitur  de  scicntia,  ex- 
ponens  praedictam  auctoritatem  Apostoli;  unde  loquitur  de  scientia  prae- 
dicto  modo  accepta,  secundum  quO)d  est  gratia  gratis  data;  quodpatet  ex 
hoc  quod  subdit :  «  Aiiud  enim  est  scire  tantummodo  quid  homo  credere 
debeat  propter  adipiscendam  vitam  beatam,  quae  nonnisi  aeterna  est ;  aliud 
autem  est  scire  quemadmodum  hoc  ipsum  et  piis  opituletur,  et  contra  impios 
defendatur;  quam  proprio  appeliare  vocabulo  scientiam  videtur  Apos- 
tolus. » 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  uno  modo  connexio  virtutum  cardi- 
nalium  probatur  per  hoc  quod  una  earum  perficitur  quodammodo  per  aliam, 
ut  supra  dictum  est  (quaBst.  lxv,  art.  i);  ita  Gregorius  eodem  modo  vult 
probare  connexionem  donorum  per  hoc  qu6d  unum  sine  alio  non  potest 
esse  perfectum.  Unde  praemittit  dicens  :  «  Valdesingula  quaelibet  destitui- 
tur,  si  non  una  virtus  alii  virtuti  suffragetur.  a  Non  ergo  dalur  intelligi 
qu5d  unum  donum  possit  esse  sine  alio;  sed  qu6d  intellectus,  si  esset 
sine  sapientia,  nonesset  donum;  sicut  temperantia,  si  esset  sine  justitia, 
non  esset  virtus. 

ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  dona  spiritus  sancti  remaneant  in  patria. 

De  his  etlam  2  2,  qua>st.  viii,  art.  7,  et  part.  III ,  qusst.  vii ,  art.  5  ad  5,  et  Sent.  iii,  «iist.  34, 

qusest.  l,  art.  5,  ct  dist.  55,  qusst.  II,  art.  2,  quxst.  Ill,  et  art.  4,  qusest.  lll. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  \.  Videfur  qu6d  dona  SpiritOs  sancti  non  ma- 
neant  in  patria.  Dicitenim  Gregorius(iMoral.  hb.  ii,  cap.  26,  parum  a  princ), 
qu6d  «  Spiritus  sanclus  contra  singula  tentamenta  septcm  donis  erudit 
mentem.  »  Sed  in  patria  non  erunt  aliqua  tentamenta,  secundum  illud 
(Is.  XI,  9}  :  Non  nocebunt,  et  non  occident  in  unlverso  monte  sancto  m£o» 
Ergo  dona  Spiritus  sancti  non  erunt  in  patria. 

2.  Praeterea,  dona  SpiritCs  sancti  sunt  habitus  quidam,  ut  supra  dictum 
est  (art.  3  hujus  quaesi.).  Frustra  autem  essent  habitus,  ubi  actus  esse  non 
possunt.  Actus  autem  quorumdam  donorum  in  patria  esse  non  possunt; 
dicit  enim  Gregorius  (Moral.  lib.  i,  cap.  i5,  a  princ),  quod  «  intellectus 
facit  audita  penetrare,  et  consilium  prohibetesse  praecipitem,  et  fortitudo 
facit  non  metuere  adversa,  etpietas  replet  cordis  viscera  ODcribus  miseri- 


QUiEST.  LXVIII,  ART.  VI.  183 

cordiae.  »  Haec  autem  noii  competunt  statui  patriee.  Ergo  hujusmodi  dona 
non  erunt  in  statu  gloriae. 

3.  Praeterea,  donorum  quaedam  perficiunt  hominem  in  vita  contemplati- 
va,  ut  sapientia  et  intellectus ;  qua^dam  in  vita  activa,  utpietas  etfortitudo. 
Sed  activa  vita  cum  hac  vita  terminatur,  ut  Gregorius  dicit  (Moral.  lib.  vi, 
cap.ult.  ante  med.j.  Ergo  in  statu  gloria^  non  erunt  omnia  dona  SpiritCis 
sancti. 

Sed  contra  est  quod  Ambrosius  dicit  (De  Spiritu  sancto,  lib.  i,  cap.  20, 
parum  a  princ.) :  «  Civitas  Dei  illa  Hierusalem  coelestis  non  meatu  alicujus 
fluvii  terrestris  abluitur;  sed  ex  vitae  fonte  procedens  Spiritus  sanctus, 
cujus  nos  brevi  satiamur  haustu,  in  illis  ccelestibus  spiritibus  redundan- 
tius  videtur  affluere,  pleno  septem  virtutum  spiritualium  fervens  meatu.  » 

CONCLUSIO.  —  Dona  Spirilus  sancti  quoad  ipsorum  materiam  circa  quam  nunc 
versantur,  ipsa  scilicet  opera  vitae  aclivaj,  non  remanebunt  in  patria :  remanebunt 
autem,  idque  perfeclissime  quantum  ad  essentiam  donorum;  quia  tunc  homo  tola- 
liter  Deo  subditus,  Spiritus  sancti  motioncm  perfectissimesequetur. 

Respondeo  dicendum  quod  de  donis  dupliciter  possumus  loqui  :  uno 
modo  quantum  ad  essentiam  donorum;  et  sicperfectissime  erunt  in  patria, 
sicutpatet  per  auctoritatem  Ambrosii  inductam.  Cujus  ratioest,  quia  dona 
Spiritus  sancti  perficiunt  mentem  humanam  ad  sequendam  motionem 
SpirilCis  sancti;  quod  praecipue  erit  in  patria,  quando  Deus  erit  omnia  in 
omnibus,  ut  dicitur  (I.  Cor.  xv,  28),  et  quando  homo  erit  totaliter  subditus 
Deo.  Alio  modo  possunt  considerari  quantum  admateriam  circaquam  ope~ 
rantur;  et  sic  in  priesenti  habent  operationem  circa  aliquam  materiam, 
circa  quam  non  habebunt  operationem  in  statu  gloriae;  et  secundum 
hocnonmanebuntin  patria,  sicutsupra  de  virtutibus  cardinalibus  dictum 
est  (quaest.  lxvii,  art.  4). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  Gregorius  loquitur  ibi  de  donis  secun- 
diim  quod  competunt  statui  praesenti ;  sic  enim  donis  protegimur  contra 
tentamenta  malorum;  sed  in  statu  gloriae,  cessantibus  mahs,  per  dona 
Spiritus  sancti  perficiemur  in  bono. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  Gregorius  in  singulis  donis  ponit  aliquid 
quod  transit  cum  statu  praesenti,  et  aliquid  quod  permanet  in  futuro.  Dicit 
enim  (loco  cit.  in  arg.),  quod  «  sapientia  mentem  de  ffiternorum  spe  et 
certitudinereficit ; «  quorum  duorum  spes  transit,  sed certitudo remanet;  et 
de  intellectu  dicit  quod  «  in  eo  quod  audita  penetrat,  reficiendo  cor,  tene- 
bras  ejus  illustrat,  »  quorum  auditus  transit,  quia  non  docebitvir  fratrem 
suum,  ut  dicitur  (Jerem.  xxxi,  34);  sed  illustratio  mentis  manebit.  Decon- 
silioautem  dicit,  qu6d  «  prohibet  esse  praecipitem,  »  quod  est  necessarium 
in  praesenti;  etiterum  quod  «  ratione  animum  replet,  »  quod  estnecessa- 
rium  etiam  in  futuro.  De  fortitudine  vero  dicit  quod  «  adversa  non  me- 
tuit,  »  quod  est  necessarium  in  praesenti ;  et  iterum  qu6d  «  confidentiae  cibos 
apponit,  »  quod  permanet  etiam  in  futuro.  De  scientia  vero  unum  tantiim 
ponit,  scilicet  quod  «  ignorantioe  jejunium  superat,  »  quod  pertinet  ad 
itatum  praesentem;  sed  quod  addit  :  «  In  ventre  mentis,  »  potest  figurali- 
«r  intelligi  repletio  cognitionis,  quae  pertinet  etiam  ad  statum  futurum. 
)e  pietate  vero  dicit  qu6d  «  cordis  viscera  misericordiae  operibus  replet,  » 
juod  quidem  secundum  verba  pertinet  tantiim  ad  statum  praesentem;  sed 
pse  intimus  affectus  proximorum  per  viscera  designatus,  pertinet  etiam 
id  futurum  statum,  in  quo  pietas  non  exhibebit  misericordiae  opera,  sed 
jongratulationis  affectum.  De  timore  vero  dicit  qu6d  «  premit  mentem,  ne 
le  pragsentibus  superbiat,  »  quod  pertinet  ad  statum  praesentem ;  et  quod 


484  QU.f:ST.  LXYIII,  ART.  VI  ET  VII. 

«  de  futuris  cibo  spei  confortal,  »  quod  etiam  pertinet  ad  statum  prpen- 
tem,  quantum  adspem;  sed  potest  etiam  ad  statum  futurum  pertinere, 
quantum  ad  confortationem  de  rebiis  hic  speratis  etibi  obtentis. 

Ad  tertium  dicendom,  quod  ralio  illa  procedit  dedonis  quantiimad  ma- 
teriam.  Opera  enim  activae  vitce  non  erunt  materia  donorum,  sed  omnia 
habebiint  actus  suos  circa  ea  qua3  pertinent  ad  vitam  contemplativam, 

quae  est  vila  beata. 

ARTICULUS  VII.  —  UTRUM  digmtas  donorum  attendatur  sfxundum 

ENUMERATIONESI    ISAIiE  XI. 
Pe  his  etiam  Isa.  ii,  lcct.  2. 

Ad  seplimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  dignitas  donorum  non  at- 
tendatursecundumenumerationemquaenumerantur(l)(Isa.xx).llludenim 

videtur  esse  potissimum  in  donis  quod  maximo  Deus  ab  homine  requirit. 
Sed  maxim6  requirit  Deus  ab  homine  timorem  :  dicitur  enim  (Deuter.  x, 
i2)  •  Et  nunc,  Israel,  quid  Dominus  Deus  tuus  petit  a  te,  nisi  ut  timeas  Do- 
minum  Deum  tuum?  et  (Malach.  i,  6)  dicitur  :  Si  ego  Dominus ,  uhi  timor 
meus?  Ergo  videtur  quod  timor,  qui  enumeratur  ultimo,  non  sit  intimura 
donorum,  sedmaximum,  '  ,     j.  •       ■ 

2.  Preeterea,  pietas  videtur  esse  quoddam  bonum  universale ;  dicit  enim 
Apostolus  (I.  Timoth.  iv,  8)  quod  pietas  ad  omnia  utilis  est.  Sed  bonum  uni- 
versale  praifertur  particularibus  bonis.  Ergo  pietas,  qu30  penultim6  enu- 
meratur,  videtur  esse  potissimnm  donorum. 

3.  Prffiterea,  scientia  perficit  judicium  hominis  :  consilium  autem  ad  m- 
quisitionem  pertinet.  Sed  judicium  prseeminet  inquisitioni.  Ergo  scientia 
estpotitis  donum  quam  consilium,  cumtamen  post  enumeretur. 

4.  Prseterea,  fortitudo  pertinet  ad  vim  appetitivam,  scientiaautem  ad 
rationem.  Sed  ratio  est  eminentior  quam  vis  appetitiva.  Ergo  et  scientia 
est  eminentius  donum  quam  fortitudo,  quae  tamen  primo  enumeratur. 
Non  ergo  dignitas  donorum  attenditur  secundum  ordinera  enumerationis 

eorum.  .  ,     ,.. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (De  serm.  Dom.  m  monte,  Jip.  i , 
cap.  4,  in  princ.) :  «  Videtur  mihi  septiformis  operatio  Spiritus  sancti,  de 
qua  Isaias  loquitur,  his  gradibus  sententiisque  congruere,  »  de  quibus  fit 
mentio  (Matth.  v) ;  «  sed  interest  ordinis-,  na-m  ibi  (scilicet  in  Isaia)  nurae- 
ratio  ab  excelsioribus  coepit,  hic  vero  ab  inferioribus.  » 

CONCLUSIO.  —  Donorum  dignitas,  ordini  qui  apud  Isaiam  est,  respondet :  idque 
partim  simpUciter,  quo  modo  sapientia  et  inleliectus  omnibus  prffiferuntur:  parliin 
secundum  ordinem  materia;,  quo  modo  consilium  et  fortitudo  preeferuntur  scieulia 
el  pietati.  .    . 

Respondeo  dicendum  qu6d  dignitas  donorura  dupliciter  potest  attendi : 
uno  modo  simpliciter,  scilicetper  comparationem  ad  proprios  actus,  prout 
procedunt  a  suis  principiis;  alio modo sccundum  quid,  scilicetpercompa- 
ralionem  ad  materiam.  Simpliciter  autem  loquendo  de  dignitate  donorura, 
eadem  est  ratio  comparationis  in  ipsis  et  iu  virtutibus-,  quia  dona  ad  om- 
nes  actus  potentiarum  animae  perficiunt  hominem,  ad  quos  perficiunt  vir- 
tutes,  utsupra  dictum  est  (art.  3  hujus  quaest.).  Unde,  sicut  virtutes  intel- 
lcctuales  praeferuntur  virtutibus  moralibus,  et  in  ipsis  virtutibus  intellec- 
tualibus  contemplativae  prajferuntur  activis,  ut  sapientia,  intellcctus  et 
scientia,  prudentiae  et  arti  (2),  itatamen  qu6d  sapientiapraifertur  intellec- 

(1)  Ninunimsapicntia,intollcctus,consi1iuin,  sim.  Edit.  Rom.  ,  ut  sapienlia  intellectui,  et 
forlitudo,  scicntia,  pietas,  et  ultinio  tinior.  scientia  prudenti(B  et  arli. 

(2)  Ita  codil.  Tarrac.  et  Alcan.  cvun  editis  pas- 


QU.^ST.  LXVIII,  ART.  VII  ET  VIII.  X85 

liii,  et  intellectus  scientia\  sicutprudeiUiaetsyne&lseubulijK  (i),  ita  «.'tiam 
in  donis  sapientia  et  inteliectus,  scientia  et  consilium  praileruntur  pietati, 
et  forlitudini,  et  timori,  in  quibus  etiam  pietas  prccfertur  fortitudini,  el 
fortitudo  timori,  sicut  justitia  fortitudini,  et  fortitudo  temperantiae.  Scd 
quantum  ad  materiam  fortitudo  et  consilium  prseferuntur  scientiai  et  pie- 
tati,  quia  scilicet  forlitudo  et  consilium  liabent  in  arduis  locum,  pietas 
aulem  et  etiam  scieutia  in  communibus.  Sic  igitur  donorum  dignitas  or- 
dini  enumerationis  respondet,  pariim  quidem  simpliciter,  secundum  quod 
sapientiaet  intellectus  omnibus  praeferuntur^parlim  autem  secundum  or- 
dinem  materiae,  secundimi  quod  consilium  etfortitudo  pra^feruntur  scien- 
tiffi  et  pietati. 

Ad  prhnum  ergo  dicendum,  quod  timor  maxime  requiritur,  quasi  pri- 
mordium  quoddam  perfectionis  donorum,  quia  midum  sapientix  timor 
Domini,  non  propter  hoc  qu6d  sit  ca^teris  dignius;  prius  enim  est  secun- 
dum  ordinem  generationis  ut  aliquis  recedat  a  malo,  quod  fit  per  timo- 
rem,  ut  dicitur  (Proverb.  xvi)quam  quod  opereturbonum,  quod  tit  per  alia 
dona. 

Adsecundum  dicendum,  quod  pietas  non  comparatur  in  verbis  Apostoli 
omnibus  donis  Dei,  sed  soli  corporali  exercitationi,  de  qua  praemittit  quod 
ad  modicum  utilis  est, 

Ad  tertium  dicendum,  quod  scientiaetsi  praeferatur  consilio  rationeju- 
dicii,  tamen  consilium  prsefertur  ratione  materia? :  nam  consilium  non 
habet  locum  nisi  in  arduis,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  ui,  cap.  3),  sed  judicium 
scientiae  in  omnibus  locum  habet. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  dona  directiva,  quiB  pertinent  ad  rationem, 
donis  exequentibus  digniora  sunt,  si  considerentur  per  comparationem  ad 
actus,  proui  egrediuntur  a  potentiis  :  ratio  enim  appetitivae  praeeminet,  ut 
regulans  regulato.  Sed  ratione  materiaB  adjungitur  consilium  fortitudini, 
sicut  directivum  exequenti,  et  similiter  scientia  pietati ;  quia  scilicet  con- 
silium  et  fortitudo  in  arduis  locum  habent,  scientia  autem  et  pietas  etiam 
in  communibus.  Et  ideo  consilium  simul  cum  fortitudine  ratione  maleriae 
numeratiu'  ante  scientiam  et  pietatem. 

ARTICULUS  VIIL  —  utrum  virtutes  sint  pr.-eferend/E  donis. 

De  hisetiam  infra,  queest.  LXIX,  art.  \  ad  I,  et2  2,  quaest.  IX,  art.  \  ad  5,  et  Sent.  Ill,  dist.  54, 
qiiaist.  I,  art.^  ad  5,  et  dist.55,  quaest.  ll,art.  5,  et  qua?st.  il  ad  2,  etVirt.  qujest.  II,  art.  2ad<7. 

Ad  octavum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  virtutes  sint  praDlerendae 
donis.  Dicit  enim  Augustinus  (De  Tiinit.  lib.  xv,  cap.  18,  in  princ),  de  cha- 
ritate  loquens  :  «  Nullum  est  isto  Dei  dono  excellentius*,  solum  est  quod 
lividit  inter  filios  regni  aeterni,  et  filios  perditionis  aeternae.  Dantur  et  alia 
3er  Spiritum  sanctum  munera,  sed  sine  charitate  nihil  prosunt.  »  Sed  cha- 
^•itas  est  virtus.  Ergo  virtus  est  potior  donis  Spiritus  sancti. 

2.  Praeterea,  ea  quae  sunt  priora  naturaliter  videntur  esse  potiora.  Sed 
virtutes  sunt  priores  donis  SpiritOs  sancti;  dicit  enim  Gregorius  (Moral. 
ib.  n,  cap.  26,  parum  a  princ),  quod  « donum  Spiritus  sancti  in  subjecta 
uente  ante  alia  justitiam,  prudentiam,  fortitudinem  et  temperantiam  for- 
Tiat ;  et  sic  eamdem  mentem  septem  mox  virtulibus,  id  est  donis,  tempe- 
'at,  ut  contra  stuUitiam,  sapicntiam;  contra  hebetudinem,  intellectum; 
:ontra  praecipitationem,  consilium;  contra  timorem,  fortitudinem ;  contra 

norantiam,  scientiam;  contra  duritiam,  pietatem;  contra  superbiamdet 
imorem.  »  Ergo  virtutes  sunt  potiores  donis. 


(!^  Id  cst,  intel!igen;ia  bono  consilio.  Cf.  quod  djctum  est  de  utroguo. 


486  QU.^ST.  LXVIII,  ART.  VIII. 

3.  Pnieterea,  «  virtulibus  nullus  male  uti  potest.  >>  utAugustinus  dicit  (De 
lib.  arbitr.  lib.  ii,  cap.  d9,  in  princ).  Donis  autem  potest  aliquis  male  uti : 
dicit  enim  Gregorius  (Moral.  lib.  i,  cap.  18,  in  princ),  qu6d  «»  hostiam  nos- 
traeprecis  immolamus,  nesapientia  elevet;  ne  intellectus,  dum  subtiliter 
currit,  oberret;  ne  consilium,  dum  se  multiplicat,  confundat;  ne  fortitudo, 
dumfiduciam  praebet,  praecipitet;  ne  scientia,  dum  novit  et  non  dillgit,  in- 
flet;  ne  pietas,  dum  se  infra  rectitudinem  inclinat,  intorqueat;  ne  timor, 
dum  plus  justo  trepidat,  in  desperationis  foveam  mergat.  »  Ergo  virtutes 
sunt  digniores  donis  Spiritus  sancti. 

Sed  contra  est,  qu6d  dona  dantur  in  adjutorium  virtutum  contra  defec- 
tus,  ut  patet  in  auctoritate  inducta  (arg.  2),  et  sic  videtur  quod  perficiant 
illudquod  virtutesperficere  non  possunt.  Sunt  ergo  dona  potioravirtutibus. 

CONGLUSIO.  —  Quanquam  omnes  virtutes  Iheologicaj  (quia  per  eas  homo  Spiritui 
sancto  movenli  unitur)  omnibus  donis  praeferendaj  sint;  aliistamen  quibuscumque 
virtutibus  dona  quae  vires  animae  in  comparatione  ad  Spiritum  sanctum  moventem 
perficiunt,  sunt  potiora. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  lvii,  lviu 
etLxii),  virtutes  in  tria  genera  distinguuntur :  Sunt  enim  quaedam  virtutes 
theologicae,  quaedam  intellectuales,  qusedam  morales.  Virtutes  quidem 
theologicae  sunt  quibus  mens  humana  Deo  conjungitur;  virtutes  autem 
intellectuales  sunt  quibus  ratio  ipsa  perficitur;  virtutes  autem  morales 
sunt  quibus  vires  appetitivae  perficiuntur  ad  obediendum  rationi.  Dona 
autem  Spiritus  sancti  suntquibus  omnes  vires  animae  disponuntur  ad  hoc 
quod  subdantur  motioni  divinae.  Sic  ergo  eadem  vidctur  esse  comparatio 
donorum  ad  virtutes  theologicas,  per  quas  homo  unitur  Spiritui  sancto 
moventi,  sicut  virtutum  moralium  advirtutes  intellectuales,  per  quasper- 
ficitur  ratio  quae  est  virtutum  moralium  motiva.  Unde,  sicut  virtutes  in- 
tellectuales  praeferuntur  virtutibus  moralibus,  et  regulant  eas;  ita  virtutes 
theologicae  praeferuntur  donis  SpiritOs  sancti,  et  regulant  ea.  Unde  Grego- 
rius  dicit  (Moral.  lib.  i,  cap.  \%  in  fine),  quod  «  neque  ad  denarii  perfec- 
tionem  septem  filii,  »  id  est,  septem  dona,  «  perveniunt,  nisi  in  fide,  spe 
et  charitate  fiat  omne  quod  agunt.  »  Sed  si  comparemus  dona  ad  alias  vir- 
tutes  intellectuales  vel  morales,  dona  praeferuntur  virtutibus,  quia  dona 
perficiunt  vires  animae  in  comparatione  ad  Spiritum  sanctum  moventem; 
virtutes  autem  perficiunt  vel  ipsam  rationem,  vel  alias  vires  in  ordine  ad 
rationem.  Manifestum  estautemquod  ad  altiorem  motorem  oportet  majori 
perfectione  mobile  esse  disposilum.  Unde  perfectiora  sunt  dona  virtutibus. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  charitas  est  virtus  theologica,  de  qua 
concedimus  quod  sit  potior  donis. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  aliquid  est  prius  altero  dupliciter  :  uno 
modo  ordineperfectionis  et  dignitatis ;  sicut  dilectio  Dei  estpriordilectione 
proximi;  et  hocmodo  dona  sunt  priora  virtutibus  intellectualibus;  poste- 
riora  ver6  virtutibus  theologicis.  Alio  modo  ordine  generationis  seu  dispo- 
sitionis;  sicut  dilectio  proximi  praecedit  dilectionem  Dei  quanttim  ad  ac- 
tum;  et  sic  virtutes  morales  et  intellectuales  praecedunt  dona,  quia  per 
hoc  quod  homo  bene  se  habet  circa  rationem  propriam  disponitur  ad  hoc 
qu6d  se  bene  habeat  in  ordine  ad  Deum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  sapientia  et  intellectus,  et  alia  hujusmodl, 
sunt  dona  SpiritOs  sancti,  secundtim  qu6d  per  charitatem  informantur, 
quae  non  aglt  perperam,  ut  dicitur  (1.  Corinth.  xiii,  4).  Et  ideo  sapientia  et 
intellectu,  et  aliis  hujusmodi  nullus  male  utitur,  secundtim  qu6d  sunt 
dona  SpiritOs  sancti.  Sed  ad  hoc  quod  a  charitatis  perfectione  non  rece- 


QU.^ST.  LXIX,  ART.  I.  187 

lant,  unum  ab  altero  adjuvatur.  Et  hoc  est  quod  Gregorius  intendil 
licere. 

QU^STIO  LXIX. 

DE  BEATITUDINIBUS,  IN  QUATUOR  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  bealitudinibus;  et  circa  hoc  quzeruntur  quatuor: 
•Utrum  bcalitudines  a  donis  et\irtulibus  distinguanlur.  —  2°  De  pra^miis  beati- 
Qdinum,  ulrum  pertineant  ad  hanc  vitam.  —  3"  De  numero  beatiludinum.  — 4°  De 
onvenientia  prcTmiorum  quae  eis  attnbuuntur. 

LRTICULUS  I.  —  UTRUM  beatitudlnes  distinguantur  a  virtutibus  et  donis. 

De  his  etlam  iQfra,  qusest  LXX,  art.  2  corp.  et  Scnt.  ni,  dlst.  ^,  qusest.  i,  art.  4,  et  Isa.  XI ,  lect.  4, 

et  Matlh.  v. 

Ad  primum  sic  proceditur.  4.  Videtur  qu6d  beatitudines  a  virtutibus  et 
ionisnon  distinguantur.  Augustinus  enim  (De  Serm.  Dom.  in  monte,  lib.  i, 
ap.  4,  k  princ.jattribuitbeatitudines  (Malth.  v)  enumeratas  donis  SpiritCis 
ancti.  Ambrosius  autem  super  Lucam  (cap.  6,  sup.  illud :  Beati  pauperes) 
ttribuit  beatitudines  ibi  enumeratas  quatuor  virtutibuscardinalibus.  Ergo 
eatitudines  non  distinguuntur  a  virtutibus  et  donis. 

2.  Pi'a2terea,  humanae  voluntatis  non  est  nisi  duplex  regula,  scilicet  ratio 
t  lex  aeterna,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xix,  art,  3  et  4).  Sed  vhlutes 
erficiunt  hominem  in  ordine  ad  rationem,  dona  autem  in  ordine  ad  le- 
em  aeternam  Spiritus  sancti,  ut  ex  dictis  patet  (quaest.  lxviii,  art.  1).  Ergo 
on  potest  esse  aliquid  aliud  pertinens  ad  rectitudinem  voluntatis  humanse 
raeter  virtutes  et  dona.  Non  ergo  beatitudines  ab  eis  distinguuntur. 

3.  Praeterea,  in  cnumeratione  beatitudinum  ponitur  mitilas  et  justitia  et 
■lisericordia,  quae  dicuntur  esse  quaedam  virtutes.  Ergo  beatitudines  non 
istinguuntur  a  donis  et  virtutibus. 

Sed  confra  est,  qu6d  quaedam  enumerantur  inter  beatitudines,  quae  nec 
unt  virtutes  nec  dona,  sicut  paupertas  et  luctus  et  pax.  Differunt  ergo 
eatitudines  a  virtutibus  et  a  donis. 

CONCLUSIO.  —  Beatitudines  distinguuntur  a  virtutibus  et  donis,  sicut  actus  dis- 
nguunturab  habilibus. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicutsupra  dictum  est  (quaest.  ii  et  iii),  bea- 
tudo  est  uitimus  finis  humanae  vitae.  Dicitur  enim  aliquis  jam  finem  ha- 
srepropter  spemfinis  obtinendi.  Unde  et  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  i, 
ip.  9,  ad  fin.),  qu6d  « pueri  dicuntur  beati  propter  spem;  »  et  Apostolus 
icit  (Rom.  vin,  54) :  Spe  salvi  facti  svmus.  Spes  autem  de  fine  consequendo 
isurgit  ex  hoc  qu6d  aliquid  convenienter  movetur  ad  finem,  et  appropin- 
Liat  ad  ipsum;  quod  quidem  fit  per  aliquam  actionem.  Ad  finem  autem 
3atitudinis  movetur  aliquis  et  appropinquat  per  operationes  virtutum,  et 
raecipue  per  operationes  donorum,  si  loquamur  de  beatitudine  aeterna,  ad 
jamratio  non  sufficit,  sed  in  eam  inducitSpiritus  sanctus,  ad  cujusobe- 
entiam  et  sequelam  per  dona  perficimur.  Et  ideo  beatitudines  distin- 
lunlur  quidem  a  virtutibus  et  donis,  non  sicut  habitus  ab  eis  distincti, 
id  sicut  actusdistinguuntur  ab  habitibus  (i), 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  Augustlnus  et  Ambrosius  attribuunt 
jatitudines  donis  et  virtutibus,  sicut  actus  attribuuntur  habilibus.  Dona 
item  sunt  eminentiora  virtutibus  cardinalibus,  ut  supra  dictum  est 
ua3st.  Lxviii,  art.  8).  Etideo  Ambrosius  exponens  beatitudines  turbispro- 

\)  Hlnc  beatituJincs  (licl  possunt  operaquee-  quatenus  pcculiarl  quadam  ralione  conducunl 
n   cxipiia  virtutum  ac  Fr^cipue  donorum .     '  ad  veramaccoeiestcmheatltudinemadipiscendam- 


188  QU.EST.  LXIX,  ART.  1  ET  II. 

positas,  attribuit  eas  virtutibus  cardinalibus ;  Augustinus  autem  exponens 
beatitudines  discipulis  propositas  in  monte,  tanquam  perfectioribus,  attri- 
buit  eas  donis  SpiritCis  sancti. 

Ad  secundum  dicendiim,  quod  ratio  illa  probat  quod  non  sunt  alii  habi- 
tus  rectificantes  humanam  vitam  praeter  virtutes  et  dona. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  mititas  accipitur  pro  actu  mansuetudinis. 
Et  similiter  dicendum  est  de  justitia  et  misericordia.  Et  quamvis  haec  vi- 
deantur  esse  virtutes,  attribuuntur  tamon  donis,  quia  etiam  dona  perfi- 
ciunt  homines  circa  omnia  circa  quae  perficiunt  virtutes,  ut  dictmn  est 
(quaest.  Lxvni,  art.  4). 

ARTICULUS  II.    —   CTRUM  PBiEMIA  QUiE   ATTRIBUUNTUR  BEATITUDINIBUS , 

AD  IIANC   VITAM   PERTINEANT. 

De  his  etiam  2  2 ,  quaest.  Viii,  art.  5  ,  et  Matth.  V. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Yidetur  quod  prsemia  quae  attribuunlur 
beatitudinibus,  non  pertineant  ad  hanc  vitam.  Dicuntur  enim  aliqui  beati 
propter  spem  praemiorum,  ut  dictum  est  (art.  praec).  Sed  objectum  spei 
beatitudo  est  futura.  Ergo  praemia  ista  pertinent  ad  vitam  futuram. 

2.  Praeterea  (Luc.  vi),  ponuntur  qusedam  poense  per  oppositum  ad  beati- 
tudines,  ciim  dicitur:  ^a?  whis  qui  estis  saturati,  quia  esurietis;  vx  vobis 
quiridetis  nunc,  quia  lugebifis  et  flebitis.  Sed  istse  poense  non  intejliguntur 
in  hac  vita,  quia  frequenter  homines  in  hacvitanon  puniuntur,  secundum 
illud  (Job,  XXI,  13) :  Ducunt  in  bonis  dies  suos.  Ergonec  praemia  beatitudi- 
num  pertinent  ad  hanc  vitam. 

3.  Prseterea,  regnum  coelorum,  quod  ponitur  prsemium  paupertatis,  est 
beatitudo  coelestis,  ut  Augustinus  dicit  (De  civit.  Dei,  hb.  xix,  quid  simile 
habet  cap.  4  et  20,  sed  melius  de  Serm.  Dom.  in  monte,  Ub.  i,  cap.  1).  Plena 
etiam  saturitas  nonnisi  in  futura  vita  habetur,  secundum  illud  (Psal.  xvi, 
15) :  Satiabor,  ciim  apparuerit  gloria  tua.  Visio  etiam  Dei,  et  manifestatio 
filiationis  divinae  ad  vitam  futuram  pertinent,  secundum  illud  (Joan.  iii,2) : 
Nunc  filii  Dei  sumus,  et  nondum  apparuit  quid  erimus  :scimus  quoniam  cum 
apparuerit^  similes  ei  erimus,  quoniam  videbimus  eum  sicuti  est.  Ergo  praj- 
mia  illa  pertinent  ad  vitam  futuram. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit(De  Sermone  Domini  in  monte,  lib.  i, 
cap.  4,  versiis  fin.) :  «  Ista  quidem  in  hac  vitacompleri  possunt,  sicutcom- 
pleta  in  Apostolisesse  credimus ;  nam  illa  omnimoda  et  in  angelicam  formam 
mutatio,  quae  post  hanc  vitam  promittitur,  nullis  verbis  exponi  potest.  » 

CONCLUSIO.  —  Omnia  quae  in  beatitudinibus  ponunlur  tanquam  praemia, 
possunt  esse  vel  ipsa  bealiludo  perfecta,  et  sic  ad  fuluram  vitam  pertinent;  vel  ah- 
qua  beatitudinis  inchoatio,  et  sic  ad  praisentem  vitam  spectant. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  ista  pra^mia  expositores  sacrae  Scripturae 
diversimod^  sunt  locuti :  quidani  enim  omnia  ista  prsmia  ad  futuram 
beatitudinem  pertinere  dicunt,  sicut  Ambrosius  super  Lucam  (cap.  6,  sup. 
illud  :  Beatipauperes).  Augustinus  ver6  (loc.  sup.  cit.)  dicit  ea  ad  praesen- 
tem  vitam  pertinere.  Chrysostomus  autem  in  suis  homiliis  (hom.  xv  in 
Matth.  a  priiic),  quadam  eorum  dicit  pertinere  ad  futuram  vitam, 
quaedam  autcm  ad  pra^sentem.  Ad  cujus  evidentiam  considerandum  est 
qu(Vl  spes  futura)  beatitudinis  potest  esse  in  nobis  propter  duo :  prim6 
quidem  propter  aliqiiam  pra^parationem  vel  dispositioncm  ad  futuram 
beatitudinem,  quod  est  per  modum  meriti;  alio  modo  per  quamdam 
inchoationem  imperfectam  futurce  beatitudinis  in  viris  sanctis  etiam 
in  hac  vita.  Aliter  enim  habetur  spes  fructificationis  arboris,  ciiin  virescit 
frondibus;  et  aliter,  cum  jam  primordia  fructuum  incipiunt  apparere.  Sic 


QVJEST.  LXIX,  ART.  II  ET  III.  18S 

igitur  ea  quae  in  beatiludinibus  tanguntur  tanquam  merita  (i),  sunt  qua^- 
dam  praeparationes  vel  dispositianes  ad  beatitudinem  vel  perfectam  vel  in- 
choatam;  ea  ver6  quae  ponuntur  tanquam  prsemia,  possunt  esse  vel  ipsa 
beatitudo  perfecta,  et  sic  pertinent  ad  futuram  viiam ;  vel  aliqua  inchoatio 
beatitudinis,  sicut  est  in  viris  perfectis,  et  sic  pra^mia  pertinent  ad  prae- 
sentem  vitam.  Cum  enim  aliquis  incipit  proficere  in  actibus  virtutum  et 
donorum,  potest  sperari  de  eo  quod  perveniet  ad  perfectionem  viae  et  ad 
perfectionem  patricE. 

Xd.primum  ergo  dicendum,  qu6d  spes  est  de  futura  beatiludine  sicut  de 
ultimo  fine ;  potest  etiam  esse  de  auxilio  gratiae,  sicut  de  eo  quod  ducit  ad 
Qnem,  secundum  illud  (Psal.  xxvii,  7} :  /w  Deo  speravit  cor  meum,  et  adju- 
tus  sum. 

Ad  secvttdum  dicendum,  qu6d  mali,  etsi  interdum  in  hac  vita  tempora- 
les  poenas  non  patiantur,  patiuntur  tamen  spirituales.  Unde  Augustinus 
dicit  (Confess.  Ub.  i,  cap.  12,  in  fine) :  «  Jussisti,  Domine,  et  sic  est,  ut 
poena  sibi  sit  inordinatus  animus.  »  Et  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  ix, 
cap.  4,  sub  fin.),  de  malis,  qu6d  «  contendit  ipsorum  anima,  hoc  quidem 
tiuc  trahit,  illud  autem  illuc;  »  et  postea  concludit:  «  Si  autem  sic  mise- 
pum  estmalum  esse,  fugienda  est  malitia  intense.  »  Et  similiter  6  converso 
boni,  etsi  in  hac  vita  quandoque  non  habeantcorporaliapraemia,  nunquam 
Lamen  deficiunt  a  spiritualibus  etiam  in  hac  vita,  secundum  iilud  (Matth. 
ux,  XXIX,  et  Marc.  x,  30) :  Centuplum  accipietis....  etiam  in  hoc  sxculo. 

Ad  ^erfiMmdicendum,  quodomniailla  praemia  perfecte  quidem  consum- 

mabuntur  in  vita  futura,  sed  interim  etiam  in  hac  vita  quodammodo  in- 

choantur.  Nam  regnum  coelorum,  ut  Augustinus  dicit  (loc.  cit.  in  corp.), 

potest  intelligi  perfectae  sapientiae  initium,  secundiim  qu6d  incipit  in  eis 

spiritus  regnare.  Possessio  etiam  terrae  significat  affectum  bonum  animae 

juiescentis  per  desiderium  in  stabilitate  haereditatis  perpetuae  per  terram 

ignificatae.  Consolantur  autem  in  hac  vita,  Spiritum  (2)  sanctum,  qui  Pa- 

acletus  (3),  (id  est,  consolator)  dicitur,  participando.  Salurantur  etiam  in 

lac  vita  illo  cibo  de  quo  Dominus  dicit  (Joan.  iv,  34) :  Meus  cibus  estutfaciam 

oluntatem  Patris  mei.  In  hac  etiam  vita  consequuntur  homines  miseri- 

ordiam  Dei;  in  hac  etiam  vita,  purgato  oculo  per  donum  intellectiis, 

)eus  quodammodo  videri  potest;  simihter  etiam  in  hac  vita  qui  motus 

uos  pacificant  ad  similitudinem  Dei  accedentes  filii  Dei  nominantur.  Ta- 

cen  haec  perfectitis  erunt  in  patria. 

ARTICULUS  IIL  —  utrum  convenienter  enumerextur  beatitudines. 

De  his  etiam  Sent.  m,  dist.  54,  quaest.  i,  art.  4. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  inconvenienter  enumerentur 
jeatitudines.  Attribuuntur  enim  beatitudines  donis,  ut  dictum  est  (art.  1 

(1)  Nicolai,  maleria.  postquani  ab  ipsorum  oculis  ipse  in  coslum  as- 

(2)  Al.  per  Spiritum.  cendit.  Alii  ParacHtum  latine  oratorem,  vel  ad 
(5)  Maltliias  Martinius,  vir  doctns  sed  acatho-        vocatum  interprctantur.  Ipsc  enim   dicit,    ipse 

cus,  i:i  Lexico  phi^oiogico,  tom.  II ,  p.  4&4,  docet,  per  ipsum  datnr  sermo  Sapienfise,  al)  ipso 

llt.  Amstelod.  UOo  fol.  ad  hanc  vocem  haec  sacra  Scriptura  inspirala  est.  Hoc  sensu  dicitur 

abet  ei  Papia  :  Paraclilus,  7r««a///3ro?  grajcc  Paraclilus  ctiam  Christus,  qnia  ipse  pro  nobis 

7:y.pv.,  apud  ,  ct  /a^.sw)  per  syncopen  y.Xzu,  interpellat  apud  Patrem.  Hinc  ep.  l  Joan.  c  2, 

)care,  hoc  est  Tocare  apnd  se,  advocare,  latine  v.  \  dicitur  :  Si  quis  peccaverit,  advocatum 

;r6  consolator,  vel   exhortator  dicitur.  Para-  (in   gra;co  tcxtu  Trapax/v^ros)  habemiis  apud 

itus  propterea  nominalur  Spiritus  sanclus,  id  Palrem  Jesum  Chrislum  juslum.  Ex  quibns 

t  consolator,  qnia  ,  quos  roplm'it,  conso'atur,  patet,  Paracletum  vel  P araclitum  {hoc  enim 

amittentes  {«•mpornlia.  aeterna  gaude.mt  la;ti-  diffcrt  juxta  variam  pronunciationem  litlerae  r 

1.  ParaclesTs  graece,  latine  consolatioappcllatur.  perc<.veH)unameanulemquc  essevocem,  cui  du- 

ristus  rnim  lugentibus  Apostolis  cam  misit,  plex  inest  sensus  consolatoris  et  advocati(E.  P.). 


190  QU.^ST.  LXIX,  ART.  in. 

hujus  qusest.  ad  i).  Donorum  autem  quaedam  peitinent  ad  vitam  contem- 
plativam,  scilicet  «  sapientia  et  intellectus.  »  Nulla  autem  beatitudo  poni- 
tur  in  actu  contemplationis,  sed  omnes  in  his  quae  pertinent  ad  vitam  acti- 
vam.  Ergo  insufflcienter  beatitudines  enumerantur. 

2.  Praeterea,  ad  vitam  activam  non  soliim  pertinent  dona  exequentia, 
sed  etiam  qusedam  dona  dirigentia,  ut  scientia  et  consilium.  Nihil  autem 
ponitur  inter  beatitudines  quoddirecte  ad  actam  scientiae  vel  consilii  per- 
linere  videatur.  Ergoinsufficienterbeatitudines  enumerantur. 

3.  Praeterea,  inter  dona  exequentia  in  vita  activa  timor  ponitur  ad  pau- 
pertatem  pertinere;  pietas  autem  videtur  pertinere  ad  bealitudinem  mise- 
ricordiae.  Nihii  autem  ponitur  directead  fortitudinem  pertinens.  Ergoin- 
sufflcienter  enumerantur  beatitudines. 

4.  Praeterea,  in  sacra  Scriptura  tanguntur  multae  alise  beatitudines, 
sicut  (Job  V,  17}  dicitur :  Beatus  homo  qui  corripiiur  d  Deo;  et  sic  (Psal.  i,  1) 
dicitur  :  Beatus  vir  qui  non  abiit  in  consilio  impiorum;  et  (Proverb.  iii,  13) : 
Beatus  vir  qui  invenit  sapientiam,  Ergo  insufflcienter  beatitudines  enu- 
merantur. 

5.  Sed  contra,  videtur  qu6d  superflu^  enumerentur.  Sunt  enim  septem 
dona  Spiritiis  sancti :  beatitudines  autem  tanguntur  octo. 

6.  Practerea  (Luc.  vi),  ponuntur  quatuor  tantum  beatitudines.  Superflu6 
ergo  enumerantur  septem  vel  octo  (Matth.  v). 

GONCLUSIO.  —  Convenienti  quodam  numero  expressae  fuerunt  beatitudines acti- 
bus  virtutum  et  donis  respondentes  (Matth.  cap.  5). 

Respondeo  dicendum  quod  beatitudines  istae  convenlentissim^  enume- 
rantur.  Ad  cujus  evidentiam  est  consfderandum  quod  triplicem  beatitudi- 
nem  aliqui  posuerunt.  Quidam  enim  posuerunt  beatitudinem  in  vita  vo- 
luptuosa,  quidam  in  vita  activa,  quidam  vero  in  vita  contemplativa.  Hae 
autem  tres  beatitudines  diversimode  se  habent  ad  beatitudinem  futuram, 
cujus  spe  dicimur  hicbeati.  Nam  beatitudo  voluptuosa,  quia  falsa  est,  etra- 
tioni  contraria,  impedimentum  est  beatitudinis  futurse.  Beatitudo  ver6  ac- 
tivse  vitae dispositiva  est ad  beatitudinem futuram.  Beatitudo  autem contem- 
plativa,  slsitperfecta,  estessentialiter  ipsafuturabeatitudo;  si  autem  est 
imperfecta,  est  qua^dam  inchoatio  ejus.  Et  ideo  Dominus  primo  quidem  po- 
suit  quasdam  beatitudines  quasi  removenles  impedimentum  voluptuosa^ 
beatitudinis.  Consistit  enim  voluptuosa  vita  in  duobus :  prim6  quidem  in 
affluentia  exteriorum  bonorum,  sive  sint  divitiae,  sive  sint  honores;  k  qul- 
bus  quidem  retrahitur  homo  per  virtutem,  sic  ut  moderate  eis  utatur;  per 
donum  autem  excellentiori  modo,  ut  scilicet  homo  totaliter  ea  contemnat. 
Uiide  prima  beatitudo  ponitur  (Matth.  v) :  Beati  pauperes  spiritu;  quod  po- 
test  referri  vel  ad  contemptum  divitiarum,  vel  ad  contemptum  honorum, 
quod  fit  per  humilitatem.  Secund6  vero  voluptuosa  vita  consistit  in  se- 
quendo  proprias  passiones  sive  irascibilis,  sive  concupiscibilis.  A  sequela 
autem  passionumirascibilisretrahit  virtus,  ne  homo  in  eis  superfluat  se- 
cundum  rcgulam  rationis;  donum  autem  excellenliori  modo,  ut  scilicel 
homo  secundum  voluntatem  divinam  totaliter  ab  eis  tranquillus  reddatur; 
unde  secunda  beatitudo  ponitur :  Beati  mites,  A  sequela  ver6  passionum 
concupiscibilis  retrahit  virtus,  moderatd  hujusmodi  passionibus  utendo; 
donum  ver6  eas,  si  necesse  fuerit,  totaliter  abjiciendo;  quinimo,  si  neces- 
sarium  fuerit,  voluntarium  luctum  assumendo.  Unde  tertia  beatitudo  po- 
nitur :  Beaii  qui  lugent,  Activa  vero  vita  in  his  consistit  praecipue  quaj 
proximis  exhibemus  vel  sub  ratione  debiti,  vel  sub  ratione  spontanei  be- 
neficii. Et ad  primnm quidcm  nosvirtus  disponit,  utea  qua;  deljemus  proxi- 


QU^ST.  LXIX,  ART.  III.  i9i 

mis,  non  recusemus  exhibere,  quod  pertinet  ad  justitiam;  donum  autem 
ad  boc  ipsum  abundantiori  quodam  affectu  nos  inducit,  ut  scilicet  fer- 
venti  desiderio  opera  juslitiae  impleamus,  sicut  ferventi  desiderio  esuriens 
et  sitiens  cupit  cibum  vel  potum.  Unde  quarta  bealitudo  ponitur  :  Beati 
qui  esuriunt  et  sitiunt  jusiitiam.  Circa  spontanea  vero  dona  nos  perficit 
virtus,  ut  illis  donemus  quibus  ratio  dictat  esse  donandum,  pat^  amicis 
aut  aliis  nobisconjunctis;  quod  pertinet  ad  virtutem  liberalitatis ;  sed  do- 
num  propter  Dei  reverentiam  solum  necessitatemconsiderat  in  his  quibus 
gratuita  beneficia  praeslat.  Unde  dicitur  (Lucae  xiv,  i2) :  Ciim  facis  pran- 
dium  aut  coe?iam,  noli  vocare  amicos  aut  fratres  tuos,  etc,  sed  voca  pau~ 
peres  et  debiles,  etc,  quod  proprie  est  misereri.  Et  ideo  quinta  beatitudo 
ponitur :  Beati  misericordes.  Ea  ver6  quae  ad  contemplativam  vitam  perti- 
nent,  vel  suntipsa  beatitudofinalis,  vel  aliqua  inchoatio  ejus;  et  ideo  non 
ponuntur  inbeatitudinis  tanquammerita,  sed  tanquam  praemia.  Ponuntur 
autem  tanquam  merita  effectus  activae  vitae,  quibus  homo  disponitur  ad 
contemplativam  vitam.  Effectus  autem  activae  vitae,  quanttim  ad  virtutes  et 
dona,  quibus  homo  perficitur  in  seipso,  est  munditia  cordis,  ut  scilicet 
mens  hominis  passionibus  non  inquinetur.  Unde  sexla  beatitudo  ponitur: 
Beati  mundo  corde.  Quantum  vero  ad  virtutes  et  dona  quibus  homo  perfi- 
citur  in  comparatione  ad  proximum,  effectus  activse  vitae  est  pax,  secun- 
dirni  iliud  (Isaiae  xxxn,  i7) :  Opus  justitix  pax,  Et  ideo  septima  beatitudo 
ponitur  :  Beati  pacifici. 

Ad  priinum  ergo  dicendum,  qu6d  actus  donorum  pertinentium  ad  vitam 
activam  exprimuntur  inipsis  meritis;  sedactusdonorumpertinentium  ad 
vitam  contemplativam  exprimuntur  in  praemiis,  ratione  jam  dict^  (corp. 
art.).  Videre  enim  Deum  respondet  dono  intellectus,  et  conformari  Deo  qu&- 
dam  filialione  adoptiva  pertinet  ad  donum  sapientiae. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  in  his  quae  pertinent  ad  activam  vitam, 
cognitio  non  quaeritur  propter  seipsam,  sed  propter  operationem,  ut  etiam 
Philosophus  dicit  (Ethic  lib.  ii,  cap.  2,  in  princ).  Et  ideo  quia  beatitudo 
aliquid  ultimum  importat,  non  computantur  inter  beatitudines  actus  dono- 
rum  dirigentium  in  vita  activa,  quos  scihcet  eliciunt;  sicut  consiliari  est 
actus  consilii,  et  judicare  est  actus  scientiae;  sed  magis  attribuuntur  eis 
actus  operativi,  in  quibus  dirigunt  (i);  sicut  scientiae  lugere,  et  consilio 
misereri. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  in  attributione  beatitudinum  ad  dona  pos^ 
sunt  duo  considerari:  quorum  unum  est  conformitas  materiae;  et  secun- 
diim  hoc  primae  omnes  quinque  beatitudines  possunt  attribui  scientiae  et 
consilio  tanquam  dirigentibus ;  sed  inter  donaexequentia  distribuuntur  (2) ; 
ita  scilicet  qu6d  esuries  et  sitis  justitiae,  et  etiam  misericordia  pertineant 
ad  pietatem,  quae  perficit  hominem  in  his  quae  sunt  ad  alterum ;  mititas  au- 
tem  ad  fortitudinem.  Dicit  enim  Ambrosius  super  Lucam  (cap.  6,  super  il- 
ud :  Beati  pauperes)^  qu6d  u  fortitudinis  est  iram  vincere,  indignatiooem 
cohibere;  »  est  enim  fortitudo  circa  passiones  irascibilis.  Paupertas  vero 
et  luctus  pertinent  ad  donum  timoris,  quo  homo  se  retrahit  k  cupiditatibus 
et  delectationibus  mundi.  Alio  modo  possumus  in  his  beatitudinibus  con- 
siderare  motiva  ipsarum;  et  sic  quantum  ad  aliquaeorum  oportet  aliter 
attribuere  :  praecipue  enim  ad  mansuetudinem  movet  reverentia  adDeum, 
quae  pertinet  ad  pietatem ;  ad  lugendum  autem  movet  praecipu6  scientia 

'_{)  Ita  codd.  Tarrac.  et  Alcan.Edit.  passim,  (2)  Ita  cod.  Alcan.  et  edili  passim.  Garcia,  cx 

iir^guniur.  cod.  Tarrac,  attribuuntur. 


192  QUiEST.  LXIX,  ART.  III  ET  IV. 

per  quam  homo  cognoscit  defectus  suos  et  rerum  mundanarum,  secundtim 
ifilud  (Eccl.  I,  48) :  Qui  addit  scientiam,  addit  et  dolorem ;  ad  esuriendum 
autem  justitiae  opera  pra^cipue  movet  animi  fortitudo;  ad  miserendum 
ver6  praecipu^  movet  consilium  Dei,  secundiim  illud  (Dan.  iv,  24):  Consi- 
liummeum  regiplaceat;  peccata  tua  eleemosynis  redime,  et  iniquitates  tiias 
misericordiis  pauperum.  Et  hunc  modum  attributionis  sequitur  Augustinus 
(De  Serm.  Domini  in  monte,  hb.  i,  cap.  4). 

Ad  quartum  dicendum,  qu5d  necesse  est  beatitudines  omnes  quae  in  sa- 
cra  Scriptura  ponuntur,  ad  has  reduci  vel  quantiim  ad  merita,  vel  quan- 
tfim  ad  piaemia,  quia  necesse  est  quod  omnes  pertineant  aliquo  modo  ad 
vltam  activamvel  advitamcontemplativam.  Undequod  dicitur  :2?ea/Ms  vir 
qui  corripitur  d  Domino^  pertinet  ad  beatitudinem  luctus ;  quod  vero  di- 
citur :  Deatus  vir  qui  non  abiit  in  consitioimpiorumy  pertinet  ad  munditiam 
cordis  :  quod  ver6  dicitur :  Beatus  vir  qui  invenit  sapientiam^  pertinet  ad 
praemium  septimae  beatitudinis.  Et  idem  patet  de  omnibus  aliis  quae  pos- 
sunt  induci. 

Ad  quintum  dicendum,  quod  octava  beatitudo  est  quaedam  confirmatio 
ct  manifestatio  omnium  praecedentium.  Ex  hoc  enim  quod  aliquis  estcon- 
firmatus  in  paupertate  spiritCis  et  mititate,  et  aliis  sequentibus,  provenit 
quod  ab  his  bonispropter  aliquam  persecutionem  non  recedit.  Undeoctava 
beatitudo  quodammodo  ad  septem  praecedentes  pertinet. 

Ad  sextum  dicendum,  quod  Lucas  narrat  sermonom  Domini  factum  esse 
ad  turbas.  Unde  beatitudines  enumerantur  ab  eo  secundum  capacitatem 
turbarum,  quae  solam  voluptuosam  et  temporalem  et  terrenam  beatitudi- 
nem  noverunt.  Unde  Dominus  per  quatuor  beatitudines,  quatuor  excludit 
qu3e  ad  prsedictam  beatitudinem  pertinere  videntur.  Quorum  primum  est 
abundantia  bonorum  exteriorum;  quod  excludit  per  hoc  quoddicit :  Beati 
pauperes.  Secundtim  est  quod  sit  bene  homini  quantum  ad  corpus  in  cibis, 
et  potibus,  et  aliis  hujusmodi  :  et  hoc  excludit  per  secundum  quod  ponit: 
Beati  qui  esuritis.  Tertium  est  qu5d  sit  homini  benequantum  ad  cordisju- 
cunditatem,  et  hoc  excludit  terti5  dicens :  Beati  qui  nunc  fletis.  Quartum 
est  exteiior  hominum  favor;  et  hoc  excludit  quart5  dicens;  Beatieritis 
cum  vos  oderint  homines.  Et,  sicut  Ambrosius  dicit  (loc.  sup.  cit.),  «  pauper- 
tas  pertinetad  temperantiam,  quae  illecebrosa  nonquoerit;  esuries  adjusti- 
tiam,  quia  qui  esurit,  compatitur,  et  compatiendo  largitur;  fletusad  pru- 
dentiam,  cujus  est  flere  occidua;  pati  odium  hominum,  ad  fortitudinem. » 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  pr^mia  beatitudinum  convenienter  enumerentur. 
Dc  his  etiam  Scot.  III,  dist.  54,  qusest.  I,  art.  4. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  4.  Videtur  quod  praemia  beatitudinum  incon- 
venienter  enumerentur.  In  regno  enim  coelorum,  quod  est  vita  aeterna, 
bona  omnia  continentur.  Posito  ergo  regno  coelorum,  non  oportuit  alia 
praeniia  ponere. 

2.  Praeterea,  regnum  coelorum  ponitur  pro  praemio  et  in  prima  beatitu- 
dine  et  in  octava.  Ergoeadem  rationedebuitponi  in  omnibus. 

3.  Praeterea,  in  beatitudinibus  proceditur  ascendendo,  sicut  Augustinus 
dicit  (De  Serm.  Domini  in  monte,  lib.  i,  cap.  4,  in  princ).  In  praemiis  autem 
videtur  procedi  desccndendo ;  nam  possessio  terrae  est  mintis  quam  re- 
gnum  coelorum.  Ergo  inconvenienter  hujusmodi  praemiaassignantur. 

Sed  contra  est  auctoritas  ipsius  Domini  praemia  hujusmodi  proponentis. 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  in  beatitudinum  enumeratis  pricmiis,  evangelista  con- 
venienliam  ad  merita  quibus  praemia  tribuuntur,  observavit;  beatitudinum  pramia 
convenientissime  expressa  esse  fatendum  est. 


QU.EST.  LXIX,  ART.  IV.  193 

Respondeo  dicendiim  qiiod  praemia  ista  convenientissime  assignantur, 
considerata  conditione  beatitudinum  secundum  tres  beatitudines  supra  as- 
signatas  (art.  praBc).  Tres  enim  primaibeatitudines  accipiuntur  per  retrac- 
tionem  ab  his  in  quibus  voluptuosa  beatitudo  consistit,  quam  homo  desi- 
derat,  qua^rens  id  quod  naturahter  desideratur,  non  ubi  quaerere  debet, 
sciUcet  in  Deo,  sed  in  rebus  temporahbus  et  caducis ;  et  ideo  praemia  trium 
primarum  beatitudinum  accipiuntur  secundumea  quae  in  beatitudineter- 
rena  aliqui  quiierunt.  Qua^runt  enim  homines  in  rebus  exterioribus,  scili- 
cet  divitiis  et  honoribus,  excellentiam  quamdam  et  abundantiam :  quo- 
rum  utrumque  importat  regnum  ccxilorum,  per  quod  homo  consequitur 
excellenliam  et  abundantiam  bonorum  in  Deo;  et  ideo  regnum  coelorum 
Dominus  pauperibus  spiritu  repromisit.  Qug^runt  autem  homines  feroces 
et  immites  per  litigia  et  bella  securitatem  sibi  acquirere,  inimicos  suos  des- 
truendo;  undeDominus  repromisit  mitibussecuramet  quietam  possessio- 
nem  terrie  viventium,  perquam  significatur  sohditas  aeternorum  bonorum. 
Quaerunt  item  homines  in  concupiscentiiset  delectationibus  mundi  habere 
consohitionem  contra  praesentis  vitae  labores;  et  ideo  Dominus  consolatio- 
nem  vitae  higentibus  repromittit. — Ahae  ver6  duaebeatitudines  pertinentad 
opera  activai  beatitudinisquae  sunt  opera  virtutum  ordinantium  hominem 
ad  proximum ;  a  quibus  operibus  ahqui  retrahuntur  propter  inordinatum 
amorem  proprii  boni ;  et  ideo  Dominus  attribuit  iila  praemia  his  beatitudi- 
nibus,  profter  quae  homines  ab  eis  discedunt.  Discedunt  enim  ahqui  ab 
operibus  justitiae  non  reddentes  debitum,  sed  potius  ahena  rapientes,  ut 
bonis  temporalibus  impleantur;  et  ideo  Dominus  esurientibus  justiliamsa- 
turitatem  repromisit.  Discedunt  etiam  aliqui  ab  operibus  misericordiae,  ne 
se  immisceant  miseriis  ahenis;  et  ideo  Dominus  misericordibus  repromit- 
tit  misericordiam  per  quam  ab  omni  miseria  hberentur. — Ahae  ver6  duae  ul- 
timae  beatitudines  pertinent  ad  contemplativam  fehcitatem  seu  beatitudi- 
nem;  et  ideosecundum  convenientiam  dispositionum  quae  ponuntur  in 
merito,  praemia  reddunlur.  Nam  munditia  ocuh  disponit  ad  clar6  viden- 
dum  ;  unde  mundis  corde  divina  visio  repromittitur.  Constituere  ver6  pa- 
cem  vel  in  seipso,  vel  inter  alios,  manifestat  hominem  esse  Dei  imitatorem, 
quiaest  Deus  unitatis  et  pacis;  et  ideo  pro  praemio  redditur  ei  gloriadivi- 
nae  iihationis,  quae  est  in  perfecta  conjunctione  ad  Deum  per  sapientiam 
consummatam. 

Ad  prlmum  ergo  dicendum,  qu6d  sicut  Chrysostomus  dicit  (hom.  xv  in 
Matth.,  ante  med.),  omnia  praemia  ista  unum  sunt  in  re,  scihcet  beatitudo 
aeterna,  quam  intellectus  humanus  non  capit;  et  ideo  oportuit  quod  per 
liversa  bona  nobis  nota  describeretur,  observata  convenientia  ad  merita, 
juibus  pnemiaattribuuntur. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d,  sicut  octava  beatitudo  estfirmitas  quae- 
lam  omnium  beatitudinum,  ita  debentur  ei  omnium  beatitudinum  prae- 
nia;  et  ideo  redit  ad  caput,  ut  inlelligantur  ei  consequenter  omnia 
)raemia  attribui.  — Vel  secundum  Ambrosium  (sup.  illud  Luc.  vi  :  Beati 
lauperes),  pauperibus  spiritu  repromittitur  regnum  coelorum  quanttim  ad 
jloriam  animae,  sed  passis  persecutionem  in  corpore  quantum  ad  glo- 
iam  corporis. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  etiam  praemia  secundiim  additionem  se  ha- 
ent  ad  invicem;  nam  plus  est  possidere  terram  regni  ccelorum,  quam 
impliciter  haljere;  multaenim  habeniusquae  non  firmiter  et  pacifice  pos- 

Iidemus.  Plus  est  etiam  consolari  in  regno,  quam  liabere  et  possidere; 
lulta  enim  cum  dolore  possidemus.  Plus  est  etiam  saturari,  quam  sim- 
III.  7 


194  QU^ST.  LXX,  ART.  I. 

pliciter  consolari;  nam.saluritas  abundanliam  consolationis  importat.  Mi- 
sericordia  vero  excedit  saturitatem ,  ut  plus  sciiicet  homo  accipiat  quam 
meruerit  vel  desiderare  potuerit.  Adliuc  autem  majus  est  Deum  videre ; 
sicut  major  est  qui  in  curia  regis  non  soliim  prandet,  sedetiam  faciem  regis 
videt;  summam  autem  dignitatem  in  domo  regia  fiUas  regis  habet  (1). 

QUiESTIO  LXX. 

DE  FRUCTIBUS  SPIRITUS  SANCTI,    IN    QUATUOR   ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  fructibus;  et  circa  hoc  quaeruntur  quatuor  :  1°  Utruni 
fructus  Spiritus  sancti  sint  actus.  —  2°  Utriim  differant  a  beatiludinibus.  — 3°  De 
eorum  numero.  —  4°  De  oppositione  eorum  ad  opera  carnis. 
ARTICULUS  1.  —  UTRUM  fructus  spiritus  sancti,  quos  apostolus  nominat  ad 

GALAT.   V,  SINT  ACTUS. 
De  bis  etiam  Gal.  \,  lect.  5. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Yidetur  quod  fructus  SpiritCis  sancti,  quos 
Apostolus  nominat(Gal.  v),  non  sint  actus.  Id  enim  cujus  est  alius  fructus, 
non  debet  dici  fructus;  sic  eiiim  in  infinitum  iretur.  Sed  actuum  nostro- 
rumest  aliquis  fructus ;  dicitur  enim  (Sap.  iii,  Ib) :  Bonorum  laborum  glo- 
riosus  est  fructus;  et  (Joan.  iv,  36)  :  Qui  metit;  mercedem  accipit ,  et  fruc- 
tum  congregat  in  vitam  xternam,  Ergo  ipsi  actus  nostri  non  dicuntur fructus. 

2.  Prseterea,  sicut  Augustinus  dicit  (De  Trinit.  lib.  x,  cap.  40,  paul6  a 
princ),  «  fruimur  cognitis,  in  quibus  voluntas  ipsa  delectata  conquiescit.  « 
Sed  voluntas  nostra  non  debet  conquiescere  in  actibus  nostris  propter  se. 
Ergo  actus  nostri  fructus  dici  non  debent. 

3.  Prseterea,  inter  fructus  Spiritus  sancti  enumerantur  ab  Apostolo  aliquae 
virtutes,  scilicet  charitas,  mansuetudo,  fides  et  castitas.  Virtutes  autem 
non  sunt  actus,  sed  habitus ,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lv,  art.  1).  Ergo 
fructiis  non  sunt  actus. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Matth.  xii,  33) :  Ex  fructibus  arbor  cognos- 
citur^  id  est,  ex  operibus  suis  homo,  ut  ibi  exponitur  a  Sanctis.  Ergo  ipsi 
actus  humani  dicuntur  fructus. 

CONCLUSIO.  —  Spirilus  sancti  fructus,  inquantum  ab  homine  non  quidem  secun- 
dum  facultatem  suae  rationis,  sed  secundiim  altiorem  vim,  quae  Spiritus  sancti  virtus 
est,  procedunt;  actus  humani  dici  possunt. 

Respondeo  dicendum  quod  nomen  fructus  a  corporalibus  ad  spiritualia 
est  translatum.  Dicitur  autem  in  corporalibus  fructus  id  quod  ex  planta 
producitur,  cum  ad  perfectionem  pervenerit,  etquamdam  in  se  suavitatem 
habet.  Qui  quidem  fructus  ad  duo  comparari  potest ;  scilicet  ad  arborem 
producentem  ipsum,  et  ad  hominem  qui  fructum  ex  arbore  adipiscitur. 
Secundum  hoc  igitur  nomen  fructus  in  rebus  spiritualibus  dupliciter  acci-  ■» 
pere  possumus  :  uno  modo,  ut  dicatur  fructus  hominis,  quasi  arboris,  id  H 
qaod  ab  eo  producitur;  alio  modo,  ut  dicatur  fructus  hominis  id  quod  ■ 
homo  adipiscitur.  Non  autem  onine  id  quod  adipiscitur  homo,  habet  ra- 
tionem  fructQs;  sed  id  quod  est  ultimum,  delectationemhabens.  Habet  enim 
homo  agrum  etarborem,  quae  fructus  non  dicuntur,  sed  solum  id  quod  est 
ultimum ,  quod  scilicet  ex  agro  et  arbore  homo  intendit  habere.  Et  secun- 


{■{)  Observanclura  cst,  ait  Sylvius,  quod  omnia 
illa  prseniia  quo;  beatis  addicuntur ,  sunt.unum 
in  re,  scilicet  vila  aelerna,  in  clara  Dei  visione 
consistens;  il!a  lanien  vita  recte  variis  noniini- 
bus  dcsignatur ,  ut  ita  et  ejus  magnitudo,  quam 


intellectus  noster  capere  non  potest,  varietatol 
vocabulorum  pluries  indicaretur,  et  per  diversal 
bona  nohis  nota  describcretur  niodus  quo  inp 
retributione  prseniii  coelcslis  servatur  convc-' 
nienlia  ad  meri(a. 


QU.EST.  LXX,  ART.  I  ET  II.  195 

dtim  hoc  friictus  hominis  dicitur  ultimus  hominis  finis,  quo  debet  frui. 
Si  autem  dicatur  fructus  hominis  id  quod  ex  homine  producitur,  sic  ipsi 
actus  humani  fructus  dicuntur.  Operatio  enim  est  actus  secundus  ope- 
rantis,  et  delectationem  habet,  si  sit  conveniens  operanti.  Si  igitur  operatio 
hominis  procedatab  homine  secundiim  facultatem  suae  rationis,  sic  dicitur 
esse  fructus  rationis;  si  vero  procedat  ab  homine  secundum  altiorem  vir- 
tutem,  quaeest  virtus  Spiritussancti,  sicdicituresse  operatiohominis  fruc- 
tus  Spiritus  sancti,  quasi  cujusdam  divini  seminis.  Diciturenim(Joan.  m,  9): 
Omnis  qui  natus  est  ex  Deo,  peccatum  non  facit,  quoniam  semen  ipsius  in 
60  manet  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum ,  quod  cum  fructus  habeat  quodammodo  ra- 
tionem  ultimi  et  finis,  nihil  proliibet  alicujus  fructiis  esse  alium  fructum; 
sicut  finis  ad  finem  ordinatur.  Opera  igitur  nostra,  inquantum  sunt  efTec- 
tus  quidam  Spiritus  sancti  in  nobis  operantis,  habent  rationem  fructCis; 
sed  inquantum  ordinantur  ad  finem  vitae  aelernae,  sic  magis  iiabent  ratio- 
nem  florum  :  unde  dicitur  (Eccli.  xxiv,  23j  :  Flores  mei  fructus  honoris  et 
honestatis. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  cum  dicitur  voluntas  in  aliquo  propter  se 
delectari,  potestintelligi  dupliciter  :  uno  modo,  secundum  qu6dly,  propter, 
dlcit  causam  finalem,  et  sic  propter  se  non  delectatur  ahquis  nisi  in  uitinio 
fine;  alio  modo,  secundum  qudddesignat  causam  formalem,  et  sic  propter 
se  ahquis  potest  delectari  in  omni  eo  quod  delectabile  est  secundum  suam 
formam  :  sicut  patet  quod  infirmus  delectatur  in  sanitate  propter  se,  sicut 
in  fine;  in  medicina  autem  suavi,  non  sicut  in  fine,  sed  sicut  in  habente 
saporcm  delectabilem  :  in  medicina  autem  austera  nullo  modo  propterse, 
sed  solum  propter  aliud.  Sic  igitur  dicendum  est  quod  in  Deo  delectari 
debet  homo  propter  se  sicut  propter  ultimum  finem;  in  actibus  autem 
virtuosis  non  sicut  propter  finem,  sed  propter  honestatem,  quam  continet 
delectabile  in  virtuosis  (2).  UndeAmbrosiusdicit  (lib.  De  Paradiso,  cap.  13, 
et  lib.  De  Isaac.  cap.  5,  vers.  fin.),  quod  «  opera  virtutumdicunturfructus; 
quia  suos  possessores  sancta  et  sincer^  delectatione  reficiunt.  » 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  nomina  virtutum  sumuntur  quandoque  pro 
actibus  earum,  sicut  Augustinus  dicit  (tract.  40  in  Joan.,  post  med.  et  De 
doctr.  christ.  lib.  iii,  cap.  10,  a  med.),  quod  «  fides  est  credere  quod  non 
vides;  et  charitas  est  motus  animi  ad  diligendum  Deum  et  proximum. »» 
El  hoc  modo  sumuntur  nomina  virtutum  in  enumeratione  fructuum. 
ARTiCULUS  IL  —  utrum  fructus  a  beatitudinibus  differant. 

De  his  etiam  Gal.  V,  lect,  9. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  fructus  a  beatitudinibiis 
non  differant.  Beatitudines  enim  attribuuntur  donis,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.  lxix,  art.  3j.  Sed  dona  perficiunt  hominem,  secundum  quod  mo- 
veiur  k  Spiritu  sancto.  Ergobeatitudines  ipsae  suntfructus  Spiritus  sanctu 

2.  Pi^terea,  sicut  se  habet  fructus  vitae  a^ternai  ad  beatitudinem  futu- 
ram,  quae  est  rei,  ita  se  habent  fructus  praesentis  vitae  ad  beatitudinem 
praesentis  vitae,  quae  est  spei.  Sed  fructus  vitae  aeternae  est  ipsa  beatitudo 
futura.  Ergo  fructus  vitae  praesentis  sunt  ipsae  beatitudines. 

3.  Praeterea,  de  ratione  fructOs  est  quod  sit  quiddam  ultimum  et  deleo- 
tabile.  Sed  hoc  pertinet  ad  rationem  beatitudinis,  ut  supra  dictum  est 

(I)  Exhis  intelligi  potest  quod  fructus  Spiritiis  (2)  Ita  editi  libri,  quos  vidimus,  omncs.  Cod, 

sancti  distinguantur  ab  habilibus  virtutum  et        Alc.  Quam  conUnent  deleclabilem  virluoiis, 
donorum,  sicut  eorum  effectus,  sive  sicut  actus 
distioguuQtur  ab  habitibus. 


496  QU.EST.  LXX,  ART.  II  ET  III. 

(quaest.  iii,  art.  ■!,  et  quaest.  xi,  art.  3).  Ergo  eadem  ratio  estfructus  etbea- 
titudinis.  Ergo  non  debent  ab  invicem  distingui. 

Sed  contra^  quorumspeciessuntdiversae,  ipsa  quoque  sunt  diversa.  Sed 
in  diversas  partes  dividuntur  et  fructus  et  beatitudines,  ut  patet  per  enu- 
merationem  utrorumque.  Ergo  fructus  differunt  a  beatitudinibus. 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  omnia  virluosa  opera,  in  quibus  homo  delectatur,  fruc- 
tus  dici  possunt;  non  autem  bealitudines,  nisi  perfecta  excellentiaque  fuerint,  fruc- 
tus  a  beatitudinibus  differre  manifestum  est. 

Respondeo  dicendum  qu6d  plus  requiritur  adrationem  beatitudinis 
quam  ad  rationem  fnictus.  Nam  ad  rationem  fructus  sufRcit  quod  sit  ali- 
quid  habens  rationem  ultimi  et  delectabilis.  Sed  ad  rationem  beatitudinis 
ulteritis  requiritur  quod  sit  aliquid  perfectum  et  excellens.  Unde  omnes 
beatitudines  possunt  dici  fructus,  sed  non  convertitur  (1).  Sunt  enimfruc- 
tus  quaecumque  virtuosa  opera  in  quibus  homo  delectatur;  sed  beatitu- 
dines  dicuntur  solum  perfecta  opera,  quae  etiam  ratione  suae  perfectionis 
magis  attribuuntur  donis  quam  virtutibus,  ut  supra  dictum  est  (quaest. 
Lxix,  art.  1  et  3). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quodratio  illaprobat  qu6d  beatitudines  sint 
fructus,  non  autem  qu6d  omnes  fructus  beatitudines  sint. 

Ad  seciindum  dicendum ,  qu6d  fructus  vitaeaeternae  est  simpliciter  ulti- 
mus  et  perfectus;  et  ideo  in  nullo  dislinguitur  a  beatitudine  seterna  futura. 
Fructus  autem  praesentis  vitae  non  sunt  simpliciter  ultimi  et  perfecti ;  et 
ideo  nonomnes  fructus  sunt  beatitndines. 

Ad  tertium  dicendum ,  quod  aliquid  amplius  est  de  ratione  beatitudinis 
quam  de  ratione  fructus,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

ARTICULUS  in.  —  UTRIJM  FRUCTUS  CONVENIENTER  ENUMERENTUR  AB  APOSTOLO  (2). 

De  his  etiam  Sent.  Iii,  dist.  54,  qusest.  i,  art.  5  corp.  etVirt.  qusest.  II,  art.  \   ad  \'2,  et  Gal.  ▼, 

lect.  6. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  Apostolus  inconvenienter  enu- 
meret  (Gal.  v)  duodecim  fructus.  Alibi  enim  dicit  esse  tantum  unum  fruc- 
tum  prsesentis  vitae,  secundum  illud  (Rom.  vi,  22)  :  Habetis  fructum  ves- 
trum  in  sanctificatione ;  et  (Isa.  xxvii,  9)  dicitur  :  Hic  est  omnis  fructus  ut 
auferatur  peccatum,  Non  ergo  ponendi  sunt  duodecim  fructus. 

2.  Praeterea,  fructus  est  qui  ex  spirituali  semine  exoritur,  ut  dictum  est 
(art.  i  hujus  quaest.).  Sed  Dominus  (Matth.  xiii)  ponittriplicem  terrae  bonae 
fructumex  spirituali  semine  provenientem,  sciHcet  centesimum,  sexagesi- 
mum  et  trigesimum.  Ergo  non  sunt  ponendi  duodecim  fructus. 

3.  Praeterea^  fructus  habet  in  sui  ratione  qu6d  sit  ultimum  et  delecta- 
bile.  Sed  ratio  ista  non  invenitur  in  oranibus  fructibus  ab  Apostolo  enu- 
meratis ;  patientia  enim  et  longanimitas  videntur  in  rebus  contristantibus 
esse;  fides  autem  non  habet  rationem  ultimi,  sed  magis  rationem  primi 
fundamenti.  Superflu6  igitur  hujusmodi  fructus  enumerantur. 

4.  Sed  contra,  videtur  quod  insufficienter  et  diminut6  enumerentur. 
Dictum  est  enim  (art.praec),  qu6d  omnes  beatitudines  fructus  dici  possunt. 
Sed  non  omnes  hic  enumerantur;  nihil  enim  hic  ponitur  ad  actum  sapien- 

0)  Non  est  baec  doctrina  sic  accipienda ,  ait  2  2,  qnaest.  CM,  art.  \  ad  4,  et  qiisest.  CLYII, 

Sylvius,  quasi  fructus  et  bealitudines  realiter  ab  art.  2  ad  3). 
invicem  distinnuantnr,  sed  sufficit  quod  ratione  i2)  In   hoc  articulo  interpretatur   S.    Doctor 

differant.  Idem  namque  virtutis  actus,  est  bea-  baec  verha  Apostoli  (Gal.  V,  22,  25)  :  Fruetus 

titudo  secundum  quod  est  pcrfectus,  et  esffruc-  aulem  Spiritds  est  charitas,  gaudivm  ,  pax, 

tussecundum  qiiod  est  dclectans,  queniadmodura  patientia,  benignitas,  bonHas,  lorigaiiimitas, 

B.  Thonias indicat  (lect.  VI,  cap.  5  ad  Gal.  et  in  mansuetudo ,  /ide$ ,  modestia ,  continentia, 

castitas. 


QU^ST.  LXX,  ART.  III.  197 

tiae  pertinens,  et  nniltarum  aliarum  virtutum.  Ergo  videtur  quod  insuffi- 
cienter  enumerenturfructus. 

CONCLUSIO.  —  Convenienti  qiiodam  numero  duodecim  fruclus  Spiritus  sancti, 
secundiim  diversum  ejusdem  in  nobis  processum,  ab  Apostolo  enumerati  sunt 
(Galat.  V). 

Respondeo  dicendum  qiiod  numerus  duodecim  fructuum  ab  Apostolo 
enumeratorum  conveniens  est;  et  possunt  significari  per  duodecim  fructus 
de  quibus  dicitur  (Apocal.  ult.  ii)  :  Ex  ntraque  parte  fluminis  lignum 
vitae  afferens  fructus  duodecim.  Quia  vero  iructus  dicitur,  quod  ex  aliquo 
principio  procedit  sicut  ex  semine  vel  radice,  attendenda  est  distinctio 
horum  fructuum  secundum  diversum  processum  Spiritus  sancti  in  nobis. 
Qui  quidem  processus  attenditur  secundum  hoc,  ut  primo  mens  hominis 
in  seipsa  ordinetur;  secundo  ver6  ordinetur  ad  ea  qusp  sunt  juxta;  terti6 
Yer6ad  ea  quae  sunt  infra.  Tunc  autem  bene  mens  hominis  disponitur  in 
seipsa,  quando  mens  hominis  bene  se  habet  in  bonis  et  in  mahs.  Prima 
autem  dispositio  mentis  humanaead  bonum  estper  amorem,  qui  est  prima 
affectio,  et  omnium  affectionum  radix,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xxv, 
art.  1  et  2) ;  et  ideo  inter  fructus  spiritCis  primo  ponitur  charitas,  in  qua 
specialiter  Spiritus  sanctus  datur,  sicut  in  propria  similitudine,  cum  et 
ipse  sit  amor;  unde  dicitur  (Rom.  v,  5)  :  Charitas  Dei  diffusa  est  in  cor- 
dibus  nostris  per  Spiritum  sanctnm,  qui  datus  est  nobis.  Ad  amorem 
autem  charitatis  ex  necessitate  sequitur  gaudium.  Omnis  enim  amans 
gaudet  ex  conjunctione  amati ;  charitas  autem  semper  habet  prsesentem 
Deum  quem  amat,  secundum  illud  (I.  Joan.  iv,  i6)  :  Quimanet  incharitate^ 
in  Deo  manet,  etDeus  in  eo.  Unde  sequela  charitatis  est  gaudium.  Perfectio 
autem  gaudii  est  pax  quantum  ad  duo  :  primo  quidem  quantiim  ad  quie- 
tem  ab  exterioribus  conturbantibus ;  non  enim  potest  perfect^  gaudere  de 
bonoamato  qui  in  ejus  fruitione  ab  aliis  perturbatur;  et  iterum  qui  per- 
fect6  cor  habet  in  uno  pacatum,  a  nullo  alio  molestari  potest,  cdm  alia 
quasi  nihil  reputet;  unde  dicitur  (Psal.  cxviii,  165) :  Pax  multa  diligentibus 
legem  tuam,  et  non  est  illis  scandalum,  quia  scilicet  ab  exterioribus  non 
perturbantur  quin  Deo  fruantur.  Secund6  quantum  ad  sedationem  desi- 
derii  fluctuantis  :  non  enim  perfecte  gaudet  de  aliquo,  cui  non  sufficit  id 
de  quo  gaudet.  Haec  autem  duo  importat  pax,  scilicet  ut  neque  ab  exterio- 
ribus  perturbemur,  et  ut  desideria  nostra  conquiescant  in  uno.  Unde  post 
charitatem  et  gaudium  tertio  ponitur  pax.  In  malis  autem  bene  se  habet 
mens  quantum"  ad  duo  :  primo  quidem  ut  non  perturbetur  mens  per  im- 
minentiam  malorum,quod  pertinet  ad  patientiam;  secund6  ut  non  pertur- 
betur  in  dilatione  bonorum,  quod  pertinetadlonganimitatem.  Nam  carere 
bono  habet  rationem  mali,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  v,  cap.  3,  in  fine). — Ad  id 
autem  quod  est  juxta  hominem,  scilicet  proximum,  bene  disponitur  mens 
hominis,  prim6  quidem  quanttim  ad  voluntatem  bene  faciendi ;  et  ad  hoc 
pertinet  bonitas :  secund6  quanttim  ad  beneficentiae  executionem ;  et  ad 
hoc  pertinet  benignitas;  dicuntur  enim  benigni  quos  bonus  ignis  amoris 
fervere  facit  ad  benefaciendum  proximis  :  tertio  quantum  ad  boc  quod 
aequanimiter  tolerentur  mala  ab  eis  illata;  et  ad  hoc  pertinet  mansuetudo, 
quaecohibet  iras  :  quarl6quantum  ad  hoc  quod  non  solum  per  iram  proxi- 

is  non  noceamus,  sed  etiam  neque  per  fraudem  vel  per  dolum ;  et  ad  hoc 

ertinetfides,  si  pro  fidelitate  sumatur,  Sed  si  sumatur  pro  fide  qu^credi- 

,ur  in  Deum,  sic  per  hanc  ordinatur  homo  ad  id  quod  est  supra  se,  ut  scili- 

et  homo  inteliectum  suum  Deo  subjiciat,  et  per  consequens  omnia  quse 

psius  sunt. — Sed  ad  id  quod  infra  est,  bene  disponitur  homo :  prim6  quidem 


198  QUMST,  LXX,  ART.  III  ET  IV. 

quantum  ad  exteriores  actiones  per  modesliam,  quae  in  omnibus  dictis 
etfactis  modum  observat;  quantum  ad  interiores  concupiscentias,  per 
continentiam  et  castitatem,  sive  haec  duo  distinguantur  per  noc  quod  casti- 
tas  refrenat  hominem  ab  iUicitis,  continentia  ver6  a  licitis;  sive  per  hoc 
quod  continens  patitur  concupiscentias,  sed  non  deducitur ;  castus  autem 
neque  patitur,  neque  deducitur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  sanctificatio  fit  per  omnes  virtutes,  per 
quas  etiam  peccata  tolluntur.  Unde  fructus  ibi  singulariter  nominatur 
propter  unitatem  geneiis  (1),  quod  in  multas  species  dividitur,  secundum 
quas  dicuntur  multi  fructus. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  fructus  centesimus,  sexagesimus  et  trige- 
simus  non  diversificantur  secundum  diversas  species  vlrluosorum  actuum, 
sed  secundum  diversos  perfectionis  gradus  etiam  unius  virtutis ;  sicut  con- 
tinentia  conjugalis  dicitur  significari  per  fructum  irigesimum ;  continentia 
vidualis  per  sexagesimum;  virginalis  autem  per  centesimum.  Et  aliis 
etiam  modis  sancti  distinguunt  tres  evangelicos  fructus  secundum 
tres  gradus  virtutis  (2) ;  et  ponuntur  tres  gradus,  quia  cujuslibet  rei  per- 
fectio  attenditur  secundum  principium,  medium  et  finem. 

Ad  terfium  dicendum,  quod  hoc  ipsum  quod  est  in  tristitiis  non  pertur- 
bari,  rationem  delectabilis  tiabet ;  et  fides,  etiamsi  accipiatur  proutest  fun- 
damentum,  habet  quamdam  rationem  ultimi  et  delectabilis ,  secundimi 
qu6d  continet  certitudinem.  Unde  Glossa  (interl.  sup.  loc.  Apost.)  exponit : 
«Fides,  id  est,  de  invisibilibus  certitudo.  » 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d,  sicut  Augustinus  dicit  super  Epist.  ad 
Galat.  (cap.  5,  sup.  illud  :  Fructus  autem  Spiritus) :  «  Apostolus  non  lioc  ita 
suscepit,  ut  doceret,  quot  sunt  vei  opera  carnis,  vei  fructus  SpiritOs ;  sed 
ut  ostenderet,  in  quo  genere  illa  vitanda,  illa  ver6  sectanda  sint.  »  Unde 
potuissent  vel  plures,  vel  etiam  pauciores  fructus  enumerari.  Et  tamcn 
omnes  donorum  et  virtutum  actus  possunt  secundum  quamdam  conve- 
nientiam  ad  haec  reduci,  secundum  quod  omnes  virtutes  et  dona  necesse 
est  qu6d  ordinent  mentem  aliquo  pra^dictorum  modorum.  Unde  et  actus 
sapientiae  et  quorumcumque  donorum  ordinantium  ad  bonum  reducuntur 
ad  charitatem,  gaudium  et  pacem.  Ideo  tamen  potius  haec  quam  alia  enu- 
meravit,  quia  hic  enumerata  magis  important  vel  fruitionem  bonorjm,  vel 
sedationcm  malorum  ;  quod  videtur  ad  rationem  fructCis  pertinere. 
ARTICULUS  IV.   — UTRUM  fructus  spiritus  sancti  contrarientur 

OPERIBUS   CARNIS. 
De  his  etiam  Gal.  V,  lect.  6,  fine. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  fructus  Spiritus  sancti  non 
contrarientur  operibus  carnis,  quse  Apostolus  enumerat  (Gal.  v).  Contraria 
enim  sunt  in  eodem  genere.  Sed  opera  carnis  non  dicuntur  fructus.  Ergo 
fructus  Spiritiis  eis  noncontrariantur. 

2.  Pra3terea,  unum  uni  est  contrarium.  Sed  plura  enumerat  Apostolus 
opera  carnis  quam  fructus  Spiritus.  Ergo  fructus  Spiritiis  et  opera  carnis 
non  contrariantur. 

3.  Pr«terea,  inter  fructus  Spiritus  prim6  ponuntur  charitas,  gaudium  et 
pax;  quibus  non  correspondent  ea  quse  prim6  enumerantur  inter  opera 
carnis,  quae  sunt  fornicatio,  immunditia  et  impudicitia.  Ergo  fructus  Spiri- 
tus  non  contrariantur  operibus  carnis. 

(I)  Ila  post  Garciam   theologi  eniendant ,  et  (2)  Ut  cx  professo  referetur  ia  supjdeniento 

^ficolai  ex  Ms.  Cotl.  Acan.,  aliiquc  cum  autiquis        qu«Bst.  XCVI. 
€<Ut.,  propler  virtutem  generis. 


QU.^ST.  LXXI.  199 

Sedcontra  estqiiod  Apostolus  dicit  ibidem  (xvii),  quod  caro  concnpiscit 
adversns  spiritum,  et  spiritus  advej'sus  camem. 

CONCLUSIO.  —  Secundum  communem  rationem  contrarianlur  frucUis  Spiritus 
sancti  operibuscarnis;  etsisecundiim  rationes  proprias  aliter  sit :  nihilominus  sin- 
gulis  Spiritus  sancti  fructibus  opera  carnis  adaptari  possunt. 

Respondeo  dicendum  qu6d  opera  carnis  et  fructus  Spiritus  possunt  ac- 
cipi  dupliciter  :  uno  modo  secundum  communem  rationem;  et  iioc  modo 
in  conimuni  fructusSpiritOs  sancti  contrariantur  operibus  carnis.  Spiritus 
enim  sanctusmovethumanam  mentem  ad  id  quod  est  secundiim  rationem, 
vel  potiiis  ad  id  quod  est  supra  rationem;  appetitus  autem  carnis,  qui  est 
nppetitus  sensitivus,  trahit  ad  bona  sensibiiia,  quae  sunt  infra  hominem. 
Undesicut  motus  sursum  et  motus  deorsum  contrarianturin  naturalibus; 
ita  in  operibus  humanis  contrariantur  opera  carnis  fructibus  Spiritus.  Alio 
modo  possunt  considerari  secundiim  proprias  rationes  singulorum  fruc- 
tuum  enumeratorum  et  operum  carnis;  et  sic  non  oporlet  quod  singula 
singulis  contraponantur;  quia,  sicut  dictum  est  (art.  pra3c.  ad  4),  Aposto- 
lus  non  intendit  enumerare  omnia  opera  spiiltualia,  iiec  omnia  opera  car- 
nalia.  Sed  tamen  secundum  quamdam  adaptationem  Augustinus  super 
Epistolam  ad  Galat.  (cap.  5,  sup.  illud  :  Fructus  autem  Spiritics)  contrapo- 
nit  singulis  operibus  carnis  singulos  fructus  :  sicut  fornicationi,  quae  est 
amor  explendae  libidinis  a  legitimo  connubio  solutus,  opponitur  charitas, 
per  quam  anima  conjungitur  Deo,  in  qua  etiam  est  vera  castilas.  Immun- 
ditiae  autem  sunt  omnes  perturbationes  de  illa  fornicatione  conceptae,  qui- 
bus  gaudium  tranquillitatis  opponitur.  Idolorum  autem  servitus,  per  quam 
bellum  est  gestum  adversus  Evangelium  Dei,  opponitur  paci.  Contra  vene- 
ficia  autem,  inimicitias  et  contentiones,  anrmositates,  aemulationes  et  dis- 
sensiones  opponuntur  longanimitas  ad  sustinendum  mala  hominum  inter 
quos  vivimus,  et  ad  curandum  benignitas,  et  ad  ignoscendum  bonitas. 
Haeresibus  autem  opponiiur  fides;  invidiae  mansuetudo ;  ebrietatibus  et 
comessationibuscontinentia  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  id  quodprocedit  ab  arbore  contra  na- 
turam  arboris,  non  dicituresse  fructus  ejus,  sedmagis  corruptio  quaedam. 
li  quia  virtiituro  opera  sunt  connaturalia  rationi,  operavero  vitiorum  sunt 
contra  rationero,  ideo  opera  virtutum  fructus  dicuntur,  non  autem  opera 
viLiorum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  «  bonum  contingituno  modo,  malum  ver6 
omnifariam,  »  ut  Dionysius  dicit  (De  div.  nom.  cap.  4,  part.  4,  lect.  22). 
Unde  et  uni  virtuti  plura  vitia  opponuntur.  Et  propter  hoc  non  est  mirum, 
si  plura  ponuntur  opera  carnis  quam  fructus  Spiritus. 

Ad  ^er/ittm  patet  solutio  ex  dictis  (in  corp.). 

QU^STIO  LXXI 

DE  VITIIS  ET   PECCATIS  SECLNDUM  SE,   IN  SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Consequenter  considerandum  est  de  vitiis  et  peccatis.— Girca  quae  sex  consideranda 
[)ccurrunt :  prirao  quidem  de  ipsis  vitiis  et  peccatis  secundum  se;  secundo  de  dis- 
inctione  eorura ;  tertio  de  comparatioue  eorura  ad  iuvicem ;  quarto  de  subjecto  pec- 
:.ati ;  quinto  de  causa  ejus;  sexto  de  effectu  ipsius.  Circa  primum  quaeruntur  sex: 
°  Utrum  vitium  contrarietur  virtuti.  —  2"  Utrum  vitium  sitcontra  naturam.  — 
°  Ouid  sit  pejus,  utriim  vitium  vel  actus  vitiosus.  —  4°  Utrum  actus  vitiosus  possit 

{\)  Haec  qaoqnc  traditipse  B.  Tbomas  (lect.  VI  in  cap.  b  ad  Gal.)  quauquaai  et  aliter  posse  conlra- 
ietatem  adopta:  i  uon  sit  dubium. 


200  QUiEST.  LXXI,  ART.  I. 

esse  simul  cum  virtute.  —  5°  Utriim  in  omni  peccato  sit  aliquis  actus,  —  6°  De  defi- 
nitione  peccati  quam  Augustinus  ponit  (Contra  Faustum,  lib.  xxii) :  Peccatum  est 
dicturrif  vel  factum,  vel  concupitum  contra  legem  ceternam. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  vitium   contrarietur  virtuti. 

De  his  etiain  supra ,  quaest.  LXVI,  art.  \  ad  2,  De  ver.  quaest.  xiv ,  art.  6  ad  2,  et  Virt.  qusest.  I, 
art.  ^  ad  {  et  5  ,  et  qusest.  il,  art.  43  corp. 

Ad  primum  sic  proceditur.  4.  Videtur  quod  vitium  non  contrarietur  vir- 
tuti;  uni  enim  unumest  contrarium,  utprobatur  (Metaph.  lib.  x,  text.  17). 
Sed  virtuti  contrariantur  peccatum  et  malitia.  Non  ergo  contrariatur  ei  vi- 
tium ;  quia  vitium  dicitur  etiamsi  sit  indebita  dispositio  membrorum  cor- 
poralium,  vel  quarumcumque  rerum. 

2.  Praeterea,  virtus  nominat  quamdam  perfectionem  potentias.  Sed  vi- 
tium  nihil  nominat  ad  potentiam  pertinens.  Ergo  vitium  non  contrariatur 
virtuti. 

3.  Praeterea,  TuUius  dicit(De  Tusc.  Quaest.  lib.  iv,  parum  ante  med.),  quod 
«  virtus  esl  quaedam  sanitas  animae.  »  Sanitati  autem  opponitur  aegriludo 
vel  morbus  magis  quam  vitium.  Ergo  virtuti  non  contrariatur  vitiura. 

Sed  contra  est  quod  dicit  Augustinus  in  libro  (De  perfectione  justitiae, 
cap.  2,  circ.  fin.),  quod  «  vitium  est  qualitas  secundiim  quam  mahis  est 
animus;  »  virtus  autem  est  qualitas  quse  «  facit  bonum  habentem,  »  ut  ex 
supra  dictis  patet  (quaest.  lv,  art.  3  et  4).  Ergo*vitium  contrariatur  virtuti. 

CONCLUSIO.  —  Virtuti  secundura  quod  ordinatur  ad  bonum,  peccatum  ipsum 
contrariatur ;  ut  vero  bonitas  quaedam  est,  ei  oppositaest  malitia :  vitium  autem  vir- 
luti  contrariura  est  secundura  propriara  rationera  virtutis. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  virtutem  duo  possumus  considerare, 
scilicet  ipsam  essentiam  virtutis,  et  id  ad  quod  est  virtus.  In  essentia  qui- 
dem  virtutis  ahquid  considerari  potest  direct^,  et  aliquid  ex  consequenti. 
Direct^  quidem  virtus  importat  dispositionem  quamdam  alicujus  conve- 
nienter  se  habentis  secundtim  modum  suae  naturae.  Unde  Ph-losophus 
dicit  (Physic.  lib.  vii,  text.  17),  qu6d  «  virtus  est  dispositio  pcrfecti  ad  opti- 
mum  (1);  dicoautem  perfecti,  quod  est  dispositum  secundtim  naturam. » 
Ex  consequenti  autem  sequitur  quod  virtus  sit  bonitas  qua^dam.  In  hoc 
enim  consistit  uniuscujusque  rei  bonitas,  qu6d  convenieiiter  se  habet  se- 
cundiim  modum  suae  naturae.  Id  autem  ad  quod  virtus  ordinatur,  est  actus 
bonus,  ut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  lv,  art.  3,  et  quaest.  lvi,  art.  3).  Se- 
cundum  hoc  igitur  tria  inveniuntur  opponi  virtuti :  quorum  unum.  est  pec- 
catum,  quod  opponitur  sibi  ex  parteejus  ad  quod  virtus  ordinatur;  nam 
peccatum  proprie  nominat  actum  inordinatum,  sicut  actus  virtutis  est 
actus  ordinatus  et  debitus.  Secundum  autem  quod  ad  rationem  virtutis 
consequitur  qu6d  sit  bonitas  quaedam,  opponitur  virtuti  malitia.  Sed  se- 
cundiim  id  quod  directe  est  de  ratione  virtuLis,  opponitur  virtuti  vitium; 
vilium  enim  uniuscujusque  rei  esse  videtur  quod  non  sit  disposita  secun- 
diim  quod  convenit  suae  naturae.  Unde  Augustinus  dicit  (De  hli.  arb.  lib.  iii, 
cap.  4,  in  fin.) :  «  Quod  perfectioni  naturae  deesse  perspexeris,  id  voca  vi- 
tium.  » 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  illa  tria  non  contrariantur  virtuti  se- 
cundtim  idem;  sed  peccatum  quidem  contrariatur,  secundum  qu6d  virtus 
est  operativa  boni;  malitia  autem,  secundiim  qu6d  est  bonitas  quaedam; 
vitium  autem  propri6,  secundum  quod  est  virtus. 

(I)  Ita  dicitur   quia   est  dispositio   coinplcns  telligitur  objectum ,  sed  actus  perfectus  quera 

potentiani    ad   elicienduin    actum   bonum ;  ac  polentia  per  virtutem    disposita  potes'.  elicere 

proinde  ciim  dioitur  ad  optimum  ,  illud   ofli-  ((If.  quaest.LV,  art.  2). 
mum  ex  verbis  Philosophi  etB.Thomse  non  iu- 


QU.EST.  LXXl,  ART.  I  ET  II.  201 

Ad  secundum  dicendum,  qii6d  virlus  non  soliim  importat  perfeotionem 
potentiae,  quse  e«t  principium  agendi ;  sed  etiam  importat  debitam  dispo- 
sitionem  ejus  cujus  est  virtus;  et  hoc  ideo  quia  unumquodque  operatur 
secundum  quod  actu  est.  Requirilur  ergo  quod  aliquid  sit  in  se  bene  dis- 
positum,  quod  debetesseboni  operativum.  El  secundum  hoc  virtuti  vitium 
opponitur. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicutTullius  dicit  (DeTuscul.  Quaest.  lib.  iv, 
parum  ante  med.) :  «  morbi  et  aegrotationes  partes  sunt  viliositatis.  »  In 
corporibus  enim  morbum  appellat  «  totius  corporis  corruptionem ,  »  puta 
febrem  vel  aliquid  hujusmodi ;  a^grotationem  vero  «  morbum  cum  imbe- 
cillitate;  »  vilium  autem,  «  cum  partes  corporis  inter  se  dissident.  »  Et 
quamvis  in  corpore  quandoque  sit  morbus  sine  aegrotatione,  puta  ciim 
aliquis  est  interius  male  dispositus,  non  tamen  exteritis  praepeditur  k  soli- 
tis  operationibus ;  in  animo  tamen,  ut  ipse  dicit,  «  haec  duo  non  possunt 
nisi  cogitatione  secerni.  »  Necesse  est  enim  quod  quandocumque  aliquis 
interius  est  malc  dispositus  habens  inordinatum  affectum,  ex  hoc  imbecil- 
lis  reddatur  ad  debitas  operationes  exercendas;  quia  unaquxque  arbor  ex 
suo  fructu  cognoscitur,  id  est,  homo  ex  opere,  ut  dicitur  (Matth.  xii).  Sed 
vitium  animi,  ut  Tullius  ibidem  dicit,  «  esl  habitus  aut  affectio  animi  in 
tota  vita  inconstans  et  a  seipsa  dissentiens :  »  quod  quidem  invenitur  etiam 
absque  morbo  vel  aegrotatione,  utpote  cum  aliquis  ex  infirmitate  vel  ex 
passione  peccat.  Unde  in  plus  se  habet  vitium  quam  aegrotatio  vel  morbus, 
sicut  etiam  virtus  in  plus  se  habet  quam  sanitas;  nam  sanitas  etiam  quae- 
dam  virtus  ponitur  (Physic.  lib.  vii,  text.  17);  et  ideo  virtuti  convenien- 
tiiisopponitur  vitium  quam  aegrotatio  vel  morbus. 

ARTICULUS  II.  —   LTRUM   VITIUM    SIT  CONTRA   NATURAM  (i). 

De  his  etiam  2  2,  quaest.  CLiv,  art.  ^2,  et  Sent.  IV,  dist.  Ai,  art,  5,  quaest.  i  ad  'l,  et  De  malo, 

qnaest.  xiv,  art.  2  ad  8,  et  quaest.  XV,  art.  i  ad  7,  et  Rom.  VI,  lect.  8,  et  Gal.  V,  lect.  6. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  vitium  non  sit  contra  na- 
turam.  Vilium  enim  contrariatur  virtuti,  ut  dictum  est  (art.  praec).  Sed 
virtutes  non  sunt  in  nobis  a  natura,  sed  causantur  in  nobis  per  infusio- 
nem,  aut  ab  assuetudine,  ut  dictum  est  (qusest.  Lxtn,  art.  2  et  3).  Ergo  vitia 
non  sunt  contra  naturam. 

2.  Praeterea,  ea  quae  sunt  contra  naturam,  non  possunt  assuefieri ;  sicut 
apis  nunquam  assuescit  ferri  sursum,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  1, 

in  princ.).  Sed  aliqui  assuefiunt  ad  vitia.  Ergo  vitia  non  sunt  contra  na- 
turam. 

3.  Prseferea,  nihil  quod  est  contra  naturam,  invenitur  in  habentibus  il- 
lam  naturam,  ut  in  pluribus.  Sed  vitia  inveniuntur  in  hominibus,  ut  in 
pluribus;  quia,  sicut  dicitur  (Malth.  vii,  13),  tata  est  via  quae  ducit  ad  per- 
diiionem,  et  multi  vadunt  per  eam.  Ergo  vitium  non  est  contra  naturam. 

4.  Pi^terea,  peccatum  comparatur  ad  vitium,  sicut  actus  ad  habitum, 
ut  ex  supra  dictis  patet  (art.  praec).  Sed  peccatum  definitur  esse  «  dictum, 
vel  factum,  vel  concupitum  contra  legem  Dei, »  ut  patet  per  Augustinum 
(Contra  Fauslum,  lib.  xxii,  cap.  27.  in  princ) ;  lex  autem  Dei  est  supra  natu- 
ram.  Magis  ergo  dicendum  est  qu6d  vitium  sit  contra  legem,  quam  quod 
sit  contra  naturam. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (De  lib.  arb.  lib.  iii,  cap.  13,  circ. 
In.j :  «Omne  vitium,  eo  ipso  quod  vitium  est,  eontra  naturam  est.  » 

(^i  RospoiKlet  B.  Tliomas  vitiiim  esse  contra        Cnem  naturalem,  vel  quae  opponunturvirtutibus 
aturjira,  quod  iDtellifrondum  est  universalitcr,        acquisitis,  ut  quibusdam  visum  est. 
ied  noo  restringcndum  ad  vitia  qux  sunt  contra 


202  QUiEST.  LXXI,  ART.  II. 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  per  animam  rationalem  homo  speciem  sortitur,  eatenuF 
contra  hominis  naturam  vitium  est,  quatenus  ordinem  rationis  excludit. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (art.  praec),  vitium  virtut 
contrariatur.  Yirtus  autem  uniuscujusque  rei  consistit  in  hoc  qu6d  sit  bene 
disposita  secundumconvenientiam  suae  naturae,ut  supradictum  est  (ibid.) 
Unde  oportet  quod  in  qualibet  re  vitium  dicatur  ex  hoc  quod  est  disposit? 
contra  id  quod  convenit  suae  naturse ;  unde  et  de  hoc  unaquseque  res  vitu- 
peratur,  k  vitio  autem  nomen  vituperationis  tractum  (1)  creditur,  ut  Au- 
gustinus  dicil  (De  lib.  arb.  lib.  iii,  cap.  44,  ad  fin.).  Sed  considerandum  est 
quod  natura  uniuscujusque  rei  potissime  est  forma,  secundiim  quam  res 
speciem  sortitur.  Homo  autem  in  specie  constituitur  per  animam  rationa- 
lem.  Et  ideo  id  quod  est  contra  ordinem  rationis,  proprie  est  contra  natu- 
ram  hominis,  inquantum  est  homo ;  quod  autem  est  secundiim  rationem, 
est  secundiim  naturam  hominis,  inquantum  est  homo.  «  Bonum  autem  ho- 
minis  est  secundtim  rationem  esse,  et  malum  hominis  est  praeter  ratio- 
nem  esse,  »  ut  Dionysius  dicit  (Dediv.  nom.  cap.  4,part.  4,  lect.  22).  Uftde 
virtus  humana,  quae  hominem  facit  bonum,  et  opus  ipsius  bonum  reddit, 
intantumestsecundiimnaturam  hominis,  inquaptum  convenitrationi;  vi- 
tium  autem  intantum  est  contra  naturam  hominis,  inquantum  est  contra 
ordinem  rationis. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  virtutes  etsi  non  causentur  a  natura 
secundum  suum  esse  perfectum,  tamen  incUnant  ad  id  quod  est  secundiim 
naturam  (2),  id  est,  secundum  ordinem  rationis.  Dicit  enim  Tullius  in 
Rhetor.  sua  (Deinvent.  Ub.  ii,aUquant.  antefin.),  quod  «  virtus  est  habitus 
in  modum  naturse  rationi  consentaneus.  »  Et  hoc  modo  virtus  dicitur  esse 
secundum  naturam ;  et  per  contrarium  inteUigitur  quod  viUum  sit  contra 
naturam. 

Adseeundum  dicendum,  quod  Philosophus  ibi  loquitur  de  his  quae  sunt 
coutra  naturam,  secundiim  quod  esse  contra  naturam  opponitur  ei  quod 
est  essea  natura ;  non  autem  secundiim  qu6d  esse  contra  naturam  opponi- 
tur  ei  quod  est  esse  secundiim  naturam;  eo  modo  quo  virtutes  dicuntur 
esse  secundiim  naturam,  inquantum  incUnant  ad  id  quod  naturae  con- 

venit  (3). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  in  homine  est  duplex  natura,  sciUcet  raUo- 
naUs  et  sensitiva.  Et  quia  per  operationem  sensQs  homo  pervenit  ad  aclus 
rationis,  ideo  plures  sequuntur  incUnationes  naturffi  sensiUvae  quam  ordi- 
nem  raUonis.  Plures  enim  suntqui  assequuntur  principium  rei,  quam  qui 
ad  consummationem  perveniunt.  Ex  hoc  autem  viUa  et  peccata  in  homi- 
nibus  proveniunt,  qu6d  sequuntur  inclinationem  naturae  sensitivae  contra 
ordinem  rationis. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  quidquid  est  contra  rationem  artificiati, 
est  eUam  contra  naturam  arUs,  qu^  artificiatum  producitur.  Lex  autem 
seterna  comparatur  ad  ordinem  rationis  humanae,  sicut  ars  ad  artificiatum. 
Unde  ejusdem  raUonis  est  qu6d  viUum  et  peccatum  sit  contra  ordinem  ra- 
tionis  humana^,  et  qu6d  sit  contra  legem  aeternam  (4).  Unde  Augustinus 

(\)  Al.,  detractum.  pcr   quamdam  necessitatem  naturalera   ex  in- 

(2)  Sic  autera  iuclinant  omnes  virtutes  etiara  trinsecis  princlpiis  talia  sunt  vel  liunt;sed  se- 

infussB,  cum  actus  supernaturales  ad  quos  iU«  cundim  naturam  quje  aliquam  conformitatem 

inclinant,sintordim  rationis  niaxime  consenla-  habcnt  vel  convenientiam  cuni  principiis  natu- 

nei 


ralibus,  licet  ex  illis  non  sequantur  necessitate 
naturali,  sicut  de  virtulibus  palet. 

(i)  Ilinc  damnata  est  ab  Alexandro  VIII  pro- 
fieri  a  natura  vel  esse  a  naUira  dicuntur ,  guse        positio  quae  dicebat  non  esse  mortale,  nec  me- 


(3)  Non  ergo  perinde  est  fieri  d  nalura,  vel        naturali,  sicut  de  virtulibus  palet. 
esse  d  natura,  quodsecunduw  naluram;  quia  (i)  Ilinc  damnata  est  ab  Alexandro  VIII  pro- 


QU^ST.  LXXT,  ART.  II  ET  III.  203 

dicitfDe  lib.  arb.  lib.  iii,  cap.  6,  in  princ),  qii6d  "  a  Deohabent  omnes  na- 
lara;  quod  naturse  sunt ;  et  intantum  sunt  vitiosae,  inquantum  ab  ejus,  qu^ 
factae  sunt,  arte  discedunt.  » 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  vitium  sit  pejus  quam  actus  vitiosus  (i). 
De  his  etiam  supra,  art.  2  corp.  et  De  malo,  qusest.  II,  art.  2  ad  9,  ct  art.  5  ad  8. 

Ad  tertium.  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  vitium,  id  est,  habitus  malus, 
sit  pejus  quam  peccatum,  id  est,  actiis  malus.  Sicut  enim  bonum  quod  est 
diuturnius,  est  melius;  ita  malum  quod  est  diuturnius,  est  pejus.  Sed  ha- 
bitus  vitiosus  est  diuturnior  quam  actus  vitiosi,  qui  statimtranseunt.  Ergo 
hahilus  vitiosus  est  pejor  quam  actus  vitiosus. 

2.  Praeterea,  plura  mala  sunt  magis  fugienda  quam  unum  malum.  Sed 
habitusmalus  virtualiter  est  causa  multorum  malorum  actuum.  Ergo  ha- 
bitus  vitiosus  est  pejor  quam  actus  vitiosus. 

3.  Pncterea,  causa  est  potior  quam  effectus.  Sed  habitus  perficit  actum 
tani  in  bonitate  quam  in  malitia.  Ergo  habitus  est  potior  actu  et  in  bonitate 
et  jnmalitia. 

Sed  contra^  pro  actu  vitioso  aliquisjuste  punitur ;  npn  autem  pro  habitu 
vilioso,  si  non  procedat  ad  actum.  Ergo  actus  vitiosus  est  pejor  quam  ha- 
bitus  vitiosus. 

CONCLUSIO.  —  Quia  propter  bonitatem  vel  malitiam  ipsius  actus  dicitur  habitus 
bonus  vel  malus  (ex  eo  scilicet  quod  ad  actum  bonum  vel  malum  inclinet),  idcirco 
simpliciter  loquendo  actus  mali  habitibus  malis  suntpejores. 

Respondeo  dicendum  quod  habitus  medio  modo  se  habet  inter  potentiam 
et  actum.  Manifestiun  est  autem  quod  actus  in  bono  et  malo  praeeminet  po- 
tentiae,  ut  dicitur  (Metaph.  lib.  ix,  text.  49};  melius  est  enim  bene  agere, 
quam  posse  bene  agere;  et  similiter  vituperabilius  est  male  agere,  quam 
posse  maleagere.  Undeetiam  sequiturquod  habitus  inbonitate  et  in  mali- 
tia  medium  gradum  obtineat  inter  potentiam  et  actum,  ut  scilicet  sicut  ha- 
bitus  bonus  vel  malus  praeeminet  in  bonitate  vel  malitia  potentiae,  ita 
etiam  subdatur  actui.  Quod  etiam  ex  hoc  apparet,  qu6d  habitus  non  dici- 
tur  bonus  vel  malus,  nisi  ex  hoc  quod  inclinat  ad  actum  bonum  vel  ma- 
lum.  Unde  propter  bonitatem  vel  malitiam  actus  dicitur  habitus  bonus  vel 
malus.  Et  sic  potior  est  actus  in  bonitate  vel  malitia  quam  habitus,  quia 
propter  quod  unumquodque  tale,  et  Ulud  magis  est  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  nihil  prohibet  aliquid  esse  simpliciteT 
altero  potius,  quod  tamen  secundum  quid  ab  eo  deficit.  Simpliciter  enini 
potius  judicatur  quod  praeeminet  quanttim  ad  id  quod  per  se  consideratui 
in  utrcque;  secundum  quid  autem,  quod  prseeminet  secundiim  id  quod 
per  accidens  se  habet  ad  utrumque.  Ostensum  estautem  (in  corp.),  ex  ipsa 
ratione  actus  et  habitus,  quod  actus  est  potior  in  bonitate  et  malitia  quam 
habitus.  Qudd  autem  habitus  «it  diuturnior  quam  actus,  accidit  ex  eo  quod 
utrumque  invenitur  in  taU  natura,  quae  non  potest  semper  agere,  et  cujus 
actio  est  inmotu  transeunte.  Unde  simpliciter  actus  est  potior  tam  inbo- 
nitate  quam  in  malitia;  sed  babitus  est  potior  secundiim  quid. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  habitus  non  est  simpiiciter  plures  actus, 
sed  secmidum  quid,  id  est,  virtute  (3).  Unde  ex  hoc  non  potest  concludi 

reri  pcsnam  eeternam  peccatnm  phiiosophicum ,  (2)  Axioma  cujus  sensus  est  :  quod  in  aliquo 

nimirum  culpa  illa  quse  agooscitur  esse  quidem  actu  reperitur,  magis  reperitur  in  illo ,  a  quo 

contra  rationem,  scd  non  contra  legem  divinam.  illud  tale  simiptum  est;  v.  g.  si  lignum  est  cali- 

(Ij  Aotus  vitiosus  pejor  est  vitio,  ut  patet  ei  dum  propter  ignem,  ipse  ignis  debet  esse  magis 

Script.  (Eccles.  xxii)  :  Qui  potuit  transgredi  calidus. 

et  pon  est  transgressns,  facere  mala  et  non  (5)  Itl  cst,  contiiicntia  virtuali;  quia  continet 

Ucit.  in  se  virtutcm  qua  producei  e  possit  pUires  actus. 


204  QU.^ST.  LXXI,  ART.  TII  ET  IV. 

quod  habitus  sit  simpliciter  potior  in  bonitate  vel  malitia  quam  actus. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  habitus  est  causa  actus  in  genere  causae  ef- 
ficientis;  sed  actus  est  causa  habitils  in  genere  causge  finalis  {\\  secun- 
dum  quam  consideratur  ratio  boni  et  mali ;  et  ideo  in  bonitate  et  malitia 
actus  praeeminethabitui. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  peccatum  simul  possit  esse  cum  virtute. 
De  his  etiam  supra,  quaest.  LXIII,  art.  4  ad  2,  et  infra,  quKst.  LXXII,  art.  \  ad  2,  et  quaest.  LXXVlI, 

art.  2  atl  3,  et  2  2,  quaest.  XXIY,  art.  \%  ,  et  De  malo,  quaest.  ii,  art.  9  ad  ^3,  et  Virt.  quaest.  I, 

art.  I  ad  5. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  actus  vitiosus,  sive  pecca- 
tum,  non  possit  simul  esse  cum  virtute.  Contraria  enim  non  possunt  esse 
simul  in  eodem.  Sed  peccatum  quodammodo  contrariatur  virtuti,  ut  dic- 
tum  est  (art.  1  hujus  quaest.}.  Ergo  peccatum  non  potest  simul  esse  cum 
virtute. 

2.  Praeterea,  peccatum  est  pejus  quam  vitium,  id  est,  actus  malus  quara 
habitus  malus.  Sed  vitium  non  potest  simul  esse  in  eodem  cum  virtute. 
Ergo  nec  peccatum. 

3.  Praeterea,  sicut  peccatum  accidit  in  rebus  voluntariis,  ita  et  in  rebus 
naturalibus,  ut  dicitur  (Physic.  Hb.  ii,  text.  82).  Sed  nunquam  in  rebus  na- 
turalibus  acciditpeccatum  nisi  per  aliquam  corruptionem  virtutis  natura- 
lis,  sicut  monstra  accidunt  corrupto  aliquo  principio  in  semine,  ut  dicitur 
(Physic.  Ub.  ii,  ibid.).  Ergo  etiam  in  rebus  voluntariis  non  accidit  pecca- 
tum  nisi  corrupta  ahqua  virtute  anima3 ;  et  sic  peccatum  et  virtus  non  pos- 
sunt  esse  in  eodem. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethic.  hb.  ii,  cap.  2  et  3,  in  fine), 
quod  «  per  contraria  virtus  generatur  et  corrumpitur,  »  Sed  unus  actus 
virtuosus  non  causat  virtutem,  ut  supra  habitum  est  (quaest.  li,  art.  3J. 
Ergo  neque  unus  actus  peccati  tollit  virtutem.  Possunt  ergo  simul  in  eo- 
dem  esse. 

GONCLUSIO.  —  Mortale  peccatum  non  potest  simul  esse  cum  Virtutibus  infusis 
sicut  cum  acquisitis,  veniale  tamen  vitium  cum  utrisque  esse  potest. 

Respondeo  dicendum  quod  peccatum  comparatur  ad  virtutem,  sicut  ac- 
tus  malus  ad  habitum  bonum.  Aliter  autem  se  habet  habitus  in  anima,  et 
forma  in  re  naturah.  Forma  enim  natnrahs  ex  necessitate  producit  opera- 
tionem  sibi  convenientem:  unde  non  potest  essesimul  cum  forma  naturali 
actus  formae  contrariae ;  sicut  non  potest  esse  cum  calore  actus  infrigidatio- 
nis,  neque  simul  cum  levitate  motus  descensionis,  nisi  fort^  ex  violentia 
exterioris  moventis.  Sed  habitus  in  anima  non  ex  necessitate  producit 
suam  operationem,  sed  homo  utitur  eo  cum  voluerit;  unde  simu!  habitu 
in  homine  existente,  potest  non  uti  habitu,  aut  agere  contrarium  actum ;  et 
sic  potest  habens  virtutem  procedere  ad  actum  peccati.  Actus  ver6  peccati 
si  comparetur  ad  ipsam  virtutem  (2),  prout  est  habitus  quidam,  non  potest 
ipsam  corrumpere,  si  sit  unus  tantum.  Sicut  enim  non  generaturhabitus 
per  unum  actum,  ita  nec  per  unum  actum  corrumpitur,  ut  supra  dictura 
est  (qua3St.  lxiii,  art.  2  ad  2).  Sed  si  comparetur  actus  peccati  ad  causara 
virtutum,  sic  possibile  est  quod  per  unum  actum  peccati  aliquae  virtutes 
corrumpantur.  Quodlibet  enim  peccatum  mortale  contrariatur  charitati, 
quse  est  radixomnium  virtutum  infusarum,  inquantum  sunt  virtutes;  et 
ideo  per  unum  actum  peccati  mortalis  exclus^  charitate,  excluduntur  per 

(-()  Quia  nempe  habitus  de  quo  agitur  ex  pro-  viribus  acquisitam;  de  bujusmodi  enim  bic  cst 
fesso,  esl  propter  actum.  sermo. 

(2)  HuntaDO  scilicet  studio,  soliusque  naturaB 


QU.EST.  LXXI,  ART.  IV  ET  V.  203 

conseqiiens  omnes  virtutes  infusae,  inquantum  sunt  virtutes.  Et  hoc  dico 
propter  fidem  et  spem,  quarum  habitus  remanent  informes  (1)  post  pccca- 
tum  mortale;  etsicnon  suntvirtutes  (2).  Sed  peccatum  veniale,  quod  non 
contrariatur  charitati,  nec  excludit  ipsam,  per  consequens  etiam  non  ex- 
cludit  alias  virtutes.  Yirtutes  vero  acquisitae  non  tolluntur  per  unumactum 
cujuscumque  peccati.  Sic  igitur  peccatum  mortaie  non  potest  simul  esse 
cum  virtutibiisinfusis;  potest  tamen  simul  esse  cum  virtutibusacquisitis; 
peccatum  ver6  veniale  potest  simul  esse  et  cum  virtutibus  infusis  et  cum 
acquisitis. 

Ad  pi^imum  ergo  dicendum,  qu6d  peccatum  non  contrariatur  virtuti  se- 
cundum  se,  sed  secundum  suum  actum.  Et  ideo  peccatum  non  potest  si- 
mul  esse  cum  actu  virtutis;  potest  tamen  simul  esse  cum  habitu. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  vitium  directd  contrariatur  virtuti,  sicut 
et  peccatum  actui  virtuoso;  et  ideo  vitium  excludit  virtutem,  sicut  pecca- 
tum  excludit  actum  virtutis. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  virtutes  naturales  aguntex  necessitate ;  et 
ideo,  integrd  existente  virtute,  nunquam  peccatum  potest  in  actu  inveniri. 
Sed  virtutes  animse  non  producunt  actus  ex  necessitate;  unde  non  est  si- 
milis  ratio. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  in  quolibet  peccato  sit  aliquis  actus. 
De  his  etiam  2  2,  qusest.  nv,  art.  2  ad  2,  et  queest.  LXXix,  art.  3,  et  Sent.  II,  dist.  35,  art.  3,  et 

dist.  41,  quaest.  II,  art.  \  ad  4,  et  De  pot.  qusest.  I,  art.  6  ad  9,  et  quaest.  II,  art.  \  ad  6,  et  De 

malo,  qusest.  viii,  art.  -i. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  in  quolibet  peccato  sit  ali- 
quis  actus.  Sicut  enim  meritum  comparatur  ad  virtutem;  ita  peccatum  ad 
vitium  comparatur.  Sed  meritum  non  potest  esse  absque  ahquo  actu.  Ergo 
nec  peccatum  potest  esse  absque  aliquo  actu. 

2.  Praeterea,  Augustinusdicit(De  Hbero  arbitrio,  lib.  iii,  implic.  cap.  18, 
in  princ.  sed  expres.  hb.De  vera  relig.  cap.  14,  in  princ),  qu6d  «  omne 
peccatum  adeoest  voluntarium,  quod  si  non  sit  voluntarium  non  est  pec- 
catum.  »  Sed  non  potest  esse  ahquod  voluntarium  nisi  per  actum  volun- 
tatis.  Ergo  omne  peccatum  habet  aliquem  actum. 

3.  Praeterea,  si  peccatum  esset  absque  aliquo  actu  sequeretur  quod  ex 
hoc  ipso  qu6d  aliquis  cessat  ab  actu  debito,  peccaret.  Sed  continue  allquis 
cessat  ab  actu  debito,  ille  scilicet  qui  nunquam  actum  debitum  operatur. 
Ergo  sequeretur  qu6d  continue  peccaret,  quod  est  falsum.  Non  ergo  est  ali- 
quod  peccatum  absque  actu. 

Sed  contra  esi  quod  dicitur  (Jac.  iv,  17) :  Scienti  bonum  facere,  et  non  fa- 
cienti^  peccatumest  illi.  Sed  non  facere  non  importat  aliquem  actum.  Ergo 
peccatum  potest  esse  absque  actu. 

GONCLUSIO.  —  Cum  per  accidens  interdum  et  praeter  intenliouem,  ex  causae  vel 
cccasionis  circumstantia,  pecxiatum  omissionis  sequi  contingat;  judicium  autem  de 
rebus  secundum  illud  quod  est  per  accidens,  ferri  non  debeat;  veriusdici  potest  ali- 
quod  peccalum  absque  omni  actu  esse  posse. 

Respondeo  dicendum  quodquaestio  istaprincipalitermoveturpropter  pec- 
catum  omissionis,  dequoaliquidiversimodeopinantur.  Quidamenimdicunt 
qu6d  in  omni  peccato  omissionis  estaliquis  actus  vel  interior  vei  exterior  : 
interior  quidem,  sicut  cum  aliquis  vult  non  ire  ad  ecclesiam ,  quando  ire  te- 

(f  De  fide  nominatim  constat  ex  concilioTri-  modoessevirtutesnequidemsecundijmessentiam, 

dentino,  sess.  vi,  caj).  ib  et  can.  28  et  2  2,  suo  sed  tantummodo   \ult  eas  iion  habere  rationcm 

loco  pleniiis  erit  referendum.  virtutis  perfcctae,  ut  patet  ex  iisquajsupra  quaest 

i2i  Quod  non  intclligcndum  quasi  velitnullo  LXV,  art.  4,et  infra  2  2,  quaest.  iv,  art.  5. 


206  QU^ST.  LXXI,  ART.  V. 

netur ;  exterior  autem,  sicut  ctim  aliquis  illahora  qua  ad  ecclesiam  ire  tene- 
tur,  vel  etiam  ante,  occupat  se  talibus  quibus  ab  eundo  ad  ecclesiam  impedi- 
tar ;  et  hocquodanimodo  videturin  primum  redire.  Qui  enim  vultaliquid  cuin 
quo  aliud  simul  esse  non  potest,  ex  consequenti  vult  illo  carere ;  nisi  forte 
nonperpendat  quod  perhoc  quodvult  facere  impeditur  ab  eo  quod  facere 
tenetur;  in  quo  casu  posset  per  negligentiam  culpabilis  judicari.  Alii  vero 
dicuntquodin  peccato  omissionis  non  requiritur  aliquisactus;  ipsum  enim 
non  facere  quod  quis  facere  tenetur,  peccatum  est. —  Utraque  autem  opinio 
secundtim  aliquid  veritatem  habet.  Si  enim  intelligatur  in  peccato  omis- 
sionis  illud  soliim  quod  per  se  pertinet  ad  rationem  peccati,  sic  quandoque 
omissionis  peccatum  est  cum.  actu  inleriori,  ut  ciim  ahquis  vult  non  ire  (d) 
ad  ecclesiam ;  quandoque  vero  absque  omni  actu  vel  interiori  vel  exteriori, 
sicut  cum  aliquis  hor&  qua  tenetur  ire  ad  ecclesiam,  nihil  cogitat  de  eundo 
vel  non  eundo  ad  ecclesiam.  Si  vero  in  peccato  omissionis  intelligantur 
etiam  causse  vel  occasiones  (2)  omittendi,  sic  necesse  est  in  peccato  omis- 
sionis  aliquem  actum  esse.  Non  enim  est  peccatum  omissionis,  nisi  cum 
aliquis  praetermittit  quod  potest  facere  et  non  facere.  Quod  autem  aliquis 
declinet  ad  non  faciendum  illud  quod  potest  facere  et  non  facere,  non  est 
nisi  ex  aliqua  causa,vel  occasione,  conjuncta,veIpra3cedente.  Etsiquidem 
causa  iUa  non  sit  in  potestate  hominis,  omissio  non  habet  rationem  pec- 
cati ;  sicut  ctim  aliquis  propter  infirmitatem  praetermittit  ad  ecclesiam  ire. 
Si  vero  causa  vel  occasio  omittendi  subjaceat  voluntati,  omissio  habet  ra- 
tionem  peccati ;  et  tunc  semper  oportet  quod  ista  causa,  inquantum  est 
voluntaria,  habeat  aliquem  actum,  ad  minus  interiorem  voluntatis.  Qui 
quidem  actus  quandoque  directd  fertur  in  ipsam  omissionem,  puta  cum 
aliquis  vult  non  ire  ad  ecclesiam,  vitans  laborem ;  et  tunc  talis  actus  per 
se  pertinet  ad  omissionem ;  voluntas  enim  cujuscumque  peccati  per  se 
pertinet  ad  peccatum  illud,  e6  quod  voluntarium  est  de  ratione  peccati. 
Quandoque  autem  actus  voluntatis  directe  fertur  in  aliud,  per  quod  homo 
impeditur  ab  actu  debito;  sive  illud  in  quod  ferturvoluntas,  sit  conjunctum 
omissioni,  puta  ciim  aliquis  vult  ludere  quando  ad  ecclesiam  deberet  ire ; 
sive  etiam  sit  prsecedens,  puta  cum  aliquis  vult  diu  vigilare  de  sero,  ex 
quo  sequitur  quod  non  vadat  hora  matutinali  ad  ecclesiam.  Et  tunc  actus 
isteinteriorperaccidenssehabetadomissionem,quiaomissiosequiturprae- 
ter  inten-tionem.  Hocautemdicimus  peraccidens  esse  quod  estpra^lerinten- 
tionem,  ut  patet  (Phys.  lib.  ii,  implic.  text.  49,  50  et  seq.).  Unde  rnanifes- 
tum  est  quod  tunc  peccatum  omissionis  habet  quidem  aliquem  actum  con- 
junctum  vel  praecedentem,  qui  tamen  per  accidens  se  habet  ad  peccatum 
omissionis  (3).  Judicium  autemderebus  dandum  est  secundiim  illud  quod 
est  per  se,  et  non  secundum  iliud  quod  est  per  accidens.  Unde  verius  dici 
potest  qu6d  aliquod  peccatum  possit  esse  absque  omni  actu  :  alioquin 
etiam  ad  essentiam  aliorum  peccatorum  actualium  pertinerent  actus  et 
occasiones  circumstantes. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  plura  requiruntur  ad  bonum  quam  ad 
malum,  eo  qu6d  «  bonum  contingit  ex  tota  integra  causa,  malum  autem 


[\)  Alio  sensu  quam  si  dicatur,  non  vult  ire, 
quod  negativum  esse  potest. 

(2)  Causae  qiiidem  quasi  directe,  per  se,  ac 
formaliter  in  peccatum  omissiouis  influentes, 
putii  cum  bonum  omittere  abso!u(e  vult,  vel  ali- 
qnid  fiicerc  unde  omissionem  sciat  vel  preevideat 
secuturara ;  occasiones  autem  quasi  duntaxat 
indirccte,  malerialiter  etper  accLdens  influentes 


in  illud ;  puta  ciim  de  oniissione  dod  co^itaas, 
nec  jam  inde  secuturam  prsevidens,  rem  aliquara 
niliilominus  facit  es  qua  contingit  fortuito  ta- 
lem  omissionem  sequi. 

(3)  Actus  omissioHcm  concomitantes,  ut  lu- 
dere,edere,  non  suut  pcccaminosi  ,  nisi  sint 
causa  omissionis,  ac  proinde  suflicit  oniissinaem 
couiiteri. 


QU^ST.  LXXI,  ART.  V  ET  VI.  207 

ex  singularibus  defectibus,  »  ut  Dionysius  dicit  (De  div.  nom.  cap.  4,  part. 
4,  lect.  22).  Et  ideo  peccatum  potest  contingere,  sive  aliquis  faciat  quod 
non  debet,  sive  nonfaciendo(i)  quod  debet;  sed  meritum  non  potest  esse, 
nisi  aliquis  faciat  voluntari^  quod  debet.  Et  ideo  meritum  non  potest  esse 
sine  actu ;  sed  peccatum  potest  esse  sine  actu. 

Ad  secundmn  dicendum,  quod  aliquid  dicitur  voluntarium  non  solum 
quia  cadit  super  ipsum  actus  voluntatis,  sed  quia  in  potestate  nostra  est  ut 
fiat  vel  non  fiat,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  iii,  cap.  5).  Unde  etiam  ipsum  non 
velle  potest  dici  voluntarium,  inquantum  in  potestate  hominis  est  velle  et 
non  velle. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  peccatum  omissionis  contrariatur  preEcepto 
aflflrmativo  quod  olDligat  semper,  sed  non  ad  semper ;  et  ideo  solum  pro 
tempore  illo  aliquis  cessando  ab  actu  peccat,  pro  quo  praeceptum  affirma- 
tivumobIigat(2). 
ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  convenienter  definiatur  peccatum  esse  dictum, 

VEL  FACTUM,  VEL  CONCUPITUM  CONTRA  LEGEM  .ETERNAM  (3). 

De  his  etiam  infra,  qusest.  LXIYI,  art.  2  ad  4,  et  Seut.  ii,  disl.  55,  art.  2  corp.  et  ad  5,  et  De  malo, 

quaist.  II,  art.  \  corp.  et  ad  2. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  inconvenienter  definiatur 
peccatum,  ctim  dicitur  :  «  Peccatum  est  dictum,  vel  factum,  vel  concupi- 
tum  contra  legem  seternam.  »  Dictum  enim,  vel  factum,  vel  concupUum 
importat  aliquem  actum.  Sed  non  omne  peccatum  importat  aliquem  ac- 
tum,  ut  dictum  est  (art.  praec).  Ergo  haec  definitio  non  Includit  omne  pec- 
catum. 

2.  Praeterea,  Augustinus  dicit  in  libro  De  duabus  animabus  (cap.  12,  in 
princ.  vel  H,  in  fin.} :  «  Peccatum  est  voluntas  retinendi  vel  consequendi 
quod  justitia  vetat.  »  Sed  voluntas  sub  concupiscentiacomprehenditur,  se- 
cundum  quod  concupiscentia  largo  modo  sumitur  pro  omni  appetitu.  Ergo 
suffecisset  dicere :  «  Peccatum  est  concupitum  contra  legem  asternam ;  » 
nec  oportuit  addere  dictum,  vel  factum. 

3.  Praeterea,  peccatum  proprie  consistere  videtur  in  aversione  a  fine; 
nam  bonum  et  malum  principaliter  considerantur  secundum  finem,  ut  ex 
supra  dictis  patet  (quaest.  i,  art.  3,  et  quaest.  xvui ,  art.  4  et  6) ;  unde  et 
Augustinus  (De  libero  arbitr.  lib.  i,  cap.  ult.  a  princ),  per  comparationem 
adfinem  definit  peccatum,  dicens  quod  «  peccare  nihll  estaliud  quam  ne- 
glectis  rebus  aeternis,  temporalia  sectari ; »  et  (Quaest.  lib.  lxxxiii,  quaest.  30, 
circ  princ.)  dicit  quod  «  omnis  humanaperversitas  est  uti  fruendis,  et  frui 
utendis.  »  Sed  in  praemissa  definitione  nulla  fit  mentio  de  aversione  k  de- 
bito  fine.  Ergo  insufficienter  definitur  peccatum. 

4.  Praeterea,  exhoc  dicitur  aliquid  esse  prohibitum,  quia  legi  contraria- 
tur.  Sed  non  omnia  peccata  sunt  mala,  quia  prohibita ;  sed  quaedam  sunt 
prohibita,  quia  mala.  Non  ergo  in  communi  definitione  peccati  debuit  poni 
quod  sit  contra  legem  Dei. 

5.  Praeterea,  peccatum  significat  malum  hominis  actum,  utex  dictis  pa- 
tet  (art.  1  hujus  quaest.).  «  Sed  malumhominisestcontra  rationem  esse,  » 
utDionysius  dicit(De  div.  nom.  cap.  4,  part.  4,  lect.  22).  Ergo  potius  debuit 
dici  quod  peccatum  sit  contra  rationem,  quam  qu6d  peccatum  sit  contra 
legem  aeternam. 

(1)  Ita  passim  editi  cum  Mss.  Nicolai,  non  (5)  Illa  definitio,  ex  S.  August.  (Cout.  Faust. 
faciat.                                                                       lib.  xxii ,  cap.  27)  desumpta,  ab  omnibus  ore 

(2)  Peccatum   omissionis  iscipit  imputari  a        unanimi  recipitur. 
tempore  quo  illius  causa  advertenter  ponitur. 


208  QU.^ST.  LXXI,  ART.  VI. 

In  contrarium sn^clt  auctoritas  Aiigustini  (Contra  Faust.  lib.  xxi,  cap.  27, 
in  princ). 

CONCLUSIO.  —  Cum  peccatum  nihil  aiiud  sit  quam  actus  humanus  malus; 
recte  a  B.  Augustino  definitur  esse  dictum,  vel  factum,  vel  concupitum  contra  legem 
aeternam. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  dictis  patet  (art.  i  hujus  qusest.), 
peccatum  nihil  aliud  est  quam  actus  humanus  mahis.  Quod  autem  ahquis 
acUis  sit  humanus,  habet  ex  hoc  quod  est  voluntarius,  sicut  ex  supra  dic- 
tis  patet  (quaest.  i,  art.  1) ;  sive  sit  voluntarius,  quasi  a  vohuitate  elicitus, 
ut  ipsum  veile  vel  ehgere ;  sive  quasi  a  voiuntate  imperatus,  ut  exteriores 
actus  vel  locutionis  vel  operationis.  Habet  autem  actus  humanus  qu6d  sit 
malus  ex  eo  quod  caret  debita  commensuratione.  Omnis  autem  commen- 
suratio  cujuscumque  rei  attenditur  per  comparationem  ad  aliquam  regu- 
lam;  a  qua  si  divertat ,  incommensurata  erit.  Regula  autem  voluntatis 
humanae  est  duplex  :  una  propinqua,  et  homogenea,  scilicet  ipsa  humana 
ratio;  alia  ver6  est  prima  regula,  scilicet  lex  aeterna  quae  est  quasi  ratio 
Dei  (i).  Et  ideo  Augustinus  in  definitione  peccati  posuit  duo  :  unum  quod 
pertinetadsubstantiam  actushumani,  quodestquasi  materiale  in  peccato, 
ciim  dixit,  dictum,  vel  factum,  vel  concupitum;  aliud  autem  quod  pertinet 
ad  rationem  mali,  quod  est  quasi  formale  in  peccato,  cum  dixit,  contra  /c- 
gem  xternam. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  afflrmatio  et  negatio  reducuntur  ad 
idem  genus,  sicut  in  divinis  genitum  et  ingenitum  ad  relationem,  ut  Au- 
gustinus  dicit  (De  Trin.  hb.  v,  cap.  6  et  7).  Et  ideo  pro  eodem  est  accipien- 
dum  dictum  et  non  dictum,  factum  et  non  factum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  primacausa  peccati  est  in  voluntate,  quae 
imperat  omnes  actus  voluntarios,  in  quibus  solis  invenitur  peccatum.  Et 
ideo  Augustinus  quandoque  per  solam  voluntatem  definit  peccatum.  Sed 
quiaetiam  ipsi  exteriores  actus  pertinentadsubstantiam  peccati,  ctim  sint 
secundum  se  mali,  ut  dictum  est  (in  corp.  et  quaest.  xx),  necesse  fuit  quod 
in  definitione  peccati  poneretur  etiam  aliquid  pertinens  ad  exteriores 
actus. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  lex  aeterna  primo  et  principaliter  ordinat 
hominera  ad  finem;  consequenter  autem  facit  hominem  bene  se  habere 
circa  ea  quae  sunt  ad  finem ;  et  ideo  in  hoc  quod  dicit,  contra  legem  xter- 
nam,  tangit  aversionem  a  fine,  et  omnes  alias  inordinationes. 

Ad  quartum  dicendum,  quodcum  diciturquod  non  omne  peccatumideo 
est  malum  quia  est  prohibitum,  intelligitur  de  proliibitione  facta  per  jus 
positivum.  Si  autem  referaturadjusnaturale,  quod  contin^etur  prim6  qui- 
dem  in  lege  seterna,  secundario  ver6  in  naturali  judicatorio  rationis  hu- 
manae,  tunc  omne  peccatum  est  malum,  quia  prohibitum;  ex  hoc  enim 
ipsoquod  est  inordinatum,  juri  naturah  repugnat. 

Ad  quintum  dicendum,  quod  k  tlieologis  consideraturpeccatum  prgecipud 
secundiim  qu6d  est  off^ensa  contra  Deum;  a  Philosopho  autem  morali,  se- 
cundum  qu6d  contrariatur  rntioni.  Et  ideo  Augustinus  convenientiiis  de- 
finit  peccatum  ex  hoc  qu6d  est  contra  legem  aeternam,  quam  ex  hoc  qu6d 
contra  rationem  (2) ;  praecipue  cum  per  legem  aiternam  regulemur  in  mul- 
tis  quae  excedunt  rationem  humanam,  sicut  in  his  quai  sunt  fidei. 

(\)  Lex  ffiterna,  ut  ait  ibid.  S.  Angustinus,  (2)  Ctrumque  ad  idera  redit,  siquidem  qpiod 

ost  ralio  divina  vel  voluntas  Dei,  qure  ordinem  rationi  repusnat,   Deo  quoque,  qui  est  auctof 

naturalem   conservari  jubet  perturbarique  ve-  rationis,  adversalur. 
lat. 


QU.EST.  LXXII,  ART.  I.  209 

QUiESTIO  LXXII. 

DE  DISmCTIONE  PECCATORUM,  IN  NOVEM  ARTICULOS  DIVISA. 

Deirivle  considerandum  est  de  distinctione  peccatorum  vel  vitiorum ;  et  circa  hoc 
quaeruntur  novera  :  r  Utrum  peccata  distinguantur  specie  secundum  objecta.  — 
2°  De  distinrtionft  peccatorumspiritualium  et  carnalium.  —  3°  Utrum  secundum  cau- 
sas.  —  4"  Utriim  secundum  eos  inquos  peccalur.  —  5"  Utrum  secundiim  diversilatem 
reatus.  —  6"  Utriim  secundiim  omissionem  et  commissionem.  —  7»  Utriim  secundiim 
diversum  processum  peccati.  —  8"  Utriim  secundum  abundantiam  et  defectum.  — 
9°  Utriim  secundiim  diversas  circumslantias. 

ARTICULUS  l.  —  UTRUM  peccata  differant  specie  secundum  objecta  (i). 
De  Lis  etiam  iufra ,  art.  5  ot  4  corp.  et  art.  5  ad  I  ,  et  2  2 ,  prol.  et  quaest.  xxxix  ,  art.  2  corp.  et 
Sent.  11.  dist.  42,  quaest.  u,  art.  2,  qusest.  I  ad  2,  et  quajst.  II  corp.  et  De  malo,  qusest.  ll,  art.  6 
corp.  et  quaest.  xiv,  art.  2  corp.  et  Ps.  L. 

Ad  primum  sic  proceditur.  i.  Videlur  quod  peccata  non  differant  specie 
secundum  objecta.  Actus  enim  humani  prsecipue  dicuntur  boni  vel  mali 
per  comparationem  ad  finem,  ut  supra  ostensum  est  (qusest.  i,  art.  3,  et 
quaest.  xvin,  art.  4  et6).Cumigiturpeccatumnihilaliudsit  quam  actusho- 
minis  malus,  sicut  dictum  est  (qusest.  prsec.  art.  i),  videtur  quod  secundtim 
fines  peccata  debeant  distingui  specie  magis  quam  secundiim  objecta. 

2.  Praeterea,  malum,  ciim  sitprivatio,  distinguitur  specie  secundiim  di- 
versas  species  oppositorum.  Sed  peccatum  est  quoddam  mahim  in  genere 
humanorum  actuum.  Ergo  peccata  magis  distinguuntur  specie  secundiim 
opposita  quam  secundum  objecta. 

3.  Praeterea,  si  peccata  specie  differrent  secundum  objecta,  impossibile 
esset  idem  peccatum  specie  circadiversaobjectainveniri.  Sed  inveniuntur 
aliqua  hujusmodi  peccata;  nam  superbia  est  in  rebus  spirituahbus  et  in 
corporalibus,  ut  Gregorius  dicit  (Moral.  lib.  xxxiv,  cap.iS,  ante  med.);  ava- 
ritiaetiamestcirca  diversa  genera  rerum.  Ergopeccatanondistinguuntur 
specie  secundum  objecta. 

Sed  contra  est  quod  peccatum  est  «  dictum,  vel  factum,  vel  concupitum 
contra  legem  Dei.  »  Sed  dicta,  vel  facta,  velconcupita  distinguunturspecie 
secundtim  diversaobjecta;  quia  actus  per  objectadistinguuntur,  ut  supra 
dictum  est  (qusest.  xviii,  art.  2).  Ergo  etiam  peccata  secundtim  objecta  spe- 
cie  distinguuntur. 

CONCl.USIO.  —  Quoniam  actus  humani  voluntarii,  secundum  quos  attenditur 
specifica  peccatorum  distinctio,  specie  per  objecta  distinguuntur ;  etiam  peccata  spe- 
cie  per  objecta  distingui  necessarium  est. 

Respondeodicendum  quod,  sicut  dictum  est  (qusest.  prsec.  art.  6),  ad  ra- 
tionem  peccati  duo  concurrunt,  scilicet  actus  voluntarius,  et  inordinatio 
ejus,  quae  estper  recessum  a  lege  Dei.  Horum  autem  duorum  unum  per  se 
comparatur  ad  peccantem,  qui  intendit  talem  actum  voluntarium  exercere 
in  tali  materia;  aliud  autem,scilicetinordinatio  actus,  per  accidens  se  ha- 
betad  intentionem  peccantis.  «Nullusenimintendensadmalum  operatur,» 
ut  Dionysius  dicit  (De  div.  nom.  cap.  4,  part.  4,  lect.  14  et22).  Manifestum 
estauiem  qu6d  unumquodque  consequitur  speciem  secundum  illud  quod 
est  per  se,  non  autem  secundum  id  quod  est  per  accidens  :  quia  ea  quse 
sunt  per  accidens,  sunt  extra  rationem  speciei.  Et  ideo  peccata  specie  dis- 
tinguuntur  ex  parteactuum  voluntariorum  magisquamex  parte  inordina- 

{\)  Circa  distinctionem  peccatorura  lis  ma^na  peccatorum,  vel  a  diversis  virfutibus^  quibus 
fervet  inter  S.  1  homam  et  Scotum,  an  distinctio  peccata  opponuntur  ?  Priorcm  sententiam  tenet 
tpecifica  proxime  sumatur  ab  objectis  diversis        S.  Thomas,  posteriorem  vero  Scolus  et  scotistae. 


210  QU^ST.  LXXII,  ART.  I  ET  II. 

tionis  in  peccato  existentis.  Actus  autem  voluntarii  distinguuntur  specie 
secundum  objecta,  ut  in  superioribus  ostensum  est  (quaest.  xviii,  art.  2). 
Unde  sequitur  quod  peccata  proprie  distinguantur  specie  secundum  ob- 
jecta. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  finis  principaliter  habet  rationeiD 
boni;  et  ideo  comparatur  ad  actum  voluntatis,  qui  est  primordialis  in  oma 
peccato,  sicut  objectum;  undein  idem  redit  quodpeccata  dlfferant  secun- 
dum  objecta  vel  secundum  fines. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  peccatum  non  est  pura  privatio,  sed  est 
actus  debito  ordine  privatus.  Et  ideo  peccata  magis  distinguuntur  specie 
secundum  opposita;quamvis,  etiamsi  distinguantur  secundiim  oppositas 
virtutes,  in  idemrediret  (1);  virtutes  enim  distinguuntur  specie  secundiim 
objecla,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lx,  art.  5J. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  nihil  prohibet  in  diversis  rebus  specie  vel 
genere  differentibus  invenire  unam  formalem  ralionem  objecti,  a  qua  pec- 
catum  speciem  recipit.  Ethoc  modo  superbiacircadiversasresexcellentian^ 
quaerit;  avaritia  ver6  abundantiam  eorum  quae  usui  humano  accommo- 
dantur. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  convenienter  distinguantur  peccata  spiritualia  a 

« 

carnalibus  (2). 

De  bis  etiain  infra,  quaest.  LXXiii,  art.  5  corp.  et  2  2,  queest.  CXVIII,  art.  6  corp.  et  I.  Cor.  TI, 

lect.  5,  et  II.  Cor,  \u. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  i .  Videtur  qu6d  inconvenienter  distinguan- 
tur  peccata  spirituaUa  a  carnalibus.  Dicit  enim  Apostolus  (Galat.  v,  19) : 
Manifesta  sunt  opera  carnis,  quse  sunt  fornicafiOy  immunditia,  impudicitia, 
luxuria^  idolorum  servitus,  veneficia,  etc,  ex  quo  videlur  qu6d  omnia 
peccatorum  genera  sunt  opera  carnis.  Sed  peccata  carnaliadicunturopera 
carnis.  Ergo  non  sunt  distinguenda  peccata  carnaliaa  spiritualibus. 

2.  Prseterea,  quicumque  peccat,  secundum  carnem  ambulat,  secundum 
illud  (Rom.  viii,  13}  :  Si  secundiim  carnem  vixeritis,  moinemini;  si  autem 
spiritu  facta  carnis  mortificaveritis,  vivetis.  Sed  vivere  vel  ambulare  secun- 
diim  carnem  videtur  pertinere  ad  rationem  peccati  carnalis.  Ergo  omnia 
peccata  sunt  carnalia.  Non  ergo  sunt  distinguenda  peccata  carnalia  a  spi- 
ritualibus. 

3.  Praeterea,  superior  pars  animae,  quae  est  mens,  vel  ratio,  spiritus  no- 
minatur,  secundtim  illud  (Ephes.  iv,  23) :  lienovamini  spiritu  mentis  vestras; 
ubispirituspro  rationeponitur,  ut  ibi  Glossa  interl.  etord.  dicit.  Sed  omne 
peccatum  quod  secundiim  carnem  committitur,  a  ratione  derivatur  per 
consensum,  quia  superioris  rationis  est  consentire  in  actum  peccati,  ut 
infra  dicetur  (quaest.  lxxiv,  art.  7).  Ergo  e«dem  sunt  peccata  carnalia  et 
spiritualia.  Non  ergo  suntdistinguenda  ab  iuvicem. 

4.  Praeterea,  si  aliqua  peccala  specialiter  sunt  carnalia,  hoc  potissime 
intelligendum  videtur  de  iliis  peccatis  quibus  in  corpus  suum  peccat  ali" 
quis.  Sed  sicut  Apostolus  dicit  (I.  Cor.  vi,  18),  omne  peccatum  quodcumque 
fecerit  homo,  extra  corpus  est;  qui  autem  fornicatur,  incorpus  suum  pec' 
cat.  Ergo  sola  fornicatio  esset  peccatum  carnale;  cum  tamen  ApostoluB 
(Ephes.  vj  etiam  avaritiam  carnalibus  peccatis  annumeret. 

(i)  Hinc  utraque  sententia,  ut  bene   tlicunt  bis  verbis  (I.  Joan.  ii)  :  Omne  quod  est  in 

Salmant.  in  ideiu  coinciclit,  sed  sccuntla,  «listin-  mundo,  aut  concupiscenlia  carnis  est,  aut 

guendo  pcr  oppositionos  ad  virtulos,  plcniorest  concupisccnlia  oculorum,  aut  superbta  vitCB 

€t  facilior,  ul  aniniadvertit  S.  Alphons.  de  Li-  (II.  Cor.  vii).  Mundamus  nos  ab  omni  inqui- 

gorio  iDe  poccal.  lib.  V,  n.  52).  namento  carnis  et  spirilvis. 

(2)  Hanc  distiuctionem  innuit  Scriptura  sacra. 


QU^ST.  LXXII,  ART.  II  ET  III.  211 

Sed  co7itra  estquod  Gregorius  (Moral.  lib.  xxxi,  cap.  17,  parum  ante  fin.) 
dicit  quod  «  septem  capitalium  vitiorum  quinque  sunt  spiritualia,  et  duo 
carnalia.  » 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  ex  objectis  et  finibus  peccala  species  recipiunt,  convenit 
ut  peccala  illa,  quse  in  spiriluali  delectatione  peificiuntur,  spiritualia  vocentur,  quaa 
vero  in  delectalione  carnali,  carnalia. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (art.  praec),  peccata  reci- 
piunt  speciem  ex  objectis.  Omne  autem  peccatum  consistit  in  appetitu  ali- 
cujus  commutabilis  boni,  quod  inordinat^  appetitur;  et  per  consequens  in 
60  jam  habito  inordinal^  aliquis  delectatur.  Ut  autem  ex  superioribus  pa- 
tet  ^quaest.  xxxi,  art.  3),  duplex  est  delectatio  :  una  quidem  animalis,  quae 
consummatur  in  sola  apprehensione  alicujus  rei  ad  votum  habitse;  et  haec 
etiam  potest  dici  delectatiospiritualis,  sicutcum  aliquis  delectaturinlaude 
humana,  vel  in  aliquo  hujusmodi.  Alia  vero  delectatio  est  corporalis,  sive 
naturalis,  quae  in  ipso  tactu  corporali  perficitur,  quae  potest  etiam  dici  de- 
lectatio  carnahs.  Sic  igitur  illa  peccata  quae  perficiuntur  in  delectatione 
spirituali,  vocantur  peccata  spiritualia ;  illa  vero  quae  perficiuntur  in  de- 
lectatione  carnali,  vocantur  peccata  carnalia ;  sicut  gula,  quae  perficitur 
in  delectatione  ciborum,  ei  luxuria,  quse  perficitur  in  delectatione  vene- 
reorum.  Unde  et  Apostolus  dicit  (11.  Cor.  vii,- 1)  :  Emundemus  nos  ab  omni 
inquinamento  carnis  et  spiritus. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  Glossa  (ord.  ex  Augustino,  De 
civit.  Dei,  lib.  xiv,  cap.  2,  circ.  fin.)  ibidem  dicit,  illa  vitia  dicuntur  opera 
carnis,  non  quia  in  voluptate  carnis  perficiantur ;  sed  caro  sumitur  ibi  pro 
homine,  qui  dum  secundtim  se  vivit,  secundum  carnem  vivere  dicitur,  ut 
etiam  Augustinus  dicit(Deciv.  Dei,  lib.  xiv,  ib.  et  cap.  3,  a  med.).  Et  hujus 
ratio  est  ex  hoc  quod  omnis  rationis  humanse  defectus  ex  sensu  carnali 
aliquo  modo  initium  habet. 

Et  per  hoc  etiam  patet  responsio  ad  secundum, 

Ad  tertium  dicendum,  quod  in  peccatis  etiam  carnalibus  est  aliquis  actus 
spiritualis,  scilicet  actus  rationis;  sed  finis  horum  peccatoi-um,  a  quo  de- 
nominantur,  est  delectatio  carnis. 

Ad  quartum  dicendum,  quod,  sicut  Glossa  ordin.  ibidem  dicit,  «  speciali- 
ter  in  fornicationis  peccato  servit  anima  corpori,  intantum  ut  nihil  aliud 
in  ipso  momento  cogitare  homini  liceat.  »  Delectatio  autem  gula3,  etsi  sit 
carnalis,  non  ita  absorbet  rationem. — Vel  potest  dici  quod  in  hoc  peccato 
etiam  qusedam  injuria  fit  corpori,  dum  inordinate  maculatur;  et  ideo  per 
hoc  solum  peccatum  dicitur  specialiter  homo  in  corpus  peccare.  Avaritia 
ver6,  quae  carnalibus  peccatis  connumeratur,  pro  adulterio  ponitur,  quod 
est  injusta  usurpatio  uxoris  alienge. — Vel  potest  dici  quod  res  in  qua  delec- 
tatur  avarus  corporale  quoddam  est,  et  quantiim  ad  hoc  connumeratur 
peccatis  carnalibus.  Sed  ipsa  delectatio  non  pertinet  ad  carnem,  sed  ad 
spiritum;  et  ideo  Gregorius  dicit  (libroxxxi  Moral.  cap.  17,  ante  fin.),  quod 
est  spirituale  peccatum. 

ARTICULUS  in.  —  UTRUM  peccata  distinguantur  specie  secundum  causas. 
De  his  etiam  22,  prol.,  et  Sent.  ii,  dist.  28,  quaest.  i,  art.  I  corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccata  distinguantur  specie 
secundum  causas.  Ab  eodem  enim  habet  res  speciem  a  quo  habet  esse. 
Sed  peccata  habent  esse  ex  suiscausis.  Ergo  ab  eis  etiam  speciem  sortiun- 
tur.  Differunt  ergo  specie  secundum  diversitatem  causarum. 

2.  Prceterea,  inter  alias  causas  minus  videtur  pertinere  ad  speciem  causa 
materialis.  Sed  objectum  in  peccato  est  sicut  causa  materiaiis.  Cum  ergo 


212  QUJEST.  LXXII,  ART.  III. 

secundtim  objecta  peccata  specie  distinguantur,  videtur  quod  peccata 
multo  magis  secundtim  alias  causas  distinguantur  specie. 

3.  Praeterea,  Augustinus,  superillud  (Psal.  lxxix)  :  «  Incensa  igniet  suf- 
fossa,  dicitqu6d  «  omne  peccatum  estex  timore  male  humiliante,  vel  ex 
amore  male  inflammante;  »  dicitur  enim  (I.  Joan.  ii,  16)  qu6d  ojnne  quod  est 
inrnundoy  autest  concupiscentia  carnis^  aut  est  concupiscentia  oculorum,  aut 
superbia  vifx,  Dicitur  autem  aliquid  esse  in  mundo  propter  peccatum  se- 
cundtim  quod  mundi  nomine  amatores  mundi  significantur,  utAugustinus 
dicit  super  Joan.  (tract.  2,  inter  med.  et  fin.).  Gregorius  etiam  (Moral. 
lib.  XXXI,  cap.  47,  versusfin.)  distinguit  omnia  peccata  secundum  septem 
vitiacapitalia.  Omnes  autem  liujusmodi  divisiones  respiciunt  causas  pec- 
catorum.  Ergo  videtur  qu6d  peccata  differant  specie  secundiim  diversita- 
tem  causarum. 

Sed  contra  est,  quia  secundum  hoc  omnia  peccata  essent  unius  speciei, 
ciim  ex  una  causa  causentur.  Dicitur  enim  (Eccli.  x,  15)  qu6d  initium 
omnis  peccati  est  superbia;  et  (I.  ad  Timoth.  ult.  10)  qu6d  radix  omnium 
malorum  est  cupiditas.  Manifestum  est  autem  esse  diversas  species  pecca- 
torum.  Non  ergo  peccata  distinguuntur  specie  secundiim  diversitates  cau- 
sarum. 

CONCLUSIO.  —  Distinguuntur  peccata  specie,  non  secundum  diversas  causas  ac- 
tivas  vel  motivas,  sed  secundum  diversos  fines,  quos  sibi  peccantes  prsestituuut ;  a 
quibus  utobjectis,  eorum  voluutas  movetur. 

Respondeodicendumqu6dciimquatuorsintcausarumgenera,diversimode 
diversis  attribuuntur.  Causa  enim  formalis  et  materialis  respiciunt  proprie 
substantiam  rei;  et  ideo  substantiaesecundtim  formam  et  materiam,  specie 
et  genere  distinguuntur  (1).  Agens  autem  et  finisrespiciuntdirect6  motum 
et  operationem ;  et  ideo  motus  et  operationes  secundtim  hujusmodi  causas 
specie  distinguuntur.  Diversimode  tamen  ;  nam  principia  activa  naturaha 
sunt  determinata  semper  ad  eosdem  actus;  et  ideo  diversae  species  in  ac- 
tibus  naturahbus  attenduntur  non  soltim  secundiim  objecta,  quse  sunt  fines 
vel  termini,  sed  etiam  secundum  principia  activa;  sicut  calafacere  et  in- 
frigidare  distinguuntur  specie  secundum  calidum  et  frigidum.  Sed  princi- 
pia  activa  in  actibus  voluntariis,  ciijusmodi  sunt  actus  peccatorum,  non 
se  habent  ex  necessitate  ad  unum;  et  ideo  ex  uno  principio  activo  vel 
motivo  possunt  diversae  species  peccatorum  procedere  :  sicut  ex  timore 
male  humiliantepotest  procedere  qu6d  homo  furetur,  qu6d  occidat,  et  qu6d 
deserat  gregemsibi  commissum;  ethaeceadem  possuntprocedereex  amore 
male  inflammante  (2).  Unde  manifestum  est  quod  peccata  non  differant 
specie  secundiim  diversas  causas  activas  vel  motivas  (3),  sed  solum  se- 
cundum  diversitatem  causae  finaiis,  quiafinisest  objectum  voluntatis.  Os- 
tensum  est  enim  supra  (qua;st.  i,  art.  3,  et  quaest.  xvin,  art.  4  et  6),  quod 
actus  humanihabentspeciem  ex  fine. 

Adprimum  ergo  dicendum,  qu6d  principia  activa  in  actibus  voluntariis, 
ciim  non  sint.determinata  ad  unum,  non  sufficiunt  ad  producendum  hu- 
manos  actus,  nisi  determinetur  voluntas  ad  unum  per  intentionem  finis, 
ut  patet per  Philosophum  (Metaph.  lib.  ix,  text.  15  etl6);  et  ideo  afine  per- 
ficituresse  et  species  peccati. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  objecta,  secundum  qu6d  comparantur  ad 

{\)  Hinc  peccata  non  distinguuntur  specie  se-  (2)  Ita  Nicolai.  Al.  deestwjflie  inflammante. 

cundiim  causam  naturalem  autformalem,  quia  (5)  Per  causasniotivas  intelligendae  sunt  causa 

talcs  cansse  substantiam,  sed  non  actum  respi-  effoctivae,  quae  sic  nidventut  tamen  uon  bai)eaat 

«iuut,  peccata  autcm  sunt  actus  quidam-  rationeni  causse  iinalis. 


QU.EST.  LXXII,  ART.  III  ET  IV.  213 

actus  exteriores,  habent  rationem  materi^e  circa  quam  (1),  sed  secundiim 
quod  comparantur  ad  actum  intoriorem  voluntatis,  liabent  rationem  fi- 
nium;  el  ex  hoc  habent  qu6d  dent  speciem  actui.  Quamvis  etiam  secun- 
diim  quod  sunt  materia  circa  quam,  habeantrationem  terminorum,  a  qui- 
bus  motus  speciticantur,  ut  dicitur  (Physic.  lib.  v,  text.  4,  et  in  Ethic. 
lib.  X,  cap.  4);  sed  tamen  etiam  termini  motus  dant  speciem  motibus,  in- 
quantum  habent  rationem  finis. 

Ad  tertiiun  dicendum,  quod  illae  divisiones  peccatorum  non  dantur  ad 
distinguendas  species  peccatorum,  sed  ad  manifestandas  diversas  causas 
eorum . 
AHTICULUS  IV.  —  UTRUM  peccatum  convenienter  distinguatur  in  peccatum 

IN  DEUM,  IN  SEIPSUM,  ET  IN  PROXIMUM. 
De  his  etiam  Sent.  i,  dist.  42,  queest.  ii,  art.  2,  quscst.  ii,  et  Psal.  xxv,  corp.  2. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  inconvenienter  peccatum 
distinguatur  per  peccatum  quod  est  in  Deum,  in  proximum,  et  in  seipsum. 
Illud  enim  quod  est  commune  omni  peccato  (2),  non  debet  poni  quasi  pars 
in  divisione  peccati.  Sed  commune  est  omni  peccato  quod  sit  contra  Deum; 
ponitur  enim  in  definitione  peccati  quod  sit  contra  legem  Dei,  ut  supra  dic- 
tum  est  (quaest.  lxxi,  art.  6).  Non  ergo  peccatum  in  Deum  debet  poni  quasi 
pars  in  divisione  peccatorum. 

2.  Praeterea,  omnis  divisio  debet  fieri  per  opposita.  Sed  ista  tria  genera 
peccatorum  non  sunt  opposita;  quicumque  enim  peccat  in  proximum, 
peccat  in  seipsum  et  in  Deum.  Non  ergo  peccatum  convenienter  dividitur 
secundum  haec  tria. 

3.  Praeterea,  ea  quae  suntextrinsecus,  non  conferunt  speciem.  Sed  Deuset 
proximus  sunt  extra  nos.  Ergo  per  haec  non  distinguuntur  peccata  secun- 
dum  speciem.  Inconvenienter  igitur  secundumhaectriapeccatumdividitur. 

Sed  contra  est  quodlsidorus  in  hb.  De  summo  bono,  distinguenspecca- 
ta,  dicit  quod  «  homo  dicitur  peccare  in  se,  in  Deum  et  in  proximum.  » 

CONCLUSIO.  —  Cum  omnia  peccata  sint  actiones  inordinatae,  contra  eum  qui  in 
homine  esse  deberet,  ordinem,  ad  Deura,  ad  seipsum,  vel  ad  proximum;  recte  pec- 
cata  ia  Deum,  in  seipsum,  etin  proximum  distinguuntur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxi,  art.  1 
et6),  peccatum  est  actus  inordinatus.  Triplex  autem  ordo  in  homine  debet 
esse  :  unus  quidem  secundijm  comparationem  ad  regulam  rationis,  prout 
scihcet  omnes  actiones  et  passiones  nostrae  debent  secundum  regulam  ra- 
lionis  commensurari ;  alius  autem  ordo  est  per  comparationem  ad  regulam 
divinae  legis,  per  quam  homo  in  omnibus  dirigi  debet.  Et  si  quidem  iiomo 
naturaliter  esset  animal  solitarium,  hic  duplex  ordo  sufficeret.  Sed  quia 
homoest  naturaliter  animal  politicum  et  sociale,  ut  probatur  (Polit.  lib.  i, 
cap.  2,  a  princ),  ideo  necesseest  quod  sit  tertius  ordo,  quo  homo  ordinetur 
ad  alios  homines,  quibus  convivere  debet.  Horum  autcmordinum  primus 
continet  secundum,  et  excedit  ipsum.  Quaecumque  enim  continentur  sub 
ordine  rationis,  continentur  sub  ordine  ipsiusDei.  Sed  quaedam  continen- 
tur  sub  ordine  ipsius  Dei,  quae  exceduntrationem  humanam ;  sicut  ea  quae 
suntfidei,  etquae  debentur  soli  Deo.  Unde  qui  in  talibus  peccat,  dicitur  in 
Deum  peccare,  sicut  haereticus,  et  sacrilegus,  et  blasphemus.  Sfmiliter 
etiam  secundus  ordo  includit  tertium,  etexcedit  ipsum  ;  quia  in  omnibus 

(I I  Per  materialem  causam   intelligitur  ma-        exterioris  habet  rationem  termini  vel  objecti, 
tciia  ex  qua;  niateria  vero  circa  quam  respectu        atqne  ita  ad  gcnus  causae  finalis  reducitur. 
actus  interioris  iialjet  rationem  finis,  et  resjjectu  (2j  Mortiili  nerape  ,  quod  proprie  inlelligitur 

cum  simpliciter  appellatur  peccatum. 


214  QU^ST.  LXXII,  ART.  IV  ET  V. 

in  quibus  ordinamur  ad  proximum,  oportet  nos  dirigi  secundum  regulam 
rationis.  Sed  in  quibusdamdirigimur  secundum  rationem,  quantum  ad  nos 
tanttim,  non  autem  quanttim  ad  proximum  :  et  quando  in  his  peccalur, 
diciturhomo  peccare  in  seipsum,  sicut  patet  de  guloso,  luxurioso  et  pro- 
digo;  quando  ver6  peccat  homo  in  hts  quibus  ad  proximum  ordinatur, 
dicitur  peccare  in  proximum,  sicut  patet  de  fu^e  et  homicida.  Sunt  autem 
diversa  quibus  homo  ordinatur  ad  Deum,  ad  proximum  et  ad  seipsum. 
Unde  hgec  distinctio  peccatorum  est  secundiim  objecta,  secundfim  quae 
diversificantur  species  peccatorum ;  unde  haec  distinctio  peccatorum  pro- 
prid  est  secundum  diversas  peccatorum  species ;  nam  et  virtutes,  quibus 
peccata  opponuntur,  secundum  hanc  differentiam  specie  distinguuntur. 
Manifestum  est  enim  ex  dictis  (qusest.  lxu,  art.  1,  2  et  3}  qu6d  virtutibus 
theologicis  homo  ordinatur  ad  Deum ;  temperantia  vero  et  fortitudine  ad 
seipsum;  justitia  autem  ad  proximum. 

kdprimum  ergo  dicendum,  qu6d  peccare  in  Deum  secundum  qu6d  ordo 
qui  est  adDeum  includit  omnem  humanum  ordinem,  commune  est  omni 
peccato;  sed  quantum  ad  id  qu6d  ordo  Dei  excedit  alios  duos  ordines,  sic 
peccatum  in  Deum  est  speciaie  genus  peccati. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  quando  aliqua  quorum  unum  includit 
alterum,  ab  invicem  distinguuntur,  inteUigitur  fieri  distinctio,  non  secun- 
dum  illud  qu6d  unum  continetur  in  altero,  sed  secundum  id  qu6d  unum 
excedit  alterum;  sicut  patet  in  divisione  numerorum  et  figurarum.  Non 
enim  trianguius  dividitur  contra  quadratum,  secundum  qu6d  continetur 
in  eo,  sed  secundiim  qu6d  exceditur  ab  eo ;  et  similiter  est  dicendum  de 
ternario  et  quaternario. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  Deus  et  proximus,  quamvis  smt  exteriora 
respectu  ipsius  peccantis,  non  tamen  su'nt  extranea  respectu  actOs  pec- 
cati;  sed  comparantur  ad  ipsum  sicut  propria  objecta  ipsius  (1). 

ARTICULUS  V.  —  DTRUM  DIVISIO  PECCATORriM   QUiE   EST   SECUNDUM  REATUU 

DIVERSIFICET  SPECIEM  (2). 
De  bis  ctiam  infra,  qucest.  fiXXXYiii,  art.  -I  ct  2,  et  Seat.  I,  dist.  17,  qusest.  ii.  art.  5  corp.  et  il, 
dist.  42,  qua:st.  I,  art.  5,  et  IV,  dist.  i6,  quaast.  Ill,  art.  2,  quscst.  iv  ad  5,  et  CoDt.  gent.  lib.  III, 
cap.  ioOfin.ct  467. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  divisio  peccatorum  qua?  est 
secundum  reatum,  diversificetspeciem,  puta  ctim  dividiiur  secundiim  ve- 
niale  et  mortale.  Ea  enim  quae  in  infinitum  dilTerunt,  non  possunt  esse 
unius  speciei,  nec  etiam  unius  generis.  Sed  veniale  et  mortaie  peccatum 
difi^erunt  in  infinitum;  veniali  enim  debetur  poena  temporalis,  mortali 
poena  aeterna :  mensura  autem  poenae  respondet  quantitati  culpae,  secun- 
dum  illud  (Deuteron.  xxv,  2) :  Pro  mensura  delicti  erit  et  plagarum  modus. 
Ergo  veniale  et  mortale  non  sunt  unius  generis,  nec  dicendum  quod  sint 
unius  speciei  (3). 

2.  Pra3terea,  quaedam  peccata  sunt  mortalia  ex  suo  genere,  sicut  homi- 
cidium  et  adulterium ;  quaedam  vero  ex  suo  genere  sunt  peccata  venialia, 
sicut  verbum  otiosum,  etrisus  superfluus.  Ergo  peccatum  veniale  et  mor- 
tale  specie  difl*erunt. 

3.  Practerca,  sicut  se  habet  actus  virtuosus  ad  praemium,  ita  se  habet  pec- 
catum  ad  pocnam.  Sed  praemium  est  finis  virtuosi  actCis.  Ergo  et  poena  est 

(1)  Hinc  objicta  illorum  peccatoruxn sunt  spe-  (3)  Ita  cura  cod.  Alcan.  aliisque  Nicoiai,  et 

cie  vol  etiam  geiiere  distincta.  cdit.  Patav.  Kdit.  Roiiian.  :  Piec  dum  quod  sint 

(2)Sccundum  roatum  bivc  obligationeni  quaesit  uniHm    spcciei.  Tlioologi    legendum   nionent  : 

vel  ad  ailernam  vel  ad  temporalem  poenam.  Aedum  tinius  tpeciei.  ■ 


QU.€ST.  LXXII,  ART.  V.  215 

finis  peccati.  ^edpeccata  distingiiiintur  specie  secundum  fines,  ut  dictum 
eBt  (art.  1  hujus  quaest.  ad  i).  Ergo  etiam  distinguuntur  specie  secundiim 
reatum  poenae. 

Sed  contra,  ea  quae  constituunt  speciem,  sunt  priora,  sicut  differentiae 
specificai.  Sed  poena  sequitur  culpam,  sicut  effectus  ejus.  Ergo  peccata  non 
differunt  specie  secundum  reatum  poenae. 

CONGLUSIO.  —  Cum  in  peccatis  reatus  peraccidens  sit  ex  parte  ipsius  peccantis; 
non  potest  differentia  venialis  et  morlalis  peccati,  vel  alia  quajcumque  penes  reatum 
sumpta,  peccatorum  species  distinguere. 

Respondeo  dicendum  qu6d  eorum  quae  specie  differunt,  duplex  diffe- 
rentia  invenitur  :  una  quidem  quae  constituit  diversitatem  specierum,  et 
talis  differentia  nunquam  invenitur  nisi  in  speciebus  diversis,  sicut  «  ra- 
tionale  et  irrati(inale,  animatum  et  inanimatum ;  »  alia  autem  differentia 
est  consequens  diversitatem  speciei;  et  talis  differentia,  etsi  in  aliquibus 
consequatur  diversitatem  speciei,  in  aliis  tamen  potest  inveniri  in  eadem 
specie  (1);  sicut  album  et  nigrum  consequuntur  diversitatem  speciei  corvi 
et  cycni;  tamen  invenitur  hujusmodi  differentia  in  eadem  hominis  specie. 
Dicendum  est  ergo  quod  differentia  venialis  et  mortalis  peccati,  vel  qu^ 
cumque  alia  differentia  quae  sumitur  penes  reatum,  non  potest  esse  diffe- 
rentia  constituens  diversitatem  speciei.  Nunquamenim  id  quod  est  perac- 
cidens,  constituit  speciem.  Id  autem  quod  est  pra^ter  intentionem  agentis, 
est  per  accidens,  ut  patct  (Physic.  hb.  n,  text.  50).  Manifestum  est  autem 
qu6d  poena  est  praeter  inteiitionem  peccantis:  unde  per  accidens  se  habet 
ad  peccatum  ex  parte  ipsius  peccantis.  Ordinatur  taraen  ad  peccatum  ab 
exteriori,  scilicetex  justitia  judicantis,  qui  secundum  diversas  conditiones 
peccatorum  diversas  poenas  infligit.  Unde  differentia  quae  est  exreatu  poe- 
nae,  potest  consequi  diversam  speciem  peccatorum ;  non  autem  constituit 
diversitatem  speciei.  Differentia  autem  peccati  venialis  et  mortalis  conse- 
quitur  diversitatem  inordinationis  quae  compleL  rationem  peccati.  Duplex 
enim  est  inordinatio  :  una  per  subtractionem  principii  ordinis ;  alia,  qua 
etiam  salvato  principio  ordinis,  fit  inordinatio  circa  ea  quaesunt  post  prin- 
cipium;  sicut  in  corpore  animalis  quandoque  quidem  inordinatio  com- 
plexionis  procedit  usque  ad  destructionem  principii  vitalis;  et  ha3c  est 
mors ;  quandoque  ver6,  salvo  principio  vitae,  fit  deordinatio  quaedam  in 
humoribus,  et  tunc  est  aegritudo.  Principium  autem  totius  ordinis  in  mora- 
hbus  est  finis  ultimus,  qui  ita  se  habet  in  operativis,  sicut  principium  in- 
demonstrabile  in  speculativis,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  vii,  cap.  8,  circ.  med.). 
Unde  quando  anima  deordinatur  per  peccatum  usque  ad  aversionem  ab 
ultimo  fine,  scilicet  Deo,  cui  unitur  per  charitatem,  tunc  est  peccatum 
mortale ;  quand6  vero  fit  deordinatio  citra  aversionem  a  Deo,  tunc  est  pec- 
catum  veniale.  Sicut  enim  in  corporibus  deordinatio  mortis,  quae  est  per 
remotionem  principii  vitae,  est  irreparabilis  secundum  naturam,  inordina- 
tio  autem  aegritudinis  reparari  potest  propter  id  quod  salvatur  principium 
vitae,  similiter  est  in  his  quae  pertinentad  animam;  nam  in  speculatiyis, 
qui  errat  circa  principia,  impersuasibilis  est;  qui  autem  errat  salvatis  prin- 
cipiis,  per  ipsa  principia  revocari  potest  (2).  Et  similiter  in  operativis,  qui 
peccando  avertitur  ab  ultimo  fine,  quantum  est  ex  natura  peccati,  habet 
lapsum  irreparabilem,  et  ideo  dicitur  peccare  mortaliter,  aelernaliter  pu- 
niendus.  Qui  ver6  peccat  citra  aversionem  a  Deo,  ex  ipsa  ratione  peccati 
reparabiliter  deordinatur,  quia  salvaturprincipium;  et  ideo  dicitur  peccare 

{])  Ita  cura  ood.  Alcan.  aliisque  editi  passira.  (2)  Qui  venialiter  pcccat,  non  circa  principia, 

Garcia  cum  cod.  Tarrac.  :  Sunt  eadem  specie.       sed  circa  conclusiones  tantum  errat. 


216  QUiEST.  LXXII,  ART.  V  ET  YI. 

venialiter,  quia  scilicet  non  ita  peccat,  ut  mereatur  interminabilempoenanfi 
Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  peccatum  mortale  et  veniale  differunt 
in  infinitum  ex  parte  aversionis,  non  autem  ex  parte  conversionis,  per 
quam  respicit  objectum,  unde  peccatum  speciem  habet.  Unde  nihil  prohi- 
bet  in  eadem  specie  inveniri  aliquod  peccatum  mortale  et  veniale,  sicut  pri- 
mus  motus  in  genere  adulterii  est  peccatum  veniale;  et  verbum  otiosum, 
quod  plerumque  est  veniaie,  potest  etiam  esse  mortale  (1 ). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ex  hoc  quod  invenitur  aliquod  peccatum 
mortale  ex  genere,  et  aliquod  peccatum  veniale  ex  genere,  sequitur  qu6d 
talis  differentia  consequatur  diversitatem  peccatorum  secundum  speciem, 
non  autem  qu6d  causet  eam.  Talis  autem  differentia  potest  inveniri  etiam 
in  his  quae  sunt  ejusdem  speciei,  ut.dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  prsemium  est  de  intentiond  merentis  vel  vir- 
tuose  agentis;  sed  poena  non  est  de  intentione  peccantis,  sed  magis  est 
contra  voluntatem  ipsius.  Unde  non  est  similis  ratio. 

ARTICULUS  VI.    —   UTRUM   peccatum   commissionis   et   omissionis 

DIFFERANT  SPECIE. 
De  his  etiam  Sent.  I,  dist.  42,  queest.  Ii,  art.  2. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  commissionis  et 
omissionis  specie  differant.  Delictum  enim  contra  peccatum  dividilur 
(Eph.  II,  1),  ubi  dicitur  :  Ciim  essetis  mortui  delictis  et  peccatis  vestris,  et 
exponit  ibi  Glossa  interlin.  :  «  Delictis,  id  est,  dimittendo  quae  jubentur; 
et  peccatis,  scilicet  agendo  prohibita.  »  Ex  quo  patet,  quod  per  delictum 
intelligitur  peccatum  omissionis,  per  peccatum,  peccatumcommissionis.  Dif- 
ferunt  igitur  specie,  cum  ex  opposito  dividantur  tanquam  diversae  species. 

2.  Praeterea,  peccato  per  se  convenit  quod  sit  contra  legem  Dei ;  ponitur 
enim  in  ejus  definitione,  ut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  lxxi,  art.  6).  Sed 
in  iege  Dei  alia  sunt  prsecepta  affirmativa,  contra  quse  est  peccatum  omis- 
sionis;  et  aiia  prsecepta  negativa,  contra  quae  est  peccatum  commissionis. 
Ergo  peccatum  omissionis  etpeccatum  commissionis  differunt  specie. 

3.  Praeterea,  omissio  et  commissio  differunt,  sicut  aflirmatio  et  negatio. 
Sed  affirmatio  et  negatio  non  possunt  esse  unius  speciei,  quia  negatio  non 
habet  speciem;  «  non  entis  enim  non  sunt  species,  neque  differentiae,  »  ut 
Philosophus  dicit  (Phys.  lib.  iv,  text.  67).  Ergo  omissio  et  commissio  non 
possunt  esse  unius  speciei. 

Sed  contra,  in  eadem  specie  peccati  invenitur  omissio  et  commissio 
Avarusenim  et  alienarapit,  quod  est  peccatum  commissionis;  etsua  non 
dat  quibus  dare  debet,  quod  est  peccatumomissionis.  Ergo  omissio  etcom- 
missio  non  differunt  specie. 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  coramissionis  et  omissionis  peccata  ex  eodem  molivo 
procedunt,  atque  ad  finem  eumdem  ordinantur(avarus  enimet  rapit  et  non  datquae 
dare  debet  quo  pecuniam  accumulet),  constat  illa,  si  objecta  unde  propria  et  formaiis 
peccaiorum  distinctio  sumenda  est,  specletur,  non  diflerre  specie;  dillerunt  autem 
largius  de  specie  loquendo  maleriahter. 

Respondeo  dicendum  quod  in  peccatis  invenitur  duplex  differentia,  una 
materialis  et  alia  formalis;  materialis  quidemattenditursecundiim  natura- 
lem  speciem  actuum  peccati;  formalis  autem  secundlim  ordinum  ad  ununi 
finem  proprium,  quod  etiam  (2)  est  objectum  proprium.  Unde  inveniuntur 
aliqui  actus  materiaUter  specie  differentes,  qui  tamen  formaiiter  sunt  inea- 

(1)  Puta   ciira   est  impedimentum    nccessarii  {2)  A\.,  ieest  etiam. 

actus,  vel  ciun  temporis  notabili  jacturd  in  fabu- 
]as  inaues  protruhitur. 


QU^ST.  LXXll,  ART.  VII.  217 

dem  specie  peccati,  quiaad  idem  ordinantur ;  sicut  ad  eamdem  speciem  lio- 
micidii  pertinet  jugulatio,  lapidatio  et  perforatio,  quamvis  actus  sint  specie 
differentes  secundtim  speciem  naturae.  Sic  ergo,  si  loquamur  de  specie 
peccati  omissionis  et  commissionis  materialiter,  differunt  specie;  large  ta- 
men  loquendo  de  specie,  secundiim  quod  negatio  vel  privatio  speciem  ha- 
bere  potest.  Si  autem  loquamur  de  specie  peccati  omissionis  et  commissio- 
nis  formaliter,  sic  non  differunt  specie,  quia  ad  idem  ordinantur,  et  ex  eo- 
dem  motivo  procedunt  (1).  Avarus  enim  ad  congregandum  pecuniam  et 
rapit,  etnon  datea  quae  daredebet;  et  similiLer  gulosus  ad  satisfaciendum 
gulae  et  supertlua  comedit,  et  jejunia  debita  praetermittit ;  et  idem  est  vi- 
dere  in  caeteris.  Semper  enim  in  rebus  negatio  fundatur  super  aliqua  afftr- 
matione,  quae  est  quodammodo  causa  ejus.  Unde  etiam  in  rebus  naturali- 
bus  ejusdem  rationis  estqu6d  ignis  calefaciat,  et  quod  non  infrigidet. 

Adprimum  ergo  dicendum,  quod  iila  divisio  quae  est  per  commissionem 
et  omissionem,  non  est  secundiim  diversas  species  formales,  sed  materia- 
les  tantiim,  ut  dictum  est(in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  necesse  fuit  in  lege  Dei  proponi  diversa 
praecepta  affirmativa  et  negativa,  ut  gradatim  homines  introducerenturad 
virtutem,  prius  quidem  abstinendo  a  malo,  ad  quod  inducimur  per  praecepta 
negativa,  et  postmodum  faciendo  bonum,  ad  quod  inducimur  per  praecepta 
affirmativa.  Etsic  praecepta  affirmativa  et  negativa  non  pertinent  ad  diver- 
sas  virtutes,  sed  ad  diversos  gradus  virtutis;  et  perconsequens  non  opor- 
tet  qu6d  contrarientur  diversis  peccatis  secundiim  speciem.  Peccatum  etiam 
non  habet  speciem  ex  parte  aversionis,  quia  secundiim  hoc  est  negatio  vel 
privatio;  sed  ex  parte  conversionis,  secundum  quod  est  actus  quidam. 
Unde  secundum  diversa  praecepta  legis  non  diversificantur  peccata  secun- 
dum  speciem  (2). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  objectio  illa  procedit  de  materiali  diversi- 
tate  speciei.  Sciendum  est  tamen  quod  negatio,  etsi  proprie  non  sit  in  spe- 
cie,  constituiturtamen  in  specie  per  reductionem  ad  aliquam  afflrmationem 
quam  sequitur. 
ARTICULUS  VII.  —  UTRUM  convenienter  dividatur  peccatum  in   peccatum 

CORDIS  ,    ORIS  ,     ET     OPERIS. 
De  his  etiam  infra,  qusest.  CX,  art.  5  et  6  corp.  et  2  2,  prol.  et  Sent.  ii,  dist.  42,  qusest.  ii,  art.  2, 

quaest.  1. 

Ad  septimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  inconvenienter  dividatur 
peccatum  inpeccatum  «*  cordis,  oris,  et  operis.  »  Augustinus  enim  (De  Tri- 
nitate,  lib.  xii,  cap.  12)  ponit  tres  gradus  peccati,  quorum  primus  est, 
«  cum  carnalis  sensus  illecebram  quamdam  ingerit,  »  quod  est  peccatum 
cogitationis;  secundus  gradus  est,  «  quando  sola  cogitationis  delectatione 
aliquiscontentus  est;  »  tertius  gradusest,  «  quando  faciendum  decernitur 
per  consensum.  »  Sed  tria  haec  pertinent  ad  peccatum  cordis.  Ergo  incon- 
venienter  peccatum  cordis  poniturquasi  unum  genus  peccati. 

2.  Praeterea,  Gregorius  (Moral.  lib.  iv,  cap.  25,  a  princ.)  ponit  quatuor 
gradus  peccati,  quorum  primus  est  «  cuipa  latens  in  corde;  »  secundus, 
«  cum  exterius  publicatur ; »  tertius  est,  «  ctim  consuetudine  roboratur;  » 

(i)  Observanilum  cst,  ait  Sylvius,  B.  Thomam  cificam  non  habeant  ex  eo  quod  unum  sitcom- 

pon  negare  quin  peccatum  commissionis  et  omis-  missio,  alterum  omissio. 

sionis  possiul  diffcrre  specie,  qualenus  conside-  (2    Ut  i^eccala  diversificentur  secundum   spe- 

rautur    formaliter  et  sccundiim  genus    nioris  ;  ciem  requiruntur  plura  praecepta  quse  specialem 

ciim  ninus  evidenssit  omissioncm  sacri  et  com-  ac  distinctam  habent  repugnantiam  cum   recta 

niissionem  furti  vel  bomicidii  esse  peccala  specie  ratione. 
diversa;  s-^d  vult  (loccre  quod  diversitatem  spe- 


218  QU^ST.  LXXII,  ART.  VII. 

quartus  est,  «  ctim  usque  ad  prsesumptionem  divinge  misericordise,  vel  ad 
desperationem  homo  procedit ;  »  ubi  non  distinguitur  peccatum  operis  a 
peccato  oris ;  et  adduntur  duo  alii  peccatorum  gradus.  Ergo  inconveniens 
fuit  prima  divisio. 

3.  Praeterea,  non  potest  esse  peccatum  in  ore  vel  in  opere,  nisi  fiat  prius 
in  corde.  Ergo  ista  peccata  specie  non  differunt.  Non  ergo  debent  contra 
se  invicem  dividi. 

Sed  contra  est  quod  Hieronymus  dicit  super  Ezech.  (in  illud  cap.  43) : 
Ciini  compleveris  expiationem :  a  Tridi  sunt  generalia  delicta,  quilDushu- 
manum  subjacet  genus;  aut  enim  cogitatione,  aut  sermone,  aut  opere  pec- 
camus.  M 

CONCLUSIO.  —  Quodvis  peccatum  dividitur  in  peccatum  cordis ,  oris,  et  operis  : 
non  sicut  in  diversas  species  completas,  nam  consummatio  peccati  est  in  opere ;  sed 
secundiim  diversos  gradus  ejusdem  peccati  secundum  speciem. 

Respondeo  dicendum  qu6d  aliqua  inveniuntur  differre  specie  dupliciter: 
uno  modo  ex  eo  quod  utrumque  habet  speciem  completam,  sicut  equus 
etbos  differunt  specie ;  alio  modo  prout  secundiim  diversos  gradus  in  ali- 
qua  generatione  vel  motu  accipiuntur  diversae  species ;  sicut  aedificatio  est 
completa  generatio  domus;  collocatio  autem  fundamenti,  et  erectio  parietis 
sunt  species  incompletae,  ut  patet  per  Phiiosophum  (Ethic.  lib.  x,  cap.  4); 
et  idem  etiam  potest  dici  in  generationibus  animalium.  Sic  igitur  pecca- 
tum  dividitur  per  hsec  tria,  scilicet  peccatum  cordis,  oris,  et  operis,  non 
sicut  per  diversas  species  completas;  nam  consummatio  peccati  est  in 
opere,  unde  peccatum  operis  habet  speciem  completam;  sed  prima  in- 
choatio  ejus  est  quasi  fundatio  in  corde ;  secundus  autem  gradus  ejus  est 
in  ore,  secundimi  quod  homo  prorumpit  facile  ad  manifestandum  concep- 
tum  cordis;  tertiusautemgradus  jamest  in  consummatione  operis.  Et  sic 
hsec  tria  differunt  secundum  diversos  gradus  peccati.  Patet  tamen  quod 
hsec  tria  pertinent  ad  unam  perfectam  peccati  speciem,  ctim  ab  eodem  mo- 
tivo  procedant.  Iracundus  enim  ex  hoc  quod  appetit  vindictam,  primo  qui- 
dem  perturbatur  in  corde ;  secundo  in  verba  contumeliosa  prorumpit ;  ter- 
ti6  ver6  procedit  usque  ad  facta  injuriosa;  et  idem  patet  in  luxuriaetin 
quolibet  alio  peccato. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  omne  peccatum  cordis  convenit  in  ra- 
tione  occulti ;  et  secundiim  hoc  ponitur  unus  gradus,  qui  tamen  per  tres 
gradus  distinguitur,  sciticet  cogitationis,  delectationis  et  consensCis. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  peccatum  oris  et  operis  conveniunt  in 
manifestatione ;  et  propter  hoc  ea  Gregorius  (loc.  cit.  in  arg.)  sub  uno 
computat;  Hieronymus  autem  (loc.  cit.  in  arg.  Sed  cont.)  distinguit  ea,  quia 
in  peccato  oris  est  manifestatio  tantiim,  et  principaliter  intenta ;  in  peccato 
vero  operis  est  principaliter  expletio  interioris  conceptCis  cordis ,  sed  ma- 
nifestatio  est  ex  consequenti ;  consuetudo  ver6  et  desperatio  sunt  gradus 
consequentes  post  speciem  perfectam  peccati,  sicut  adolescentia  et  juven- 
tus  post  perfectam  hominis  generationem. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  peccatum  cordis  et  oris  non  distinguuntur 
apeccato  operis,  quando  simul  cum  eo  conjunguntur;  sed  prout  quodli- 
bet  horumper  se  invenitur;  sicut  etiam  pars  motCis  non  distinguitur  k 
toto  motu,  quando  motus  est  continuus,  sed  soliim  quando  motus  sistit  in 
medio. 


QU^ST.  LXXII,  ART.  YIII.  219 

A.RTICUt.US  VIII.  —  UTRUM  SUPERABUNDATIA  ET  DEFECTUS  DIVERSIFICENT 

SPECIES    PECCATORUM. 
De  his  etiam  De  malo,  quasst.  ii,  art.  6,  et  qusest.  xiv,  art.  3. 

Ad  octavum  sic  proceditur.  i.  Videturqu5d  superabundantia  etdefectus 
non  diversificent  species  peccatorum.  Superabundantia  cnim  et  defectus 
diflerunt  secundum  magis  et  minus.  Sed  magis  etminus  non  diversificant 
speciem.  Ergo  superabundantia  et  defectus  non  diversificant  speciem 
peccatorum. 

2.  Prseterea,  sicut  peccatum  in  agibilibus  est  ex  hoc  qu6d  receditur  a 
rectitudine  rationis,  ita  falsitas  in  speculativis  est  ex  hoc  qu6d  receditur  k 
veritate  rei.  Sed  non  diversiticatur  species  falsitati  ex  hocqu6d  aliquisdi- 
cit  plus  vel  minus  esse  quam  sit  in  re.  Ergo  etiam  non  diversificatur  spe- 
cies  peccati  ex  hoc  qu6d  recedit  a  rectitudine  rationis  in  plus  vel  minus. 

3.  Praeterea,  «  ex  duabus  speciebus  non  constiluitur  una  species,  »  ut 
Porphyrius  dicit  (in  Isagog.)  cap.  ult.  et  Aristot.  (Metaph.  lib.  i,  text.  37). 
Sed  superabundatia  et  defectus  uniuntur  in  uno  peccato  ;  sunt  enim 
simul  quidam  illiberales  et  prodigi ;  quorum  duorum  iliiberalitas  est 
peccatum  secundum  defectum ;  prodigalitas  autem  secundiim  super- 
abundantiam.  Ergo  superabundantia  et  deiectus  non  diversificant  speciem 
peccatorum. 

Sed  contra, «  contraria  differunt  secundum  speciem  »  ;  nam  «  contrarie- 
tas  est  ditferentia  secundum  formam  »,  ut  dicitur  (Metaph.  )ib.  x,  text.  13 
et  14).  Sed  vitia  quse  differunt  secundum  superabundantiam  et  defectum, 
sunt  contraria,  sicut  illiberalitas  prodigalitati.  Ergo  differunt  secuudum 
speciem. 

COISCLUSIO.  —  Peccata  secundum  superabundantiam  et  defectura  sunt  non  solum 
h  se  invicem  secundum  speciem  diversa,  verum  etiam  conlraria  :  ciim  ex  diversis, 
iisque  conlrariis  objeclis  motivis  causentur,  a  quibus  specificanlur  actus  peccati. 

Respondeo  dicendum  qu6d  cum  in  peccato  sint  duo,  scilicet  ipse  aclus 
et  inoi^dinatio  ejus,  proutreceditur  ab  ordine  rationis  et  legis  divinse,  spe- 
ciespeccatiattenditurnonexparteinordinationis,  quaeestpreeterintentio- 
nem  peccantis,  ut  supra  dictum  est  (art.  1  hujus  qusest.),  sed  magis  ex 
parte  ipsius  actiis,  secundum  qu6d  terminatur  ad  objectum  in  quodfertur 
intentio  peccantis.  Et  ideo  ubicumque  occurrit  diversum  motivum  incli- 
nansintentionem  ad  peccandum,  ibi  est  diversa  species  peccati.  Manifes- 
tum  est  autem  qu6d  non  est  idem  motivum  ad  peccandum  in  peccatis  quae 
sunt  secundumsuperabundantiam,  et  in  peccatis  quee  sunt  secundiim  de- 
fectum  ;  quinimo  sunt  contraria  motiva  ;  sicut  motiyum  inpeccato  intera- 
perantiee  est  amor  delectationum  corporalium,  motivum  auteminpeccato 
insensibilitatis  est  odium  earum.  Unde  hujusmodi  peccata  non  solum 
diiferunt  specic,  sed  etiam  sunt  sibi  invicem  contraria. 

Ad  'primum  ergo  dicendum,  qu6d  magis  et  minus,  etsi  non  sint  causa 
diversilatis  speciei,  consequuntur  tamen  quandoque  species  differentes, 
prout  proveniunt  ex  diversis  formis  ;  sicut  si  dicatur  qu6d  ignis  estlevior 
aere  (l).  Uude  philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  viii,  cap.  1,  in  fin.)  qu6d.«  qui 
posuerunt  non  esse  diversas  speciesamicitiarumpropter  hoc  qu6d  dicun- 
tur  secundum  magis  et  minus,  nonsufficienti  credideruntsigno».  Et  hoc 
modo  superexcedere  rationem  et  deficere  ab  ea,  pertinent  ad  diversa  pec- 
cata  secundum  speciem,  inquantum  consequuntur  diversa  motiva. 

Adsecwndu?n  dicendum,  qu6d  intentio  peccantis  non  est  ut  recedat  k 

,1)  Ea  levitas  non  diversificat  ignem  ab  aere,  sed  consequitur  diversas  eorum  formas,  ob  quas 
Lita  elementa  specie  differunt. 


220  QU^ST.  LXXII,  AKT.  VIII  ET  IX. 

ratione ;  et  ideo  non  efficitur  ejusdem  rationis  peccatum  superabundantiae 
et  defectus  propter  recessum  ab  eadem  rationis  rectitudine.  Scd  quandoque 
ille  qui  dicil  falsum,  intendit  veritatem  occultare  ;  unde  quantum  ad  hoc 
non  refert  utrtim  dicat  plus  vel  minus.  Si  tamen  recedere  a  veritate 
non  (1)  sit  praeter  intentionem,  tunc  manifestum  est  qu6d  ex  diversis  causis 
aliquis  movetur  ad  dicendum  plus  vel  minus;  et  secundum  hoc  diversa  est 
ratio  falsitatis  :  sicut  patet  de  jactatore,  qui  superexcedit  dicendo  falsum, 
quaerens  gloriam;  et  de  deceptore,  qui  diminuit  evadens  debiti  solutio- 
nem ;  unde  et  quaidam  falsae  opiniones  sunt  sibi  invicem  contrariae. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  prodigus  et  illiberalis  potest  esse  aliquis  se- 
cundiim  diversa;  ut  scilicet  sit  aliquis  iiliberalis  in  accipiendo  quae  non 
debet,  et  prodigus  in  dando  quae  non  debet.  Nihil  autem  prohibet,  contra- 
ria  inesse  eidem  secundtim  diversa  (2). 
A.RTICULUS  IX.  —  UTRUM  peccata  diversificentur  specie  secundum  diversas 

CIRCUMSTANTIAS    (3). 

De  his  etiam  2  2,  qusest.  Llii,  art.  2  ad  5 ,  et  quffist.  icii ,  art.  2  corp.  et  qusest.  cxltiii  ,  art.  4  ad  4 

et  2  et  3,  et  Sent.  lll,  dist.  36,  art.  5,  (t  De  malo,  quaest.  II,  art.  6,  et  quaest  IV,  ait.  3. 

Ad  nonum  sic  proceditur.  1 .  Yidetur  quod  vitia  et  peccata  diversificentur 
specie  secundiim  diversas  circumstantias;  quia,  ut  dicit  Dionysius  (De 
div.  nom.  cap.  4,  part.  4,  lect.  22),  «  malum  contingit  ex  singularibus  de- 
fectibus.  »  Sirigulares  autem  defectus  sunt  corruptiones  singularum  cir- 
cumstantiarum.  Ergo  ex  singulis  circumstantiis  corruptis  singulse  species 
peccatorum  consequuntur. 

2.  Praeterea,  peccata  sunt  quidam  actus  humani.  Sed  actus  humani  inter- 
dum  accipiunt  speciem  ^circumstantiis,  ut  supra  habitum  Cbt  (quyest.  xviii, 
art.  10).  Ergo  peccata  differunt  specie,  secundtim  quod  diversae  circum- 
stantiae  corrumpuntur. 

3.  Praeterea,  diversae  speciesgulae  assignantur  secundum  particulas  quse 
in  hoc  versiculo  continentur  : 

Praepropere,  laute,  nimis,  ardemer,  studiose. 

Haec  autem  pertinent  ad  diversas  circumstantias :  nam  praeproperd  est 
antequam  oportet;  nimis  plus  quam  oportet;  et  idem  patet  in  aliis.  Ergo 
species  peccati  diversifjcantur  secundum  diversas  circumstantias. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  iii,  cap.  7,  in  princ. 
et  lib.  IV,  cap.  \)  quod  singula  vitia  peccant  agendo  «plus  quam  oportet 
et  quando  non  oportet ;  »  et  similiter  secundtim  omnes  alias  circumstan- 
tias.  Non  ergo  secundum  hoc  diversificantur  peccatorum  species. 

GONCLUSIO.  —  Peccati  circurastantiae  non  distinguunt  peccata  secundum  spe- 
ciem,  nisi  ex  diversis  motivis  proveniant. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (art.  praec),  ubi  occurrit 
aliud  motivum  ad  peccandum,  ibi  est  alia  peccati  species  :  quia  motivum 
ad  peccandum  est  finis  et  objectum.  Contingit  autem  quandoque  quod  in 
corruptionibus  diversarum  circumstantiarum  est  idem  motivum;  sicut 
iUiberalis  ab  oodem  motivo  habet  quod  accipiat  quando  non  oportet,  et 
ubi  non  oportet,  et  plus  quam  oportet,  et  similiter  de  aliis  circumstantiis: 
hoc  enim  facit  propter  inordinatum  appetitum  pecuniae  congregandae.  Et 
in  talibus  diversarum  circumstantiarum  corruptiones  non  diversificant 
species  peccatorum,  sed  pertinent  ad  unam  eteamdem  peccati  speciem. 

{\)  Ita  codd.  Tarrac.  et  Alcan.  Al.  dcest  non.  (3)  Omnes  circumstantia)  in  hoc  vcrsu  recen- 

(2)  Hinc  pcccata  specie  differunt,  non  tantum  sentur  : 
quffi  divcrsis  virtutibiis,  sed  ctiam  (juee  eidein 

opponuntur  extreme,  ut  prodigalitas  et  avaritia.  Quis,  qttid,  ubi,  quibusauiilns^eur,  quomod6,quand6. 


QUiEST.  LXXIII,  ART.  I.  221 

Quandoqiie  vero  contingit  qiiod  corriiptiones  diversarum  circumstantia- 
rum  proveniunt  a  diversis  motivis :  puta  quod  aliquis  praeproper^  come- 
dat.  potest  provenire  ex  hoc  qu6d  homo  non  potest  ferre  dilationem  cibi 
propter  facilem  consumptionem  humiditatis ;  qu6d  vero  appetat  immode- 
ratum  cibum,  potest  contingere  proptervirtutem  naturse  potentem  ad  con- 
vertendum  multum  cibum;  quod  autem  aliquis  appetat  cibos  deliciosos, 
conlingitpropterappetitum  delectationis  quse  est  in  cibo.  Unde  in  taiibus 
diversarum  circumstantiarum  corruptiones  inducunt  diversas  peccati 
species  (i). 

k^primum  ergo  dicendum,  qu6d  malum,  inquantum  hujusmodi,  priva- 
lio  est ;  et  ideo  diversificatur  specie  secundum  ea  quae  privantur,  sicut  et 
caeterae  privationes.  Sed  peccatum  non  sortitur  speciem  ex  parte  privatio- 
nis  vel  aversionis,  ut  supra  dictum  est  (art.  d  hujus  quaest.),  sed  ex  conver- 
sione  ad  objcctum  actOs. 

Ad  secunditm  dicendum,  quod  circumstantia  nunquam  transfert  actum 
in  aliam  speciem,  nisi  quando  est  aliud  motivum. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  in  diversis  speciebus  gulae  diversa  sunt  mo- 
liva,  sicut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

QU^STIO  LXXIII. 

DE  COMPARATIONE  PECCATORUM  AD  INVICEM',  IN  DECEM  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  comparatione  peccatorum  ad  invicem ;  et  circa  hoc 
quapruntur  decem  :  1"  Ulrum  omnia  peccala  et  vitia  sint  connexa.  —  2"  Utriim  om- 
Dia  sint  paria.  —  3"  Utriim  gravitas  peccatorum  attendatur  secundum  objecta.  — 

—  4°  Utriim  secundum  dignitatem  virtutum  quibus  peccata  opponuntur.  —  5"  Utriim 
peccata  carnalia  sint  gravioraquam  spiritualia.  —  6"  Utriim  secundiim  causas  pec- 
catorum  attendatur  gravilas  peccatorum.  —  7°  Utrum  secundiim  circurastantias. 

—  8"  Utrum  secundiim  quantilatem  nocumenti.  —  9°  Utriim  secundiim  conditionem 
personae  in  quam  peccatur.  —  10°Utriim  propter  magnitudinem  persotiae  pecccantis 
aggravetur  peccatum. 

ARTICULUS    I.  —  UTRUM  omnia  peccata    sint    connexa. 

De  hisetiam  part.  III,  quaest.  LXXXVI,  art.  3,  et  Sent.  Ill,  dist.  56,  art.  5,  et  dist.  ^15,  qusest.  I,  art.  3, 

qujBst.l  corp.  et  dist.46,  quaest.  II,  art.  \,  qnaest.  ii  corp.  et  dist.  48,  qusest.  ll,  art.  o,  quaest.  Illad'1. 

Adprimumsicproceditur.  1.  Videtur  quod  omnia  peccata  sint  connexa. 
Dicitur  enim  (Jacobi  ii,  16) :  Quicumque  totam  legem  servaverit,  offendat  au- 
tem  in  uno,  factus  est  omnlum  reus.  Sed  idem  est  esse  reum  omnium 
mandatorum  legis,  quod  habere  omniapeccata  :  quia,sicut  Ambrosius  di- 
cit  (lib.  De  Parad.  cap.  8,  ante  med.),  «  peccatum  est  transgressio  legis  di- 
vinse,  et  coelestium  inobedientia  mandatorum.  »  Ergo  quicumque  peccat 
in  uno  peccato,  subjicitur  omnibus  peccatis. 

2.  Praeterea,  quodlibet  peccatum  excludit  virtutem  sibi  oppositam.  Sed 
qui  caret  una  virtute,  caret  omnibus,  ut  patet  ex  supradictis  (quaest.  lxy, 
art.  1).  Ergo  qui  peccat  in  uno  peccato,  privatur  omnibus  virtutibus.  Sed 
qui  caretvirtute,  habetvitiumoppositum.  Ergo  qui  habet  unum  peccatum, 
habet  omnia  peccata. 

3.  Praeterea,  virtutes  omnes  sunt  connexse,  quse  conveniunt  in  uno  prln- 
cipio,  ut  supra  habitum  est  (quaest.  lxv,  art.  1  et  2).  Sed  sicut  virtutes 
conveniunt  in  uno  principio,  ita  et  peccata  :  quia,  sicut  amor  Dei,  qui  fa- 
cit  civitatem  Dei,  est  principium  et  radix  omnium  virtutum ;  ita  amor  sui, 

(I)  Hinc  peccata  specie  diversificantur  secundum  circumstantias ,  quotiescumque  diversas  diffor- 
mitatis  rationes  indncunt. 


222  QUiEST.  LXXIII,  ART.   I. 

qui  facit  civitatem  Babylonis,  est  radix  omnium  peccatorum,  ut  patet  per 
Augustinum  (De  civ.  Dei,  lib.  xiv,  cap.  28  et  ult.  et  in  Psal,  lxiv,  parum 
a  princ).  Ergo  etiam  omnia  vitia  et  peccata  sunt  connexa  :  ita  ut  qui 
unum  habet,  habeat  omnia. 

Sed  contra,  qusedam  vitia  sunt  sibi  invicem  contraria,  ut  patet  per  Phi- 
losophum  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  8).  Sed  impossibile  estcontrariasimulinesse 
eidem.  Ergo  impossibile  est  omnia  peccata  et  vitia  sibi  esse  invicem  con- 
nexa. 

€ONCLUSIO.  —  Quum  vilia  quaedam  seu  peccata  sibi  invicem  sint  contraria,  quae 
fiimul  eidem  inesse  non  possunt ;  fieri  non  potest  ut  om.nia  peccata  sint  connexa. 

Respondeo  dicendum  qu6d  aliter  se  habetintentio  agentis  secundiimvir- 
tutem  ad  sequendum  rationem,  et  aliter  intentio  peccantis  ad  divertendum 
a  ratione.  Cujuslibet  enim  agentis  secundum  virtutem  intentio  es  ut  ip- 
sius  rationis  regulam  sequatur  ;  et  ideo  omnium  virtutum  intentio  in  idera 
tendit ;  et  propter  hoc  omnes  virtutes  habent  connexionem  ad  invicem  in 
ratione  recta  agibilium,  quse  est  prudentia,  sicut  supra  dictumest  (quaest. 
LXV.  art.  1).  Sed  intentio  peccantis  non  est  ad  hoc  qu6d  recedat  ab  eo  quod 
est  secundum  rationem,  sed  potiiis  qu6d  tendat  inaliquod  bonumappeti- 
bile,  a  quospeciem  sortitur.  Hujusmodi  autem  bona,  in  quae  tendit  inten- 
tio  peccantis  arationerecedens,  suntdiversa,  qullam  connexionemhaben- 
tia  adinvicem,  im6etiam  interdumsuntcontraria.  Cum  igitur  vitiaetpec- 
cata  speciem  habeant  secundum  illud  ad  quod  convertuntur,  manifestum 
est  qu6d  secundum  illud  quod  perficit  species  peccatorum,  nuUam  con- 
nexionem  habent  peccata  ad  invicem.  Non  enim  peccatum  committilur  in 
accedendo  a  multitudine  ad  unitatem,  sicuiaccidit  in  virtutibus,  quse  sunt 
connexa3 ;  sed  potius  in  recedendo  ab  unitate  ad  muititudinem  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  Jacobus  loquitur  de  peccato,  non  ex 
parte  conversionis,  secundiim  qu6d  peccata  distinguuntur,  sicut  dictum 
est  (in  corp.  art.  et  quaest.  lxxii,  art.  1) ;  sed  loquitur  de  eis  exparte  aver- 
sionis,  inquantum  sciiicet  homo  peccando  recedit  a  legis  mandato. 
Omnia  autem  legis  mandata  sunt  ab  uno  et  eodem,  ut  ipse  ibidem  dicit; 
et  ideo  idem  Deus  contemnitur  in  omni  peccato  ;  et  ex  hac  parte  dicit  qu6(i 
qui  offendit  in  uno,  factus  est  omnium  reus  ;qviia.  scilicet  in  unopeccato  pec- 
cando,  incurrit  poenae  reatum  ex  hoc  qu6d  contemnit  Deura,  ex  cujuscon- 
temptu  provenit  omniura  peccatorum  reatus. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  sicut  supra  dictumest  (qusest.LXXi.  art.  4), 
non  per  quemlibet  actum  peccati  tollitur  virtus  opposita  :  nam  peccatum 
veniale  virtutemnontoUit ;  peccatum  autem  raortale  tollit  virtutem  infu- 
sam,  inquantum  avertit  a  Deo  ;  sed  unus  actus  peccati  etiam  mortalis  noQ 
toUit  habitura  virtutis  acquisitae  ;  sed  si  multiplicentur  actus,  intantum 
qu6d  generetur  contrarius  habitus,  excluditur  habitusvirtutis  acquisitse; 
qua  exclusa,  excluditur  fprudentia ;  quia  ciim  homo  agit  contra  quam- 
cumque  virtutem,  agit  contra  prudentiam,  sine  qua  nulla  virtus  raoralis 
esse  potest,  ut  supra  habitum  est  (queest.  lviii,  art.  4,  et  qusest.  lxv, 
art.  i)  :  etideo  per  consequensexcludunturomnesvirtutesraoralesquan- 
ttira  ad  perfectura  et  forraale  esse  virtutis,  quod  habent  secundum  qu6d 
participant  prudentiam ;  reraanent  taraen  inclinationes  ad  aclus  virtutum 
non  habentes  rationera  virtutis.  Sed  non  sequitur  qu6d  propter  hoc  homo 
incurrat  omnia  vitiavelpeccata  :  prim6  quidera,quiaunivirtutipluravitia 


(1)    Quod  confirmatur   ex    Scriptura  saera       enim  supponitur  posse  quempiam  esse  iiomici- 
fjac.   ii)  :  Quod   si   non  moechaberis,  occides        dam,  qui  nou  sit  moechus. 
autem,  facf.us  es  transgressor  legis  ;  manifest^ 


I 


Qll^ST.  LXXIII,  ART.  I  ET  U.  223 

opponuntur,  ita  quod  virtus  potest  privari  (1)  per  unum  eoruin,  etiamsi 
alterum  eorum  non  adsit;  secund6,  quia  peccatum  direct^  opponitur  vir- 
tuti,  quantLim  ad  inclinationem  virtutis  ad  actum,  ut  supra  dictum  est 
(qusest.  Lxxi,  arl.  1).  Unde,  remanentibus  aliquibus  inclinationibus  vir- 
tuosis,  non  potest  dici  quod  homo  habeat  vitia  vcl  peccata  opposita. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  amor  Dei  est  congregativus  inquantum  af- 
fectum  hominis  a  multis  ducit  in  unum;  et  ideo  virtutes  quse  ex  amore 
Dei  causantur,  connexionem  habent.  Sed  amor  sui  disgregat  affectum  ho- 
minis  in  diversa,  prout  scilicet  homo  se  amat  appetendo  sibi  bona  tem- 
poraha,  quae  sunt  varia  et  diversa;  et  ideo  vitia  et  peccata,  quae  causantur 
ex  amore  sui,  non  sunt  connexa. 

ARTICCLUS  II.  —  UTRUM  omnia  peccata  sint  paria  (2). 

De  his  etiaiii  Sent.  i,  dist.  42,  art.  b,  et  Cont-  gcnt.  lib.  iii,  cap.  ^59,  et  De  malo,  quajst.  ii,  art.  9, 

et  Matth.  XI,  col.2. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  omnia  peccata  sint  paria. 
Peccare  enim  est  facere  quod  non  licet.  Sed  facere  quae  non  licet,  uno  et 
eodem  modo  in  omnibus  reprehenditur.  Ergo  peccare  uno  et  eodem  modo 
reprehenditur.  Non  ergo  unum  peccatum  est  alio  gravius. 

2.  Praeterea,  onme  peccatum  consistit  in  hoc  qu6d  homo  transgreditur 
regulam  rationis,  quae  ita  se  habet  ad  actus  humanos,  sicutregula  linearis 
in  corporalibus  rebus.  Ergo  peecare  simile.est  ei  quod  est  lineas  transi- 
lire.  Sed  lineas  transilire  est  aequahter  et  uno  modo,  etiamsi  ahquis  lon- 
giiis  recedat  vel  propinquius  stet,  quia  privationes  non  recipiunt  magis  vel 
minus.  Ergo  omnia  peccata  sunt  aequalia. 

3.  Praeterea,  peccata  virtutibus  opponuntur.  Sed  omnes  virtutes  aequales 
sunt,  ut  Tullias  dicit  in  Paradoxis  (paradox.  3).  Ergo  omnia  peccata  sunt 
paria 

Sed  contra  est  quod  Dominus  dicit  ad  Pilatum  (Joan.  xix,  11) :  Qtci  tra- 
didit  me  tibi^  majus peccatum  hahet;  et  tamen  constat  qu6d  Pilatus  aliquod 
peccatum  habuit.  Ergo  unum  peccatum  est  majus  alio. 

CONCLUSIO.  —  Cum  per  peccata  non  prorsus  omni  rationis  bono  privemur ,  sed 
nunc  magis,  nunc  minus  a  rationis  rectitudine  nos  recedere  contingat;  peccala  om- 
nia  paria  esse  dici  non  potest. 

Respondeo  dicendum  quod  opinio  stoicorum  fuit,  quam  TuUius  prose- 
quitur  in  Paradoxis  (loc.  cit.),  quod  omnia  peccata  sunt  paria.  Et  ex  hoc 
etiam  derivatus  est  quorumdam  haereticorum  error,  qui  ponentes  omnia 
peccata  esse  paria,  dicunt  etiam  omnes  poenas  inferni  esse  pares.  Et  quan- 
tum  ex  verbis  Tullii  perspici  potest,  stoici  ducebantur  ex  hoc  qu6d  consi- 
derabant  peccatum  ex  parte  privationis  tantum,  prout  sciUcet  est  recessus 
a  raUone ;  unde  simpliciter  aesUmantes  qu6d  nulla  privaUo  susciperet  ma- 
gis  et  minus,  posuerunt  omnia  peccata  esse  paria.  Sed  si  quis  diligenter 
consideret,  inveniet  duplex  privaUonum  genus.  Est  enim  quaedam  simplex 
et  pura  privaUo,  quae  consisUt  quasi  in  corruptum  esse;  sicut  mors  est 
priyatio  vitae,  et  tenebra  est  privatio  lurninis;  et  tales  privationes  non  re- 
cipiunt  magis  et  minus,  quia  nihil  residuum  est  de  habitu  opposito;  Unde 
non  minus  est  mortuus  aliquis  primo  die  morUs,  et  tertio  vel  quarto, 
quam  post  annum  quando  jam  cadaver  fuerit  resolutum;  et  similiter  non 
est  magis  tenebrosa  domus,  si  lucerna  sit  operta  pluribus  velaminibus, 
quam  si  sit  opertauno  solovelaminetotumlumen  interciudentc.  Est  autem 

(I)  Jiuta  phrasixn  familiareni  sancti  Thoir.ce  et  eos  secuti  sunt  Novatianus  et  Jovianus,  his  et 
pro  eo  quod  est  removeri.  similiLus  argumentismoti, 

(21  Stoici  flocuernnt  omnia  peccata  esse  paria. 


224  QU.EST.  LXXIII,  ART.  II  ET  III. 

alia  privatio  non  simplex,  sed  aliquid  retinensdehabitu  opposito ;  quse  qui- 
dem  privatiomagisconsistit  in  corrumpi  quam  in  corrupLum  esse ;  sicut 
segritudo,  quse  privat  debitam  commensurationem  humorum,  ita  tamen  quod 
aliquidejus  remaneat,  alioquin  non  remaneretanimalvivum  ;etsimihterest 
de  turpitudine  et  aliis  hujusmodi.  Hujusmodi  autem  privationes  recipiunt 
magis  et  minus  ex  parte  ejus  quod  remanet  de  habitu  contrario.  Mujtiim 
enim  refert  ad  segritudinem  vel  turpitudinem,  utrum  plus  vei  minus  h 
debita  commensuratione  humorumvel  membrorum  recedatur.  ElsimiUter 
dicendum  est  de  vitiis  et  peccatis ;  sic  enim  in  eis  privatur  debita  com- 
mensuratiorationis,  ut  non  totaliter  ordorationis  tollatur;  alioquinmalum, 
si  sit  integrum,  destruit  seipsum,  ut  dicitur  (Eth.  hb.  iv,  cap.  5,  ante  med.). 
Non  enim  posset  remanere  substantia  acttis,  vel  affectio  (1)  ageniis,  nisi 
aliquid  remaneret  de  ordine  rationis.  Et  ideo  multtim  interest  ad  gravita- 
tem  peccati,  utrum  plus  vel  minus  recedatur  a  rectitudine  rationis.  Et  se- 
cundum  hoc  dicendum  est  qu6d  non  omnia  peccata  sunt  paria. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  peccata  committere  non  licet  propter 
aliquam  deordinationem  quam  habent :  unde  illa  quse  majorem  deordina- 
tionem  continent,  sunt  magis  illicita,  et  per  consequens  graviora  peccata. 

Ad  &ecundum  dicendum,  quod  ratio  illa  procedit  de  peccato,  ac  si  esset 
privatio  pura. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  virtutes  sunt  aequales  proportionaliter  in 
uno  et  eodem;  tamen  una  virtuspraeceditaliam  dignitatesecundum  suam 
speciem ;  unus  etiam  homo  est  aiio  virtuosior  in  eadem  specie  virtutis,  ut 
supra  habitum  est  (qusest.  lxvi,  art.  1  et  2).  Et  tamen  si  virtutes  essent 
pares,  non  sequeretur  vitia  esse  paria :  quia  virtutes  habent  connexionem, 
non  autem  vitia,  seu  peccata. 
ARTICULUS  IIL  —  utrum  gravitas  peccatorum  varietur  secundum  objecta. 

De  liis  etiam  infra,  art. 4,  5  et9  corp.  et  queest.  Lxxiv,  art. 9  corp.  et  2  2,  quaest.  LXXIV,  art.  2  ad  \, 

et  De  malo,  qusest.  ii,  art.  2  ad  6. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  peccatorum  gravitas  non  va- 
rietur  secundum  objecta.  Gravitas  enim  peccati  pertinet  ad  modum  vel 
qualitatem  ipsius  peccati.  Sed  objectum  est  materia  ipsius  peccati.  Ergo 
secundum  diversa  objecta  peccatorum  gravitas  non  variatur. 

2.  Praeterea,  gravitas  peccati  est  intensio  mahtiae  ipsius.  Peccatum  non 
habet  rationem  mahtiae  ex  parte  conversionis  ad  proprium  objectum,quod 
est  quoddam  bonum  appetibile,  sed  magis  ex  parte  aversionis.  Ergo  gra- 
vitas  peccatorum  non  variatur  secundiim  diversa  objecta. 

3.  Praeterea,  peccata  quae  habent  diversa  objecta,  sunt  diversorum  ge- 
nerum.  Sed  ea  quae  sunt  diversorum  generum,  non  sunt  comparabilia,  ut 
probatur  (Phys.  lib.  vii,  text.  30,  31,  32).  Ergo  unum  peccatum  non  est  gra- 
vius  altero  secundum  diversitatem  objectorum. 

Sed  contra,  peccata  recipiunt  speciem  ex  objectis,  ul  ex  supra  dictis  pa- 
(et  (quaest.  lxxii,  art.  1).  Sed  aliquorum  peccatorum  unum  est  gravius  al- 
tero  secundum  suam  speciem,  sicut  homicidium  furto.  Ergo  gravitas  pec- 
catorum  differt  secundiimobjecta. 

CONCLUSIO.  —  Cum  peccata  ex  objectis  speciem  habeant,  ex  eisdem  quoque  eorum 
variari  gravilatem  necessarium  est. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  supra  dictis  patet  (art.  praec.  et 
quaesi.  lxxii,  art.  5),  gravitas  peccatorum  ditTert  eo  modo  quo  una  asgritudo 
est  alia  gravior;  sicut  enim  bonum  sanitatis  consistit  in  quadam  coramen- 

(l)  Al.  actio. 


QVMST.  LXXni,  ART.  III  ET  IV.  225 

suratione  humorum  per  convenientiam  ad  naturam  animalis,  ita  bonum 
virtutis  consistit  in  quadam  commensuratione  humani  actus  secundum 
convenientiam  ad  regulam  rationis.  Manifestum  est  autem  quod  tantd  est 
gravior  aegritudo,  quant6  tollitur  debita  humorum  commensuratio  per 
incommensurationenQ  (1)  prioris  principii;  sicut  segritudo  quae  provenit 
in  corpore  humano  ex  corde,  quod  est  principium  vitse,  vel  ex  aliquo  quod 
appropinquat  cordi,  periculosior  est.  Unde  oportet  etiam  qu6d  peccatum 
sit  tanto  gravius,  quanto  deordinatio  contingit  circa  aliquod  principium 
quod  est  prius  in  ordinerationis.  Ratio  autem  ordinat  omnia  in  agibilibus 
ex  fine;  et  ideo  quanto  peccatum  contingit  in  actibus  humanis  ex  altiori 
fine,  tant6  peccatum  est  gravius.  Objecta  autem  actuum  sunt  fineseormn, 
ut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  lxxh,  art.  3  ad  2} ;  et  ideo  secundum  diver- 
sitatem  objectorum  attenditur  diversitas  gravitatis  in  peccatis ;  sicut  patet 
quod  rcs  exteriores  ordinantur  ad  hominem  sicut  ad  finem,  homo  autem 
ordinatur  ulterius  in  Deum  sicut  in  finem.  Undepeccatum  quod  estcirca 
ipsam  substantiam  hominis,  sicut  homicidium,  est  gravius  peccato  quod 
est  circa  res  exteriores,  sicut  furtum ;  et  adhuc  est  gravius  peccatumquod 
immediatd  contra  Deum  committitur,  sicut  infidelitas,  blasphemia,  et  hu- 
jusmodi ;  et  in  ordine  quorumhbet  horum  peccatorum  unum  peccatum  est 
gravius  altero,  secundum  qu6d  est  circa  aiiquid  principalius  vel  minus 
principale.  Et  quiapeccatahabent  speciem  ex  objectis,  dififerentia  gravitatis 
quae  attenditur  penes  objecta  est  prima  et  principalis,  quasi  consequens 
speciem. 

Xdprimum  ergo  dicendum,  qu6d  objectum,  etsi  sit  materia,  circa  quam 
temiinatur  actus,  habet  tamen  rationem  finis,  secundiim  qu6d  intentio 
agentis  fertur  in  ipsum,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  Lxxn,  art.  3  ad  2). 
Forma  autem  actils  moralis  dependet  ex  fine,  ut  ex  superioribus  patet 
(quaest.  praec.  art.  6,  et  quaest.  xvni,  art.  6). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ex  ipsa  indebita  conversione  ad  aliquod 
bonum  commutabile  sequitur  aversio  ab  incommutabili  bono,  in  qua  per- 
ficitur  ratio  mali.  Et  ideo  oportet  qu6d  secundum  diversitatem  eorum  quae 
pertinent  ad  conversionem,  sequatur  diversa  gravitas  malitiae  in  peccatis. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  omnia  objecta  humanonim  actuum  habent 
ordinem  ad  invicem;  etideo  omnes  actus  humani  quodammodoconveniunt 
in  uno  genere,  secundfim  quod  ordinantur  ad  ultimum  flnem.  Et  ideo 
nihilprohibet  omnia  peccata  esse  comparabilia(2). 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  gravitas  peccatorum  differat  secundum 

DIGNITATEM   VIRTUTUM   QUIBUS    OPPONUNTUR   (3). 

De  his  etiam  2  2,  qusst.  XX,  art.  3,  et  qusst.  cxvi,  art.  2  corp.  et  qusst.  CXIX,  art.  2  corp.  et  Dt 

malo,  quaest.  ll,  art.  'lO. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  gravitas  peccatorum  non 
differat  secundtim  dignitatem  virtutum  quibus  peccataopponuntur ;  utsci- 
licetmajori  virtuti  gravius  peccatum  opponatur  :  quia,  ut  dicitur  (Pro- 
verb.  XV,  5),  in  abundanti  justitia  virtus  maxima  est.  Sicut  autem  dicit 
Dominus  (Matth.  v),  abundans  justitia  cohibet  iram,  quae  est  minus  pecca- 
tum  quam  homicidium,  quod  cohibet  minor  justitia.  Ergo  maximae  virtuti 
[opponitur  minimum  peccatum. 

2.  Praeterea  (Ethic.  lib.  ii ,  cap.  3,  circ.  fin.j,  dicitur  qu6d  «  virtus  est 

H ;  lla  post  Garciam  Nicolai  et  edit.  Patavina.  (2)  Cf.  art.  7  huj.  qusest.  et  2  2.  quast.  LXXIU, 

|Cod.  Alcan.  et  edit.  Rora.  per  commenturatio-        art.  5. 

im.  (o)  Sensus  est  iitrura  peccatnni  tanto  sit  gra- 

vius,  quanto  nobiliori  virtuti  cpponitur. 


8 


226  QUiEST.  LXXIII,  ART.  IV  ET  V. 

circa  difficile  etbonum;  »  ex  quo  videtur  quod  niajor  virtus  sit  circa  ma- 
gis  difficile.  Sed  minus  est  peccatum  si  homo  deficiat  in  magis  difficili, 
quam  si  deficiat  in  minus  difficili.  Ergo  majori  virtuti  minus  peccatum 
opponitur. 

3.  Praeterea,  charitas  est  major  virtus  quam  fides  et  spes,  ut  dicitur 
(I.  Cor.  xni).  Odium  autem,  quod  opponitur  charitati,  estminus  peccatum 
quam  infidelitas  vel  desperatio,  quae  opponuntur  fidei  et  spei.  Ergo  ma= 
jori  virtuti  opponitur  minus  peccatum. 

Sedcontra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  vin,  cap.  10,  parum  k 
princ),  quod  «  pessimum  optimo  contrarium  est.  »  Optimum  autem  in 
moralibus  est  maxima  virtus ;  pessimum  autem  gravissimum  peccatum. 
Ergo  maximae  virtuti  opponitur  gravissimum  peccatum. 

GONCLUSIO.  — Cum  sicut  peccati  gravitas,  ita  etvirtulis  dignitasex  objectounde 
utrumque  speciem  sortitur,  attendatur ;  majori  virtuti  majusex  parte  objecti  vitium 
opponi  oportet,  quanquaoa  etiam  minora  vitia,  ut  a  majori  virtute  cohibcntur,  ei 
opposita  esse  dici  potest. 

Respondeo  dicendum  qn6d  virtuti  opponitur  aliquod  peccatum  duplici- 
ter  :  uno  quidem  modo  principaliter  et  directe,  quod  scilicetest  circa  idem 
objectum  (1);  nam  contraria  circaidem  sunt;  et  hoc  modo  oportet  qu6d 
majori  virtuti  opponatur  gravius  peccatum  :  ^icut  enim  ex  parte  objecti 
attenditur  majorgravitaspeccati,  itaetiammajor  dignitas  virtutis;  utrum- 
que  enim  ex  objecto  speciem  sortitur,  ut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  lx, 
art.  5,  et  qusest.  lxii,  art.  i).  Unde  oportet  quod  maximse  virtuti  directd 
contrarietur  maximum  peccatum,  quasi  maxim^  ab  eodem  distans  in  eo- 
dem  genere.  Alio  modo  potest  considerari  oppositio  virtutis  ad  peccatum 
secundum  quamdam  extensionem  virtutis  cohibentis  peccatum.  Quanto 
enim  fuerit  virtus  major,  tant6  magis  elongat  hominem  a  peccato  sibi 
contrario;  ita  qu6d  non  soliim  ipsum  peccatum,  sed  etiam  inducentia 
adpeccatum  cohibet.Etsic  manifestumestquod  quanto  aliqua  virtusfuerit 
major,  tant6  etiam  minora  peccata  cohibet(2);  sicutetiam  sanitas,  quant6 
fuerit  major,  tant6etiam  minores  discrepantias  excludit.  Et  per  hunc  mo- 
dum  majori  virtuti  minus  peccatum  opponitur  ex  parte  elFectiis. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quodratio  illa  procedit  de  oppositione  quge 
attenditur  secundum  cohibitionem  peccati;  sic  enim  abundans  justitia 
etiam  minora  peccata  cohibet. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  majori  virtuti  quae  est  circa  bonum  magis 
difficile  contrariatur  direct6  peccatum  quod  est  circa  malum  magis  diffi- 
cile.  Utrobique  enim  invenitur  qua^dam  eminentia  ex  eo  qu6d  ostenditur 
voluntas  proclivior  in  bonum  vel  in  malum  ex  hoc  quod  difficultate  non 
vincitur. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  charitas  non  est  quicumque  amor,  sed  amor 
Dei ;  unde  non  opponitur  ei  quodcumque  odium  directe,  sed  odium  Dei, 
quod  est  gravissimum  peccatorum  (3). 

ARTICULUS  V. — UTRUMPECCATACARNALIASINTMINORISCULP^EQUAMSPIRITUALIA. 

De  his  etiam  2  2,  qiisest.  CLIV,  art.  5,  et  Sent.  IV,  dist.  9,  art.  3  ,  qaaest.  V  corp.  et  dist.  53,  quaest.  I, 

art.  5,  quaest.  II  ad  3,  et  De  ver.  quaest.  xxv,  art.  6  ad  2,  et  Isa.  I,  lect.  6  fin. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  peccata  carnaha  non  sint 

{\)  Ut  temperantia  et  intemperantia.  sideranda  est  summa  virtus  et  sumraum  vitium 

(2)  Sic  castitas  pcrfecta  non  solum  actus,sed  istins  gcneris,  et  videndura  an  omnia  siut  paria 

etiam  minimas  cogitationcs  removet.  •  (Cf.  quae  supra  qusest.  xxxix,  art.  4,  et  quee  iiifra 

(3i  Quapropterutex  nobilitate  virtutiscognosci  2  2,  quaest.  XXXIV  ,  ert.  4,  qusest.  CXLII,  art   5). 

possit  gravitas  pcccati  quod  ilii  opponitur,  con- 


I 


QU^ST.  LXXin,  ART.  V.  227 

minoris  culpse  quam  peccata  spirilualia.  Adulterium  enim  graviuspeccatum 
esl  quam  furtum;  dicitur  enim  (Prov.  vi,  30, 32j :  Non  grandis  est  culpa,  cum 

quis  furatus  fuerit Qui  autem  adulter  est,  propter  cordis  inopiam  perdet 

animam  suam.  Sed  furtum  pertinet  ad  avaritiam,  quae  est  peccatum  spiri- 
tuale;  adulterium  autem  ad  luxuriam,  quaeest  peccatum  carnale.  Ergo  peo 
cata  carnalia  sunt  majoris  culpae. 

2.  Praeterea,  Augustinus  dicit  super  Levit.  (ubi  non  occurrit,  sed  hab. 
De  civ.  Dei,  lib.  ii,  cap.  4,  etlib.  iv,  cap.  31,  ante  med.),  quod  «  diabolus 
maxime  gaudet  de  peccato  luxuriae  et  idololatriae.  »  Sed  de  majori  culpa 
magis  gaudet.  Ergo  cCim  luxuria  sit  peccatum  carnale,  videtur  quod  pec- 
cata  carnalia  sint  maximse  culpae. 

3.  Praeterea,  Philosophus  probat  (Ethic.  lib.  vii,  cap.  6),  quod  «  inconti- 
nens  concupiscentise  est  turpior  quam  incontinens  irse.  »  Sed  ira  est  peoca- 
tum  spirituale,  secundum  Gregorium  (Mor.lib.  xxxi,  cap.  17,  versiis  fin.); 
concupiscentia  autem  pertinet  ad  peccata  carnalia.  Ergo  peccatum  caf nale 
est  gravius  quam  peccatum  spirituale. 

Sed  contra  estquodGregorius  dicit(MoraI.  lib.xxxui,  cap.  11,  circ.med.), 
quod  peccata  carnaha  sunt  minoris  culpae  et  majoris  infamiae  quam  spi- 
rituaha. 

CONCLUSIO.  —  Cum  peccata  carnalia  ut  hujusmodi,  in  corpus  proprium  (quod 
ordine  charitatis  minus  quam  ipse  Deus  et  proximus  in  quos  per  peccata  spiritualia 
peccatur,  diligi  debet),  committantur;  raajoris  esse  culpse  spiritualia quam  carnalia 
peccata,  tametsi  heec  quam  illa  majoris  sint  infamiae,  manifestum  est. 

Respondeo  dicendum  quod  peccata  spirituaha  sunt  majoris  culpae  quam 
peccata  carnalia.  Quod  non  est  sic  intelligendum,  quasi  quodlibet  peccatimi 
spirituale  sit  majoris  culpae  quolibet  peccato  carnali;  sed  quia  considerata 
h&c  sol^  differenti^  spiritualitatis  etcarnalitatis,  graviora  sunt  quam  caetera 
peccAta,  caeteris  paribus.  Cu]*us  ratio  triplex  potest  assignari :  primaqui- 
dem  ex  parte  subjecti;  nampeccata  spiritualiapertinent  ad  spiritum,  cujus 
est  converti  ad  Deum,  etabeoaverti;  peccata  vero  carnalia  consummantur 
in  delectatione  carnalis  appetitus,  ad  quem  principaliter  pertinet  ad  bonum 
corporale  converti ;  et  ideo  peccatum  carnale,  inquantum  hujusmodi,  plus 
habet  de  conversione,  propter  quodetiamest  majoris  adhaesionis;  sedpec- 
catum  spirituale  habet  plus  de  aversione,  ex  qua  procedit  ratio  culpae;  et 
ideopeccatum  spirituale,  inquantum  hujusmodi,  est  majoris  culpae.  Secunda 
ratio  potest  sumi  ex  parte  ejus  in  quem  peccatur ;  nam  peccatum  carnale, 
inquantum  hujusmodi,  est  in  corpus  proprium,  quod  est  minus  diligendum 
secundum  ordinem  charitatis,  quam  Deus  et  proximus,  in  quos  peccatur 
perpeccata  spiritualia:  et  ideo  peccata  spiritualia,  inquantum  hujusmodi, 
suntmajoris  culpae.  Tertia  ratio  potest  sumi  ex  parte  motivi;  quia  quant6 
est  gravius  impulsivum  ad  peccandum,  tanto  homo  miniis  peccat,  ut  infra 
dicetur  (art.  seq.j;  peccata  autem  carnaha  habent  vehementius  impulsi- 
vum,  idest,  ipsam  concupiscentiam  carnis  nobis  innatam;  et  ideopeccata 
spiritualia,  inquantum  hujusmodi,  sunt  majoris  culpae. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  adulterium  non  soliim  pertinet  ad 
peccatum  luxuriae,  sed  etiam  pertinet  ad  peccatum  injustitiae;  et  quantum 
ad  hoc  potest  ad  avaritiam  reduci,  utGlossa  (Hieron.)  dicitad  Eph.  v,  super 
illud  :  Omnis  fornicator,  aut  immundus,  aut  avarus,  etc. ;  ettunc  gravius 
est  adulterium  quam  furtum,  quanto  homini  charior  est  uxor  quam  res 
possessa. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  diabolus  dicitur  maxime  gaudere  de  pec- 
cato  luxuriae,  quia  est  maximae  adhaerentiae  et  difficil^  ab  eo  homo  potest 


228  QU.EST.  LXXllI,  ART.  V  ET  VI. 

eripi.  «  Insatiabilis  est  enim  delectabilis  appetitus,  «  ut  Philosophus  dicit 
(Ethic.  lib.  III,  cap.  12,  ^med.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  vii,  cap.  6j, 
turpius  est  esse  incontinentem  concupiscentiae  quam  incontinentem  irae, 
quia  minus  participatde  ratione;  et  secundtim  hoc  etiam  dicit(Ethic.  lib. 
III,  cap.  10,  circ.  fin.),  qu6d  «  peccata  intemperantiae  sunt  maxim6  expro- 
brabilia,  quia  sunt  circa  illas  delectationes  quse  sunt  communes  nobis  et 
brutis;  »  unde  quodammodo  per  ista  peccata  homo  brutalis  redditur;  et 
inde  est  quod,  sicut  Gregorius  dicit  (loc.  cit.  in  arg.  Sed  cont.) ,  sunt 
majoris  infamiae  (1). 

ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  gravitas  peccatorum  attendatur  secundum 

CAUSAM   PECCATI. 

De  his  etiam  2  2,  qusst.  CXLVili,  art.  5  corp.  et  Sent.  ii,  dist.  45,  ia  Expos.  litt.  et  Demalo,  qua;st.  ii, 

art.  \  ct  -10  corp. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  gravitas  peccatorum  non 
attendatur  secundum  peccati  causam.  Quant6  enim  peccati  causa  fuerit 
major,  tant6  vehementitis  movet  ad  peccandum ;  et  ita  difficilius  potest  ei 
resisti.  Sed  peccaium  diminuitur  ex  hocqu6d  ei  difficilius  resistitur;  hoc 
enim  pertinet  ad  infirmitatem  peccantisut  non  facil6  resistat  peccato ;  pec- 
catum  autem  quod  est  ex  infirmitate,  levius  judicatur.  Non  ergo  peccatum 
habet  gravitatem  ex  parte  suae  causae. 

2.  Praeterea,  concupiscentia  est  generaiis  quaedam  causa  peccati ;  unde 
dicit  Glossa  (ord.  ex  lib.  De  spir.  et  litt.  cap.  4),  super  illud  Rom.vii :  Nam 
concupiscentiam  nesciebam,  etc.  :  «  Bona  est  lex,  quae  dum  concupiscen- 
tiam  prohibet,  omne  malum  prohibet.  »  Sed  quant6  homo  fuerit  victus  ma- 
jori  concupiscenti^,  tant6  est  minus  peccatum.  Gravitas  ergo  peccati  dimi- 
nuitur  ex  magoitudine  causae. 

3.  Prtfiterea,  sicut  rectitudo  rationis  est  causa  virtuosi  actCis,  ita  defectus 
rationis  videtur  esse  causa  peccati.  Sed  defectus  rationis  quanto  fuerit 
major,  tant6  est  minus  peccatum  intantum  qu6d  qui  caret  usu  rationis, 
omnino  excusatur  a  peccato;  etqui  ex  ignorantia  peccat,  levius  peccat. 
Ergo  gravitas  peccati  non  augetur  ex  magnitudine  causae. 

Sed  contra^  multiplicata  caus^,  multiplicatur  effectus.  Ergo,  si  causa  pec- 
cati  major  fuerit,  peccatum  erit  gravius. 

GONCLUSIO.  —  Peccatorura  gravitas  secundum  peccati  causas  altendenda  est,  non 
tamen  eodem  modo  :  secundum  enim  voluntatemet  finalem  causam  variatur  peccati 
magnitudo;  diminuitur  autem  peccatum  ex  causis  quas  vel  judicium  rationis,  vel 
liberum  voluntatis  motum  diminuunt. 

Respondeo  dicendum  qu6d  in  genere  peccati,  sicut  et  in  quolibet  alio 
genere,  potest  accipi  duplex  causa  :  una  quae  est  per  se  et  propria  causa 
peccati ,  quae  est  ipsa  voluntas  peccandi;  comparatur  enim  ad  actum 
peccati,  sicut  arbor  ad  fructum,  ut  dicitur  in  Glossa  (Augustini  lib.  i  cont. 
Jul.  cap.  8,  ante  med.),  super  illud  Matth.  vii :  iVon  potest  arbor  bona 
fructus  malos  facere.  Et  hujusmodi  causa  quant6  fuerit  major,  tant6  pec- 
catum  erit  gravius.  Quanto  enim  voluntas  fuerit  major  ad  peccandum, 
tant6  homo  graviiis  peccat.  Aiiae  ver6  causae  peccati  accipiuntur  quasi  ex- 
trinsecai  et  remotae,  ex  quibus  scilicet  voluntas  inclinatur  ad  peccandum; 
et  in  his  causis  est  distinguendum  :  quaedam  enim  harura  inducunt  vo- 
luntatem  ad  peccandum  secundum  ipsam  naturam  voluntatis,  sicut  finis, 
quod  est  pioprium  objectum  voluntatis;  et  ex  tali  causa  augetur  peoca* 

H)  Suat  qiioqne  magis  tenacia  ,  seii  roajoris  ad  2),  et  proinde  ab  bis  difficulter  eripi  potest  i» 
adhssioais ,  ut  ait  ipse  D.  Tbomas  (io  respoas.        qui  se  illis  iDquinavit. 


QVJEST.  LXXIII,  ART.  VI  ET  VII.  229 

tum;  gra\iiis  enim  peccat  cujus  voluntas  ex  intentione  pejoris  tlnis  incli- 
natur  ad  peccandum.  Aliae  vero  causae  sunt  quae  inclinant  voluntatem  ad 
peccandum  praeter  naturam  et  ordinem  ipsius  volunlatis,  quae  nata  est 
moveri  libere  ex  seipsa  secundum  judicium  rationis.  Unde  causae  quae 
diminuunt  judicium  rationis,  sicut  ignorantia,  vel  quae  diminuunt  liberum 
motum  voluntatis,  sicut  infirmitas,  vel  violentia,  aut  metus,  aut  aliquid 
hujusmodi,  diminuunt  peccatum,  sicut  et  diminuunt  voluntarium;  intan- 
timi  qu6d  si  actus  sit  omnino  involuntarius,  non  habet  rationem  peccati. 

Xdprimum  ergo  dicendum,  qu6d  objectio  illa  procedit  de  causa  movente 
extrinseca,  quae  diminuit  voluntarium;  cujus  quidem  causae  augmentum 
diminuit  peccatum,  ut  dictum  est  (in  corp.). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  si  sub  concupiscentia  includatur  etiam 
ipse  motus  voluntatis,  sic  ubi  est  major  concupiscentia  est  majus  pecca- 
tum.  Si  ver6  concupiscentia  dicatur  passio  quaedam ,  quae  est  motus  vis 
concupiscibilis  (1),  sic  major  concupiscentia  praecedens  judicium  rationis 
et  motum  voluntatis,  diminuit  peccatum;  quia  qui  majori  concupiscentiS 
stimulatus  peccat,  cadit  ex  graviori  tentatione,  unde  mintis  ei  imputatur. 
Si  vero  concupiscentia  sic  sumpta  sequatur  judicium  rationis  et  motum 
volunlatis,  sic  ubi  est  major  concupiscentia,  est  majus  peccatum.  Insurgit 
enim  interdum  major  concupiscentiae  motus  ex  hoc  quod  voluntas  effre- 
nate  tendit  in  suum  objectum. 

Ad  tertium  dicendum ,  quod  ratio  illa  procedit  de  causa  quae  causat  in- 
voluntarium;  et  haec  diminuit  peccatum,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 
ARTICULUS  VII.  —  UTRUM  circumstantia  aggravet  pecgatum  (2). 

Adseptimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  circumstantia  non  aggravet 
peccatum.  Peccatum  enim  habet  gravitatem  ex  sua  specie.  Circumstantia 
autem  non  dat  speciem  peccato ,  ciim  sit  quoddam  accidens  ejus.  Ergo 
gravitas  peccati  non  consideratur  ex  circumstantia. 

2.  Praeterea,  aut  circumstantia  est  mala,  aut  non ;  si  circumstantia  mala 
est,  ipsa  per  se  causat  quamdam  speciem  mali ;  si  ver6  non  sit  mala,  non 
habet  unde  augeat  malum.  Ergo  circumstantia  nullo  modo  auget  peccatum. 

3.  Praeterea,  malitia  peccati  est  ex  parte  aversionis.  Sed  circumstantiae 
consequuntur  peccatum  ex  parte  conversionis.  Ergo  non  augent  malitiam 
peccati. 

Sed  contra  est  quod  ignorantia  circumstantiae  diminuit  peccatum ;  qui 
enim  peccat  ex  ignorantia  circumstantiae ,  meretur  veniam,  ut  dicitur 
(Ethic.  lib.  iii,  cap.  1,  circ.  med.).  Hoc  autem  non  esset,  nisi  circumstantia 
aggravaret  peccatum.  Ergo  circumstantia  peccatum  aggravat. 

CONGLUSIO.  —  Gum  unumquodque  ex  eodem  natum  sit  augeri,  ex  quo  causatur, 
et  ex  circumstantiis  peccatum  causetur ;  ex  eisdem  quoque  peccatum  aggravari  ne- 
cessarium  est. 

Respondeo  dicendum  qu6d  <  unumquodque  ex  eodem  natum  est  au- 
geri,  ex  quo  causatur,  »  sicut  Philosophus  dicit  de  habitu  virtutis- (Ethic. 
lib.  II,  cap.  1  et  2).  Manifestum  est  autem  qu6d  peccatum  causatur  ex  de- 
fectu  alicujus  circumstantiae;  ex  hoc  enim  receditur  ab  ordine  rationis 

(4)  In  genitivo,  id  est,  polentiw,  vcl  facultatis  queat,  ut  de  gravilate  criminumrecticensere 

ejus  que  ad  partem  inferiorem  seu  seusitivam  potsint.  Quoad  vero  circumstantias  quae  pecca- 

jpectat.  tuni  aggravant  inter  se  dissentiunt  tlieologi.  Ne- 

(2)   Ex  coocilio  Tridentino  declarandae  sunt  gaiit  B.  Tiiomas(in  Senl.  IV,  dist.  16,  qusest.  lll, 

in  confessione  circHmstantiae  quiB  mulant  spe-  arl.  2,  et  quaest.  V,  art.  \  ,  Aipbons.  de  Ligorio 

lem  peccali  (sess.  xiv ,  can.  5l :  Eas  r.irrum-  (Dc   poenil.   c*  408),  de  Lugo    '..«ssins.  Bona- 

'tanlias  in  confessione  expltcanda$  qvcpspt'  cina,  etc. ;  afiirmant  verc  Suaicz  ,  Bilmart, 

riem  peccati  mutant,  quod  sine  illis  fieri  ne-  r./i!!ef.  rfr. 


230  QUiEST.  LXXIII,  ART.  VII  ET  VIll. 

quod  aliquis  in  operaiido  non  observat  debitas  circumstantias.  Unde  ma- 
nifestum  est  qu6d  peccatum  natum  est  aggravari  per  circumstantiam.  Sed 
hoc  quidem  contingit  tripliciter  :  uno  quidem  modo,  inquantum  circum- 
stantia  transfert  in  aliud  genus  peccati ;  sicut  peccatum  fornicationis  con- 
sistit  in  hoc  qu6d  homo  accedit  ad  non  suam ;  si  autem  addatur  haec  cir 
cumstantia,  ut  illa  ad  quam  accedit,  sit  alterius  uxor ,  transfertur  jam  Jn 
aliud  genus  peccati,  sciUcet  in  injustitiam,  inquantum  homo  usurpat  rem 
alterius;  et  secundtim  hoc  adulterium  est  gravius  peccatum  quam  forni- 
catio.  Aliquando  vero  circumstantia  non  aggravat  peccatum,  quasi  trahena 
in  aliud  genus  peccati,  sed  solum  quia  multiplicat  rationem  peccati;  sicut 
si  prodigus  det  quando  non  debet,  etcui  non  debet,  multiphciiis  peccat 
eodem  genere  peccati,  quam  si  solum  det  cui  non  debet,  et  ex  hoc  ipso 
peccatum  fit  gravius;  sicut  etiam  aegritudo  est  gravior  quae  plures  partes 
corporis  inficit.  Unde  et  Tullius  dicit  in  Paradoxis  (parad.  3,  a  med.},  qu6^ 
«  in  patris  vita  violandamulta  peccantur ;  violatur  enim  is  qui  procreavit, 
qui  aluit,  qui  erudivit,  qui  in  sede,  ac  domo ,  atque  in  republica  colloca- 
vit.  »  Tertio  modo  circumstantia  aggravat  peccatum  ex  eo  quod  auget 
deformitatem  provenientem  ex  alia  circumstantia  :  sicut  accipere  ahenum 
constituit  peccatum  furti;  si  autem  addatur  haec  circumstantia  ut  multum 
accipiat  de  alieno,  erit  peccatum  gravius;  quamvis  accipere  multum  vei 
parum  de  se  non  dicat  rationem  boni  vel  mali. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  aliqua  circumstantia  dat  speciem  actui 
morali,utsupra  habitum  est  (quaest.  xvni,  art.  lOj.Ettamen  circumstantia 
quae  non  dat  speciem,  potest  aggravare  peccatum  :  quia  sicut  bonitas  rei 
non  solum  pensatur  ex  sua  specie,sed  etiam  ex  aliquo  accidente,  ita  ma- 
litia  actCis  non  solumpensatur  ex  specie  actOs,  sedetiam  ex  circumstantia. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  utroquemodo  circumstantia  potest  aggra- 
vare  peccatum.  Si  enim  sit  mala ,  non  tamen  propter  hoc  oportet  qu6d 
constituat  speciem  peccati ;  potest  enim  addere  rationem  malitiae  in  ea- 
dem  specie,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.).  Si  autem  non  sit  mala,  potest 
aggravare  peccatum  in  ordine  ad  malitiam  alterius  circumstantiae. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ratio  debet  ordinare  actum  non  soliim 
'quantCim  adobjectum,  sed  etiam  quantiim  ad  omnes  circumstantias.  Et 
ideo  aversio  qusedam  a  regula  rationis  attenditur  secundiim  corruptionem 
cujuslibet  circumstantiae,  put^  si  aliquis  operetur  quando  non  debet,  vel 
ubi  non  debet;  et  hujusmodi  aversio  sufficit  ad  rationem  mali.  Hanc  au- 
tem  aversionem  a  regula  rationis  sequitur  aversio  a  Deo,  cui  debet  homo 
per  rectam  rationem  conjungi. 
ARTICULUS   VIII.  —  UTRUM  gravitas   peccati    augeatur   secundum   majus 

NOCUMENTUM. 

De  his  etiam  2  2,  qusest.  XXXIV,  art.  4,  et  qusest.  LXXiil,  art.  5  corp.  et  quaest.  Lxxix ,  art.  2  corp.  et 

qusest.  XIV,  art.  4,  et  De  malo,  quaest.  ii,  art.  ^O  corp. 

Ad  octavum  sic  proceditur.  i .  Videtur  qu6d  gravitas  peccati  non  augeatur 
secundum  majus  nocumentum.  Nocumentum  enim  est  quidam  eventus 
consequens  actum  peccati.  Sed  eventus  sequens  non  addit  ad  bonitatem 
vel  malitiam  actCis,  ut  supra  dictum  est  (quoest.  xx,  art.  5).  Ergo  peccatum 
non  aggravatur  propter  majus  nocumentum. 

2.  Praiterea,  nocumentum  maximd  inveniturinpeccatisquaesuntcontra 
proximum ;  quia  sibi  ipsi  nemo  vult  nocere.  Deo  autem  nemo  potest  no- 
cere,  secundum  illud  (Job,  xxxv,  6)  :  Si  multiplicatx  fuerint  iniquitates 
tuas,  quid  facies  cbntra  illum?...  Homini^  qui  est  similis  tihi,  nocebit  im- 
pietas  tua.  Si  ergo  peccatum  aggravaretur  propter  majus  nocumentum, 


QU.^ST.  LXXIII,  AUT.  Vlll.  231 

sequeretur  quod  peccatum  quo  quis  peccat  in  proximum,  esset  gravius 
peccato  quo  quis  peccat  in  Deum  vel  in  seipsum. 

3.  Praeterea,  majus  nocumentum  infertur  alicui,  ciim  privatur  vita  gra- 
tiae,  quam  cum  privatur  vit^  naturae;  quia  vita  gratiae  est  melior  quam  vita 
naturae,  intantum  quod  homo  deber  vitam  natura?  contemnere,  ne  amittat 
vitam  gratiae.  Sed  homo  qui  inducit  aliqnam  mulierem  ad  fornicandum, 
quantUmestdese,  privat  eam  vita  gratiae,  inducenseam  adpeccatum  mor- 
tale.  Si  ergo  peccatum  essetgravius  propter  majus  nocumentum,  sequere- 
tur  qu6d  simplexfornicator  gravitis  peccaret  quam  homicida;  quodest  ma- 
nifestefalsum.Nonergopeccatumestgravius  propter  majus  nocumentum. 

Sedcontra  est  quod  Augustinus  dicit(De  libero  arbit.  lib.ni,  cap.  14,  circ. 
fin.):  «  Quia  vitium  naturae  adversatur,  tantiim  additur  malitiae  vitiorum, 
quanttimintegritati  naturarumminuitur. »  Seddiminutiointegritatis  naturaB 
cst  nocumentum.  Ergo  tanto  graviusestpeccatum,  quanto  majus  est  nocu- 
mentum. 

CONCLUSIO.  —  Nocumentum  omne  si  vel  praevisum  et  intentum,  vel  saltem  per 
66  secutum  ex  actu  peccati  fuerit,  directe  ipsum  peccatum  aggravat :  non  sic  si  prae- 
visum  quidem  fuerit,  sed  non  intentum  :  et  multo  minus  si  nec  intentum  nec  prae- 
visum,  per  accidens  ad  peccatum  sese  habet. 

Respondeo  dicendum  quod  nocumenturn  tripliciter  se  habere  potest  ad 
peccatum  :  quandoque  enim  nocumentum  quod  provenit  ex  peccato,  est 
praevisum,  et  intentum  (1);  sicut  cum  aliquis  aliquid  operatur  animo  no- 
cendi  alteri,  ut  homicida,  vel  fur ;  et  tunc  directe  quantitas  nocumenti 
adauget  gravitatem  peccati,  quia  tunc  nocumentum  est  per  se  objectum 
peccati.  Quandoque  autem  nocumentum  est  praevisum,  sed  non  intentum; 
sicut  cCim  aliquis  transiens  per  agrum,  ut  compendiosius  vadat  ad  forni- 
candum,  infert  scienter  nocumentum  his  quae  sunt  seminata  in  agro,  licet 
non  animo  nocendi;  et  sic  etiam  quantitas  nocumenti  aggravat  peccatum,  sed 
indirect^,  inquantum  scilicet  ex  voluntate  multtim  inclinata  ad  peccandum 
proceditquodaliquis  non  praetermittatfacere  damnum  sibi  velalii,  quodsim- 
pliciter  non  vellet.  Quandoque  autem  nocumentum  nec  est  praevisum  nec 
intentum;  et  tunc  si  per  accidenshoc  nocumentumse  habeat  ad  peccatum, 
non  aggravat  peccatum  directe;  sedpropter  negligentiamconsiderandi  nocu- 
menta  quae  consequi  possent,  imputantur  homini  ad  poenam  mala  quae  eve- 
niunt  praeterejus  intentionem,  si  dabat  operam  reiillicitae.  Si  ver6  nocumen- 
tum  per  se  sequatur  ex  actu  peccati,  licet  non  sit  intentum  nec  praevisum, 
direct6  peccatum  aggravat  :  quia  quaecumque  per  se  consequunlur  ad 
peccatum,  pertinent  quodammodo  ad  ipsam  peccati  speciem  :  puta,  si  ali- 
quis  public^  fornicetur,  sequitur  scandalum  plurimorum ;  quod  quamvis 
ipse  non  intendat,  nec  forte  praevideat,  direcfe  per  hoc  aggravatur  pecca- 
tum.  Aliter  tamen  videtur  se  habere  circa  nocumentum  poenale,  quod  in- 
currit  ipse  qui  peccat.  Hujusmodi  autem  nocumentum  si  per  accidens  se 
habeatad  actum  peccati,  et  nonsit  praevisum  nec  intentum,  non  aggravat 
peccatum,  neque  sequitur  majorem  gravitatem  peccati;  sicut  si  aliquis 
currens  ad  occidendum,  impingat  et  laedat  sibi  pedem.  Si  ver6  tale  nocu- 
mentum  per  se  consequaturad  actum  peccati,  licet  fort6  necsit  praevisum 
nec  intentum,  tunc  majus  nocumentum  non  facit  gravius  peccatum,  sed  e 
converso  gravius  peccatum  inducit  gravius  nocumentum ;  sicut  aliquis  in- 
fideiis,  qiii  nihil  audivit  de  poenis  inferni,  graviorem  poenam  in  inferno 

(^ )  Disiinguilur  prcBvisum  et  intentum ;  quo-  tur,  quod  semper  aut  plerumque  conjunctum  ei 
niam  intentum  dicitur  id  quod  horao  per  se  et  quod  directe  appetitur,  licet  agens  illud  non  di- 
direcle  appetit,  praevisum  vero  generaliter  dici-        rccte  appetat,  scd  potius  optet  non  evenire. 


232  QU^EST.  LXXIII,  ART.  VIII  ET  IX. 

patietur  pro  peccato  homicidii  quam  pro  peccato  furli ;  quia  enim  hoc  nec 
intendit,  nec  praevidit,  non  aggravatur  ex  hoc  peccatum,  sicut  contingit 
circa  fidelem,  qui  ex  hoc  ipso  videtur  peccare  graviiis,  quod  majores  poe- 
nas  contemnit  ut  impleat  voluntatem  peccati ;  sedgravitas  hujusmodi  no- 
cumenti  solum  causatur  ex  gravitate  peccati. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  sicut  etiam  supra  dictum  est  (qua:st.  xi, 
art.  5),  ciim  de  bonitate  et  malitia  exteriorum  actuum  ageretur,  eventus 
sequens,  si  sit  praevisus  et  intentus,  addit  ad  bonitatem  vel  malitiam  act\is. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  quamvis  nocumentum  aggravet  peccatum, 
non  tamen  sequitur  quod  ex  solo  nocumento  peccatum  aggravetur  :  quin- 
imo  peccatum  per  se  est  gravius  propter  inordinationem,  ut  supra  dictum 
est  (art.  3  hujus  quaest.).  Unde  et  ipsum  nocumentum  aggravat  peccatum, 
inquantum  facit  actum  esse  magis  inordinatum.  Unde  non  sequitur  qudd, 
si  nocumentum  maxime  habet  locum  in  peccatis  quae  sunt  contra  proxi- 
mum,  illapeccata  sint  gravissima;  quia  multo  major  inordinatio  invenitur 
in  peccatis  quse  sunt  contra  Deum,  et  in  quibusdam  eorum  quae  sunt  con- 
tra  seipsum.  Et  tamen  potest  dici  qu6d  etsi  Deo  nullus  possit  nocere  quan- 
tiim  ad  ejus  substantiam,  potest  tamen  nocumentum  attentare  in  his  quaa 
Dei  sunt,  sicut  extirpando  fidem,  violando  sacra,  quae  sunt  peccata  gravis- 
sima.  Sibi  etiam  aUquis  quandoque  scienter  et  volenter  infert  nocumen- 
tum,  sicut  patet  in  his  qui  se  interimunt,  lic^t  finaliter  hoc  referant  ad 
aliquod  bonum  apparens,  puta  ad  hoc  quod  liberentur  ab  aliqua  angustia. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  illa  ratio  non  sequitur  propter  duo  :  prim6 
quidem  quia  homicida  intendit  directe  nocumentum  proximi,  fornicator 
autem  qui  provocat  mulierem,  non  intendit  nocumentum,  sed  delectatio- 
nem;  secund6  quia  homicida  est  per  se  et  sufficiens  causa  corporalis  mor- 
tis ;  spiritualis  autem  mortis  nuUus  potest  esse  alteri  causa  per  se  suffl- 
ciens,  quia  nuUus  spiritualiter  moritur  nisi  propria  voluntate  peccando. 
ARTICULUS    IX.   —   UTKUM   peccatum    aggravetur   secundum  conditionem 

PERSON/E   IN   QUAM   PECCATUR. 

De  his  etiam  2  2,  qusest.  LXI,  art.  2  ad  5,  et  art.  8  corp.  et  quaest.  LXV,  art.  4,  et  part.  ITI,  queest.  LXXX , 
art.  5  corp.  et  Sent.  I,  dist.  20,  art.  2  corp.  et  Opusc.  iii,  cap.  238  fio.  et  Psal.  Xii,  et  ad  Roin.  ii, 
lect.  2,  et  I.  Ccr.  x,  lect.  7. 

Ad  nonum  sic  proceditur.  1 .  Yidelur  qu6d  propter  conditionem  personae 
in  quam  peccatur,  peccatum  non  aggravetur.  Si  enim  hoc  esset,  maximd 
aggravaretur  ex  hoc  qu6d  aliquis  peccat  in  aliquem  virum  justum  et  sanc- 
tum.  Sed  ex  hoc  non  aggravatur  peccatum;  miniis  enim  laeditur  ex  injuria 
illata  virtuosus,  qui  aequanimiter  tolerat,  quam  alii,  qui  etiam  interius 
scandalizati  laeduntur.  Ergo  conditio  personae  in  quam  peccatur,  non  ag- 
gravat  peccatum. 

2.  Praeterea,  si  conditio  personae  aggravaret  peccatum,  maxim^  aggra- 
varetur  ex  propinquitate  :  quia,  sicut  TuUius  dicit  in  Paradox.  (parad.  3, 
ad  fin.),  «  in  servo  necando  semel  peccatur ;  in  palris  vita  violanda  multa 
peccantur,  >»  Sedpropinquitas  personae  in  quam  peccaturnon  videtur  ag- 
gravare  peccatum  :  quia  unusquisque  sibi  ipsi  maxim^  estpropinquus;  et 
tamen  minus  peccat  qui  ahquoddamnum  sibi  infert,  quam  si  inferret  alteri; 
puta  si  occideret  equum  suum,  quam  si  occideretequum  alterius;  utpatet 
per  Philosophum  (Eth.  lib.  v,  cap.  uU.  a  med.).  Ergo  propinquitas  personae 
non  aggravat  peccatum. 

3.  Praeterea,  conditio  personae  peccantis  praecipud  aggravat  peccatum 
ratione  dignitatis  vel  scientiae,secundiim  iUud(Sap.  vi,  7) :  Potentes  potenter 
tormenta  patientur;  et  (Luc.  xii,  47)  :  Servus  sciens  voluntatem  domini,  et 


QU.^ST.  LXXIII,  ART.  IX.  233 

non  faciens^  plagis  vapulabit  multis.  Ergo  pari  ratione  ex  parte  personiiiiii 
quam  peccatur  magis  aggravaret  peccatum  dignitas  aut  scientia  personae 
in  quam  peccatur.  Sed  non  videtur  gravius  peccarequi  facit  injuriam  per- 
sonae  ditiori  vel  potentiori  quam  alicui  pauperi;  quia  non  est  personarum 
acceptio  apud  Z)ewmfColos.  ni,25,>,  secundum  cujusjudicium  gravitaspec- 
cati  pensatur.  Ergo  conditio  personae,  in  quam  peccatur,  non  aggraval 
peccatum. 

Sed  contra  est  qu6d  in  sacra  Scriptura  specialiter  vituperatur  peccatum 
quodcontra  servos  Dei  committitur,  sicut  diciturflll.  Reg.  xix,  14) :  Jlta- 
ria  tua  destruxervnt,  et  prophetas  tuos  occiderunt  gladio.  VitupeT'atur  etiaro 
raaxim^  peccatum  commissiim  in  personas  propinquas,  secundum  illud 
(Mich.  VII,  6)  :  Filius  contumeliam  facit  patri,  filia  consurgit  adversus  ma 
trem  suam.  Vituperatur  etiam  specialiter  peccatum  quod  committitur  ir. 
personas  in  dignitate  constitutas,  ut  patet  fJob,  xxxiv,  18)  :  Qui  dicit  regi, 
Apostata,  qui  vocat  duces  impios.  Ergo  conditio  personse  in  quam  peccatur 
aggravat  peccatum. 

CONCLUSIO.  —  Ouum  persona,  in  quam  peccatur,  sit  quodaramodo  objectum 
peccati,  necesse  est  aggravari  peccatum  secundum  personae  in  quam  peccatur,  condi- 
tionem  et  dignilatem. 

Respondeo  dicendum  quod  persona  in  quam  peccatur  est  quodammodo 
objectum  peccati.  Dictum  estautem  supra  (art.  3hujus  quaest.)  qu6d  prima 
gravitas  peccati  attenditur  ex  parteobjecti;  ex  quo  quidem  tant6  attendi- 
tur  major  gravitas  in  peccato,  quant6  objectum  ejus  est  principaiior  finis. 
Fines  autem  principales  humanorum  actuum  sunt  Deus,  ipse  homo,  et 
proximus;  quidquid  enim  facimus,  propter  aliquod  eorum  facimus;  quam- 
vis  etiam  horum  trium  unum  sub  altero  ordinetur.  Potest  igitur  ex  parte 
horum  trium  considerari  major  vel  minor  gravitas  in  peccato  secundiim 
conditionem  personsein  quam  peccatur.  Primoquidemex  parteDei,cuitant6 
magis  aliquis  homoconjungitur,  quanto  est  virtuosior  vel  Deo  sacratior;  et 
ideoinjuria  tali  personae  illata  magis  redundat  in  Deum,  secundiim  illud 
(Zachar.  n,  8) :  Qui  vos  tetigerit,  tangit  pupillam  oculi  mei.  Unde  peccatum 
lit  gravius  exhoc  quod  peccatur  in  personam  magisDeoconjunctam  velra- 
tione  virtutis  vel  ratione  officii.  Ex  parte  etiam  sui  ipsius  manifestum  est  qu6d 
tant6  aliquis  gravius  peccat,  quanto  aliquismagis  inconjunctampersonam 
seu  naturali  necessitudine,  seu  beneficiis,  seu  qu^cumque  conjunctione 
peccaverit;  quia  videtur  in  seipsum  magis  peccare;  et  pro  tanto  gravius 
peccat,  secundum  ilUid  (Eccli.  xiv,  5)  :  Qui  sibi  nequam  est,  cui  bonus  erit? 
Ex  parte  ver6  proximi  tanto  gravius  peccatur,  qnanto  peccatum  plures 
tangit;  et  ideo  peccatum  quod  fit  in  personam  publicam,  puta  regem,  vel 
principem,  qui  gerit  personam  totius  multitudinis,  est  gravius  quam  pec- 
calum  qiiodcommittitur  contra  unam  personam  privatam  (1);  unde  spe- 
ciaiiter  dicitur  (Exodi  xxii,  28) :  Principi  populi  tuinon  maledices ;  et  simi- 
liter  injuria  quje  fit  alicui  famoss  personae,  videtur  esse  gravior  ex  hoc 
qu6d  in  scandalumet  in  turbationem  (2)pluriraorumredundat. 

Xdprimum  ergo  dicendum,  quod  iile  qui  infert  injuriam  virtuoso,  quan- 

(!)  Observandura  tamen,  ait  Sylvius,  liaben  ppccatorum  sunt  aggravantes,  non  au!em  res- 

dam  esse  ratiouem  qualilatis  peccati  quofl  com-  pectu  aliorum;  nam   conditio  pcrsonaj  consan- 

naitlitnr.  Sunt  enim  peccata  quae  pcr  se  loiiiiciiilo  guinei»  auget   peccalum    lusuriffl  cum  ea    com- 

non  agi^ravantur  ex  coiulilioae  p«'rsoiiae  in  quam  missae,  non  tamen  auget  peccalum  prodigalitatis, 

committuntur,  et  hujusmodi  siinl  lacta  quaesunt  quo  quis  in  cani  sua  bona  lari;itur. 

.jusdeni  ^ravitalis,  sive  quis  furelur  nobiii  sive  (2)  Ita  coJd.  Tarrac.  et  Alcan.  cum  editis  pas- 

ignobJii,  cU-rico  sive  laico.  Sunt  etinm  (!ua><{ani  sim.  Ai.  tw  Iribulationem. 
coaditiones  persoas,   qus  respectu  aUquorum 


234  QU.^ST.  LXXIIl,  ART.  IX  ET  X. 

liini  est  in  se  turbat  eum  et  interiiis  et  exteriiis ;  sed  qu6d  iste  interitis 
non  lurbetur,  contingit  ex  ejus  bonitate,  quae  non  diminuit  peccatum  in- 
juriantis. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  nocumentum  quod  quis  sibi  ipsi  infert  in 
his  quae  subsunt  dominio  propriae  volun.tatis,  sicut  in  rebus  possessis,  ha- 
bet  mintis  de  peccato  quam  si  alteri  inferatur,  quia  propria  voluntate  hoc 
agit;  sed  in  his  quae  non  subduntur  dominio  voluntatis,  sicut  sunt  natu- 
ralia  et  spiritualia  bona,  est  gravius  peccatum  nocumentum  sibi  ipsi  in- 
ferre;  gravius  enim  peccat  qui  occidit  seipsum,  quam  qui  occidit  alterum. 
Sed  quia  res  propinquorum  nostrorum  non  subduntur  voluntatis  nostras 
dominio,  non  procedit  ratio  quanttim  ad  nocumenta  rebus  illorum  illata, 
qu6d  circa  ea  miniis  peccetur,  nisi  forte  velint  vel  ratum  habeant. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  non  est  acceptio  personarum,  si  Deus  gra- 
viiis  punit  peccantem  contra  excellentiores  personas;  hocenim  fit  propter 
hoc  qu6d  hoc  redundat  in  plurium  nocumentum. 

ARTICULUS    X.    —    UTRUM  MAGNITUDO  PERSONiE   PECCANTIS   AGGRAVEl 

PECCATUM  (1). 

De  his  etiam  iufra,  quaest.  Lxxxix,  art.  3  et  5  corp.  et  quaest.  Cii,  ari.  5  ad  2,  et  2  2,  qusest.  C,  «rt.  \ 

ad  7,  et  De  malo,  quaest.  vii,  art,  10  ad  5,  ct  Psal.  xxiv. 

Ad  decimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  magnitudo  personaepec- 
cantis  non  aggravet  peccatum.  Homo  enim  maxim^  redditur  magnus  ex 
hoc  qu6d  Deo  adhaeret,  secundtim  ilIud(Eccli.  xxv,  13)  :  Qudm  magnus  est 
qui  invenit  sapientiam  et  scientiam !  sed  non  est  super  timentem  Dominum. 
Sed  quant6  aliquis  magis  Deo  adhaeret,  tant6  mintis  imputatur  ei  aliquid 
ad  peccatum;  diciturenim  (II.  Paralipom.  xxx,  18) :  Dominus  bonus  propi- 
tiabitur  cunctis  qui  in  toto  corde  requirunt  Dominum  Deum  patrum 
suorum;  et  non  imputabitur  eis  qubdminus  sanctificati  sunt,  Ergo  peccatum 
non  aggravatur  ex  magnitudine  personae  peccantis. 

2.  Praeterea,  non  est  personarum  acceptio  apud  Deum,  ut  dicitur  (Rom. 
II,  11).  Ergo  non  magis  punit  pro  uno  et  eodempeccato  unumquam  alium. 
Non  ergo  aggravatur  peccatum  ex  magnitudine  personae  peccantis. 

3.  Praeterea,  nullus  debet  ex  bono  incommodum  reportare.  Reportaret 
autem,  si  id  quod  agit,  magis  ei  imputaretur  (2)  ad  culpam.  Ergo  propter 
magnitudinem  personae  peccantis  non  aggravatur  peccatum. 

Sed  contra  est  quod  Isidorus  diclt  (De  summo  bono,  lib.  ii,  cap.  18  in 
fin.) :  «Tantomajus  cognoscitur  peccatum  esse,  quanto  major  qui  peccat 
habetur.  » 

CONCLUSIO.  —  QuaBlibet  peccantis  personse  magnitudo  propler  eara  quae  de  ma- 
joribus  acceptis  beneficiis  committitur,ingrdtitudinem,majusque  aliorum  scanda- 
lum,  auget  peccatum  ex  dehberata  voluntale  commissum :  ea  autem  quae  secundiim 
virtutem  accipitur  magnitudo,  peccatum  ex  surreptioneet  humana  fragilitate  ortum, 
diminuit. 

Respondeo  dicendum  quM  duplex  est  peccatum.  Quoddam  est  ex  sub- 
reptione  proveniens  propter  infirmitatem  humanae  naturae ;  et  tale  pecca- 
tum  minds  imputatur  ei  qui  est  major  in  virtute  (3),  e6  quod  mintis  negli- 
git  hujusmodi  peccata  reprimere,  quae  tamen  omnino  subterfugere  infir- 
mitashumana  non  sinit.  Alia  vero  peccata  sunt  ex  deliberatione  proce- 

{\)  Illud  patet  ex  Soriptura  sacra  (Sap.  Vi)  :  catura  taraetsi  sequale,  niinus  imputetur  illi;  se<? 

Judicium  durissimum  in  his  qui  prcesunt  quod  tale  ejus  peccatum  sit  minus;  ex  quo  con« 

fiat :  exiguo  autem  conccdilur  misericordia.  sequens  est  quod  minus  imputetur,  cum  Deus  sil 

(2)  Ita  codd.  et  cditi  omncs  quos  vidimiis.  judex  justus  ideoque  minus  imputet  miiiora  peo- 
Garcia  :  Quod  agit  magnus,  ei  imputarctur.  cata,  etmagis  maiora 

(3)  Ilis  verhis  non  vult  dicere  qiiod  ipsius  pec- 


QU-EST.  LXXIV,  AUT.  1.  !235 

deritia  ;  et  ista  peccata  tanto  magis  alicui  imputantur,  quanto  major  est. 
Et  hoc  potest  esse  propter  quatuor  :  primo  quidem  quia  facilitis  possunt 
resistere  peccato  majores,  puta  qui  excedunt  in  scientia  et  virtute  :  unde 
Dominus  dicit  (Luc.  xii,  47),  qu6d  servus  sciens  voluntatem  domini  suij  et 
non  facienSjplagis  vapulabitmiiltis.  Secuudbi^vopler  ingratitudinem;  quia 
omne  bonum  quo  aliquis  magnificatur,  est  Dei  beneficium,  cuihomo  litin- 
gratus  peccando;  et  quantCim  ad  hoc  quaelibet  majoritas,  etiam  in  tempo- 
ralibus  bonis,  peccatum  aggravat,  secundiim  illud  (Sap.  vi,  6)  :  Potentes 
potenter  tormenta  patientur.  Tertio  propter  specialem  repugnantiam  actus 
peccati  ad  magnitudinem  personae;  sicut  si  princeps  justitiam  violet,  qui 
ponitur  justitiae  custos;  et  si  sacerdos  fornicetur,  qui  castitatem  vovit. 
Quartd  propter  exemplum  sive  scandalum;  quia,  ut  Gregorius  dicit  in 
Pastorali  (part.  i,  cap.  2,  a  med.),  « in  exemplum  culpa  vehementer  exten- 
ditur,  quando  pro  reverentia  gradCis  peccator  honoratur.  »  Ad  plurium 
etiam  notitiam  perveniunt  peccata  magnorum,  et  magis  homines  ea  indi- 
gnd  ferunt. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  auctoritas  illa  loquitur  de  his  quae  per 
subreptionem  infirmitatis  liumanae  negligenter  aguntur. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  Deus  non  accipit  personas,  si  majores 
plus  punit ;  quia  ipsorum  majoritas  facit  ad  gravitatem  peccati,  ut  dictum 
est  (in  corp.  art.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  homo  magnus  (1)  non  reportat  incommodum 
ex  bono  quod  habet,  sed  ex  malo  usu  illius. 

QUtESTIO  lxxiv. 

DE  SUBJECTO  PECCATORUM,   IN  DECEM  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  subjecto  vitiorum  sive  peccatorum;  et  circa  hoc 
quaenintur  decem  :  1°  Utrum  voluntas  possit  esse  subjectum  peccati.  —  2*  Utrum 
vohmtas  sola  sit  peccati  subjectum.  —  3*  Utram  sensuahtas  possit  esse  subjectum 
peccati.  — -  4»  Utrum  possit  esse  subjectum  peccati  mortalis.  —  5*  Utrum  ratio  possit 
esse  subjectum  peccati.  —  &'  Utrum  delectatio  morosa  vel  non  morosa  sit  in  ratione 
inferiori  sicut  in  subjecto.  —  7°  Utrum  peccatum  consensus  in  actum  sit  in  superioii 
ratione  sicut  in  subjecto.  —  8°  Utrum  ratio  inferior  possit  esse  subjectum  peccati 
mortaUs.  —  9°  Utrum  ratio  superior  possit  esse  subjectum  peccati  venialis.  — 
10»  Utrum  in  ratione  superiori  possit  essepeccatum  venialecirca  proprium  objectum, 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  voluntas  sit  subjectum  peccati  (2). 

De  his  «tiam  Seat.  IT,  dist.  48,  quaest.  i,  art.  -I,  quaest.  I  ad  2,  et  Cont.  geat.  lib.  III,  cap.  -109  fio.  et 
De  malo,  quEcst.  VII,  art.  i  ad  -16,  et  Mattb.  xv. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Yidetur  quod  voluntas  non  possit  esse 
subjectum  peccati.  Dicit  enim  Dionysius  (De  div.  nom.  cap.  4,  part.  4,  k 
med.  lect.  11),  quod  «malum  est  praeter  voluntatem  et  intentionem.  »  Sed 
peccatum  habet  rationem  mali.  Ergo  peccatum  non  potest  esse  in  voluntate. 

2.  Praeterea,  voluntas  est  boni,  vel  apparentis  boni.  Ex  hoc  autem  quod 
voluntas  Milt  bonum,  non  peccat;  hocautem  quod  vult  apparens  bonum, 
quod  non  est  ver^  bonum,  magis  pertinere  videtur  ad  defectum  virtulls 
apprehensivae  quara  ad  defectum  voluntatis.  Ergo  peccatum  nullo  modo 
estin  voluntate. 

3.  Praeterea,  non  pdtest  esse  idem  subjectum  peccati  et  causa  efficiens ; 

H)  Al.  malus.  (Heb.  x);  in  quibus  peccatis  aliquand^  C9n- 

(2)  Ex  Scriptnri  sacra  voluntas  est  subjec-  tersati  sumus  facientes  voluntatem  eturnrs 
tiiHi  peccati  :  voluntari6  peceantibus  nobis       (Eph.  v).  ISolite  peccare,  ele. 


236  QU.^.ST.  LXXIV,  ART.  I  ET  II. 

quia  «  causa  efficiens  et  materialis  non  incidunt  in  idem,  »  ut  dicitur  (Phy- 
sic.  lib.  II,  text.  70  etseq.).  Sed  voiuntasest  causa  efficienspeccali;prima 
enim  causa  peccandi  est  voluntas,  ut  Augustinus  dicit  (lib.  De  duabus  ani- 
mabus,  cap.  10  et  11).  Ergo  non  est  subjectum  peccati. 

Sed  conira  est  quod  Augustinus  dicit  (Retract.  lib.  i,  cap.  9,  circ.  med.), 
qu6d  «  voluntas  est  qu^  peccatur,  et  recte  vivitur.  » 

CONGLUSIO.  —  Gum  necesse  sit  morales  quoscumque  actus  (quia  in  exteriorem 
materiam  non  transeunt)  in  suo  esse  prinoipio  sicut  iu  subjecto ,  talis  autem  aclus 
peccatum  sit;  recte  voluntas,  sicut  peccati  principium,  ita  et  ejusdem  subjectum 
esse  dicitur. 

Respondeo  dicendum  quod  peccatum  quidam  actus  est,  sicut  supra  dic- 
tum  est  (quaest.  lxxi,  art.  1  et  6).  Actuum  autem  quidam  transeunt  in  exte- 
riorem  materiam,  ut  urere  et  secare ;  et  hujusmodi  actus  habent  pro  ma- 
teria  et  subjecto  id  in  quod  transit  actio  :  sicut  Philosophus  dicit  (Physic. 
lib.  III,  text.  18),  quod  «  motus  est  actus  mobiUs  a  movente.  »  Quidam 
ver6  actus  sunt  non  transeuntes  in  exteriorem  materiam,  sed  manentes  in 
agente,  sicut  appetere  et  cognoscere ;  et  tales  actus  sunt  omnes  actus  mo- 
rales,  sive  sint  actus  virtutum,  sive  peccatorum.  Unde  oportet  qu6d  pro- 
prium  subjectum  actCis  peccati  sit  potentia  quae  est  principium  actCis.  Cum 
autem  propriumsit  actuum  raoralium  qu6d  sint  voluntarii,  ut  suprahabi- 
tum  est  (quaest.  i,  art.  l,et  quaest.  xviii,  art.  6),  sequitur  qu6d  voluntas, 
quae  est  principium  actuum  voluntariorum  sive  bonorum  sive  malorum, 
qui  sunt  peccata,  sit  principium  peccatorum.  Et  ideo  sequitur  qu6d  pec- 
catum  sit  in  voluntate  sicut  in  subjecto. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  malum  dicitur  esse  pra3ter  voluntatem, 
quid  voluntas  non  tendit  in  ipsum  sub  ratione  mali.  Sed  quia  aliquod  ma- 
lum  est  apparens  bonum,  ideo  voluntas  aliquando  appetit  ahquod  malum; 
et  secundum  hoc  peccatum  est  in  voluntate. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  si  defectus  apprehensivae  virtutis  nullo 
modo  subjaceret  voluntati,  non  esset  peccatum  nec  in  voluntate,  nec  in 
apprehensiva  virtute;  sicut  patet  in  his  qui  habent  ignorantiam  invincibi- 
lem.  Et  ideo  relinquitur  qu6d  etiam  defectus  apprehensivae  virtutis  subja- 
cens  voluntati  reputetur  in  peccatum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ratio  illa  proceditin  causis  efflcientibus  qua- 
rum  actiones  transeunt  in  materiam  exteriorem,  et  quae  non  movenl  se, 
sed  alia ;  cujus  contrarium  est  in  voluntate ;  unde  ratio  non  sequitur. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  sola  voluntas  sit  subjectum  peccati  (1). 

De  his  etiam  iufra,  art.  5  corp.  et  quaest.  Lxxxiii ,  art.  -I  corp.  et  Sent.  ii,  dist.  44,  in  Exposit. 

litt.  ad  2,  et  De  malo,  qusest.  ii,  art.  2  et  5. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  sola  voluntas  sitsubjecturo 
peccati.  Dicit  enim  Augustinus  in  libro  De  duabus  animabus  (cap.  10,  pa- 
rum  ante  med.),  qu6d  «  nonnisi  voluntate  peccatur. »  Sed  peccatum  est  si- 
cut  in  subjecto  in  potentia  qua  peccatur.  Ergo  sola  voluntas  est  subjectum 
peccati. 

2.  Praeterea,  peccatum  est  quoddam  malum  contra  rationem.  Sed  bonum 
ctmalum  adrationem  pertinens  est  objectum  solius  voluntatis.  Ergo  sola 
voluntas  est  subjectum  peccati. 

3.  Praeterea,  omne  peccatum  est  actus  voluntarius :  quia,  utdicit  Augus- 
tinus(De  lib.arbit.  lib.  iii,  cap.  ISimplic,  sedexpress.  lib.  De  vera  relig. 

(i)  Appetitus  sensitivus  in  quo  concupiscibilis  care ,  $ol  nonoccidat  super  iracundtamves- 
et  irascibilis  includuntur  cst  etiam  peccati  sub-  tram ;  ( Deut.  V  )  Ifon  concupisces  uxorem 
jectum  (Eph.  iv)    :  Irascimini  et  nolite  pec-       proximi  tui.  etc. 


QU^Si.  LXXIV,  ART.  II  ET  III.  237 

rap.  i4,  in  princ),  «  peccatum  adeo  est  voluntarium,  quod  si  non  sit  vo- 
luntarium,  non  est  peccatum.  »  Sed  actus  aliarum  virium  non  sunt  volun- 
larii,  nisi  inquantum  illa;  vires  moventur  a  voluntate  ;  hoc  autem  non  suf- 
ficit  ad  hoc  quod  sint  subjectum  peccati ;  quia  secundum  hoc  etiara 
membra  exteriora,  quse  moventur  i  voluntak,e,  essent  subjectum  peccati ; 
quod  patet  esse  falsum.  Ergo  sola  voluntas  est  subjectum  peccati. 

Sed  contra,  peccatum  virtuti  contrariatur :  contraria  autem  sunt  circa 
idem.  Sed  ahae  etiam  vires  animae  praeter  voluntatem  sunt  subjecta  virtu- 
tum,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lvi).  Ergo  non  sola  voluntas  est  subjectum 
peccati. 

CONCLUSIO.  —  Cum  idem  sit  aclus  voluntarii  principium  et  subjectum ;  conse- 
quitur  non  solam  voluntatem ,  quae  principium  est  actus  voluntarii  eliciti,  verura 
etiam  alias  potentias,  quae  actiis  voluntarii  imperati  principium  esse  possunt,  peccati 
subjectum  esse. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  praedictls  patet  (art.  praec),  omne 
quod  est  principium  voluntarii  actCis,  est  subjectum  peccati.  Actus  au- 
tem  voluntarii  dicuntur  non  soliim  illi  qui  eliciuntur  a  voluntate,  sed 
etiam  illiqui  k  voluntate  imperantur,  ut  supra  dictumest{qu9est.  vi,  art.  4), 
cimi  de  voluntario  ageretur.  Unde  non  solum  voluntas  potest  esse  subjec- 
lum  peccati,  sed  omnes  illse  potentiae  quae  possunt  moveri  ad  suos  actus, 
vel  ab  eis  reprimi  per  voluntatem;  eteaedem  etiam  potentiae  sunt  subjecta 
habituum  moralium  bonorum  vel  malorum  ;  quia  ejusdem  est  actus  et 
habitus. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  non  peccatur  nisi  voluntate  sicut 
primo  movente;  aliis  autem  potentiis  peccatur  sicut  ab  ea  motis  (1). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  bonum  et  malum  pertinent  ad  volunta- 
tem,  sicut  per  se  objecta  ipsius;  sed  aliae  potentiae  habent  aliquod  determi- 
natiun  bonum  et  malum,  ratione  cujus  potest  in  eis  esse  et  virtus,  et  vi- 
tium,  etpeccatum,  secundum  quod  participant  voluntateetratione. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  membra  corporis  non  sunt  principiaactuum, 
sed  solum  organa ;  unde  et  comparantur  ad  animam  moventem  sicut  ser- 
vus,  qui  agitur  et  non  agit.  Potentiae  autem  appetitivae  interiores  compa- 
rantur  ad  rationem  quasi  liberae,  quia  agunt  quodammodo  et  aguntur,  ut 
patet  per  id  quod  dicitur  (Polit.  lib.  i,  cap.  3  k  med.).  Et  praeterea  actus 
exteriorum  membrorum  sunt  actiones  in  exteriorem  materiam  transeun- 
tes,  sicut  patet  de  percussione  m  peccato  homicidii.  Et  propter  hoc  non 
est  similis  ratio. 

ARTICULUS IIL  —  utrum  in  sensualitate  possit  esse  peccatum  (2). 

Ofi  bis  ctiam  Sent.  ii,  dist.  24,  qusest.  iii,  art.  2,  et  dist.  5^1 ,  qusest.  II,  art.  'i  ad  4,  et  De  ver. 
quaest.  XV,  art.  5,  et  De  malo,  quaest.  Vii,  art.  6. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  in  sensualitate  non  possit 
esse  peccatum.  Peccatum  enim  est  proprium  homini,  qui  ex  suis  actibus 
laudatur  vel  vituperatur.  Sed  sensualitas  est  communis  nobis  ct  brutis. 
Ergo  in  sensualitate  non  potest  esse  peccatum. 

(1)  Hinc  diserlis  verbisscribit  ipse  B.  Thoraas  appetitum  sensitivum.  Dicit  enim  (part.  I, 
(De  ver.  quaest.  XV,  art.  5  ad  5)  quod  peccatum  queest.  Lxxxi ,  art,  2) :  Sensualitas  est  nomen 
dicitur  esse  in  voluntate  non  sicut  in  sub-  appetitHs  sensitivi,  et  rursum  (art.  2) :  Appe- 
jecto,  sed  stcut  in  causa,  quia  ad  peccatum  titus  sensitivus  est  una  vis  in  genere  quce 
requiritur  quod  sit  voluntarium.  Rursum  in  sensualitas  dicitur ,  sed  dividitur  in  duas 
lib.  u,  dist.  24,  qusest.  III,  art.  2  ad  2 :  Omne  potentias  quoe  sunt  species  appetitHs  sensi- 
peccalum  est  in  voluntate.non  sicut  in  sub-  tivi,  scilicet  in  irascibilem  et  concupiscibi- 
jecto,sed  sicut  incausa.  le.m. 

(2)  Pcr  sensualitatem  B.  Thomas  intelligit 


238  QU^ST.  LXXIV,  ART.  III. 

2.  Praeterea,  «  nullus  peccat  in  eo  quod  vitare  non  potest,  »  sicut  Augus- 
Unus  dicit(De  libero  arbitr.  lib.  ni,  cap.  18,  circ.  princ.).  Sedhomo  nonpo- 
lest  vitare  quin  actus  sensualitatis  sit  inoVdinatus;  est  enim«  sensualitas 
perpetuae  corrupLionis  quamdiu  in  hac  mortali  vitavivimus;  unde  per 
serpentem  significatur,  »  ut  Augustinusdicit  (De  Trin.  lib.  xn,  cap.  12  etl3), 
Ergo  inordinatio  motiis  sensualitatis  non  est  peccatum. 

3.  Praeterea,  illud  quod  homo  ipse  non  facit,  non  imputatur  ei  ad  pecca- 
tum.  Sed  «  hoc  solum  videmur  nos  ipsi  facere,  quod  cum  deliberatione  ra- 
tionis  facimus,  »  ut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  ix,  cap.  8,  circ.  med.j.  Ergo 
motus  sensualitatis,  qui  est  sine  dehberatione  rationis,  non  imputatur  ho- 
mini  ad  peccatum. 

Sed  contra  est  qaod  dicitur  (Rom.  vii,  19) :  Non  enim  quod  volo  bonum^ 
hoc  ago;  sed  quod  odi  malum,  illud  facio;  quod  exponit  Augustinus  (Cont. 
Julian.  lib.  iii,  cap.  26,  et  De  Verb.  Apost.  serm.  12,  cap.  2  et  3)  de  malo 
concupiscentise,  quod  constat  esse  motum  quemdam  sensualitatis.  Ergo 
in  sensualitate  est  aliquod  peccatum. 

GONCLUSIO.  —  Cum  in  sensuaUtate  possit  esse  actus  inordinatus,  et  aliquo  modo 
voluntarius;  in  ea  peccatum  esse  potest. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  2  et  3  hujus 
quaest.),  peccatum  potest  inveniri  in  qualibet  potentia  cujus  actus  potest 
esse  voluntarius  et  inordinatus,  in  quo  consistit  ratio  peccati.  Manifestum 
est  autem  qu6d  actus  sensualitatis  potest  esse  voluntarius,  inquantum 
sensualitas,  id  est  appetitus  sensitivus,  nata  est  a  voluntate  moveri.  Unde 
relinquitur  qu6d  in  sensualitate  possit  esse  peccatum. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  aiiquae  vires  sensitivae  partis,  etsi  sint 
communes  nobis  et  brutis,  tamen  in  nobis  habent  aliquam  exccUentiam  ex 
hoc  quod  rationi  junguntur;  sicut  nos  prae  aliis  animalibus  habemus  in 
parte  sensitiva,  cogitativam  et  reminiscentiam,  ut  in  primo  dictum  est 
(quaest.  lxxviii,  art.  4).  Et  per  hunc  modum  etiam  appetitus  sensitivus  in 
nobis  prae  aliis  animalibus  habet  quamdam  excellentiam,  scilicet  quod  na- 
tus  est  obedire  rationi ;  et  quantiim  ad  hoc  potest  esse  principium  actCis 
voluntarii;  et  per  consequens  subjectum  peccati. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  perpetua  corruptio  sensualitatis  est  intel- 
ligenda  quantiim  ad  fomitem,  qui  nunquam  totaliter  tollitur  in  hac  vita : 
transit  enim  peccatum  originale  reatu,  et  remanet  actu.  Sed  tahs  corrup- 
tio  fomitis  non  impedit  quin  homo  rationabili  voluntate  possit  reprimere 
singulos  motus  inordinatos  sensualitatis,  si  prsesentiat;  puta  divertendo 
cogitationem  ad  alia.  Seddum  homo  cogitationem  ad  aliud  divertit,  potest 
etiam  circa  illud  aliquis  inordinatus  motus  insurgere ;  sicut  ciim  aliquis 
transfert  cogitationem  suam  a  delectationibus  carnis,  volens  eoncupiscen- 
tiae  motus  vitare,  ad  speculationem  scientiae,  insurgit  quandoque  aliquis 
motus  inanis  gloriae  impraemeditatus.  Etideonon  potest  homo  vitare  om- 
nes  hujusmodi  motus  (1)  propter  corruptionem  praedictam.  Sed  hocsolizm 
sufficit  ad  rationem  peccati  voluntarii  qu6d  possit  vitare  singuloss 

Ad  tertium  dicendum,  quod  illud  quod  homo  facit  sine  deliberatione  ra- 
tionis,  non  perfecte  ipse  facit ;  quia  nihil  operatur  ibi  id  quod  est  princi- 
pale  in  homine;  unde  non  estperfecte  actus  humanus;  etper  consequens 
non  potest  esse  perfectus  actus  virtutis  vel  peocati,  sed  aliquid  imperfec- 
tum  in  generehorum.  Unde  talis  motus  sensualitatis  rationera  praeveniens 

(J)  Ki  concilio  Tiidentino  non  possumus om-  privllegio,  quemadmodum  de  beata  Virgine 
aia  vitarc  peccata  venialia  ,  nisirex  tpecialiBei       tenet  Ecclmia  (sess.  vi,  cao/io'. 


QUiEST.  LXXIV,  ART.  III  ET  IV.  239 

est  peccatum  veniale  (1);  quod  est  quiddam  imperfectum  in  genere  pec- 
cati. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  in  sensualitate   possit  esse  peccatum  mortale. 

Dehis  etiam  infra,  qasest.  Lxxxix,  art.  5  corp.  et  Sent.  U,  dist.  24,  quaest.  iii,  art.  2  ad  5,  et  D« 

?er.  quaest.  xxv,  art.  5,  et  De  malo ,  qua;st.  vii,  art.  6,  et  quodl.  iv ,  art.  22  corp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  in  sensualitate  possit  esse 
peccatum  mortale.  Actus  enim  ex  objecto  cognoscitur.  Sed  circa  objecta 
sensualitatis  contingit  peccare  mortaliter,  sicut  circa  delectabilia  carnis. 
Ergo  actus  sensualitatis  potest  esse  peccatum  mortale;  et  ita  in  sensuali- 
late  peccatum  mortale  iiivenitur. 

2.  Praeterea,  peccatum  mortale  contrariatur  virtuti.  Sed  virtus  potest 
esse  in  sensualitate  :  temperantia  enim  et  fortitudo  sunt  virtutes  irratio- 
nabilium  partium,  ut  Philosophus  dicit  (Eth.  lib.  iii,  cap.  10,  in  princ). 
Ergo  in  sensualitate  potest  esse  peccatum  mortale,  ctim  contraria  sint 
nata  fieri  circa  idem. 

3.  Praeterea,  veniale  peccatum  est  dispositio  ad  mortale.  Sed  dispositio 
et  habitus  sunt  in  eodem.  Cum  igitur  veniale  peccatum  sit  in  sensualitate, 
ut  dictum  est  (art.  3  hujus  quaest.  ad  3),  etiam  mortale  peccatum  esse  po- 
terit  in  eadem. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (Retract.  lib.  i,  cap.  23,  a  princ.  et 
habetur  in  Glossa  ord.  sup.  illud  :  Ego  autem  carnalis  sum,  Rom.  vii) : 
«  Inordinatus  concupiscentiae  motus,  qui  est  peccatum  sensualitatis,  po- 
test  etiam  esse  in  his  quisunt  in  gratia,w  in  quibus  tamen  peccatum  mor- 
tale  noninvenitur.  Ergoinordinatusmotus  sensualitatis  non  est  peccatum 
mortale. 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  peccatum  mortale  aversionem  ab  ultimo  fine  includit, 
soliusque  rationis  est  ab  ultimo  fine  actum avertere,  sicut etiam  in  eumdem  convertere; 
fieri  non  potest,  ut  in  sensualitate  peccatum  mortale  sit. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  inordinatio  corrumpens  principium 
vitae  corporalis  causat  corporalem  mortem,  ita  etiam  inordinatio  corrum- 
pens  principium  spirituahs  vitae,  quod  est  finis  ultimus,  causat  mortem 
spiritualem  peccati  mortalis,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxii,  art.  5).  Ordi- 
nare  autem  aliquid  in  finem  non  est  sensualitatis,  sed  solum  rationis.  Inor- 
dinatio  autem  a  fine  non  est  nisi  ejus  cujus  est  ordinare  in  finem.  Unde 
peccatum  mortale  non  potest  esse  in  sensualitate,  sed  soliim  in  ratione. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  actus  sensualitatis  potest  concurrere 
adpeccatum  mortale;  sed  tamen  actus  peccati  mortalis  non  habet  qu6d 
sit  peccatum  mortale  ex  eo  qu6d  est  sensualitatis,  sed  ex  eo  qu6d  est  ra- 
tionis,  cujus  est  ordinare  in  finem.  Et  ideo  peccatum  mortale  non  attri- 
buitur  sensualitati,  sed  rationi  (2). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  actus  virtutis  non  perficitur  per  id  quod 
est  sensualitatis  tantum,  sed  magis  per  id  quod  est  rationis  et  voluntatis, 
cujus  est  eligere ;  nam  actus  virtutis  moralis  non  est  sine  electione ;  unde 
semper  cum  actu  virtutis  moralis,  quae  perficit  vim  appetitivam,  est  etiam 
actus  prudentise,  quse  perficit  vim  rationalem ;  et  idem  est  etiam  de  peccato 
mortali,  sicut  dictum  est  (in  solut.  praec). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  dispositio  tripliciter  se  habet  ad  id  ad  quod 

[\)  Hic  agitur  de  motibus  malis  quos  voluntas  (2)  Motus  sensualitatis  possunt   esse  peccata 

potest  ac  debet  praevenire ;  si  non  praevenit  sunt  mortalia-,  sed  juxla  D.  Tbomam  ad  hoc  requi- 

peccata,  saltem  venialia.  Quibus    conformiter  ritur  ut  ratio  eosmotus  adverterit,  aut  advertere 

Jiserte  ait  (part.  III,  qucEst.  XLi,  art.  I  ad  5):  potuerit. 
quod  tontatio  quae  cst  a  carne  non  potest  esse 
sjne  pcrcato. 


240  QUAST.  LXXIV,  ART.  IV  ET  V. 

disponit :  quandoque  enim  est  idem  et  in  eodem,  sicut  scientia  inchoata  di- 
citur  esse  dispositio  ad  scienliam  perfectam  ;  quandoque  autem  est  in  eo- 
dem,  sed  non  idem,  sicut  calor  est  dispositio  ad  formam  ignis ;  quandoque 
vero  nec  idem,  nec  in  eodem,  sicut  in  his  quae  habent  ordinem  ad  invi- 
cem,  ut  ex  uno  perveniatur  in  aliud ;  sicut  bonitas  imaginationis  est  dispo- 
sitio  ad  scientiam,  quse  est  in  intellectu.  Et  lioc  modo  veniale  peccatum, 
quod  est  in  sensualitate,  potest  esse  dispositio  ad  peccatum  mortale,  quod 
est  in  ratione. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  peccatum  possit  esse  in  ratione. 
De  his  etiam  infra,  art.  6  corp.  et  Sent.  II,  dlst.  24,  qusest.  iii,  et  De  vcr.  quasst.  XYII,  art.  2  corp. 

Adquintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  non  possitessein 
ratione.  Cujaslibet  enim  potentiae  peccatum  est  aliquis  defectus  ipsius.  Sed 
defectus  rationis  non  est  peccatum,  sed  magis  excusat  peccatum ;  excusa- 
tur  enim  aliquis  k  peccato  propter  ignorantiam.  Ergo  in  ratione  non  potest 
esse  peccatura. 

2.  Praeterea,  primum  subjectum  peccati  est  voluntas,  ut  dictum  est 
(art.  1  hujus  quaest.).  Sed  ratio  praecedit  voluntatem,  ctim  sit  directiva 
ipsius.  Ergo  peccatum  esse  non  potest  in  ratione. . 

3.  Prseterea,  non  potest  esse  peccatum  nisi  circa  ea  quae  sunt  in  no- 
bis  (1).  Sed  perfectio  et  defectus  rationis  non  est  eorum  quae  sunt  in  no- 
bis;  quidam  enim  sunt  naturaiiter  ratione  deficientes,  vel  ratione  solertes. 
Ergo  in  ratione  non  est  peccatum. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (DeTrin.  lib.  xii,  cap.  12),  qu6d  pec- 
catum  est  in  ratione  inferiori  et  in  ratione  superiori. 

CONGLUSIO. — Produplici  rationismunere,  bifariam  in  ratione  peccatum  esse  con- 
tingit :  unoquidemmododum  illud,  quodpotest  ac  deJDet  scire,  non  cognoscit ;  altero 
autem,  dum  inordinatos  inferiorum  virium  actus  vel  imperat,  vel  etiam  post  delibe- 
rationem  non  coercet. 

Respondeo  dicendum  quod  peccatum  cujuslibet  potentiae  consistit  in 
actu  ipsius,  sicut  ex  dictis  patet  (art.  4,  2  et  3  hujus  quaest.).  Habet  autem 
ratio  duplicem  actum  :  unum  quidem  secundum  se  in  comparatione  ad 
proprium  objectum,  quod  est  cognoscere  aliquod  verum ;  alius  autem  ac- 
tus  rationis  est,  inquantum  est  directiva  aliarum  virium.  Utroque  igitur 
modo  contingit  esse  peccatum  in  ratione  :  et  primo  quidem,  inquantum 
errat  in  cognitione  veri ;  quod  quidem  tunc  imputatur  ei  ad  peccatum, 
quando  habet  ignorantiam  vel  errorem  circa  id  quod  potest  et  debet  scire. 
Secundo,  quando  inordiriatos  actus  inferiorum  virium  vel  imperat,  vel 
etiam  post  deliberationem  non  coercet. 

Ad  primvm  ergo  dicendnm,  quod  ratio  illa  procedit  de  defectu  rationis 
qui  pertinet  ad  actum  propiium,  respectu  proprii  objecti;  et  hoc  quando 
est  defectus  cognitionis  ejus  quod  quis  non  potest  scire  :  tunc  enim  talis 
defcctus  rationis  non  est  {)cccatum,  sed  excusat  a  peccato;  sicut  patet  in 
his  quae  per  furiosos  commiltuutur.  Si  vero  sit  defectus  rationis  circa  id 
quod  homo  potest  et  debet  scii'e,  non  omnino  homo  excusatur  a  peccato; 
sed  ipse  defectus  imputatur  ei  ad  peccatum  (2).  Defectus  autem  qui  est 
solum  in  dirigendo  alias  vries.  semper  imputatur  ei  ad  peccatum;  quia 
huic  defectui  occurrere  f)otcst  per  proprium  actum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xvii, 
art.  1),  cum  de  actibas  voluntatis  et  rationis  ageretur,  voluntas  quodam- 
modo  movet  et  praecedit  rationem,  et  ratio  quodammodo  voluntatem 

('I)  Id  est,  io  nostra  potestate.  cati,  sedoon  sine  ordine  ad  voluntatem;  nalluTn 

(2)  Hiac  sequitur  rationem  esse  capncein  poc-        enim  est  peccatum  nisi  sit  volunlsriuns. 


QU/EST.  LXXIV,  ART.  V  ET  VI.  m 

unde  motiis  voluntatis  did  polest  rationalis,  et  actus  rationis  potesl 
dici  voluntarius.  Et  secunduni  iioc  in  ratione  invenitur  peccatum;  veJ 
proutestdefectus  ejus  voluntarius,  vel  prout  ratioest  principium  acttisvo- 
iuntatis. 
Ad  tertium  patet  responsioex  dictis  (ad  arg.  1). 

ARTICULUS  VI.  — UTRUM  PECCATUM  MOIIOS/E  DELECTATIOMS   SIT  IN  RATH)NE(1}. 

De  his  etiam  infra,  qusest.  LXXSVlll ,  art.  5  ad   \,ei  Sont.  li,  dist.  24,  quaest.  IJI,  art.  4,  et  De  ver. 

qusest.  XV ,  art.  4  corp. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  peccatum  morosae  delectatio- 
nis  non  sitin  ratione.  Delectatioenim  importat  motum  appetitivae  virtutis, 
ut  supra  diclum  est  (quaest.  xxxi,  art.  1).  Sed  vis  appetitiva  distinguitur  a 
ratione,  quae  est  vis  apprehensiva.  Ergo  delectatio  morosa  non  est  in  ra- 
tione. 

2.  Praeterea,  ex  objectis  cognosci  potest  ad  quam  potentiam  actus  per- 
tineat,  perquempotentia  ordinatur  adobjectum.  Sed  delectatio  quandoquo 
est  morosa  circa  bona  sensibilia,  et  non  circa  bona  rationis.  Ergo  pecca- 
tum  delectationis  morosse  non  est  in  ratione. 

3.  Praeterea,  morosum  dicitur  aliquid  propter  diuturnitatem  temporis. 
Sed  diuturnitas  temporis  non  est  ratio  quod  aliquis  actus  pertineat  ad  ali- 
quam  potentiam.  Ergo  delectatio  morosa  non  pertinet  ad  rationem. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (De  Trinit.  lib.  xii,  cap.  12,  ante 
med.),  quO)d  «consensus  illecebrae  si  sola  cogitatione  delectationis  conten- 
tus  est,  sichabendum  existimo,  velut  cibum  vetitum  mulier  sola  comede- 
rit.  »  Per  mulierem  autem  intelllgitur  ratio  inferior,  sicut  ibidem  ipse  ex- 
ponit.  Ergo  peccatuin  morosoe  delectationis  est  in  ratione. 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  quandoque  fit,  ut  ratio  ,  passionis  raotum  insurgentem, 
tametsi  inordinatum  esse  priiis  animadverterit,  non  reprimat,  verum  circa  eum 
libenter  immoretur ;  convenienter  morosae  delectationis  (quae  sic  a  mora,  quam  ratio 
in  ea  reprimeuda  facit,  nominatur)  peccatum  in  ratione  constiluitur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  jam  dictum  est  (art.  praec),  peccatum 
contingit  esse  in  ratione,  non  solum  quantum  ad  proprium  ipsius  actum, 
sed  quandoque  inquantum  est  directiva  humanorum  actuum.  Manifestum 
est  autem  quodratio  non  soliim  est  directivaexteriorum  actuum,  sedetiam 
interiorumpassionum. Et ideo quando delicit  rutio  in  diiectione interiorum 
passionum,  dicitur  esse  peccatum  in  ratione,  sicutetiam  quandodeficit  in 
directione exteriorum  actuum.  Deficit  autem  indirectione  passionum  iute- 
riorum  dupliciter :  uno  modo,  quando  imperat  illicitas  passiones,  sicut 
quando  homo  ex  deliberatione  provocat  sibi  motum  ira?  vel  concupiscen- 
tiae;  ahomodo,  quando  non  reprimit  illicitum  passionis  motum;  sicut  cum 
aliquis,  postquam  deliberavit  quod  motus  passionis  insurgens  est  inordi- 
natus,  nihilominus  circa  ipsum  immoratur,  et  ipsum  non  expellit.  Et  se~ 
cundiim  hocdicitur  peccatum  delectationis  morosa?  esse  in  ratione  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  delcctatio  quidem  est  in  vi  appetitiva 
sicut  in  proximo  principio;  sed  in  ratione  est  sicut  in  primo  motivo,  se- 
cundum  hoc  quod  supra  dictum  est  (art.  1  hujus  qua^st.),  quod  actiones 
quae  non  transeunt  in  cxteriorem  materiam,  sunt  sicut  in  subjecto  in  suis 
principiis. 

{{)  Dcicctalio  morosa  dicitur  ea  delectatio,  (2)  Dici  e  iam  potcst  cum  Conrad.  delectatloDem 

;ua  quisijiam  suggcstioQC  vei  dcleclalione  ali-  morosam  quasitiini  ad  forniale  quod  facit  ip.san: 

uius  peccati  oblcclatur,  etianisl  iu  iphiuu  pec-  esse  iir.irosaui  esse  in  ratione,  delectationen»  vero 

ati  opiis  cou  coiisentiat.  Unde  vox  illa  usurpe-  appetitus  seusilivi  vel  complacentiani  voluutalis, 

ii»r  oxinicHt  ii)«e  J)    Tlioiua.i  iu  reipous.  ad  3.  nou  esse  iu  ratione. 


242  QU^ST.  LXXIV,  ART.  VI  ET  VII. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  ratio  actum  proprium  elicitum  habet 
circa  proprium  objectum ;  sed  directionem  habet  circa  omnia  objecta  infe- 
riorum  virium,  quae  per  rationem  dirigi  possunt;  et  secundum  hoc  etiam 
delectatio  circa  sensibilia  objecta  pertinet  ad  rationem. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  delectatio  dicitur  morosa  non  ex  mora  tem- 
poris,  sed  ex  eo  quod  ratio  deliberans,  circa  eam  immoratur  :  nec  tamen 
eam  repellit,  «  tenens  et  volvens  libenter,  quse  statim  ut  attigerunt  ani- 
mum,  respui  debuerunt, »  ut  Augustinus  dicit  (De  Trinitate,  lib.  xii, 
cap.  12,  circ.  med.). 

ARTICULUS  VII.  —  UTRUM  peccatum  consensus  in  actuh  sit  in  ratione 

SUPERIORI  (1). 

De  his  etiam  supra,  quaest.  xv,  art.  4,  et  infra,  praes.  qusest.  art.  8  acH ,  et  Sent.  II,  dist.  24,  qusst.  lll, 

art.  \  et  4,  et  De  ver.  qua»st.  xv ,  art.  5  et  5,  et  De  malo,  quaest.  XV,  art.  2  ad  9. 

Ad  septimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  consensiis  in 
actum  non  sit  in  ratione  superiori.  Consentire  enim  est  actus  appetitivas 
virtutis,  ut  supra  habitum  estfquaest.  xv,  art.  \).  Sed  ratio  est  vis  apprehen- 
siva.  Ergo  peccatum  consensils  in  actum  non  est  in  ratione  superiori. 

2.  Praeterea,  «  ratio  superior  intendit  rationibus  aeternis  inspiciendis  et 
consulendis,»  ut  Augustinus  dicit  (De Trin.  lib.  xir,  cap.  7,  in  tin.).  Sed  quan- 
doque  consentitur  in  actum  non  consultis  rationibus  afiternis ;  non  enim 
semper  homo  cogitat  de  rebus  divinis,  quando  consentit  in  aliquem  actum. 
Ergo  peccatum  consensus  in  actum  non  semper  est  in  ratione  superiori. 

3.  Praeterea,  sicut  per  rationes  seternas  potest  homo  regulare  actus  exte- 
rioreSj  ita  etiam  interiores  delectationes,  velalias  passiones.  Sed  «consen- 
sus  in  delectationem  absquehoc  quod  opere  statuatur  implendum,  est  ra- 
tionis  inferioris, »  ut  dicit  Augustinus  (De  Trin.  lib.  xii,  cap.  12,  ante  med.). 
Ergo  etiam  consensus  in  actum  peccati  debet  interdum  attribui  rationi 
inferiori. 

4.  Prseterea,  sicut  ratio  superior  excedit  inferiorem,  ita  ratio  excedit  vim 
imaginativam.  Sed  quandoque  procedit  homo  in  actum  per  apprehensio- 
nem  virtutis  imaginativae  absque  omni  dehberatione  rationis,  sicut  ctm:! 
ahquis  ex  imprsemeditato  movet  manum  aut  pedem.  Ergo  etiam  quando- 
que  potest  ratio  hiferior  consentire  in  actum  peccati  absque  ratione  su- 
periori. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (De  Trin.  lib.  xii,  cap.  12,  ante 
med.) :  «  Si  in  consensione  male  utendi  rebus,  quse  per  sensum  corporis 
sentiuntur,  ita  decernitur  quodcumque  peccatum,  ut  si  potestas  sit,  etiam 
corpore  compleatur  (2),  inteUigenda  est  mulier  cibum  iUicitum  viro  de- 
disse ;  »  per  quem  superior  ratio  significatur.  Ergo  ad  rationem  superio- 
rem  pertinet  consentire  in  actum  peccati. 

CONGLUSIO.  —  Consensus  in  actum,  quia  consummatio  est  finisque  peccati,  pro- 
priein  superiori  ratione  utin  causa  suprema,  penes  quam  supremum  est  judicium, 
ponitur :  consensus  vero  in  delectationem ,  quia  praeambulum  tantum  est,  quod  ad 
actum  inducit,  rationi  inferiori  quae  judicium  inferius  habet,  tribuitur :  quamvis  et 
de  delectatione  superior  ratio  judicare  possit. 

Respondeo  dicendum  qu6d  consensus  importat  judicium  quoddam  de 
eo  in  quod  consentitur.  Sicut  enim  ratio  speculativa  judicat  et  sententiat 

(\)  Ratio  superior  et  ratio  inferior,  ex  quaest.  seusus  in  actum  peccati,  attribuatur  et  conve- 

LXXIX,  art.  9  in  part.  I,  non  sunt  dua3  diversai  niat  voluntati   istum  consensum    elicientit   66' 

potentise,  sed  una;  qnss  inquantum  considerat  cundiim  quod  dirigitur  vel  dirigi  debet  a  ri- 

rationes  divinas,  dicitur  superior ;  inquantum  tione  superiori. 

considerat  humanas,  dicitur  inferior,  et  .scnsus  (2)  Suspicatur  Nicolai  !egi  debere  :  opere  eom' 

hujus  quaestionis  est :  an  peccatum  quod  est  con-  pleatur. 


QU.EST.  LXXIV,  AIIT.  Vil.  -2i:i 

de  rebus  intelligibilibus,  ita  ratio  practica  judicat  et  sententiat  de  agendis. 
Est  auiem  considerandum  qu6d  in  omni  judicio  ultima  sententia  pertinei 
ad  supremum  judicatorium  :  sicut  videmus  in  specuiativis,  quod  uitima 
gententia  de  aliqua  propositione  datur  per  resolutionem  ad  prima  princi- 
pia  :  quamdiu  enim  remanet  aliquod  principium  altius,  adliuc  per  ipsuni 
potest  examinari  id  de  quo  quaeritur :  unde  adhuc  estsuspensum  judicium, 
quasi  nondum  dat^  finali  sententi^,  Manifestum  est  autem  quod  actus  hu- 
mani  regulari  possunt  ex  regula  rationis  humanco,  quse  sumitur  ex  rebus 
creatis,  quas  naturaliter  homo  cognoscit;  et  ulterius  ex  reguia  legis  divi- 
naj,  ut  supradictum  est  (quaest.  xix,  art.  4}.  Undecum  regulalegis  divinjii 
sitsuperior,  consequens  estutuitima  sententia,  per  quamjudicium  fiiia- 
iiter  tenninatur,  pertineat  ad  rationem  superiorem,  quae  intendit  rationi- 
bus  aeternis.  Cum  autem  de  pluribus  occurrit  judicandum,  finaie  judicium 
est  de  eo  quod  ultimo  occurrit.  In  actibus  autem  humanis  uitimo  occurrit 
ipse  actus ;  praeambulum  autem  est  ipsa  delectatio  qu2e  inducit  ad  actum. 
Et  ideo  ad  rationem  superiorem  propri^  pertinet  consensus  in  actum ;  ad 
i-ationem  ver6  inferiorem,  quia  habet  inferius  judicium,  pertinet  judicium 
prseambuium,  quod  estdedelectatione;  quamvis  etiam  et  de  deiectatione 
superior  ratio  judicare  possit;  quia  quidquid  judicio  subditur  inferioris, 
subditur  etiam  judicio  superioris,  sed  non  convertitur  (1). 

Ad  primumevgo  dicendum,  qu6d  consentire  est  actus  appetitivae  virtutis 
non  absoiute,  sed  consequens  ad  actum  rationis  dehberantis  et  judicantis, 
ut  supra  dictum  est  (quaest.  xv,  art.  3).  In  hoc  enim  terminatur  consensus, 
quia  voiuntas  tendit  in  id  quod  estjam  ratione  judicatum.  Unde  consensus 
potest  attribui  et  voluntati  et  rationi  (2). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ex  hoc  ipso  quod  ratio  superior  non  di- 
rigit  actus  humanos  secundtun  iegem  divinam,  impediens  actum  peccati, 
dicitur  ipsa  consentire,  sive  cogitet  de  iege  seterna,  sive  non.  Ciim  enim 
cogitat  de  iege  Dei,  actu  eam  contemnit;  cum  ver6  non  cogitat,  eam  ne- 
ghgit  per  modum  omissionis  cujusdam.  Unde  omnibus  modis  consensus  in 
actum  peccati  procedit  ex  superiori  ratione;  quia,  ut  Augustinus  dicit  (De 
Trin.  lib.  xu,  cap.  42,  ante  med.),  «  non  potest  peccatum  efficaciter  perpe- 
trandum  mente  decerni,  nisi  iiia  mentis  intentio,  penes  quam  summa  po- 
testas  estmembrain  opus  movendi,  vei  ab  opere  cohibendi,  maiae  actioni 
cedat,  aut  serviat. » 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ratio  superior  per  considerationem  iegis 
ffitemae  sicut  potest  dirigere  vei  cohibere  actum  exteriorem,  ita  etiam  de- 
lectationem  interiorem ;  sed  tamen,  antequam  ad  judicium  superioris  ra- 
tionis  deveniatur,  statim  ut  sensualitas  proponit  delectationem,  inferior 
ratio  per  rationes  temporaies  deliberans  quandoque  hujusmodi  deiectatio- 
nem  acceptat;  et  tunc  consensus  in  deiectationem  pertinet  ad  inferiorem 
rationem.  Si  vero  etiam  consideratis  rationibus  aeternis,  homo  in  eodem 
consensu  perseveret,  jam  talis  consensus  ad  superiorem  rationem  (3)  per- 
tinebit. 

Ad  queLrtum  dicendum,  quod  apprehensio  virtutis  imaginativae  est  subita 
et  sine  deliberatione ;  et  ideo  potest  aiiquem  actum  causare,  antequam 

(OSea  nonvicissim  quidquid  subclitur  judi-  (5)  Ab officio  tanien suo,  ait  Nicolai,  degene- 

cio  saperioris,   ipsum  ctiam  judicio  inferioris  rantem  et  indignam  cui  superioris  rationis  notio 

dijcutieodura  subjicitur.  tribuatur  :  consensws  autem  iuferioris  ratioois 

(2)  Magis  proprie  tamcn  et  formalius  volun-  qui  supponitor,  nondum  plenus  est  ac  perfcctus ; 

lati  quam  rationi,  ut  quast.  xy,  art.  \  ex  pro-  unde  nec  damnabilis  vel  mcrtalis. 
fcsso  dictnm  c«t. 


244  QUiEST.  LXXIV,  ART.  VII  ET  VIII. 

superior  vel  inferior  ratio  etiam  habeal  tempus  deliberandi.  Sed  judicium 
rationis  inferiorisestcumdeliberatione,  quaeindiget  tempore,  in  quoetiam 
ratiosuperior  deliberare  potest;  unde  si  non  cohibeat  ab  actu  peccati  per 
suam  (ieliberationem,  merito  illi  impatabitur. 

ARTICULUS  Vin.  —  UTRUM  consensus  in  delectationem  sit  peccatum 

MORTALE. 

De  his  etiam  2  2,  quoest.  CLIV,  art.  4  corp.  et  quaest.  CLXXX,  art.  7,  et  Sent.  II,  dist.  24,  qusest.  III, 

art.  4,  ct  De  ver.  quaest.  XV,  art.  4,  et  De  malo,  qujest.  xv,  art.  2  ad  -16  et  17,  et  quodl.  XII,  art.  34. 

Ad  octavum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  consensus  in  delectationem 
non  sit  peccatum  mortale.  Consentire  enim  in  delectationem  pertinet  ad 
rationem  inferiorem,  cujus  non  est  intendere  rationibus  aeternis,  vel  legi 
divinae,  et  per  consequens  nec  ab  eis  averti.  Sed  omne  peccatum  mortale 
est  per  aversionem  a  lege  divina,  ut  patet  per  definitionem  Augustini  de 
peccato  mortali  datam,  quae  supra  posita  est(qu8est.  lxxi,  art.  6).  Ergo  con- 
sensus  in  delectationem  non  est  peccatum  mortale. 

2.  Praeterea,  consentire  in  aliquid  non  est  malum,  nisi  quia  illud  est  ma- 
lum  in  quodconsentitur.  Sed  «propter  quod  Unumquodque,  et  illud  magis,» 
vel  saltem  non  minus.  Non  ergo  illud  in  quod  consentitur  potest  esse  mi- 
nus  malum  quam  consensus.  Sed  delectatio  sirie  opere  non  est  peccatum 
mprtale,  sed  veniale  tanttim.  Ergo  necconsensus  in  delectationem  estpec- 
catum  mortale. 

3.  Praeterea,  delectationes  dififerunt  in  bonitate  et  malitia  secundtim  difife- 
rentiam  operationum,  ut  dicit  Philosophus  (Ethic.  lib.  x,  cap.  4  et  5).  Sed 
alia  operatio  est  interior  cogitatio,  et  alia  actus  exterior,  puta  fornicationis. 
Ergo  delectatio  consequens  actum  interioris  cogitationis,  tantiim  differt 
a  delectatione  fornicationis  inbonitate  vel  malitia,  quantum  dififert  cogita- 
tio  interior  ab  actu  exteriori ;  et  per  consequens  etiam  eodem  modo  dififert 
consentire  in  utrumque.  Sed  cogitatio  interior  non  est  peccatum  mortale, 
nec  etiam  consensus  in  cogitationem.  Ergo  per  consequens  (1)  nec  consen- 
sus  in  delectationem. 

4.  Praeterea,  exterior  actus  fornicationis  vel  adulterii  non  est  peccatum 
mortale  ratione  delectationis,  quae  etiam  invenitur  in  actu  matrimoniali, 
sed  ratione  inordinationis  ipsius  actus.  Sed  ille  qui  consentit  in  delectatio- 
nem,  non  propter  hoc  consentit  in  deordinationemactCis.  Ergo  non  videtur 
mortaliter  peccare. 

5.  Praeterea,  peccatum  homicidii  est  gravius  quam  simplicis  fornicationis. 
Sed  consentire  in  delectationem  quae  consequitur  cogitationem  de  homici- 
dio,  non  est  peccatum  mortale.  Ergo  mult6  mintis  consentire  in  delecta- 
tionem  quae  consequitur  cogitationem  de  fornicatione,  est  peccatum  mor- 
tale. 

6.  Praeterea,  oratio  dominica  qaotidie  dicitur  pro  remissione  venialium, 
ut  Augustinus  dicit  in  Enchir.  (cap.  78,  in  fine).  Sed  consensum  in  delec- 
lationem  Augustinus  docet  esse  abolendum  per  orationem  dominicam : 
dicitenim  (De  Trin.  lib.  xii,  cap.  12,  k  med.),  qu6d  «hoc  est  longe  minus 
peccatum  quam  si  opere  statuatur  implendum ;  et  ideo  de  talibus  quoque 
cogitationibus  venia  petenda  est,  pectusque  percutiendum,  atque  dicen- 
dum  :  Dimitte  nohis  dehita  nostra. »  Ergo  consensus  in  delectationem  est 
peccatum  veniale. 

Sed  contra  est  quod  Auguslinus  post  pauca  subdit :  «  Totus  homo  dam- 
nabitur,  nisi  haec  quae  sine  voluntale  operandi,  sed  tamen  cum  voluntate 

0)  Ita  communiter.  Nicolai  :  Ergo  nee  deleclatio,  etper  corisequens,  etc. 


QU.EST.  LXXIV,  ART.  VIII.  245 

anirniim  lalibiis  oblectandi,  sorius  cogitationis  sentiimtur  esse  peccata, 
per  Mediatoris  gratiam  remittantur. »  Sed  nuUus  damnatur  nisi  pro  peccato 
mortali.  Ergo  consensus  in  delectationem  est  peccatum  mortale. 

GONCLUSIO.  —  Sicut  non  quaevis  delectalio,  ita  nec  in  quamvis  delectationem 
consensus,  peccalum  est  mortale  :  verum  in  eam  tantummodo,  quaj  peccati  secundum 
se  mortalis  actum  pro  objecto  habet :  nam  si  ipsam  cogitationem  pro  objecto  habeatt 
aliter  erit  dicendum. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  aliqui  diversimode  opinati  sunt : 
quidam  enim  dixerunt  qu6d  consensus  in  delectationem  non  est  peccatuir 
mortale ,  sed  veniale  tantum;  alii  ver6  dixerunt  quod  est  peccatum  mor 
tale;  et  haec  opinio  est  communior  et  verisimilior.  Est  enim  considerandum 
qu5d  ciim  omnis  delectatio  consequatur  aliquam  operationem,  ut  dicitur 
(Ethic.  lib.  X,  cap.  4,  a  med.},  et  iteriim  ciim  omnis  delectatio  habeat  ali- 
quod  objectum,  delectatio  quaelibet  potest  comparari  ad  duo,  scilicet  ad 
operationem  quam  consequitur,  et  ad  objectum  in  quo  quis  delectatur. 
Gontingit  autem  quod  aliqua  operatio  sit  objectum  delectationis ,  sicut  et 
aliqua  alia  res;  quia  ipsa  operatio  potest  accipi  ut  bonum  et  finis,  in  quo 
quis  delectatus  requiescit.  Et  quandoque  quidem  ipsamet  operatio  quam 
consequitur  delectatio,  est  objectum  delectationis ;  inquantum  scilicet  vis 
appetitiva,  cujus  est  delectari,  reflectitur  in  ipsam  operationem  sicut  in 
quoddam  bonum  :  puta  ciim  aliquis  cogitat  et  delectatur  de  boc  ipso  quod 
cogitat,  inquantum  sua  cogitatio  ei  placet ;  quandoque  ver6  delectatio 
consequens  unam  operationem ,  puta  cogitationem  aliquam ,  habet  pro 
objecto  aliam  operationem  quasi  rem  cogitatam ;  et  tunc  talis  delectatio 
proceditex  inclinatione  appetittis,  non  quidem  in  cogitationem ,  sed  in 
operationem  cogitatam.  Sic  igitur  aliquis  de  fornicatione  cogitans,  de 
duobus  potest  delectari :  uno  modo  de  ipsa  cogitatione,  alio  modo  de  ipsa 
fornicatione  cogitata.  Delectatio  aulem  de  cogitatione  ipsa  sequitur  incli- 
nationem  affectOs  in  cogitationem  ipsam ;  cogitatio  autem  ipsa  secundtim 
se  non  est  peccatum  mortale,  im6  quandoque  est  veniale  tanttim  (l),puta 
cum  aliquis  inutiliter  cogitat  de  ea;  quandoque  autem  sine  peccato  om- 
nino,  puta  cum  aliquis  utiliter  de  ea  cogitat,  sicut  ciim  vult  de  ea  praedi- 
care  vel  disputare ;  et  ideo  per  consequens  afTectio  et  delectatio  quae  sic 
est  de  cogitatione  fornicationis ,  non  est  de  genere  peccati  mortalis ,  sed 
quandoque  est  peccatum  veniale,  quandoque  nullum ;  unde  nec  consensus 
in  talem  delectationem  est  peccatum  mortale.  Et  secundtim  hoc  prima 
opinio  habet  veritatem.  Quod  autem  aliquis  cogitans  de  fornicatione  de- 
iectetur  de  ipso  actu  cogitato,  hoc  contingit  ex  hoc  qu6d  affectio  ejus  in- 
clinata  est  in  hunc  actum.  Unde  quod  aliquis  consentiat  in  talem  delecta- 
lionem,  hoc  nihil  aliud  est  quam  quod  ipse  consentiat  in  hoc  qu6d  affectus 
suus  sit  incUnatus  in  fornicationem  (2j ;  nuUus  enim  delectatur  nisi  in  eo 
quod  est  conforme  appetitui  ejus.  Quod  autem  ahquis  ex  deliberatione 
ehgat  qu6d  affectus  suus  conformetur  his  quae  secundum  se  sunt  peccata 
mortalia,  est  peccatum  mortale.  Unde  talis  consensus  in  delectationem 
peccati  mortalis  est  peccatum  mortale  (3),  ut  secunda  opinio  ponit. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  consensus  in  delectationem  potest  esse 

t^}  Hffic  rerum  inatiliam  cogitatio  est  pecca-  mas  in  qnaest.  XV  De  malo,  art.  2  ad  ^6  et  M,  et 

tum  veniale  curiositatis.  quaest.  XV  De  verit.  art.  4  ,  6  in  lib.  II ,  dist.  2'i, 

(2)  Quod  etiam  verum  est,  ait  Nicolai,  ciim  quaest.  lll,  art.  4,  etquodl.  XII,  art.  54,  et  cum 

non  solum  cogitat  actum  illum  ut  exercendum  eo  consentiuntnon  soliim  posteriores  scbolastici, 

a  se,  sed  exercitum  ab  alio,  si  eum  ipsa  cogitatio  sed  etiam  antiquiores,  Bonaventura  in  II,  dist.  24, 

talij  actfls  delectet.  quaest.  II,  art.  2,  Richardus,  qusest.  IV,  art.  4,  etc 

(oj  Hanc  doctrinam  constanter  tradit  B.  Tbo- 


246  QU^ST.  LXXIV,  ART.  VIII  ET  IX. 

non  soliim  rationis  inferioris,  sed  etiam  superioris ,  ut  dictum  est  (art. 
praec).  Et  tamen  ipsa  ratio  inferior  potest  averti  a  rationibus  aeternis;  quia 
etsi  non  intendit  eis,  ut  secundum  eas  regulans,  quod  est  proprium  su- 
perioris  rationis,  intendit  tamen  eis,  ut  secundtim  eas  regulata ;  et  hoc  modo 
ab  eis  se  avertens  potest  peccare  mortaliter :  nam  et  actusinferiorum  virium 
et  etiam  exteriorum  membrorum  possunt  esse  peccata  mortalia,  secun- 
diim  qu6d  deficit  ordinatio  superioris  rationis  regulantis  eos  secunddm 
rationes  seternas. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  consensus  in  peccatum,  quod  est  veniale 
ex  genere,  est  veniale  peccatum  ;  et  secundtim  hoc  potest  concludi  qu6d 
consensus  in  delectationem  quae  est  de  ipsa  vana  cogitatione  fornicationis, 
est  peccatum  veniale.  Sed  delectatio  quae  est  in  ipso  actu  fornicationis, 
de  genere  suo  estpeccatum  mortale;  sed  quod  ante  consensum  sit  ve- 
niale  peccatum  tantum,  hoc  est  per  accidens ,  scilicet  propter  imperfec- 
tionem  actCis ;  quse  quidem  imperfectio  tollitur  per  consensum  deiiberatum 
supervenientem ;  unde  ex  hoc  adducitur  in  suam  naturam,  ut  sit  pecca- 
tum  mortale. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procedrt  de  delectatione  quse  habet 
cogitationem  pro  objecto. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  delectatio  quae  habet  actum  exteriorem  pro 
objecto,  non  potest  esse  absque  complacentia  exterioris  actus  secundtim 
se,  etiamsi  non  statuatur  implendum  propter  prohibitionem  alicujus  su- 
perioris;  unde  actus  fit  inordinatus,  et  per  consequens  delectatio  erit 
inordinata. 

Ad  quintum  dicendum,  qu6d  etiam  consensus  in  delectationem  quae 
procedit  ex  complacentia  acttis  homicidii  cogitati,  est  peccatum  mortale; 
non  autem  consensus  in  delectationem  quae  procedit  ex  complacentia  cogi- 
tationis  de  homicidio. 

Ad  sextum  dicendum,  quod  oratio  dominica  non  solum  contra  peccata 
venialia  dicenda  est,  sed  etiam  contra  mortalia  (1). 
ARTICULUS  IX.  —  UTRUM  in  superiori  ratione  possit  esse  peccatu^  yeniale, 

SECUNDUM  QUOD  EST  DIRECTIVA  INFERIORUM  VIRIUM. 

De  Iiis  etiam  infra ,  art.  40,  et  locis  ibid.  inductis. 

Ad  nonum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  in  superiori  ratione  non  possit 
esse  peccatum  veniale  secundum  qu6d  est  directiva  inferiorum  virium, 
id  est  secundtim  quod  consentit  in  actum  peccati.  Dicit  enim  Augustinus 
(De  Trin.  lib.  xii,  cap.  7,  in  fin.)  qu6d  «  ratio  superior  inhaeret  rationibus 
aeternis. »  Sed  peccare  mortaliter  est  per  aversionem  a  rationibus  seternis. 
Ergo  videtur  qu6d  in  superiori  ratione  non  possit  esse  peccatum,  nisi 
peccatum  mortale. 

2.  Praeterea,  superior  ratio  se  habet  in  vita  spirituali  tanquam  princi- 
pium,  sicut  et  cor  in  vita  corporali.  Sed  infirmitates  cordis  sunt  mortales. 
Ergo  peccata  superioris  rationis  sunt  mortalia. 

3.  Praeterea,  peccatum  veniale  fit  mortale,  si  fiat  ex  contemptu.  Sed  hoc 
non  videtur  esse  sine  contemptu  qu6d  aliquis  ex  deliberatione  peccet 
etiam  venialiter.  Ciim  ergo  consensus  rationis  superioris  semper  sit  cum 
deliberatione  legis  divinae,  videtur  quod  non  possit  esse  sine  peccato  mor- 
tali  propter  contemptum  divinae  legis. 

Sed  contra ,  consensus  in  actum  peccati  pertinet  ad  rationem  superio- 

{i )  Quamvis,  ut  addit  Sylvius,  Bon  ita  sit  suflQciens  ad  dcletionem  morlalium ,  «eut  ad  dcletion«ai 

venialiura. 


QVJESl.  LXXTV,  ART.  IX  ET  X.  247 

rem  (1),  ul  supra  dictum  est  (art.  7  hujus  quaest.).  Sed  consensus  in  actum 
peccati  venialis  est  peccatum  veniale.  Ergo  in  superiori  ratione  potest  esse 
pcccatum  veniale. 

CONCLUSIO.  —  In  ratione  superiori,  cum  consentire  contingatin  actum  venialis 
peccati,  potest  esse  veniale  peccatum. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  Augustinus  dicit  (De  Trin.  lib.  xii, 
cap.  7,  in  fin.),  «  ratio  superior  inhaerel  rationibus  aeternis  conspiciendis 
aut  consulendis. »  Conspiciendis  quidem,  secundum  quod  earumveritatem 
speculatur;  cowsw/e7zrf25  autem,  secundiim  quod  per  rationes  geternas  de 
aiiis  judicat  et  ordinat;  ad  quod  pertinet  quod  deliberando  per  rationes 
aeternas  consentit  in  aliquem  actum,  vel  dissentit  ab  eo.  Contingit  autem 
quod  inordinatio  acttis  in  quem  consentit,  non  contrariatur  rationibus 
ajternis,  quia  non  est  cum  aversione  a  fine  ultimo,  sicut  contrariatur  actus 
peccatimortalis;  sedestpraetereas  (2),  sicut  actus  peccati  venialis.  Unde 
quando  ratio  superior  in  actum  peccati  venialis  consentit,  non  avertitur  k 
rationibus  seternis ;  unde  non  peccat  mortaliter ,  sed  veniahter. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  primum. 

\dsecundum  dicendum,  quod  duplex  est  infirmitas  cordis  :  una  quse 
est  in  ipsa  substantia  cordis,  et  immutat  naturalem  complexionem  ipsius, 
et  talis  infirmitas  semper  est  mortalis;  alia  est  autem  ijifirmitas  cordis 
propter  aliquam  inordinationem  vel  motus  ejus,  vel  alicujus  eorum  quae 
circumstant  cor;  et  talis  infirmitas  non  semper  est  mortalis.  Et  simihter 
in  ratione  superiori  semper  est  peccatum  mortale,  quando  tollitur  totaliter 
ipsa  ordinatio  rationis  superioris  ad  proprium  objectum,  quod  est  rationes 
aeternae  (3),  sed  quando  est  inordinatio  circa  hoc,  non  estpeccatum  mortale, 
sed  veniale. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  deliberatus  consensus  in  peccatum  non  sem- 
per  pertinet  ad  contemptum  legis  divinse  (4),  sed  soltim  quando  peccatum 
legi  divinse  conti-ariatur. 
ARTICULUS  X.  —  UTRUM  in  ratione  superiori  possit  esse  peccatum  veniale 

SECUNDUM  SEIPSAM. 

De  his  etiam  Sent.  n,  dist.  24,  quaest.  ni,  art.  5,  et  De  ver.  qutest.  xv,  art.  5,  et  De  malo,  qusest.  vii 

art.  \  ad  \2  et  \1,  et  art,  5  ad  \T,  et  art.  5. 

Ad  decimum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  in  superiori  ratione  non  pos- 
sit  esse  peccatum  veniale  secundtim  seipsam,  id  est,  secundum  quod  ins- 
picit  rationes  aeternas.  Actus  enim  potentise  non  invenitur  esse  deficiens, 
nisi  per  hoc  quod  inordinate  se  habet  circa  suum  objectum.  Sed  objectum 
superioris  rationis  sunt  aeternse  rationes,  a  quibus  deordinari  non  est  sine 
peccato  mortali.  Ergo  in  superiori  ratione  non  potest  esse  peccatum  veniale 
secundiim  seipsam. 

2.  Praeterea,  cum  ratio  sit  vis  deliberativa,  actus  rationis  semper  estcum 
deliberatione.  Sed  omnis  inordinatus  motus  in  his  quse  Dei  sunt,  si  sit  cum 
deliberatione,  est  peccatum  mortale.  Ergo  in  ratione  superiori  secundiim 
seipsam  nunquam  est  peccatum  veniale. 

3.  Praeterea,  contingit  quandoque  quod  peccatum  ex  subreptione  est  pec- 
catum  veniale;  peccatum  autem  ex  deliberatione  est  peccatum  mortale  per 

{\)  Saltem  coosensus  plenus,  deliberatus  et  (5)  Itacum  cod.  Alcan.  Nioolai.  AI.,  rationis 

perfectus;  nam  imperfectus  alioquin  ad  ratio-  CEternce. 

nem  inferiorem  spectat,  ut  jam  dictum  est.  (4)  Nam  peccato  veniali  consensusdaripotest, 

(2)  Juxta  D.  Thomam  peccatum  veniale  non  ita  ut,  si  peccatum  essct  mortale.  huic   nullo 

ett  tontra  legem,  sed  prceter  legem,  idest,  non  modo  consentiatur, 
est  contra  legis  substantiam,  sed  contra  modum 
legis  observandae. 


248  QU^ST.  LXXIV,  ART.  X. 

hoc  qu6d  ratio  deliberans  recurrit  ad  aliquod  majus  bonum,  contra  quod 
homo  agens  graviiis  peccat :  sicut  cum  de  actu  delectabili  inordinato  ratio 
deliberat,  quod  est  contra  legem  Dei,  graviuspeccat  consentiendo,  quam  si 
soliim  consideraret  quod  est  contra  viitutem  moralem.  Sed  ratio  superior 
non  potest  recurrere  ad  aliquod  altius  quam  sit  suum  objectum.  Ergo,  si 
motiis  ex  subreptione  non  sit  peccatum  mortale,  neque  etiam  deliberatio 
superveniens  faciet  ipsum  esse  peccatum  mortale;  quod  patet  esse  falsum. 
Non  ergo  in  ratione  superiori  secundiim  seipsam  potest  esse  peccatum  ve- 
niale. 

Sed  contra^  motus  subreptitius  infidelitatis  est  peccatum  veniale.  Sed 
pertinet  ad  superiorem  rationem  secundiim  seipsam.  Ergo  in  ratione  supe- 
riori  potest  esse  peccatum  veniale  secundum  seipsam. 

CONCLUSIO.  —  Potest  in  superiori  ratione  veniale  peccatum  secundum  seipsam 
esse,  si  sit  absque  deliberatione  consensus  in  mortale  crimen ;  sed  in  his,  quas  ad  infe- 
riores  attinent  vires,  semper  mortale  peccatum  est,  si  sit  consensus  in  mortale  ex 
genere ;  veniale  autem,  si  sit  ex  suo  genere  veniale. 

Respondeo  dicendum  quod  ralio  superior  aliter  fertur  in  suum  objec- 
tum  (1),  atque  aliter  in  objecta  inferiorum  virium,  quse  per  ipsam  dirigun- 
tur.  In  objecta  enim  inferiorum  virium  non  fertur,  nisi  inquantum  de  eis 
consulit  rationes  aeternas.  Unde  non  fertur  in  ea  nisi  per  modum  delibera- 
tionis.  Deliberatus  autem  consensus  in  his  quae  ex  genere  suo  sunt  morta- 
lia  (2),  est  mortale  peccatum.  Et  ideo  ratio  superior  semper  morialiter  pec- 
cat,  si  actus  inferiorum  virium  in  quos  consentit,  sint  peccata  mortalia. 
Sed  circa  proprium  objectum  habet  duos  actus,  scilicet  simplicem  intui- 
tum,  et  deliberationem,  secundum  qu6d  etiam  de  proprio  objecto  consuUt 
rationes  feternas.  Secundum  autem  simpiicem  intuitum,  potest  aUquem 
inordinatum  motum  habere  circa  divina,  puta  ciim  quis  patitur  subitum  in- 
fidelitatis  motum.  Et  quamvis  inhdelitas  secundiim  suum  genus  sit  pecca- 
tum  mortale,  tamen  subitus  motus  infidehtatis  est  peccatum  veniale;  quia 
peccatum  mortale  non  est  nisi  contra  legemDei-  Potest  autem  aliquid  ho- 
rum  quai  pertinent  ad  fidem  subito  rationi  occurrere  sub  quadam  aha  ra- 
tione,  antequam  super  hoc  consulatur  vel  consuU  possit  ratio  seterna,  id 
est,  lex  Dei  :  puta  ciim  quis  resurrectionem  mortuorum  subit6  apprehen- 
dit  ut  impossibilem  secundiim  naturam,  et  simul  apprehendendo  reniti- 
tur  G^),  ante  quamtempus  habeat  deliberandi,  quodhocest  nobis  traditum 
ut  credendum  secundum  legem  divinam.  Si  ver6  post  hanc  deUberationem 
motus  infidelitatis  maneat,  est  peccatum  mortale.  Et  ideo  circa  proprium 
objectum,  etsi  sit  peccatum  mortale  ex  genere,  potest  ratio  superior  peo- 
care  veniaiiter  in  subitis  motibus,  vel  etiam  mortaliter  per  deUberatum  con- 
sensum  :  in  his  autem,  quae  pertinent  ad  inferiores  vires,  semper  pecca- 
mortaiiter  in  his  quae  sunt  peccala  mortalia  ex  suo  genere,  non  autem  in 
his  quae  secundtim  suum  genus  sunt  veniaUa  peccata  (4). 

Ad  pjinivm  ergo  dicendum,  qu6d  peccatum  quod  est  contra  rationes  ae- 
ternas,  etsi  sit  peccatum  mortale  ex  genere,  potest  tamen  esse  peccatum 
veniaio  pi opter  imperfectionem  actOs  subiti,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  in  operativis,  ad  rationem,  ad  quam  per- 
tmet  delil)eiatio,  pertinet  etiam  simplex  intuitus  eorum  ex  quibus  deUbe- 
ratio  pi  oi  edi t;  sicut  etiam  in  speculativis ad  rationem  pertinet  et  syUogizare, 
et  propositioncs  formare;  et  ideo  etiem  ratio  potest  habere  subitum  motum. 

(1)  VeritatPs   fidei   sunt  objectum  proprium  (">)  Al.,  remittitur. 
rationissiiperidiis.                                                        (4)  Ut  vana  cogitatio,  verbum  otiosum. 

(2)  Ut  furtum,  adulterinm,  elc. 


QUiEST.  LXXV,  ART.  I.  249 

Ad  tertium  dicendum,  quod  una  et  eadem  res  potest  diversas  conside- 
rationes  habere,  quarum  una  est  altera  altior ;  sicut  Deum  esse  potest  con- 
siderari,  vel  inquantum  est  cognoscibile  ratione  humana,  vel  inquantum 
traditur  revelatione  divin^,  quae  est  consideratio  altior.  Et  ideo  quamvis  ob- 
jectum  rationis  superioris  sit  quiddam  secundum  naturam  rei  ailissimum, 
tamen  potest  etiam  reduci  in  quamdam  altiorem  considerationem  :  et  hac 
ratione  quod  in  motu  subito  non  erat  peccatum  mortale,  per  deliberatio- 
nem  reducentem  in  altiorem  considerationem  fit  peccatum  mortaie,  sicut 
supra  expositum  est  (in  corp.  art.}. 

QUiESTlO  LXXV. 

DE  CAUSIS  PECCATORUM  IN  GENERALI,  IN  QUATUOR  ARTICULOS   DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  causis  peccatorum ;  et  primo  in  generali,  secundo 
in  speciali.  Circa  primum  quaBruntur  quatuor :  1°  Utrum  peccatum  habeat  causam. 
—  ^•'Utrum  habeat  causam  interiorem.  —  3°  Utrum  habeat  causam  exteriorem, — 
4*  Utriim  peccatum  sit  causa  peccati. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  peccatum  habeat  causam  (1). 
De  bls  etiam  infra,  art.  4  et  4  corp.  et  ad/l,  et  qusest.  Lxxvu,  art.  4  corp.  et  Sent.  ii,  dist.  56, 

art.  \  corp, 

Ad  primum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  peccatum  non  habeat  cau- 
sam.  Peccatum  enim  habet  rationem  mali,  ut  dictum  est  (quaest.  lxxi,  art. 
6).  Sed  malum  non  habet  causam,  ut  Dionysius  dicit  (De  div.  nom.  cap.  4, 
part.  4,  lect.  23).  Ergo  peccatum  non  habet  causam. 

2.  Pra?terea,  causa  estad  quam  de  necessitate  sequitur  aliud.  Sed  quod 
est  ex  necessitate,  non  videtur  esse  peccatum,  eo  quod  omne  peccatum  est 
voluntarium.  Ergo  peccatum  non  habet  causam. 

3.  Praeterea,  si  peccatum  habet  causam,  aut  habet  pro  causa  bonum  aut 
malum.  Non  autem  bonum  :  quia  bonum  non  facit  nisi  bonum ;  non  enim 
potest  arbor  bona  fructus  malos  facere,  ut  dicitur  (Matth.  vii,  48).  Similiter 
autem  nec  malum  potest  esse  causa  peccati ;  quia  malum  poenae  sequitur 
ad  peccatum ;  malum  autem  culpae  est  idem  quod  peccatum.  Peccatum  igi- 
tur  non  habet  causam. 

Sed  contra,  omne  quod  flt,  habet  causam  :  quia,  ut  dicitur  (Job,  v,  6), 
nihilin  terrasine  causa  fit,  Sed  peccatum  fit;  estenim  «  dictum,  vel  fac- 
tum,  vel  concupitum  contra  legem  Dei.  »  Ergo  peccatum  habet  causam. 

CONCLUSIO.  —  Peccatum,  cum  sit  quidam  actus  inordinatus,  ex  parte  aclus  habet 
causam  per  se  iUius  productivam,  quae  ex  parte  inordinationis  actus  est  ilHus  per 
accidens  causa,  prout  praeter  agentis  intentionem  evenit. 

Respondeo  dicendum  quod  peccalum  est  quidam  actus  inordinatus  (2). 
Ex  parte  igitur  actCis  potest  habere  per  se  causam,  sicut  et  quilibet  alius 
actus;  ex  parte  autem  inordinationis  habetcausam  eo  modo  quo  negatio 
velprivatiopotesthaberecausam.  Negationis  autem  alicujus  potest  diiplex 
causa  assignari :  primo  quidem  defectuscausaeafflrmationis,  id  est,  ipsius 
causae  negatio,  est  causa  negationis  secundum  seipsam ;  ad  remotionem 
enim  causae  sequitur  remotio  efTectOs,  sicut  obscuritatis  causa  est  absen- 
lia  solis.  Alio  modo  causa  affirmationis,  ad  quam  sequitur  negatio,  est  per 

(I)  Jam  dictum  est  peccatum  habere  caasam  LXXI  et  seq.).  Hic  ergo  agitur  tantum  de  cansa 

inaterialem  (part.  I ,  quaest.  XLIX,  art.  i),  scilicet  efficiente. 

bcnum  quod  est  subjectum  mali,  et  demonstra-  (21  Actus  quidcm  ut  pro  materiali  arcipitur ; 

tum  est  nuUam  haberi  causam  Formalem  et  fina-  inordinalus  vero  ut  accipitur  pro  forniali. 
'em  er.  iis  quae  de  natura  peccati  dicta  sunt  (quasst. 


250  QUiEST.  LXXV,  ART.  I  ET  II. 

accidens  causa  negationis  consequentis  •,  sicut  ignis  causando  calorem  ex 
principali  intentione,  consequenter  causat  privationem  frigiditatis  :  quo- 
rum  primum  potest  sufficere  ad  simplicem  negationem.  Sed  cum  inordina- 
tio  peccati  et  quodlibet  malum  non  sit  simplex  negatio,  sed  privatio  ejus 
quod  aiiquid  natum  est  et  debet  habere,  necesse  est  quod  lalis  inordinatio 
habeat  causam  agentem  per  accidens.  Quod  enim  natum  est  et  debet  inesse, 
nunquam  abesset  nisi  propter  causam  aliquam  impedientem.  Et  secundum 
hoc  consuevit  dici  qu6d  malum,  quod  in  qiiadam  privatione  consistit,  ha- 
bet  causam  deficientem  vel  agentem  per  accidens.  Omnis  autem  causa  per 
accidens  reducitur  ad  causam  per  se,  Cum  igitur  peccatum  ex  parle  inor- 
dinationis  habeat  causam  agentem  per  accidens,  ex  parte  autem  actus  ha- 
beat  causam  agentem  per  se,  sequitur  quod  inordinatio  peccati  consequa- 
tur  ex  ipsa  causa  actOs.  Sic  igiiur  voluntas  carens  directione  regulae  ratio- 
nis  et  legis  divinae,  intendens  aliquod  bonum  commutabile,  causat  actum 
quidem  peccati  per  se,  sed  inordinationem  actus  per  accidens,  et  praeter  in- 
tentionem ;  provenit  enim  defectus  ordinis  in  actu  ex  defectu  directionis  in 
voluntate. 

Ad  primvm  ergo  dicendum,  quod  peccatum  non  soliim  significat  ipsam 
privationem  boni,  quae  est  inordinatio,  sed  significat  actum  sub  tali  priva- 
tione,  quae  habet  rationem  mali ;  quod  quidem  qualiter  habeat  causamj  dic- 
tum  est  (in  corp.  art.}. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  si  illa  definitio  causae  universaliter  debeat 
verificari,  oportetut  intelligatur  de  causa  sufficienti  et  non  impedita.  Con- 
tingit  enim  aliquid  esse  causam  sufficientem  alterius ;  et  tamen  non  ex  ne- 
cessitate  sequitur  effectus  propter  aiiquod  impedimentum  superveniens ; 
alioquin  sequeretur  quod  omnia  ex  necessitate  contingerent,  ut  patet  (Me- 
taph.  lib.  VI,  text.  5).  Sic  igitur,  etsi  peccatum  habeat  causam,  non  tamen 
sequitur  qu6d  sit  necessaria,  quia  effectus  potest  impediri. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  dictum  est  (in  corp.  art.),  voluntas  sine 
adhibitione  regulae  rationis  vel  legis  divinae  est  causa  peccati.  Hoc  autem 
quod  est  non  adhibere  regulam  rationis  vel  legis  divinae,  secundum  se  non 
habet  rationem  mali,  nec  poenae,  nec  culpae,  antequam  applicetur  ad  actum. 
Unde  secundiim  hoc  peccati  primi  non  est  causa  malum,  sed  bonum  ah- 
quod  cum  absentia  ahcujus  alteiius  boni. 

ARTICULUS    IL    —   utrum  peccatum  habeat  causam  interiorem. 

De  his  ctiam  infra,  art.  5  corp. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  non  habeat  cau- 
sam  interiorem.  Id  enim  quod  est  interius  alicujus  rei,  semper  adest  ei. 
Si  igitur  peccatum  habeat  causam  interiorem,  semper  homo  peccaret,  ciim 
posita  causa  ponatur  effectus. 

2.  Praeterea,  idem  non  est  causa  sui  ipsius.  Sed  interiores  motus  homi- 
nis  sunt  peccatum.  Ergo  non  sunt  causa  peccati. 

3.  Praeterea,  quidquid  est  intra  hominem,  aut  est  naturale,  aut  volunla- 
rium.  Sed  id  quod  est  naturale,  non  potest  esse  peccati  causa,  quia  «  pec- 
catum  est  contra  naturam,  »  ut  dicit  Damascenus  (Orth.  fid.  lib.  ii,  cap,  3 
et4,  et  lib.  iv,  cap.  21);  quod  autem  est  voluntarium,  si  sit  inordinatum, 
jam  est  peccatum.  Non  ergo  aliquid  intrinsecum  potest  esse  causa  primi 
peccati. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit(lib.  De  duab.  anim.  cap.  10 et  W, 
et  Retract.  lib.  i,  cap.  9,  et  De  lib.*arb.  hb.  iii,  cap.  17),  quod  «  voluntas  est 
causa  peccati. » 

CONCLUSIO.  —  Intellectus  et  voluntas  causae  sunt  interiores  aclus  peccati  imme- 


QU.^ST.  LXXV,  ART.  II  ET  III.  251 

diatae  :  mediatae  vero  interiores  sunt  imagiDatio,  seu  apprehensio,  et  appetitus  sen^ 
silivus. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicutjam  dictum  est(art.  praec.),perse  cau- 
sam  peccati  oportet  accipere  ex  parte  ipsius  actOs.  ActOs  autem  humani 
potest  accipi  causa  inlerior,  et  mediata,  et  immediata.  Immediata  quidem 
causa  humani  actils  est  ratio  et  voluntas,  secundum  quam  homo  est  liber 
arbitrio;  causa  autem  remota est  appieliensio sensitivae  partis,  et  etiam ap- 
petitus  sensitivus.  Sicut  enim  ex  judicio  rationis  voluntas  movetur  ad  ali- 
quid  secundtim  rationem,  ita  etiam  ex  apprehensione  sensus  appetitus 
sensitivus  in  aliquid  inclinatur;  quae  quidem  inciinatio  interdum  trahit 
voluntatem  et  rationem,  sicut  infra  patebit  (quaist.  lxxvii,  art.  1).  Sic  igitur 
duplexcausa  peccati  interior  potest  assignari :  una  proxima  ex  parte  ratio- 
niset  voluntatis;  alia  vero  remota  ex  parte  imaginationis  vel  appetitCis 
sensitivi  (1).  Sed  quia  supra  dictum  est  (art.  prtfic.  ad  3)  qu6d  causa  pec- 
cati  est  aliquod  bonum  apparens  motivum  cum  defectu  debiti  motivi,  sci- 
licet  regulae  rationis  vel  legis  divinae;  ipsum  motivum  quod  estapparens 
bonum,  pertinet  ad  apprehensionem  sensus  et  appetitum,  ipsa  autem  ab- 
sentia  debitae  regulae  pertinet  ad  rationem,  quae  nata  est  hujusmodi  regu- 
lam  considerare ;  sed  ipsa  perfectio  voluntarii  actus  peccati  pertinet  ad 
voluntatem,  ita  qudd  ipse  voluntatis  actus  praemissis  suppositis  jam  est 
quoddam  peccatum. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  id  quod  est  intrinsecum  sicut  potentia 
naturalis,  semperinest;  id  autem  quod  est  intrinsecum  sicutactus  inte- 
rior  appetitivae  vel  apprehensivae  virtutis,  non  semper  inest  (2).  Ipsa  au- 
tem  potentia  voluntatis  estcausa  peccati  in  potentia,  sed  reducitur  in  ac- 
tum  per  motus  praecedentes  et  sensitivae  partis  prim6,  et  rationis  conse- 
quenter.  Ex  hoc  enim  qu6d  aliquid  proponitur  ut  appetibile  secundum 
sensum,  et  appetitus  sensitivus  inclinatur  in  iliud,  ratio  interdum  cessat  4 
consideratione  regulae  debitae ;  et  sic  voluntas  producit  actum  peccati. 
Quia  igitur  motus  praecedentes  non  semper  sunt  in  actu ,  neque  pecca- 
tum  semper  est  in  actu. 

Ad  secundum  dicendum^  qu6d  non  omnes  motus  interiores  suntde  sub- 
slantia  peccati,  quod  consistit  principaliter  in  actu  voluntatis,  sed  quidam 
praecedunt,  et  quidam  consequuntur  ipsum  peccatum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  illud  quod  est  causa  peccati  sicut  potentia 
producens  actum,  est  naturale;  motus  etiam  sensitivae  partis,  ex  quo  se- 
quitur  peccatum,  interdum  est  naturalis,  sicut  ciim  propter  appetitum 
cibi  aliquis  peccat.  Sed  efficitur  peccatum  innaturale  ex  hoc  ipso  quod  de- 
ficit  regula  naturalis,  quam  homo  secundiim  naturam  suam  debet 
attendere. 

ARTICUI^US  in.  —  UTRUM   PECCATUM   HABEAT   CAUSAM    EXTERIOREM. 
De  his  etiam  infra,  qusest.  Lxxx,  art.  -1  et  3,  et  part.  I,  qusest.  cxv,  art.  4  corp.  et  2  2,  quaest  LXXlll, 
art.  S  corp.  et  ad  2,  et  quaest.  cxv,  art.  2  ad  ^  et  2,  et  De  malo,  quaest.  Ill,  art.  3,  per  tot.  et 
art.  4  corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  non  habeat  causam 

(\ )  Hinc  in  universum  sunt  quatuor  causae  in-  ratio  cessans  a  consideratione  regulse  debitae  illud 

leriores  pecoati  5  quas  tamen  non  oportet  semper  approbat  ac  voluntati  piacsentat ;  voluntas   verd 

omnes  ad  quodlibet  peccatum  concurrere,   sed  consenliendo  perticit  seu  cornplet  rationem  pec- 

interduro.    omnes   concurrunt ,   interdum    non  cati  Sylvius). 

omnes;  hoc  autem  ordine  concurrunt  quando  (2)  Actus  inest  intrinsece  non  qnasi  proprie- 

Dmnes  interveninnt.  Primo  sensus  proponit  ob-  tates  quse  ad  naturani  rei  pertinent,  sed  quasi 

iectum  deleclabile  appetitui ,  deinde  appciiins,  accidentale  quoddam  interius  existens  vel  pro- 

Jum  in  illud  inclinatur,  quodammudo  iliicit  ra-  cedens. 
lionem  ut  ipsa  probet  id  cai  ipse  aflicitur;  tunc 


252  QU.EST.  LXXV,  ART.  III. 

exteriorem.  Peccatum  enim  est  actus  voluntarius.  Voluntaria  autem  sunt 
eorum  quae  sunt  in  nobis;  ita  non  habent  exteriorem  causam.  Ergo 
peccatum  non  habet  exteriorem  causam. 

2.  Praeterea,  sicut  natura  est  principium  interius,  ita  etiam  voluntas. 
Sed  peccatum  in  rebus  naturalibus  nunquam  accidit  nisi  ex  aliqua  inte- 
riori  causa ;  ut  puta  monstruosi  partus  proveniunt  ex  corruptione  ali- 
cujus  principii  interioris.  Ergo  neque  in  moralibus  potest  contingere 
peccatum  nisi  ex  interiori  causa.  Non  ergo  habet  peccatum  causam  exte- 
riorem. 

3.  Praeterea,  multiplicat^  causa,  multiplicatureffectus.Sedquant6piura 
sunt  et  majora  exterius  inducentia  ad  peccandum,  lant6  miniis  id  quod 
quis  inordinate  agit,  ei  imputatur  ad  peccatum.  Ergo  nihii  exterius  est 
causapeccati. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Num.  XXXI,  16^ :  Nome  istss  (1)  sunt  qxids  de- 
ceperunt  filios  Israel,  et  praemricari  vos  fecerunt  in  Bomino  super  peccato 
Phogor  ?  Ergo  aliquid  exterius  potest  esse  causa  faciens  peccare. 

CONCLUSIO.  —  Potest  aliquid  exterius  {ut  homo  vel  djeraon  peccatum  persoa- 
dens  et  exteriora  bona  appetitum  sensitivura  moventia)  'causa  esse  peccati,  non  ta- 
raen  ad  peccandura  sufficienter  inducens. 

Respondeo  dicendum  quod,  siciit  supra  dictum  est  (an.  praec.;,  caasa 
interior  peccati  estet  voluntas  ut  perficiens  actum  peccali,  et  ratio  quan- 
tCim  ad  carentiam  debilae  regulae,  et  appetitus  sensitivus  inclinans.  Sic  ergo 
aliquid  extrinsecum  tripliciter  posset  esse  causa  peccati ;  vel  quia  moveret 
immediat^  ipsam  voluntatem,  vel  quia  moveret  rationem,  vel  quia  move- 
retappetitum  sensitivum.  Voluntatem  autem,  utsupra  diclum  est(quaest. 
IX,  art.  1,  et  quaest.  x,  art,4),  interiiis  movere  non  potest  nisi  Deus,  qui  non 
potest  esse  causa  peccati,  ut  infra  ostendetur  (quaest.  lxxix,  art.  1).  Unde 
relinquitur  qu6d  nihil  exterius  potest  esse  causa  peccati,  nisi  vel  inquan- 
tum  movet  rationem,  sicut  homo  vel  daemon  persuadens  peccatum ;  vel 
sicut  movens  appetitum  sensitivum,  sicut  aliqua  sensibilia  exteriora  mo- 
vent  appetitum  sensitivum.  Sed  neque  persuasio  exterior  in  rebus  agendis 
ex  necessitate  movet  rationem ;  neque  etiam  res  exteriiis  propositae  ex  ne- 
cessitate  movent  appetitum  sensitivum,  nisi  fort6  aliquo  modo  disposi- 
tum  (2);  et  tamen  etiam  appetitus  sensitivus  non  ex  necessitate  movet  ra- 
tionem  et  voluntatem.  Unde  aliquid  exterius  potest  esse  aliqua  causa  mo- 
vens  adpeccandum,  non  tamen  sufQcienter  ad  peccandum  inducens;  sed 
causa  sufftcienter  complens  peccatum  est  sola  voluntas. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ex  hoc  ipso  qu6d  exteriora  moventia 
ad  peccandum  non  sufBcienter  et  ex  necessitate  inducunt,  sequitur  quod 
remaneat  in  nobis  peccare  et  non  peccare  (3). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  per  hoc  quod  ponitur  interior  causa  pec- 
cati.  non  excluditur  exterior ;  non  enim  id  quod  est  exterius,  est  causa 
peccati.  nisi  mediante  caus^  interiori,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  ^er^iwm  dicendum.  quod  multiplicatis  exterioribus  causis  inclinanti- 
bus  ad  peccandum,  multiplicantur  actus  peccati,  quia  pluresex  illis  causis 

<4)  De  fceminisMadianitis  hocdiclura  est,  quas  (5)  Cum  hac  tamen  differentia  qaod  peccare 

ai>  Israeliticis  post  occisos  masculos  rescrvataa  possumus  per  nos  ipsos  :  ad  non  peccandum  au- 

Movscs  indif;natur  et  intcrfici  jubct.  tem  non  sufficit  libertas  arbitrii  per  se,  ac  sim- 

(2)  Sicnl  acciilit  quando  istc  appetitus  subest  plicitcr,  sed  requiritur  Dci  auxiliura.  Cnde  rec- 

vehcmenlibiis  passionibus  iisuni  rationis  tollcn-  tissimedefinivitconcil.  Arausicanum  II ,  can.22r 

tibus  seu  tutaliter  ligantibus;  tnnc  appctilus  ne-  tientinem  habere  de  suo ,  nisi  mcndacium  cf 

cessario  impctum  passionis  sequitur,  scd  uon  fieccaltim. 
adcst  porralctu. 


QU.^ST.  LXXV,  ART.  III  ET  IV.  253 

quae   et  pluries  inclinant  ad  actus  peccati.   Sed  tamen  minuitur  ratio 
culpse,  quse  consistit  in  hocquod  aliquid  sit  voluHlarium  et  in  nobis. 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  peccatum  sit  causa  peccati. 

De  his  etiam  infra,  qusst.  Lxxxiv,  et  Sent.  li,  dist.  56,  art.  'l,  et  dist.  42,  quaest.  ii,  art.  'i ,  2, 5  et  5 
corp.  et  De  malo,  qutest.  vui,  art.  <  corp.  et  Rom.  l,  lcct.  7. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  non  sit  causa  pec- 
cati.  Sunt  enim  quatuor  genera  causarum,  quorum  nuUum  potest  ad 
hoc  congruere  quodpeccatum  sit  causa  peccati.Finis  enim  habetrationem 
boni;  quod  non  competit  peccato,  quodde  sua  ratione  est  malum ;  ete^dem 
ratione  nec  peccatum  potest  esse  causa  efficiens.  quia  «  malum  non  est 
causa  agens,  sed  est  infirmum  et  impotens, »  utDion ysius  dicit  (De  div.  nom. 
cap.  4,  part.  4,  lect.  22).  Causa  autem  materialis  et  formalis  videntur  habere 
solum  iocum  in  naturalibus  corporibus,  quae  sunt  composita  exmateria  et 
forma.  Ergo  peccatum  nonpotest  habere  causam  materialem  et  formalem. 

2.  Praeterea,  «  agere  sibi  simile  est  rei  perfectas,  »  ut  dicitur  (Meteor. 
iib.  IV,  fort^  ex  cap.  2,  sed  express.  De  anima,  lib.  ii,  text.  54).  Sed  pecca- 
tum  de  sui  ratione  est  imperfectum.  Ergo  peccatum  non  potest  esse  causa 
peccati. 

3.  Praeterea,  si  hujus  peccati  sit  causa  aliud  peccatum,  eMem  ratione  et 
illius  erit  causa  aliquod  aliud  peccatum ;  et  sic  procedetur  in  infinitum, 
quod  est  inconveniens.  Non  ergo  peccatum  est  causa  peccati. 

Sed  confra  est  quod  Gregorius  dicit  super  Ezech.  (hom.  xi,  post  med.): 
«  Peccatum  quod  per  pcenitenliam  citius  non  deletur,  peccatum  est,  et 
causa  peccati.  » 

CONXLUSIO.  —  Quia  peccatum  ex  parte  actus  causam  habet,  recte  sicut  unus 
actus  humanus,  alterius  saepe  causa  in  quovis  genere  causae  dicitur,  ita  et  unum 
peccatum  alterius  peccati  causa  dici  potest. 

Respondeo  dicendum  quod  ciim  peccatum  habeat  causam  ex  parte  actOs, 
hoc  modo  unum  peccatum  posset  esse  causa  alterius,  sicut  unus  actus 
humanus  potest  esse  causa  alterius.  Contingit  igitur  unum  peccatum  esse 
causam  alterius  secundum  qualuor  genera  causarum.  Primo  quidem  se- 
cundum  modum  causae  efficientis  vel  moventis,  et  per  se  et  per  accidens. 
Per  accidens  quidem,  sicut  removens  prohibens  dicitur  movens  per  acci- 
dens;  ciim  enim  per  unum  actum  peccati  homo  amittit  gratiam,  vel  chari- 
tatem,  vel  verecundiam,  vel  quodcumque  aliud  retrahens  a  peccato,  incidit 
ex  hocin  aliud  peccatum;  et  sic  primum  peccatum  est  causa  secundi  per 
accidens.  Per  se  autem,  sicut  cum  ex  uno  actu  peccati  homo  disponitur 
ad  hoc  quodalium  actum  consimilem  faciliiis  committit;  ex  actibus  enim 
causantur  dispositiones  et  habitus  inchnantes  ad  similes  actus  (1).  Secun- 
dtim  vero  genus  causae  materialis  unum  peccatum  est  causa  alterius,  in- 
quantum  praeparat  ei  materiam ;  sicut  avaritia  praeparat  materiam  litigio, 
quod  plerumque  est  de  divitiis  congregatis.  Secundiim  vero  genus  causae 
finahs  unum  peccatum  est  causa  alterius,  inquantum  propter  finem'  unius 
peccati  aliquis  committit  aliud  peccatum;  sicut  ciim  aliquis  committit  si- 
moniam  propter  finem  ambitionis,  vel  fornicationem  propter  furtum.  Et 
quia  finis  datformam  in  moralibus,  ut  supra  habitum  est  fquaest.  i,  art.  3, 
etqua^st.  xviii,  art.  4  et  6),  exhoc  etiam  sequitur  quod  unumpeccatum  sit 
formalis  causa  alterius;  in  actu  enim  fornicationis  quae  propter  furtum 
committitur,  est  quidem  fornicatio  sicut  materiale,  furtum  ver6  sicut  for- 
male. 

H)  Sic  per  peccatum  luxuris  vel  gulae  homo  fit  procliviorad  similia  committenda. 


254  QIJ/EST.  LXXVI,  ART.  I. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  peccaLum,  inquantum  est  inordinatum, 
habet  rationem  mali ;  sed  inquantum  est  actus  quidam,  habet  aliquod  bo- 
num  saltem  apparens  pro  fine;  et  ita  ex  parte  actils  potest  esse  causa  et 
finalis  et  effectiva  alterius  peccati,  licet  non  ex  parte  inordinationis.  Mate 
riam  autem  habet  peccatum  non  ex  qua^  sed  circa  quam;  formam  autem 
habet  ex  fine.  Et  ideo  secundum  quatuor  genera  causarum  peccatum  po- 
test  dici  causapeccati,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  peccatum  est  imperfectum  imperfectione 
morafi  ex  parte  inordinationis;  sed  ex  parte  actils  potest  habere  perfec- 
tionem  naturae;  et  secundum  hoc  potest  esse  causa  peccati. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  non  omnis  causa  peccati  est  peccatum ;  unde 
non  oportet  quod  procedatur  in  infinitum ;  sed  potest  perveniri  ad  aliquod 
peccatum,  cujus  causa  non  est  aUud  peccatum. 

QUiESTIO  LXXVl. 

DE  CAUSIS  PECCATI   IN  SPECIALI,  IN  QUATUPR  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  causis  peccati  in  speciali ;  et  primo  de  causis  inte- 
rioribus  in  speciali ;  secundo  de  exterioribus ;  tertio  de  peccatis  qua;  sunt  causa  afic- 
rum  peccatorum.  Prima  autem  consideratio  secundiim  prajmissa  erit  tripartita;  nam 
primo  agetur  de  ignorantia,  qus  est  causa  peccati  ex  parte  rationis;  secundo  de  infir- 
mitale  seu  passione,  qua;  est  causa  peccati  ex  parte  appetitus  sensitivi;  tertio  de 
maUtia,  quae  est  causa  peccati  ex  parte  voluntatis.  Circa  primum  quaeruntur  quatuor : 
!•  Utriim  ignorantia  sit  causa  peccati.  —  2"  Utrum  ignorantia  sit  peccatum.  — 
3*  Utriim  totaliter  a  peccato  excuset.  —  4°  Utrura  diminuat  peccatum. 

ARTICULUS   I.   —  UTRUM  ignorantia  possit  esse  causa  peccati  (1). 

De  his  etiam  infra,  art.  5  corp.  et  Sent.  ii,  clist.42,  art.  ^l  corp.  ct  ad  5,  et  De  malo,  quaest.  III,  art.  3, 

per  tot.  et  quajst,  VII,  art.  \  corp.  fin.  ct  ad  G. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1  .Videtur  quod  ignorantianon  possit  esse  causa 
peccati  :  quiaquod  non  est  nullius  est  causa.  Sed  ignorantia  est  non  ens, 
cum  sit  privatio  quoedam  scientiae.  Ergo  ignorantia  non  est  causa  peccati. 

2.  Prseterea,  causae  peccati  sunt  accipiendae  ex  parte  conversionis,  ut 
ex  supradictis  patet  (quaest.  lxxv,  art.  \).  Sed  ignorantia  videtur  respicere 
aversionem.  Ergo  non  debet  poni  causa  peccati. 

3.  Prseterea,  omne  peccatum  in  voluntate  consistit,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.  lxxiv,  art.  4  et  2).  Sed  voluntas  non  fertur  nisi  in  aliquod  cogni- 
tum ;  quia  bonum  apprehensum  est  objectum  voluntatis.  Ergo  ignorantia 
non  potest  esse  causa  peccati. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (lib.  De  nat.  et  grat.  cap.  67,  ante 
med.),  quod  «quidam  per  ignorantiam  pcccant.  » 

CONCLUSIO.  — -  Non  qusevis  ignorantia  peccantis  causa  est  peccati,  sed  iila  tan- 
tumquse  tollit  scientiam  prohibentem  actum  peccati. 

Respondeo  dicendum  quod,  secundtim  Phiiosophum  (Physic.  lib.  viii, 
text.  27),  causa  movens  est  duplex  :  una  per  se,  et  aha  per  accidens.  Per 
se  quidem  est,  quae  propri^  virtute  movet,  sicut  generans  est  causa  mo- 
vensgravia  et  levia;  per  accidens  autem,  sicut  removens  prohibens;  vel 
sicutipsa  remotio  prohibentis.  Et  hoc  modo  ignorantia  potest  esse  causa 
actus  peccati :  est  enim  privatio  scientias  perficientis  rationem,  quae  prohi- 
bet  actum  peccati,  inquantum  dirigit  actus  humanos.  Considerandum  est 
autem  qu6d  ratio  seoundum  duplicem  scientiam  est  humanorum  actuum 
directiva,  scilicet  secundum  scientiam  universalem  et  particularem.  Con- 

M)  Refercndum  cst  ad  id  quodjam  antos  dictum  est  de  ignorantia  ^aiisst.  TI   art.  S) 


QVJEST.  LXXVI,  ART.  1  ET  II.  255 

ferens  enim  de  agendis  utitiir  quodam  syllogismo,  cujus  conclusio  est  ju- 
dicium,  seu  electio,  vel  operatio;  actiones  autem  in  singularibus  sunt; 
unde  conclusio  syilogismi  operativi  est  singularis.  Singularis  autem  pro- 
positio  non  concluditur  ex  universali,  nisi  mediante  aliqu^  propositione 
singulari;  sicut  liomo  proliibetur  ab  actu  parricidii  per  lioc  quod  scit  pa- 
trem  non  esse  occidendum,  et  per  hoc  quod  scit  hunc  esse  patrem.  Utrius- 
que  ergo  ignorantia  potest  causare  parricidii  actum,  scilicetet  universalis 
principii,  quod  est  quaedam  regula  rationis,  et  singularis  circumstantiae. 
Unde  patet  quod  non  quaelibet  ignorantia  peccantis  est  causa  peccati,  sed 
illa  tantum  qu3e  tollit  scientiam  prohibentem  actum  peccati  (4).  Unde  si  vo- 
luntas  alicujus  essetsicdisposita  quod  non  prohiberetur  sh  actu  parrici- 
dii,  etiam  si  patrem  agnosceret,  ignorantia  patris  non  est  huic  causa  pec- 
cati,  sed  concomitanter  se  habet  ad  peccatum ;  et  ideo  talis  non  peccat 
propter  ignorantiam,  sed  «  peccat  ignorans,  »  secundiim  Philosophum 
(Ethic.  lib.  m,  citp.  1,  a  med.  et  2). 

Xdprimum  ergo  dicendum,  quod  non  ens  non  potest  esse  alicujus  causa 
per  se :  potest  tamen  esse  causa  per  accidens,  sicut  remotio  prohibentis. 

Xdsecundum  dicendum,  quodsicut  scienlia,  quam  tollit  ignorantia,  res- 
picit  peccatum  ex  parte  conversionis ;  ita  etiam  ignorantia  ex  parte  con- 
versionis  est  causa  peccati  ut  removens  prohibens. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  in  illud  quod  est  quantum  ad  omnia  igno- 
tum,  non  potest  ferri  voluntas;  sed  si  aliquod  estsecundum  aliquid  notum 
et  secundiim  aliquid  ignotum,  potest  voluntas  illud  velle;  et  hocmodo 
ignoranlia  est  causa  peccati :  sicut  cum  aliquis  scit  hunc  quem  occidit  esse 
hominem,  sed  nescit  eum  esse  patrem ;  vel  cum  aliquis  scit  ahquem  actum 
esse  delectabilem,  nescit  tamen  eum  esse  peccatum. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  ignorantia  sit  peccatum. 

Dfc  his  etiam  infra,  qu«st.  LXXXiv,  art.  4  ad  5,  et  quaest.  CV,  art.  2  ad  9,  et  22,  quaest.  uii,  art.  2, 
ad  2,  et  dist.  42,  art.  2,  quxst.  i,  ad  5,  et  De  cialo,  qusst.  Iii,  art.  7  corp.  et  ad  'l,  7  et  'l^, 
et  quodl.  I,  art.  ^9  corp. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  ignorantia  non  sit  pecca- 
tum.  Peccatum  enim  est  «  dictum,  vel  factum,  vel  concupitum  contra  le- 
gem  Dei,  »  ut  supra  habitum  est  (quaest.  lxxi,  art.  6).  Sed  ignorantia  non 
importat  ahquem  actum  neque  interiorem,  neque  exteriorem.  Ergo  igno- 
rantia  non  est  peccatum. 

2.  Praeterea,  peccatum  directius  opponitur  gratise  quam  scientise.  Sed 
privatio  gratiae  non  est  peccatum,  sed  magis  poena  qusedam  consequens 
peccatum.  Ergo  ignorantia,  quae  est  privatio  scientiae,  non  est  peccatum. 

3.  Praeterea,  si  ignorantia  est  peccatum,  hoc  non  est  nisi  inquantum  est 
voluntaria.  Sed  si  ignorantia  sit  peccatum,  inquantum  est  voluntaria,  vi- 
detur  peccatum  in  ipso  actu  voluntalis  consistere  magis  quam  in  igno- 
rantia.  Ergo  ignorantia  non  erit  peccatum,  sed  magis  aliquid  consequens 
ad  peccatum. 

4.  Praeterea,  omne  peccatum  per  poenitentiam  toUitur,  nec  aliquod  pec- 
catum  transiens  reatu  remanet  actu,  nisi  soliim  originale.  Ignorantia  au- 
tem  non  tollitur  per  poenitentiam,  sed  adhuc  remanet  actu,  omni  reatu  (2) 
per  poenitentiam  remoto.  Ergo  ignorantia  non  est  peccatum,  nisi  forte  sit 
originale. 

'V)  Ignorantia  concoraitans  non  est  causa  pec-  (2)  Hic  reatus  usurpaturpro  culpa,  vel  magis 

calij  iguorantia  anlecedens  est  causa  peccati  ma-  proprie  per  banc  vocem  intelligitur  obligatio  ad 

terialiter,  ignorantia  vero  consequens  est  cansa  jeternam  pcenam  quae  culpam  per  se  raodo  inse- 

pcccati  for:iia!itcr.  parabili  consejuitur. 


2S6  QU.^ST.  LXXVl,  ART.  II. 

5.  Praeterea,  si  ipsa  ignorantia  sit  peccatum,  quamdiu  remaneret  igno- 
rantia  in  homine,  tamdiu  actu  peccaret.  Sed  continue  manet  ignorantia  in 
ignorante.  Ergo  ignorans  continu^  peccaret,  quod  patet  esse  falsum,  quia 
sic  ignorantia  esset  peccatum  gravissimum.  ^ion  ergo  ignorantia  est  pec- 
catum. 

Sed  contra^  nihil  meretur  pcenam  nisi  peccatum.  Sedignorantiameretur 
poenam,  secundtim  illud  (l.  Gorinth.  xiv,  38) :  Siquis  ignorat^  ignorabitur. 
Ergo  ignorantia  est  peccatum. 

CONCLUSIO.  —  Iguoranlia  quae  sludio  superari  non  potest  (atque  ob  id  invincibilis 
dici  solet)  nullum  est  peccatum,  sed  tantummodo  vincibilis,  si  sit  eorum  quae  quis 
scire  tenetur  :  non  illorum  quae  scire  non  tenetur. 

Respondeo  dicendum  quod  ignorantia  in  hoc  k  nescientia  differt,  quod 
nescientia  dicit  simplicem  scientiae  negationem;  unde  cuicumque  deest 
aliquarum  rerum  scientia,  potest  dici  nescire  illas;  secundtim  quem  mo- 
dum  Dionysius  in  angelis  nescientiam  ponit  (De  coel.  hierarch.  lib.  vii,  a 
med.  cap.  5);  ignorantia  ver6  iraportat  scientiae  privationem,  dum  scilicet 
ahcui  deest  scientia  eorum  quse  aptus  natus  est  scire.  Horum  autem  quae- 
dam  aliquis  scire  tenetur,  illa  scihcetsine  quorum  scientia  non  potest  de- 
bitum  actum  recte  exercere.  Unde  omnes  tenentur  scire  communiter  ea 
quai  sunt  fidei,  et  universalia  juris  praBcepta;  singuUautem  ea  quae  adeo- 
rum  statum  vel  officium  spectant.  Quaedam  vero  sunt  quae  etsi  aliquis  na- 
tus  est  scire,  non  tamen  ea  scire  tenetur,  sicut  theoremata  geometriae,  et 
contingentia  particularia,  nisi  in  casu.  Manifestum  est  autem  qu6d  qui- 
cumque  neghgit  habere  vel  facere  idquod  teiietur  habere  velfacere,  peccat 
peccato  omissionis.  Unde  propter  negligentiam  ignorantia  eorum  quae  aU- 
quis  scire  tenetur,  estpeccatum;  non  autem  imputatur  homini  ad  negli- 
gentiam  si  nesciat  ea  quae  scire  non  potest.  Unde  horum  ignorantia  invinci- 
bilis  dicitur,  quia  studio  superari  non  potest.  Et  propter  hoc  taUs  ignoran- 
tia,  cum  non  sit  voluntaria,  eo  quod  non  est  in  potestate  nostra  eam  re- 
peUere,  non  est  peccatum.  Ex  quo  patet  qu6d  nuUa  ignorantia  invinci- 
bilis  est  peccatum;  ignorantia  autem  vincibilis  est  peccatum,  si  siteorum 
quaj  aUquis  scire  tenetur  (1),  non  autem  si  sit  eorum  quse  quis  scire  non 
tenetur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (qiiaest.  lxxi, 
art.  6  ad  1),  in  hocquod  dicitur  dictum,  vel  factum,  vel  concupitum,  sunt 
intelligendaeetiam  negationes  oppositae,  secundum  qu6d  omissio  habetra- 
tionem  peccati;  et  ita  negligentia,  secundiim  quam  ignorantia  est  pecca- 
tum,  continetur  sub  praedicta  definitione  peccati,  inquantum  praetermitti- 
tur  aliquid  quod  debuit  dici,  vei  fieri,  vel  concupisci  ad  scientiam  debitam 
acquirendam. 

Ad  secundum  dicendum,  quodprivatio  gratiae,  etsi  secundiim  se  non  sif 
peccatum,  tamen  ratione  negligentiae  praeparandi  se  ad  gratiam  potest  ha- 
bere  rationem  peccati,  sicut  et  ignorantia ;  et  tamen  quantiim  ad  hoc  est 
dissimiie;  quia  homo  potest  aliquam  scientiam  acquirere  per  suos  actus; 
gratia  vero  non  acquiritur  ex  nostris  actibus,  sed  ex  Dei  munere. 

Ad  tertium  dic^ndum,  qu6d  sicut  in  peccato  transgrcssionis  peccatum 
non  consisUt  in  solo  actu  voluntatis,  sed  etiam  in  actu  volito,  qui  est  ini- 
peratus  a  voluntate;  iia  in  peccato  omissionis  non  soitun  actus  voluntatis 

[\)  Ea  quae  scire  tenemur,  Iriplicis  sunt  ge-  uniuscujusque  statum.  Alia  namque  debet  scirc 

neris,  ut  aitSylvias  : -1»  qu«  perlinentad  lidem  paronlius  quam    parochiani;    et  alia  episcopus 

catholicam  ;  ^**  qiiae  pertinent  ad  mores  commu-  quam  parochus. 
niter  bene   informandos  ;   5-'    qu«B  concernunt 


QU.EST.  LXXVI,  ART.  II  ET  III.  257 

est  peccatum,  sed  etiam  ipsa  omissio,  inquantum  est  aliqualiter  volunta- 
ria  :  et  lioc  modo  ipsa  negligentia  sciendi,  vel  etiam  ipsa  inconsideratio  est 
peccatum. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  lic^t  transeunte  reatu  per  poenitentiam  re- 
maneat  ignorantia,  secnndumquodest  privatjo  scientiaj,  non  tamen  rema- 
net  negligentia,  secundum  quam  ignorantia  peccatum  dicitur  (1). 

Ad  quintum  dicendum,  quod,  sicut  in  aliis  peccatis  omissionis,  solo  illo 
tempore  homo  actu  peccat,  pro  quo  prijeceptum  afflrmativum  obligat;  ita 
est  etiam  de  peccato  ignorantiae.  Non  enim  continuo  ignorans  actu  peccat, 
sed  soltim  quando  est  tempus  acquirendi  scientiam  quam  habere  tenetur. 

ARTICULUS  111.  —  UTRUM  ignorantia  excuset  ex  toto  a  peccato. 
De  Lis  etiam  supra,  qusest.  LXXIV,  art.  \  ad  2,  et  art.  5  corp.  et  ad  ^  ,  et  Sent.  II ,  dist.  22,  qusest.  II, 

art.  2,  et  IV,  dist.  9,  art  5,   quaest.  II,  et  De  nialo,  qusest.  Ill,  art.  8,  et  quodl.  ix,  art.  ^5  corp.  et 

Ps.  XIV,  col.  4,  et  Rom.  l,  lect.  Tprinc. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  ignorantia  ex  toto  excuset  k 
peccato  :  quia,  ut  Augustinus  dicit  (Retract.  lib.  i,  cap.  9,  a  med.),  «  omne 
peccatum  voluntariumest.  »  Sed  ignorantia  causat  involuntarium,  ut  su- 
pra  habitum  est  (qua^st.  vi,  art.  8).  Ergo  ignorantia  totaliter  excusat  pec- 
catum. 

2.  Praeterea,  id  quod  aliquis  facit  praeter  intentionem,  per  accidens  agit. 
Sed  intentio  non  potest  esse  de  eo  quod  est  ignotum.  Ergo  id  quod  per 
ignorantiam  homo  agit,  per  accidens  se  habet  in  actibus  humanis..  Sed 
quod  est  per  accidens  non  dat  speciem.  Nihil  ergo  quod  est  per  ignoran- 
tiam  factumdebet  judicari  peccatum  vel  virtuosum  in  humanisactibus(2). 

3.  Praeterea,  homo  est  subjectum  virtutis  et  peccati,  inquantum  est  par- 
ticeps  rationis.  Sed  ignorantia  excludit  scientiam,  per  quam  ratio  perfici- 
tur.  Ergo  ignorantia  totaliter  excusat  a  peccato, 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (De  libero  arb.  lib.  iii,  cap.  18,  a 
princ.)  qu6d  «  quaedam  per  ignorantiam  facta  recteimprobantur  » (3).  Sed  so- 
Itim  illa  recte  improbantur  quae  sunt  peccata.  Ergo  quaedam  per  ignoran- 
tiam  facta  sunt  peccata.  Non  ergo  ignorantia  omnino  excusat  h  peccato. 

CONGLUSIO.  —  Ignorantia  consequens  vel  concomitans  actum  peccati,  non  excusat 
a  peccato;  ignorantia  veio,  quae  causa  est  actus  peccati,  excusat;  sed  non  ex  toto, 
nisi  sit  ignorantia  invincibilis,  vel  ejus,  quod  quis  scire  non  tenetur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  ignorantia  de  se  habet  quod  faciat  actum 
quem  causat,  involuntarium  esse.  Jam  autem  dictum  est  (art.  i  et  2  hujus 
quaest.),  quod  ignorantia  dicitur  causare  actum  quem  scientia  opposita 
prohibebdt;  et  ita  talis  actus  si  scientia  adesset,  esset  contrarius  volimtati, 
quodimportat  nomen  involuntarii.  Si  ver6  scientia,  quse  per  ignorantiam 
privatur,  non  prohiberet  actum  propter  inclinationem  voluntatis  in.ipsum, 
ignorantia  hujus  scientiae  non  facit  hominem  involuntarium,  sed  non  vo- 
lentem,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  iii,  cap.  1) :  et  talis  ignorantia,  quae  non  est 
causa  actus  peccati,  ut  dictum  est  (hic  et  art.  1  hujus  quaest.),  quia  non 

('1)fiincB.  Thf»mas(Demalo,  quaist.  lll,  art.2)  ignorantiam  fiunt;  non  enimegct  misericordid, 

de  malo  expresse  docet  quod  ignorantia  secun-  qui  non  peccavit.  In  quibus  verbis  notandnra  est, 

dim  se,  utest  nuda  privatio  scieutisesinc  ordine  Apostolum  non  designare  ignorantiam  tanquam 

adsuam  causain.scilicet  negligeutiam,  nonhabet  causam  gratiae  mcritnriam  ,  sed  soiuni  tanquam 

lationem  culpse,  sed  pcenae.  circumstanliam  diminuentem  ejus  delictum,  et 

(2i  Quando  srilicet  aguntur  quaedam  bona  opera  objectum  congruum  et  aptum  circa  quod  occu- 

quae  quis  facere  non  intendit,  neque  fortasse  fa-  pari    potest  divina  mis'  ricordia  ,  eo  modo  quo 

ccrot,  vel  facere  intemleret,  si  ei  nota  essent.  aiebat  David  (Ps.  XLi  :  Sana   animam  meam, 

(o;  Hinc  Auguslinus  probat  ex   illo  Apostoli  quia  peccavi  tibi.  Neque  enim  pcccata  movcnt 

(I.Tim.l,5):  rrAsericordiam  conseculus sum,  et  excilaat  Deum  ad  gratiam  concedendara  ,  sed 

quia  ignorans  fcci,  ea  esbc  peccata,  (j^ujd  pci-  poliiisxle  se  avocant  et  avertunt. 

Ili.  9 


258  QUiEST.  LXXVI,  ART.  III  ET  IV. 

causat  involuntarium,  non  excusat  a  peccato.  Et  eadem  ratio  est  de  qua- 
cumque  ignorantia  non  causante,  sed  consequente  vel  concomitante  ac- 
tum  peccati.  Sed  ignorantia  quse  est  causa  actus,  quia  causat  involunta- 
rium,  de  se  liabet  quod  excuset  a  peccato  (!};  eo  quod  voluntarium  est  de 
ratione  pecx^ati.  Sed  quod  aliquando  non  totaliter  excuset  a  peccato,  potest 
contingere  ex  duobus  :  uno  modo  ex  parte  rei  ipsius  ignoiatifi.  Intantum 
enim  ignorantia  excusat  a  peccato,  inquantum  ignoratur  allquid  esse  pec- 
catum.  Potest  autem  contingere  quod  aliquis  ignoret  quidem  aliquamcir- 
cumstantiam  peccati,  quam  si  sciret,  retraheretur  a  peccando,  sive  illa 
circumstantia  faciatad  rationem  peccati,  sive  non;  et  tamen  adlmc  rema- 
net  in  ejiis  scientia  aliquid  per  quod  cognoscit  illud  esse  actum  peccati  : 
puta  si  aliquis  percutiens  aliquem,  scit  quidem  ipsum  essehominem,  quod 
sufflcit  ad  rationem  peccati,  non  tamen  scit  eum  esse  patrem,  quod  est 
circumstantia  constituens  novam  speciem  peccati;  vel  fort6  nescit,  qu6d 
ille  se  defendens  repercutiat  eum,  quod  si  sciret,  non  percuteret ;  quod  non 
pertinet  ad  rationem  peccati.  Unde  licet  talis  prppter  ignorantiam  peccet, 
non  tamen  totaliter  excusatur  a  peccato,  quia  adhuc  remanet  ei  cognitio 
peccati  (2).  Alio  modo  potest  hoc  contingere  ex  parte  ipsius  ignorantiae; 
quia  scilicet  ipsa  ignorantia  est  voluntaria  :  vel  directe,  sicut  cum  aliquis 
studiose  vult  nescire  aliqua,  ut  liberius  peccet  (3);  vel  indirecte,  sicutcum 
aliquis  propter  laborem,  vel  propter  alias  occupationes,  negligit  addiscere 
id  per  quod  a  peccato  retraheretur.  Talis  enim  negligentia  facit  ignoran- 
tiam  ipsam  esse  voluntariam  et  peccatum,  dummodo  sit  eorum  qua^  quis 
scire  tenetur  et  potest.  Etideo  talis  ignorantia  non  totaliterexcusat  a  pec- 
cato.  Si  verosit  talis  ignorantia  quse.omnino  sitinvoluntaria,  sive  quiaest 
invincibilis,  sive  quia  est  ejus  quod  quis  scire  non  tenetur,  talis  ignoran- 
tia  omnino  excusat  a  peccato. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  non  omnis  ignorantia  cansat  involun- 
tarium,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  vi,  art.  8).  Unde  non  omnis  ignoran- 
tia  totaliter  excusat  a  peccato. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  inquantum  remanet  in  ignorante  de  vo- 
luntario,  intantum  remanet  de  intentione  peccati ;  et  secundum  hoc  non  erit 
per  accidens  peccatum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  si  esset  talis  ignorantia  quse  totaiiter  usum 
rationis  exciuderet,  omnino  a  peccato  excusaret,  sicut  patet  in  furiosis  et 
amentibus ;  .non  autem  semper  ignorantia  causans  peccatum  est  talis ;  et 
ideo  non  semper  totaliter  excusat  a  peccato. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  ignorantia  diminuat  peccatum. 

De  his  etiam  supra,  art.  3,  et  locls  ibiJem  anDotatis. 

Ad  quartum,sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  ignorantia  non  diminuat 
peccatum.  lllud  enim  quod  est  commune  (4)  omni  peccato,  non  diminuit 
peccatum.  Sed  ignorantia  est  communis  omni  peccato  (5);  dicit  enim  Phi- 

(riTalisestignorantiaNoe,  qui  6z6en*«mwm  (2)   Unde  Judas  (Gen.   xxxviii)  acct-aens  ad 

tne6W«(us  esMGen.  IX,  21) ;  ejus  onim  ebrietas  iimlierem    qnam   ignorabat  cssc  suam   uxorem 

non  fiiit  intompiTantiae,  seii  iuexpcrientisB  ;  talis  Tliamar,  ncn   i?norabat  tamon  quod  non  rsset 

ignoranlia  Jaiob  concumbcntis  cum  l^ia,  quam  sua  uxor,  ac  proinde  rcus  fuit  foi  nicationis,  sod 

putabat  ess-e  hachel  uxorem  suam ;  talis ,  juxta  non  incostus. 

nonnullos  Pati  cs  ,  ignoi  antia  Loth  patrantis  in-  (5)  Ea  ignorantia  a  tboologis  vocatur  affHclala; 

cestum  cum   liliabus  suis  ;  neque  enim  de  illo  peccaliun  auget,  uedum  illud  niinnat. 

quidquam   norat,  vel  voluntale  in   illum   feie-  ('()  Hic  et  infra,  nounulli  editi  habent  prsepo- 

balur.  Ita  Anibros.  (!•  I,  de  Abrabam),  ct  Ori-  sitionem  m. 

gcms  (h)m.  V  in  Gen.).  Sed  alii  Patr.s  illum  (5)  Ita  Nicolai;  alii,  J/i  oinni  peccaio. 
niinime  excnsaudum  maiucrunt. 


QJJmj.  LXXVr,  ART.  IV.  2o9 

losopluis  (Elhic.lib.iii, cap.  Ij  a  med.)  qu6d  «  omnis  malus  estignorans». 
Ergo  ignoranlia  non  diminui  peccatum. 

2.  Pr«terea,  peccalum  addi  jm  peccato  facit  majus  peccatum.  Sed  ipsa 
ignorantia  est  peccatum,  utdi  Uum  est  (art.  2  hujus  quoest.)  Ergo  non  di- 
minuil  peccatum. 

3.  Pra3terea,  non  est  ejusdem  aggravare.  et  diminuere  peccatum.  Sed 
ignorantia  aggravat  peccatum  :  quoniam  super  illud  Apostoli  (Rom.ii,  4): 
Ignoras  quoniam  benignitas  Bei  ad  poenitentiam  te  adducit?  dicit  Ambr. 
■(implic.,  et  Gloss.  ord.)  :  Gravissime  peccas,  si  ignoras  ».  Ergo  ignoran- 
tia  non  diminuit  peccatum. 

4.  Pncterea,  si  aliqua  ignorantia  diminuitpeccatum,  hoc  maxime  vide- 
tur  de  illa  quae  totaliter  tollit  usum  rationis.  Sed  hujusmodi  ignorantia 
non  diminuit  peccatum,  sed  magis  auget;  dicit  enim  Philosophus  (Ethic. 
cap.  5,  ante  med.),  qu6d  «  ebrius  meretur  duplices  muiclationes  ».  Ergo 
ignorantia  non  minuit  peccatum. 

Sed  contra^  quidquid  est  ratio  remissionis  peccati,  alleviat  peccatum, 
sed  ignorantia  est  hujusmodi,  ut  patet  (I.  Tim.  i,  13)  :  Miscricordiam  con- 
secutus  sum,  quia  ignorans  feci.  Ergo  ignorantia  diminuit  vel  alieviat  pec- 
calum. 

CONCLUSIO.  —  Ignorantia  peccantis,  sicut  ipsum  voluntarinni,  ita  etiam  ipsum 
peccalum  vel  auget,  vel  diminuit  :  illa  siquidem  ignorentia,  quse  directe  et  per  se 
volnnfaria  ost,  peccatum  auget.  Quee  vero  indirect^  tantum  vel  per  accidens  volunta- 
ria  est,  ipsura  diminuit. 

Respondeodicendamqii6dquiaomnepeccatumestvoluntanum,intantnm 
ignorantia  potest  diminuere  peccalum,  inquantumdiminuit  voluuiarium; 
siautemvohuitanumnondiminuat,nullomododiminuetpeccatum.Manifes- 
tumest  autemqu6dignorantiaqu3etotaliter  apeccato  excusat, quia totaliter 
voluntarium  tollit^peccatum  nonminuit,  sed  omninoaufert.  Ignorantia  ver6 
quae  non  est  causa  peccati,  sed  concomitanter  se  habet  ad  peccatum,  nec 
minuitpeccatum,  nec  auget.  llla  igitur  sola  ignorantia  potest  peccatum  mi- 
nuere,  quae  est  causa  peccati ;  et  tamen  totaliter  a  peccato  non  excusat. 
Contingit  autem  quandoque  qu6d  talis  ignorantia  directe  et  per  se  est  vo- 
luntaria,  sicut  cum  aliquis  sua  sponte  nescit  aliquid  ut  liberiiis  peccet;et 
talis  ignorantia  videtiu'  augere  voluntarium  et  peccatum  (i);  ex  inten- 
tione  (2)  enim  voluntatis  ad  peccandum  provenit  quod  aliquis  vult  subire 
ignorantise  damnum  propter  libertatem  peccandi.  Quandoque  vero  igno- 
rantia  quge  est  causa  peccati  non  est  directe  voluntaria,  sed  indirecte  vel 
per  accidens  :  puta  clim  aliquis  non  vult  laborare  in  studio,  ex  quo  sequi- 
tur  eum  esse  ignorantem;  vel  ciim  aliquis  vult  bibere  vinum  immoderate; 
ex  quo  sequitur  eum  inebriari,  et  discretione  carere ;  et  talis  ignorantia 
diminuit  voluntarium,  etperconsequens  peccatum.  CCim  enim  aliquid  non 
cognoscitur  esse  peccatum,  non  potest  dici  quod  voluntas  directe  et  per 
so  feratur  in  peccatum,  sed  per  accidens;  unde  est  ibi  minor  contemptus; 
et  per  consequens  minus  peccatum  (3). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ignorantia  secundiim  quam  «  omnis 
malus  est  ignorans, »  non  est  causa  peccati,  sed  aliquid  consequens  ad  cau- 
sam,  scilicet  ad  passionem  vel  habitum  inclinantem  ad  peccatum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  peccatum  peccato  additum  facit  plura 
peccata,  non  tamen  facit  semper  majus  peccatum,  quia  forte  nou  coinci- 

(t;Ea  ignorantia  est  ignorantia  affectala  tie  (5)  Ignorantia  quae  minuit  peccatum  est  igno- 

qua  jam  diximus  (art.  praBc).  ranlia  vinciLilis  et  eo  magis  illud  minuit  qno 

(2)  Nicolai,  ei  intensione.  niinusvincibilis  est 


260  QU^ST.  LXXVII,  ART.  I. 

dunl  in  idem  peccatum,  sed  suiit  plura;  et  potest  contingere,  .si  primun. 
diminuat  secundum,  quod  ambo  simul  non  habeant  tantam  gravitatem, 
quanlam  unum  solum  haberet;  sicut  homicidium  gravius  peccatum  est,  si 
sit  a  sobrio  homine  factum,  quam  si  fiat  ab  ebrio  homine,  quamvis  haec 
sint  duo  peccata ;  quia  ebrietas  plus  diminuit  de  ratione  sequentis  peccati, 
quam  sit  sua  gravitas. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  verbum  Ambrosii  potest  intelligi  de  igno- 
rantia  simpliciteraffectata;  vel  potest  intelligi  in  genere  peccali  ingratitu- 
dinis,in  qua  summus  gradusest  qu6d  homo  etiam  beneficia  non  recognos- 
cat;  vel  potest  inlelligi  de  ignorantia  infidefitatis,  quae  fundamentum  spiri- 
tualis  iiedificii  subvertit. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  ebrius  meretur  quidem  «  duplices  mulcta- 
tiones  »  propter  duo  peccata  quae  committit,  sciiicet  ebrietatem  et  aliud 
peccatum  quod  ex  ebrietate  sequitur;  tamen  ebrietas  ratione  ignorantiae 
adjunctae  diminuit  sequens  peccatum;  et  forte  plus  quam  sit  gravitas 
ipsius  ebrietatis,  ut  dictum  est  (in  sol.  2).  Vel  potest  dici  quod  illud  ver- 
bum  inducitur  secundum  ordinationem  cujusdam  Pittaci  legislatoris  (1), 
qui  statuit  ebrios,  si  percusserint,  amplitis  puniendos,  non  ad  veniam  res- 
piciens  quam  ebrii  debent  magishabere,  sed  adutilitatem ;  quiaplures  in- 
juriantur  ebrii  quam  sobrii,  ut  patet  per  Philosophum  (Polit.  lib.  ii,  sub 
fin.}. 

QUiESTIO  LXXVII. 

DE    CAUSA   PECCATI    EX    PARTE    APPETITUS    SENSITIVI,    IN  OCTO  ARTICULOS 

DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  causa  peccati  ex  parte  appetitus  sensitivi,  utrijm 
passio  animae  sit  causa  peccati ;  et  circa  hoc  quaeruntur  oclo  :  1"  Ulrum  passio  appe- 
titus  sensitivi  possit  movere  vel  iucHnare  voiuntatem.  —  2°  Utriim  possit  superare 
rationem  conlra  ejus  scienliam.  —  3"  Utrum  peccatum  quod  ex  passione  provenit,  sit 
peccatum  ex  infirmitate.  — 4°  Utriim  haec  passio  quae  est  amor  sui,  sit  causa  omnis 
peccali.  — 5°  De  ilHs  tribus  causis  quae  ponuntC  (I.  Joan.  ii,  16)  :  Concupiscentia 
oculorurrif  concupiscentia  carnis,  et  superhia  viia.  —  6°  Utriim  passio  quaeestcausa 
peccali,  diminuat  ipsum.  —  7°  Utriim  totaliter  excuset.  —  8°  Utriim  peccatum  quod 
ex  passione  est,  possit  esse  mortale. 

ARTICULUSI.  —  UTRUM  voluntas  moveatur  a  passione  appetitus  sensitivi, 

De  his  etiam  snpra,  quaest.  IX,  art.  ^,  et  quaest.  X,  art.  3,  et  2  2,  qnaest.  CLVI,  art.  -I  corp.  ct  part.  III, 

quaesi.  XLVi,  art.  7  ad  -1,  et  De  ver.  quaest.  v,  art.  ^O  corp.  ct  qusest,  xxill,  art.  9  ad  5  et  6. 

Ad  primum  sic  proeeditur.  1.  Videtur  quod  voluntas  non  moveatur  4 
passione  appetitus  sensitivi.  Nulla  enim  potentia  passiva  movetur  nisi  h  sua 
objecto.  Voluntas  autem  est  potentia  passiva  et  activa  simul,  inquantum 
est  movens  et  mota,  sicut  Philosophus  dicit  (De  anima,  lib.  iii,  text.  54), 
universaliter  de  vi  appetitiva.  Climergo  objectum  voluntatis  non  sit  passio 
appetitCis  sensitivi,  sed  magis  bonum  rationis,  videtur  qu6d  passio  appe- 
titus  sensitivi  non  moveat  voluntatem. 

2.  Praeterea,  superior  motor  non  movetur  ab  inferiori,  sicut  anima  non 
movelur  a  corpore.  Sed  voluntas,  quae  est  appetitus  rationalis,  compara- 
tur  ad  appetitum  sensitivum,  sicut  motor  superior  ad  inferiorem;  dicit 
enim  Philosophus  (De  anima,  lib.  iii,  text.  57)  quod  «  appetitus  rationalis 
movetappetitum  sensitivum,  sicutin  corporibus  coelestibus  sphseramovet 

(^)  Pittflcus  fiiit  unus  ex  scptem  Grseciae  snpicntibus;  leges  condidit,  scd  non  politiam  ,  ut  ibi 
annotat  ipse  Pbilosoplius. 


QUtEST.  LXXVII,  ART.  I  ET  II.  261 

sphaeram.  »Ergovoluntasnonpolestmoveriapassioneappetitiissensitivi. 

3.  Praeterea,  nuUum  immateriale  potest  moveri  ab  aliquo  materiali.  Sed 
voluntas  est  poientia  quaedam  immaterialis  ;  non  enim  utitur  organo  cor- 
porali,  ciim  sit  in  ratione,  ut  dicitur  (De  anima,  lib.  iii,  text.  42) ;  appetitus 
autem  sensitivus  est  vis  materialis,  utpote  fundata  in  organo  corporali. 
Ergo  patio  appetitOs  sensitivi  non  potestmovereappetitum  intellectivum. 

Sed  coiitm  est  quod  dicitur  (Danielis  xiii,  56  :  Concupiscentia  subvertit 
€or  tuum{[). 

CONCLUSIO.  —  Passiones  appetitus  sensitivi  ipsam  voluntatera  (cum  immate- 
rialis  sit  potentia)  nonnisi  indirecte  (eam  videlicet  a  propria  functione  distrahendo, 
vel  rectum  rationis  judicium  impediendo)  voluntatem  trahere,  et  ad  malum  impel- 
lere  possunt. 

Respondeo  dicendum  qn6d  passio  appetitus  sensitivi  non  potest  directe 
trahere  aut  movere  voluntatem,  sed  indirecte  potest;  et  hoc  dupiiciter: 
uno  quidem  modo  secundum  quamdam  abstractionem ;  ciim  enim  omnes 
potentise  animae  in  una  essentia  animae  radicentur,  necesse  est  quod 
quando  una  potentia  intenditur  in  suo  actu,'  altera  in  suo  actu  remittatur, 
vel  etiam  totaliterin  suoactu  impediatur;  tum  quia  omnis  virtus  ad  plura 
dispersa  fit  minor,  unde  ^  contrario  quando  intenditur  circa  unum,  miniis 
potest  ad  alia  dispergi;  tum  quia  in  operibus  animae  requiritur  quaedam 
intentio,  quae  dum  vehementer  applicatur  ad  unum,  non  potest  alteri  ve- 
hementer  attendere.  Et  secundum  hunc  modum  per  quamdam  distractio- 
nem,  quando  motus  appetitus  sensitivi  fortificatur  secundiim  quamcumque 
passionem,  necesse  est  quod  remittatur  vel  totaliter  impediatur  motus 
proprius  appetitCis  rationalis,  qui  est  voluntas.  Alio  modo  ex  parte  objecti 
voluntatis,  quod  est  bonum  ratione  apprehensum.  Impeditur  enim  judi- 
cium  et  apprehensio  rationis  propter  vehementem  et  inordinatam  appre- 
hensionem  imaginatioins  et  judicium  virtutis  aestimativae ,  ut  patet  in 
amentibus.  Manifescum  est  autem  quod  passionem  appetitus  sensitivi  se- 
quitur  imaginationis  apprehensio  et  judicium  aestimativae,  sicut  etiam 
dispositionern  linguae  sequitur  judicium  gustus;  unde  videmus  qu6d  ho- 
mines  in  aliqua  passione  existentes  non  facile  imaginationem  avertunt  ab 
his  circa  quae  afficiuntur;  unde  per  consequens  judicium  rationis  plerum- 
que  sequitur  passionem  appetitus  sensitivi,  et  per  consequens  motus  vo- 
luntatis,  qui  natus  est  semper  sequi  judicium  rationis. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  per  passionem  appetitiis  sensitivi  fit 
ahqua  immutatio  circa  judicium  de  objecto  voluntatis,  sicut  dictum  est 
(in  corp.  art.),  quamvis  ipsa  passio  appetitus  sensitivi  non  sit  direct^  vo- 
luntalis  objectum. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  superius  non  movetur  ab  inferiori  directe 
ed  indirecte  quodammodo  moveri  potest :  sicut  dictum  est  (in  corp.  art.) 

Et  sii3|iliter  dicendum  est  ad  tertium. 
ARTICULUS  II.  —  UTRUM  ratio  possit  superari  a  passione  contra  suam 

SCIENTIAM   (2). 
De  his  etiara  De  malo,  quaest.  Iii,  art.  9. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  ratio  non  possit  superari 
passione  contra  suam  scientiam,  Fortius  enim  non  vincitur  a  debiliori. 
d  scientia  propter  suam.  certitudinem  est  fortissimum  eorum  quae  in 

[i)  Dicit  quoque  et  in  eodem  sensu  Jacoh.  i  :  (2)  Sensns  iliins  quajslionis  est  fieri  nepossit, 

lnusqui$que  tenlatur  d  concupiseenlia  siia  „t  quofl  qui^piain  novit  esse  illicitum,  passione 

Jtslraclus  el  illectus  :  deinde  concupisceniio  vidus  agal ,  slante  illa  nolitiS. 
|/m    concupiscit ,    parit   pecculurn. 


262  QU^ST.  LXXVII,  ART.  U. 

nobis  sunt.  Ergo  non  potest  superari  a  passione,  quae  est  debilis  (1),  et 
cito  transiens. 

2.  Praeterea,  voluntas  non  est  nisi  boni  vel  apparentis  boni.  Sed  cum 
passio  trahit  voluntatem  in  id  quod  est  vere  bonum,  non  inclinat  rationem 
contra  scientiam;  ciim  autem  trahit  eam  in  id  quod  est  apparens  bonura, 
et  non  existens ,  trahit  eam  in  id  quod  rationi  videtur.  Uoc  autem  est  in 
scientia  rationis  quod  ei  videtur.  Ergo  passio  nunquam  inclinat  rationem 
contrasuam  scieniiam. 

3.  Praeterea,  si  dicatur  quod  trahit  rationem  scientem  aliquid  in  univer- 
sali,  ut  contrarium  judicet  in  particulari,  contra.  Universalis  et  particularis 
propositio  si  opponantur,  opponuntur  secundtim  contradictionem,  sicut: 
«  Omnis  homo,  et  non  omnis  homo.  »  Sed  duae  opiniones,  quaj  sunt  con- 
tradictoriai,  sunt  contrariae,  ut  dicitur  (Periherm.  lib.  ii,  cap.  ult.).  Si  igitur 
aliquis  sciens  aliquid  in  universali,  judicaret  oppositum  in  singulari,  se- 
queretur  quod  haberet  simul  contrarias  opiniones,  quod  est  impossibile. 

4.  Praeterea,  quicumquc  scit  universaie,  scit  etiam  particulare,  quod 
novit  sub  universali  contineri',  sicutqui  scit  omnem  muiam  esse  sterilem, 
scit  lioc  animal  esse  sterile,  dummodo  ipsum  sciat  esse  mulam,  ut  patet 
per  id  quod  dicitur  (Posteriorum  lib.  i,  text.  2).  Sed  ille  qui  scit  ahquid  in 
universali,  puta  nullam  fornicationem  esse  faciendam,  scit  hoc  particulare 
sub  universali  contineri,  puta  hunc  actum  esse  fornicarium  (2).  Ergo  vide- 
tur  quod  etiam  in  particulari  sciat. 

5.  Praeterea,  «  ea  quajsunt  invoce,  sunt  signa  intellectus  animae, »  secun- 
dtim  Philosoplium  (in  princ.  lib.  i  Periherm.).  Sed  homo  in  passione  exis- 
tens  frequenter  confitetur  id  quod  eligit  esse  malum  etiam  in  particulari. 
Ergo  etiam  in  particulari  habet  scicntiam.  Sic  igitur  videtur  quod  passio- 
nes  non  possint  trahere  rationem  contra  scientiam  universalem ;  quia  non 
potest  esse  quod  habeat  scientiam  universalem ,  et  aes^imet  oppositum  in 
particulari. 

Sed  contra  est  quod  dicit  Apostolus  (Roman.  vii,  23)  :  f^ideo  aliam  legem 
in  membris  meis  repugnantem  legi  mentis  mese ,  et  captivantem  me  in  lege 
peccati.  Lex  autem  quae  est  in  membris,  est  concupiscentia ;  de  qua  supra 
locutus  fiierat.  Ctim  igitur  concupiscentia  sii  passio  queeaam,  videiurqu6d 
passio  trahat  rationem  eliam  contra  lioc  quod  scit. 

CONGLUSIO.— Possunt  sfepe  numeropassionesappetitus  sensitivi  ralionem  etejus 
universalem  scientiam  impedire :  vel  per  fnodum  distractionis,  vel  ad  contrarium 
impellendo,  vel  aliquam  corporalem  transmutationem  causando,  ex  qua  vel  tota- 
liter  impedialur,  vel  ex  parte  saltem  hgetur  rationis  usus. 

Respondeo  dicendum  quod  opinio  Socratis  fuit ,  ut  Philosophus  dicit 
(Ethic.  lib.  vii,  cap.  2,  in  princ),  quod  scientia  nunquam  posset  superari 
k  passione;  unde  ponebat  omnes  virtutes  esse  scientias,  et  omnia  peccata 
esse  ignorantias.  In  quo  quidem  aliqualiter  recte  sapiebat;  quia  c^m  vo- 
luntas  sit  boni  vel  apparentis  boni,  nunquam  voluntas  in  malum  movetur, 
nisi  id  quod  non  est  bonum,  aliqualiter  rationi  bonum  appareat;  et  prop- 
ter  hoc  voiuntas  nunquam  in  makim  tenderet,  nisi  cum  aliqua  ignorantia,  ' 
vel  errore  rationis  (3).  Unde  dicitur  (Prov.  xiv,  22) :  Errant  quioperantur 
malum.  Sed  quia  experimento  patet  quod  multi  agunt  contra  ea  quorum 


[\)  iNicolai,  inobHis. 

(2)  Ita  coiltl,  et  exemplaomnia.  Theologi  siip- 
plendum  censeiit  :  Jlunc  aclum  non  esse  fa- 
eiendum. 

(5)  Hinc  declarat  B.  Thoinas  (qiiaist.  LXXVlll, 
art.  <!  ad  I)  aiiquam  esse  ignorantiam,  nou  taa- 


ium  in  his  qiii  peccant  vx  ignorantia,  i>cd  Ciiam 
in  illisqui  pcccant  liim  ex  passione,  lum  ex  ma- 
litia  (Cf.  quffist.  LXXVi,  art.  4ad  I ;  qusest.  LVIII, 
art.  2,  et  2  2,  quasst.  xxxv,  art.  2,  el  qua-st.  Ll, 
art.  5ad2). 


QU.EST.  LXXVII,  ART.  II.  263 

scientiam  habent,  et  auctoritate  divina  confirmatur,  secundum  illud 
(Luc.  XII,  47)  :  Servus  qui  cognovit  voluntatem  domini  sui,  et  non  fecit, 
plagis  vapulabit  multis ;  et  (Jacobi  lY,  17)  dicilur  :  Scienti  bonum  facere,  et 
non  facienti,  peccatum  est  illi,  non  simpliciter  verum  dixit ;  sed  oportet 
distinguere,  ut  Philosophus  tradit  (Ethic.  lib.  yii,  cap.  3).  Cum  enim  ad 
recte  agendum  homo  dirigalur  duplici  scientia,  scilicetuniversali  etparti- 
culari,  utriusque  defectus  sufficit  ad  hoc  qu6d  impediatur  rectitudo  vo- 
lunlatis  et  operis,  ut  supra  dictum  est(qu3est.LXXVi,art.  1).  Contingit  ergo 
qu6d  aliquis  habeat  scientiam  in  universali,  puta  nuilam  fornicationem 
esse  faciendam,  sed  tamen  non  cognoscat  in  particulari  hunc  actum,  qui 
est  fornicatio,  non  esse  faciendum;  et  hoc  sufficit  ad  hoc  quod  voluntas 
non  sequatur  iiniversalem  scientiam  rationis.  Et  iterum  considerandum 
est  quod  nihil  prohibet  aliquid  sciriin  habitu,  quod  tamen  actu  non  consi- 
deratur.  Potest  igitur  contingere  quod  ahquis  etiam  rectam  scientiam  ha- 
beatin  singulari,  et  non  soliim  in  universali,  sed  tamen  in  actu  non  con- 
sideret ;  et  tunc  non  videtur  difficile  quod  prseter  id  quod  actu  non  consi- 
derat  homo  agat.  Quod  autem  homo  non-  consideret  in  particulari  id 
quod  habitualiler  scit,  quandoque  quidem  contingit  ex  solo  defectu  in- 
tentionis;  puta  cum  homo  sciens  geometriam,  non  intendit  ad  conside- 
randum  geometriae  conclusiones,  quas  statim  in  promptu  habet  conside- 
rare;  quandoque  autem  homo  non  considerat  id  quod  habet  in  habitu, 
propter  aliquod  impedimentum  superveniens,  puta  propter  aliquam  occu- 
pationem  exteriorem,  vel  propier  aliquam  infirmitatem  corporalem ;  et  hoc 
modo  ille  qui  est  in  passione  constitutus,  non  considerat  in  particulari  id 
qpiod  scit  in  universali,  inquantum  passio  impedit  talem  considerationem. 
Impedit  autem  tripliciter  :  primo  quidem  per  quamdam  distractionem,  si- 
cut  supra  expositum  est  (art.  praec);  secund6  per  contrarietatem ,  quia 
plerumque  passio  inclinat  ad  contrarium  hujus  quod  scientia  universalis 
habet;  tertio  per  quamdam  immutationem  corporalem,  ex  qua  ratio  quo- 
dammodo  ligatur,  ne  libere  in  actum  exeat ;  sicut  etiam  somnus  vel  ebrie- 
tas,  quadam  corporali  transmutatione  facta,  ligat  usum  rationis.  Et  qu6d 
hoc  contingat  in  passionibus,  patet  ex  hoc  qu6d  aliquando,  ctim  passio- 
nes  multiim  intenduntur,  homo  amittit  totaliter  usum  rationis  (I) ;  multi 
enim  propter  abundantiam  amoiis  et  ira^  sunt  in  insaniam  conversi.  Et 
per  hunc  modum  passio  trahit  ratlonem  ad  judicandum  in  particulari 
contra  scientiam  quam  habet  in  universali. 

Ad  pri-nium  ergo  dicendum,  quod  scientia  universalis,  quae  est  certis- 
sima,  non  habet  principalitatem  in  operatione ,  sed  magis  scientia  parti- 
cularis,  eo  quod  operationes  sunt  circa  singularia;  unde  non  est  mirum  si 
in  operabilibus  passio  agit  contra  scientiam  universalem,  absente  conside- 
ratioue  in  particulari. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  hoc  ipsum  qu6d  rationi  videatur  in  parti- 
culari  aliquid  bonum,  quod  non  estbonum,  contingit  ex  aliqua  passione; 
et  taraen  hoc  particulare  judicium  est  contra  universalem  scientiam 
rationis. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  non  posset  contingere  qu6d  aliquis  haberet 
simul  in  actu  scientiam  aut  opinionem  veram  de  universali  afflrmativo, 
et  opinionem  falsam  de  particulari  negativo,  aut  econverso;  sed  bene  po- 
test  coniingere  quod  aliquis  habeat  veram  scientiam  habitualiter  deuni- 
versali  affirmativo,  et  falsam  opinionem  in  actu  de  particulari  negativo: 
actus  enim  directe  non  contrariatur  habitui,  sed  actui. 

!)  interdum  vero  sic  ut  quamvis  non  totaliter  amittatur,  minus  tamen  sit  liber. 


264  QUiEST.  LXXVII,  ART.  II  ET  III. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  ille  qui  habet  scientiam  in  universali, 
propter  passionem  impeditur  ne  possit  sub  illa  universali  sumere,  et  ad 
conclusionem  pervenire;  sed  assumit  sub  alia  universali,  quam  suggerit 
inclinatio  passionis,  et  sub  ea  concludit.  Unde  Ptiilosopiius  dicit  (Etliic. 
lib.  VII,  cap.  3),  quod  syliogismus  incontinentis  iiabet  quatuor  propositio- 
nes,  duas  particulares  et  duas  universales :  quarum  una  est  rationis,  puta 
nullam  fornicationem  essecommittendam;  alia  est  passionis,  puta  delec- 
tationem  esse  sectandam.  Passio  igitur  ligat  rationem,  ne  assumat  et  con- 
cludat  sub  prima;  unde  ea  durante  assumit  et  concludit  sub  secunda. 

Ad  quintum  dicendum,  quod,  sicut  ebrius  quandoque  proferre  potest 
verba  significantia  profundas  sententias,  quas  tamen  mente  dijudicare  non 
potest,  ebrietate  prohibente;  ita  in  passione  existens  etsi  ore  proferathoc 
non  esse  faciendum,  tamen  interius  hoc  animo  sentit  quod  sit  faciendum, 
T4t  dicitur  (Ethic  lib.  vii,  cap.  3,  a  med.). 
ARTICULUS  III.  —  rjTRUM   peccatum  quod   est  ex  passione  ,  debeat  dici 

EX   INFIRMITATE  (i). 
De  his  etiam  infra,  quaest,  LXXXV,  art.  5  ad  4,  et  Seiit.  II,  dist.  22,  qusest.  II,  art.  2  ad  5,  et  in  Exp. 
litt.  fin.  et  IV,  dist.  i9,  queest.  i.  art.  5,  qusst.  II  ad  2,  et  De  malo,  quaest.  III,  art.  8  ad  5,  el  art.  9, 
^O,  \\  et  ^2  corp.  et  Psal.  ix,  corp.  5. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  peccatum  quod  est  ex  pas- 
sione,  non  debeat  dici  ex  infirmitate.  Passio  enim  est  quidam  vehemens 
motus  appetitus  sensitivi,  ut  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.).  Vehementia 
autem  motCis  magis  attestatur  fortitudini  quam  inftrmitati.  Ergo  peccatum 
quod  est  ex  passione,  non  debet  dici  ex  infirmitate. 

2.  Praeterea,  infirmitas  hominis  maxime  attenditur  secundum  illud  quod 
est  in  eo  fragilius.  Hoc  autem  est  caro;  unde  dicitur  (Psal.  lxxvii,  39) :  Re- 
cordatus  est  quia  caro  sunt.  Ergo  magis  debet  dici  peccatum  ex  infirmitate 
quod  est  ex  aliquo  corporis  defectu,  quam  quod  est  ex  animse  passione. 

3.  Praeterea,  ad  ea  non  videtur  homo  esse  infirmus  quae  ejus  voluntati 
subduntur.  Sed  facere  vel  non  facere  ea  ad  quae  passio  inclinat ,  hominis 
voluntati  subditur,  secundum  illud  (Genes.  iv,  7)  :  Subter  te  erit  appetitus 
tuus,  et  tu  dominaberis  iilius.  Ergo  peccatum  quod  est  ex  passione,  non 
est  ex  infirmitate. 

Sed  contra  est  quod  TuUius  (De  TuscuL  qusest.  lib.  iv,  ante  med.  et 
deinc.)  passiones  animae  aegritudines  vocat.  ^gritudines  autem  alio  no- 
mine  infirmitates  dicuntur.  Ergo  peccatum  quod  est  expassione,  debet  dici 
ex  infirmitate. 

GONCLUSIO.  —  Gum  passiones  siat  quaedam  animae  eegritudines  rationis  regu- 
lam  impedientes;  quaecumque  peccata  ex  passione  procedunt  quasi  exiUius  infirmi- 
tate  procedere  dicuntur. 

Respondeo  dicendum  quod  causa  peccati  propria  est  ex  parte  animae, 
in  qua  principaliter  est  peccatum.  Potest  autem  dici  infirmitas  in  anima 
ad  similitudinem  infirmitatis  corporis.  Dicitur  autem  corpus  hominis  esse 
infirmum,  quando  debilitatur  vel  impeditur  in  executione  proprige  opera- 
lionis  propter  aliquam  inordinationem  partium  corporis,  ita  scilicet  quod 
humores  et  membra  hominis  non  subdantur  virtuti  regitivae  et  motiva? 
corporis ;  unde  et  membrum  dicitur  esse  infirmum,  quando  non  potest 
perficere  operationem  membri  sani,  sicut  oculus,  quando  non  potest  clard 
videre,  utdicit  Philosophus  (De  historiis  animalium,  lib.  x,  cap.  1,  circa 
princ).  Unde  et  infirmitas  animae  dicitur,  quando  impeditur  anima  in  pro- 
pria  operatione  propter  inordinatiooem  partium  ipsius.  Sicut  autem  par- 

[\)  Apostolus  dicit  (Rom.  V)  :  Debemus  nos  firmiores  imbeciliitatem  infirmorun'  suslinere. 


QLVEST.  LXXVII,  ART.  IH  ET  IV.  26o 

tes  corporis  dicuntur  esse  inordinatae,  quando  non  sequuntur  ordinem  na- 
turae,  ita  et  partesanimsedicuntLiresseinordinatse,  quando  non  subduntur 
ordini  rationis ;  ralio  enim  est  vis  regitiva  partium  animae.  Sic ergo  quando 
extra  ordinem  rationis  vis  concupiscibilis  aut  irascibilis  aliqua  passione 
afficitur,  et  per  hoc  impedimentum  praistatur  modo  prsedicto  debitse  ac- 
tioni  liominis,  dicilur  peccatum  esse  ex  infirmitate.  Unde  et  Philosophus 
(Ethic.  lib.  VII,  cap.  8,  circa  princ.)  comparat  incontinentem  epileptico, 
cujus  partes  moventur  in  contrarium  ejus  quodipse  disponit. 

Ad  pnmum  ergo  dicendum,  qu6d,  sicut  quanto  fuerit  motus  fortior  in 
corpore  praeter  ordinem  naturae,  tant6  est  major  infirmitas  ;  ita  quanto  fue- 
rit  motus  fortior  passionis  prseter  ordinem  rationis,  tant6  est  majorinfir- 
mitas  animae. 

Ad  sccundum  dicendum  qu6d  peccatum  principaliter  consistit  in  actu 
voluntatis,  qui  non  impeditur  per  corporis  infirmitatem  ;  potest  enim  qui 
est  corpore  infirmus  promptam.habere  voluntatem  adaliquid  faciendum  ; 
impeditur  autem  per  passionem,  ut  supra  dictum  est  (art.  1  hujus  qutsst.). 
Unde  cum  dicitur  peccatum  esse  ex  infirmitate,  magis  est  referendum  ad 
infirmitatem  animae  quam  ad  infirmitatem  corporis.  Dicitur  tamen  etiam 
ipsa  infirmitas  animse  infirmitas  carnis,  inquantum  ex  conditione  carnis 
passiones  animae  insurgunt  in  nobis,  eo  qu6d  appetitus  sensitivus  est 
virtus  utens  organo  corporali. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  in  potestate  quidem  voluntatis  est  assen- 
tire  vel  non  assentire  his  in  quse  passio  inclinat,  et  pro  tanto  dicitur 
noster  appetitus  sub  nobis  esse  ;  sed  tamen  iste  assensus  vel  dissensus 
voluntatis  impeditur  per  passionem  modo  prsedicto  (in  corp.  art.  et  art. 
1  hujus  qusest.). 

^ltTICULUS    IV.  —  UTRUM  AMOR  SUI  SIT  PRINCIPIUM  OMNIS  PECCATI  (1). 
De  his  etiara  infra,  art.  5  corp.  et  quEest.  lxxxiv.  art.  2  ad  3,  et  22,  qusest.  xxv,  art.  7  ad  1,    et 
qusest.  cLiii,  art.  5  ad  5,  et  Sent.  ii,  dist.  42,  quagst.  i,  art.  1   corp.,  et   De  malo,  qusest.  vin, 
art.  1  ad  19. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videturqu6d  amorsuinon  sitprincipium 
omnis  peccati.  Id  enim  quod  est  secundum  se  bonum  et  debitum,  non  est 
3ropria  causa  peccati.  Se  amor  sui  est  secundum  se  bonum  et  debitum  : 
inde  preecipitur  homini  ut,;diligat  proximum  sicut  seipsum  (Lev.  xix). 
Ergo  amor  sui  non  potest  esse  piopria  causa  peccati. 

2.  Praeterea,  Apostolus  dicit  (Rom.  vii,  8)  :  Occasione  acceptd  peccatum 
per  mandatum  operatum  est  in  me  omnem  concupiscentiam ;  ubi  Glossa  ord. 

[ex  lib.  De  spiritu  et  liU.  cap.  4)  dicit  qu6d  «  bona  est  lex,  quae  dum  con- 
cupiscentiam  prohibet,  omne  maium  prohibet  »,  quoddicitur  propterhoc 
quia  concupiscentiaest  causa  omnis  peccati.  Sed  concupiscentia  est  alia 
passio  ab  amore,  ut  supra  habitum  est  (queest.  iii,  art.  2.  et  quiiest.  xxiii, 
art.  4).  Ergo  amor  sui  non  est  causaomnis  peccati. 

3.  Praeterea,  Augustinus  super  illud  (PsaL  lxxix)  :  Incensa  igni,  ef  suf- 
fossa,  dicitqu6d  «  omne  peccatum  est  ex  amore  male  inflaramante,  vel 
ex  timore  male  humiliante  ».  Non  ergo  solus  amor  sui  est  causapeccati. 

4.  Praeterea,  sicul  homo  peccat  quandoque  propter  inordinatum  sui 
amorem,  ila  etiam  interdum  peccatpropter  inordinatumamorem  proximi. 
Ergo  amor  sui  non  est  causa  omnis  peccati. 

Sed  co?itra  est  quod  Augustinus  dicit  (De  civ.  Dei,  lib.  xiv,  cap.  28,  in 

(1)  Araorera  sui,  ut  omnium  pcccatorum  cau-  superbi,  blasphemi,  parentibus  non  obedien- 
ara,  indicat  his  verbis  Apostolus  (Rom.  viii)  :  tes,  ingrati,  scelesti,  jine  affectione,  sine  pacet 
Trant  homines  seipsos   amantes,  cupidi)  elati,       criminatores,  etc. 


266  QU/EST.  LXXVII,  ART.  IV  ET  V. 

princ.  et  in  Psal.  lxiv,  a  princ),  qu5ci  «amor  sui  usque  ad  contemptum 
Dei  facit  civitatem  Babylonis.»  Sed  per  quodlibet  peccatum  pertinet  iiomo 
ad  civitatem  Babylonis.  Ergo  amor  sui  est  causa  omnis  peccati. 

CONCLUSIO.  —  Cum  omne  peccatumex.  inordinato  appelitu  alicujus  boni  prove- 
niat,  inordiuatusetiam  sui  amor,  quL  appetitum  illum  in  se  includit,  causa  est  et 
inilium  omnis  peccati. 

Respondeo  dicendura  quod,  sicutsupra  dictum  est  (quaest.  lxxv,  art.  1), 
propria  et  per  se  causa  peccati  accipienda  est  ex  parte  conversionis  ad  com- 
mutabile  bonum;  ex  qua  quidem  parte  omnis  actus  peccati  procedil  ex 
aliquo  inordinato  appetitu  alicujus  temporalis  boni.  Quod  autem  aliquis 
appetat  inordinate  aliquod  temporale  bonum,  procedit  ex  hoc  qu6d  inor- 
dinate  amat  se  ipsum;  hoc  enim  est  amare  aliquem,  velle  ei  bonum.  Unde 
manifestum  est  quod  inordinatus  amor  sui  estcausa  omnis  peccati  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  amor  sui  ordinatus  est  debitus  et  na- 
turalis,  ita  scilicet  quod  veht  sibi  bonum  quod  congruit;  sed  amor  sui 
inordinatus  qui  perducit  ad  contemptum  Dei,  ponitur  esse  causa  peccati, 
secundum  Auguslinum  (loc.  cit.  in  arg.5erf  cont.), 

Ad  secundum  dicendum,  quod  concupiscentia  (|ua  aliquis  appetit  sibi  bo- 
num,  reducitur  ad  amorem  sui  sicut  ad  causam,  ut  jam  dictum  est  (in  corp.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  aliquis  dicitur  amare  et  illud  bonum  quod 
optat  sibi,  et  se,  cui  bonum  optat.  Amor  igitur,  secundum  qu6d  dicitur 
ejus  esse  quod  optatur,  puta  quod  aliquis  dicitur  amare  vinum  vel  pecu- 
niam,  respicit  [%}  pro  causa  timorem,  qui  pertinet  ad  fugam  mali;  omne 
enim  peccatum  provenit  vel  ex  inordinato  appetitu  alicujus  boni,  vel  ex 
inordinata  fuga  aiicujusmali.  Sed  utrumque  liorum  reducitur  adamorem 
8ui;  propter  hoc  enim  homo  vel  appetit  bona,  vel  fugit  mala,  quia  amat 

seipsum. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  amicus  est  quasi  alter  ipse  (Ethic.  lib.  ix, 
cap.  4);  etideo  quod  peccatur  propter  amorem  amici,  videturpropteramo- 
rem  sui  peccari. 
ARTICULLS  V.  —  utrum  convenienter  ponantur  caus^e  peccatorum  goncu- 

PISCENTIA   CARNIS,    CONCUPISCENTIA    OCULORUM   ET   SUPERBIA   VI  1^(3). 
De  his  etiam  intra,  quajst.  cvni,  art.  5  ad  4,  et  S«,'nt.  ii,  dist.  52,  qujBst.  II.  art.  \,  et  De  malo, 

quffist.  VHI,  art.  4  ad  2  . 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  inconvenienter  ponantur 
causse  peccatorum  esse  concupiscentia  carnis^  concupiscentia  oculorum,  et 
superbia  vitXj  quia,  secundum  Apostolum  (l.  Timoth.  ult.  10),  radix  om- 
nium  malorum  est  cupiditas,  Sed  superbia  vitse  sub  cupiditate  non  contine- 
tur.  Ergo  non  debet  poni  inter  causas  peccatorum. 

2.  Prseterea,  concupiscentia  carnis  maxime  ex  visione  oculorum  excita- 
tur,  secundum  illud  (Dan.  xiii,  S6)  :  Species  decepit  te.  Ergo  non  debet  di- 
vidi  concupiscentia  oculorum  contra  concupiscentiam  carnis. 

3.  Prcfiterea,concupiscentiaestdelectabilis  appetitus,  ut  supra  habitum 
esi  (qucest.  xxx,  art.  2j.  Delectationes  autem  contingunt  non  solum  secun- 
dum  visum,  sed  etiam  secundum  alios  sensus.  Ergo  deberet  etiam  poui 
«  concupisceniia  auditus,  »  et  aliorum  sensuum. 

\,  Praiterea,  sicuthomo  inducitur  ad  peccandum  exinordinataconcupis- 
centia  boni,  ita  etiam  ex  inordinata  fuga  mali,  ut  dictum  est  (art.  pi-sec. 

(1)  Amor  ille  est  inordinatusamor  suiin  ge-  (5)  In  hoc  articulo  docct  S.  Doctor  con\i- 
nere,  romideclens  tum  scnsilivum,  qtiipst  ]iassio,  nienter  poni  has  peccatoniiM  causas.  contnpis- 
tum  ralionalom  qni  est  simplex  motus  voluotalis.  cenliam  carnis,   concupisconliam   ocjlorum   6(         ll 

(2)  Al.    recipil.  supfrhiam  vil«,  ex  lexlu  1.  Joan   II. 


OTTfST.  LXXMI,  ART.  V.  507 

ad  3).  Sed  nlhil  hic  enimieiatiir  portinens  ad  fugam  mali.  Ergo  insufficieu- 
tcr  causte  peccatorum  tangunlur. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (I.  Joan.  n,  46)  :  Omne  quod  est  in  mundo, 
avt  est  conrnpiscentia  carnis,  aid  concupiscentia  oculorumj  aiit  sifperbia 
vitx.  In  mundoaulem  dicituraliquid  esse  propter  peccatum ;  unde  et  ibi- 
dem  dicitur  quod  totus  mundus  in  maligno  positus  est.  Ergo  praedicta  tria 
sunt  causai  peccatorum. 

CONXLUSiO.  —  ()\\yim.  liiplex  sit  inordinalus  appelitus  boni,  qui  causa  est  ouHiis 
peccati,  tres  etiam  esse  peccatorum  causas,  concupiscentiam  carnis,  concupiscenliam 
oculorum,et  suf^orbiam  vitie,  fatendum  esl. 

.  Respondeo  dicendum  quod,  sicut  jam  dictum  est  (art.  praec),  inordina- 
tns  amorsui  estcausa  omnis  peccati.  In  amore  autem  sui  includitur  inor- 
dinatusappetitus  boni;  unusquisque  enim  appetit  bonum  ei  quem  amat. 
Unde  manifestum  cst  quod  inordinatus  appetitus  boni  est  causa  omnis  pec- 
cati.  Bonum  autem  dupliciler  est  objectum  sensibilis  appetitus,  in  quo  sunt 
animse  passiones,  quae  suntcausa  peccati :  uno  modo  absolute,  secundum 
quod  est  objectum  concupiscibilis;  alio  modosub  ratione  ardui,  prout  esl 
objectum  irascibilis,  ut  supra  dictum  est  (qusest.  xxni,  art.  1).  Est  autem 
duplex  concupiscentia,  sicutsupra  habitijm  est  (qudest.  xxx,  art.  3) :  una 
quidem  naturalis,  quae  est  eorum  quibus  natura  corporis  sustentatur,  sive 
quanttim  ad  conservationem  individui,  sicut  cibus  et  potus,  et  alia  hujus- 
modi,  sive  quantum  ad  conservationem  speciei,  sicut  in  venereis;  et  bo- 
rum  inordinatus  appetitus  dicitur  concupiscentia  carnis.  Alia  est  concu- 
piscentia  animalis,  eorum  scilicet  quae  per  sensum  carnis  sustentationem 
autdelectationem  non  afferunl,  sed  suntdelectabilia  secundum  apprehen- 
sionem  imaginationis,  aut  alicujus  hujusmodi  acceptionis  (1),  sicut  sunt 
pecunia,  ornatus  vestium,  et  alia  Imjusmodi;  ethaecquidem  animaliscon- 
cupiscentia  vocatur  concupiscentia  oculorum  ;  sive  inteiligatur  concupis- 
centia  oculorum,  id  est,  ipsius  visionis,  quae  fit  per  oculos,  ut  referatur  ad 
curiositatem,  secundum  quod  Augustinus  exppnit  (Conf.  lib.  x,  cap.  35, 
parum  a  princ),  sive  referatur  ad  concupiscentiam  rerum,  quse  exterius 
ocuiis  proponuntur,  ut  referatur  ad  cupiditaiem,  secundiim  qu6d  ab  aliis 
exponitur.  Appetitus  autem  inordinatus  boni  ardui  pertinet  ad  superbiam 
vitse;  nam  superbiaestappetitus  inordinatus  excellentise,  utinferiusdice- 
tur  (quaest.  lxxxiv,  art.  2,  et  2  2,  quaest.  clxh,  art.  1).  Et  sic  patet  qu6d  ad 
ista  tria  reduci  possunt  omnes  passiones  quae  sunt  car.sa  peccati :  nam  ad 
duo  prima  reducuntur  omnes  passiones  concupiscibilis;  ad  tertiumautem 
omnes  passiones  irascibilis ;  quod  ideo  non  dividitur  in  duo,  quia  omnes 
passiones  irascibilis  (2)  conformantur  concupiscentiae  animali  (3). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  secundtim  quod  cupiditas  importat 
universaliter  appetitum  cujuslibet  boni,  sic  etiam  superbia  vitae  contine- 
tur  sub  cupiditate.  Quomodo  autem  cupiditas,  secundum  qu6d  est  spe- 
ciale  vitium,  quodavaritia  nominaiur,  sit  radix  omnium  peccatorum,  infra 
dicetur  (quaest.  lxxxiv,  art  1). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  concnpiscentia  oculorum  non  dicitur  hic 
concupiscentia  omnium  rerum  quae  videri  oculis  possunt,  sed  solum  earum 
in  quibiis  non  quaeritur  delectatio  carnis  quae  est  secundum  tactum,  sed 
solum  delectatio  oculi,  id  est  cujuscumque  apprehensivae  virtutis. 

'A)  Ita  Mss.  et  exempla  plurima.  Al.,  accep-  (5   Per  haec  tria  qnse  hic  S.  Doctor  recenset, 

tationi$.  inteiligi  possunt  intemperantia,  avaritia  et  su- 

.2   Ita  cum  codd.  Alcan.  et  Camcr.  Nicolai.  perbia. 
F.dit.  Rom.  et  Patav.  addunt  hic  naturaliter. 


268  QU^ST.  LXXVII,  ART.  V  ET  VI. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  sensus  visus  est  excellenlior  inter  omnes 
alios  sensus,  et  ad  plura  se  extendens,  ut  dicitur  (Metaph.  lib.  i,  in  princ), 
et  ideo  nomen  ejus  transfertur  adomnes  alios  sensus,  et  etiam  ad  omnes 
interiores  apprehensiones,  ut  Augustinus  dicit  in  libro  De  verbis  Domini 
(serm.  133,  a  med.). 

Ad  quartum  dicendum,  quod  fuga  mali  causatur  ex  appetitu  boni,  ut  su- 

pra  dictum  est  (quaest.  xxv,  art.  2,  (^t  qusest.  xxix,  art.  2) ;  et  ideo  ponuntur 

solum  passiones  inclinantes  ad  bonum  tanquam  causae  earum  quai  faciunt 

inordinate  fiigam  mali. 

ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  peccatum  allevietur  propter  passionem. 

De  his  etiam  supra,  quaest.  xxiii,  art.  3  ad  3,  et  quaest.  XLvn,  art.  2  corp.  et  De  ver.  quaest.  XXVI, 

art.  7,  et  be  nialo,  quaest.  lll ,  art.  W. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  non  allevietur 
propter  passionem.  Augmentum  enim  causae  auget  effectum  :  si  enim  cali- 
dum  dissoivit,  magis  calidum  magis  dissolvit.  Sed  passio  est  causa  peccati, 
ut  habitum  est(art.  praec).  Ergo  quant6  est  intensior  passio,  tanto  majus 
est  peccatum.  Passio  igitur  non  minuit  peccatum,  sed  auget. 

2.  Pra3terea,  sicut  se  habet  passio  bona  ad  meritum,  ita  se  habet  mala 
passio  ad  peccatum.  Sed  bona  passio  auget  meritum;  tanto  enim  aliquis 
magis  videtur  mereri,  quanto  ex  majori  misericordia  pauperi  subvenit. 
Ergo  etiam  mala  passio  magis  aggravat  peccatum  quam  alleviet. 

3.  Praeterea,  quanto  intensiori  voluntate  aliquis  facit  peccatum,  tanto 
gravius  videtur  peccare.  Sed  passio  impellens  voluntatem  facit  eam  vehe- 
mentitis  ferri  in  accum  peccati.  Ergo  passio  aggravat  peccatum. 

Sed  confra,  passio  ipsa  concupiscentiae  vocatur  tentatio  carnis.  Sed 
quant6  aliquis  majori  tentatione  prosternitur,  tanto  mintispeccat,  utpatet 
per  Augustinum  (De  civ.  Dei,  lib.  xiv,  cap.  d2,  in  fin.). 

GONCLUSIO.  —  Passiones  antegressae  actum  peccati,  quo  sunt  vehementiores,  eo 
magis  peccalum  diminuunt :  contrario  subsequentes  eoaugent  magis,  quo  sunt  vehe- 
mentiores. 

Respondeo  dicendum  quod  peccatum  essentialiter  consistit  in  actu  li- 
beri  arbitrii,  quod  est  facultas  voluntatis  et  rationis.  Passio  autem  est  mo- 
tus  appetitus  sensitivi.  Appetitus  autem  sensitivus  potest  se  habere  ad  li- 
berum  arbitrium  et  antecedenter  et  consequenter.  Antecedenter  quidem, 
secundum  qu6d  passio  appetitus  sensitivi  trahit  vel  inclinat  rationem  vel 
voluntatem,  ut  ^upra  dictum  est  (art.  1  et  2  hujus  quaest.  et  quaest.  x, 
art.  3).  Consequenter  autem,  secundum  qu6d  motus  superiorum  virium, 
si  sint  vehementes,  redundant  in  inferiores.  Non  enim  potest  voluntas  in- 
tense  moveri  in  aliquid,  quin  excitetur  aliqua  passio  in  appetitu  sensitivo. 
Si  igituraccipitur  passio  secundum  qu6d  praecedit  actum  peccati,  sic  ne- 
cesse  est  quod  diminuat  peccatum.  Actus  enim  intantum  est  peccatum, 
inquantum  est  vohintarius,  et  in  nobis  (i)  existens.  Esse  autem  aliquidin 
nobis  dicitur  per  rationem  et  per  voluntatem.  Unde  quanto  (2;  ratio  et  vo- 
luntas  ex  se  aliquid  agunt,  non  ex  impulsu  passionis,  magis  est  volunta- 
rium  et  in  nobis  existens;  et  secundiim  hoc  passio  minuit  peccatum,  in- 
quantum  minuit  voluntarium.  Passio.  autem  consequens  non  diminuit 
peccatum,  sed  magis  auget  (3),  vel  potius  est  signum  magnitudinis  ejus, 
inquantum  scilicet  demonstrat  intensionem  voluntatis  ad  actum  peccati. 

H)  In  nohis,  id  est,  In  potestate  nostra  vel  in  (5)  Ut  oum   aliquis  cupiens  tJe  suo   iniinico 

arbitrio  nostro  aJ  afcndum  vel  non  agondum.   •  nlcisci*,  sponte  assumit  irara,  ut  laato  veliemen- 

(2)  Ita  cuin  Mss.  edit.  Rom.  et  Patav  Nicolai  tius  agat. 
cura  Theologis,  qunndo. 


QU.^ST.  LXXVIT,  ART.  VI  ET  VII.  269 

Et  sic  verum  est  quod  quanlo  aliquis  majori  libidine  vel  concupiscentia 
peccat,  tantomagis  peccat. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  passio  est  causa  peccati  ex  parte  con- 
versionis.  Gravitas  autem  peccati  magis  attenditurexparteaversionis,qiiae 
quidem  ex  conversione  sequitur  per  accidens,  id  est  praeter  intentionem 
peccantis.  Causai  autem  per  accidens  augmentatae  non  augmentant  effec- 
tus,  sed  soltim  causa  per  se. 

Ad  secujidum  ditendum,  qu6d  bona  passio  consequens  judicium  rationis 
augmentat  meritum;  si  autem  praccedat,  ut  scilicet  homo  magis  ex  pas- 
sione  quam  ex  judicio  rationis  moveatur  ad  bene  agendum,  talis  passio 
diminuitbonitatem  et  laudem  actus. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  etsi  motus  voluntatis  sit  intensior  ex  pas- 
sione  incitatus,  non  tamen  ita  est  voluntatis  proprius,  sicut  si  sola  ratione 
moveretur  ad  peccandum. 

ARTICULUS  VIL  —  utrum  passio  totaliter  ^  excuset  a  peccato. 

De  bis  etiam  infra,  art.  8  ad  5,  et  De  nialo,  quaest.  III,  art.  ^O  corp. 

Ad  septimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  passio  totaliter  excuset  a 
peccato.  Quidquid  enim  causat  involuntarium,  excusat  totaliter  a  peccato. 
Sed  concupiscentia  carnis,  quae  estquaedam  passio,  causatinvoluntarium, 
secundum  illud  (Gal.  v,  17) :  Caro  concupiscit  adversus  spiritum,  ut  non 
quxcumque  vultis  illa  faciatis.  Ergo  passio  totaliterexcusata  peccato. 

2.  Praeterea,  passio  causat  ignorantiam  quamdam  in  particulari,  utdic- 
tum  est  (art.  2  huj.  quaest.  et  quaest.  lxxvi,  art.  3).  Sed  ignorantia  particu- 
laris  totaliier  excusat  a  peccato,  sicut  supra  habitum  est  (quaest.  vi,  art.  8). 
Ergo  passio  totaliter  excusat  a  peccato. 

3.  Praeterea,  infirmitas  animae  gravior  est  quam  infirmitas  corporis.  Sed 
infirmitas  corporis  totaliter  excusat  a  peccato,  ut  patet  in  phreneticis. 
Ergo  multo  magis  passio,  quae  est  infirmitas  animae. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  (Rom.  vii)  vocat  passiones  peccatorum, 
nonnisi  quia  peccata  causant ;  quod  non  esset,  si  a  peccato  totaliter  excu- 
sarent.  Ergo  passiones  non  totaliter  a  peccato  excusant. 

CONCLUSIO.  —  Passiones  quae  usum  rationis  prorsus  tollunt,  ab  omni  culpa  ex- 
cusant  :  nisi  fortassis  passiones  istae  fuerint  voluntariae;  quo  casu  et  peccata  sequen- 
tia  homini  imputautur. 

Respondeo  dicendum  quod  secundiim  hoc  soliim  actus  aliquis  qui  de  ge- 
neresuo  est  malus  totalitera  peccato  excusatur,  quod  totaliter  involunta- 
rius  redditur.  Unde,  si  sit  talis  passio  quae  totaliter  involuntarium  reddat 
actum  sequentem,  totalitera  peccatoexcusat;  alioquin  non  totaliter.  Circa 
quod  duo  consideranda  videntur :  prim6  quidem,  quod  aliquid  potest  esse 
voluntarium  velsecundum  se,  sicut  quando  voluntas  directe  in  ipsum  fer- 
tur ;  vel  secundijm  suam  causam,  quando  voluntas  fertur  in  causam,  et 
nonin  effectum,  ut  patet  in  eo  qui  voluntarie  inebriatur ;  ex  hoc  enim 
quasi  voluntarium  ei  imputatur  quod  per  ebrietatem  committit  (1).  Secun- 
d6  considerandum  est  qu6d  aliquid  dicitur  voluntarium  directe  vel  indi- 
rect6;  directe  quidem  id  in  quod  voluntas  fertur;  indirecte  autem  illud 
quod  voluntas  potuit  prohibere,  sed  non  prohibet.  Secundum  hoc  igitur 
distinguendum  est:  quia  passio  quandoque  quidem  est  tanta,  qu6d  totali- 
ter  aufert  usum  rationis,  sicut  patet  in  his  qui  propter  amorem  vel  iram  in- 
saniunt;et  tunc  si  talis  passio  a  principio  fuerit  voluntaria,  imputatur 
actus  ad  peccatum,  quia  est  voluntarius  in  sua  causa,  sicut  etiami^e  ebrie- 

{\]  De  hoc  pe^cato  confcr  qnsB  dictura  sunt  (22,  c[uas3t.  CL). 


270  QUiEST.  LXXVII,  ART.  VII  ET  VIII. 

tate  dictum  est  (hic  sup.).  Si  ver6  causa  non  fuerit  voluntaria,  sednatura- 
lis,  pota  cum  aliquis  ex  segritudine  vel  aliqua  hujusmodi  causa  incidit  ia 
talem  passionem  quae  totaliter  autert  usum  rationis,  actus  omnino  rcddi- 
tur  involuntarius,  et  per  consequens  totaliter  a  peccato  excusatur.  Quan- 
doque  ver6  passio  non  est  tanta  qu6d  totaliter  intercipiatusum  rationis;  et 
luncratiopotest  passionem  excludere  divertendo  ad  alias  cogitationes,  vel 
impedire  ne  suum  consequatur  effectum ;  quia  membra  non  applicantur 
operi  nisi  per  consensum  rationis,  ut  supra  dictum  est  (qua?st.  xvn,  art.  9). 
Unde  talis  passio  non  totaliter  excusat  a  peccato. 

Ad  primumergo  dicendum,  qu6d  hoc  quod  dicitur  :  «  Ut  non  quaecum- 
que  vultis,  iila  faciatis,  »  non  est  referendum  ad  ea  quae  flunt  per  exterio- 
rem  actum,  sed  ad  interioremconcupiscentiae  motum ;  vellet  enim  homo(i) 
nunquam  concupiscere  malum;  sicut  etiam  exponitur  id  quod  dicitur 
(Rom.  vn,  19) :  Quod  odimalum,  illud  facio.  Vel  potest  refem  ad  volunta- 
tem  prsecedentempassionem,  utpatet  in  incontinentibus,  qui  contra  suum 
propositum  agunt  propter  suam  concupiscentiam. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  ignorantia  particularis  quae  lotaliter  ex- 
cusat,  est  ignorantia  circumstantiae  (2),  quam  quidem  quis  scire  non  po- 
test  debita  diligenti^  adhibita;  sed  passio  causat  ignorantiam  juris  in  par- 
ticulari,  dum  impedit  applicationem  communis  scientiae  ad  particularem 
actum ;  quam  quidem  passionem  ratio  repeilere  potest,  ut  dictum  est  (in 
corp.  art.). 

Ad  ^er/iwm  dicendum,  qu6d  infirmitas  corporis  est  involuntaria;  esset 
autem  simile,  si  esset  voluntaria,  sicut  de  ebrietate  dictum  est  (in 
corp.  art.),  quse  est  quaedam  corporalis  infirmitas. 

ARTICULUS  Vin.  —  UTRUM  peccatum  quod  est  ex  passione,  possit 

ESSE   MORTALE. 
De  his  etiara  De  malo,  quaest.  Iii,  ai-t.  -10,  et  Etliic.  lib.  iii,  lect.  M. 

Ad  octavum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  peccatum  quod  est  ex  pas- 
sione,  non  possit  esse  mortale.  Veniale  enim  peccatum  dividitur  contra 
mortale.  Sed  peccatum  quod  est  ex  infirmitale,  est  veniale,  ciim  habeat  in 
se  causam  veniae.  Cijm  igitur  peccatum  quod  est  ex  passione,  sit  ex  infir- 
milate,  videtur  qu6d  non  possitessemortale. 

2.  Praeterea,  causa  est  potior  effectu  (3).  Sed  passio  non  potest  esse 
peccatum  mortale  :  non  enim  in  sensualitate  (4)  est  peccatum  mortale,  ut 
supra  habitum  est  (quaest.  lxxiv,  art.  4).  Ergo  peccatum  quod  est  expas- 
sione  non  potest  esse  mortale. 

3.  Praeterea,  passio  abducit  a  ratione,  ut  ex  dictis  patet  (art.  1  et  2  hujus 
quaest.).  Sed  rationis  estconverti  ad  Deum,  vel  averti  a  Deo:  in  quo  con- 
sistit  ratio  peccati  mortalis.  Peccatum  ergo  quod  est  ex  passione  non  po- 
test  esse  mortale. 

Sed  contra  est  quod  ApostoUis  dicit  (Rom.  vii,  5)  qu6dpa.ssiones  peccato- 
nim  operanturin  membris  nostris  ad  fructificandum  morti.  Hoc  autem  est 
proprium  peccati  mortalis  quod  fructificet  morti.  Ergo  peccatum  quod 
est  ex  passione  potest  esse  mortale. 

(1)  Vellot  onim  liomo  jiistns  non  sentire  tales   .     edit.   Patavinse.   Eilit.   Rom.   cum  coil.   Alcan. 

motus,  et  tamcn  vclit,  nolit,  er.s  sonlit,  ntjam.  aliisqne  :  Causa  non  estpolior  effectu. 
dictum  fqasest.  X,art.  3  ad  i).  (4j  In  qua  sola  niliilominus  est  passio,  ut  in 

i2^  Non  ver6  ignorantia  particularis  quam  vi-  subjccto  el  princij)io  suo;  si   per  seosuaUtatcni 

tare  potnit  ac  dobuit,  ignoraatiam   hujusniodi  ulcrquc  sensitivus  appctitus  irascibiiis  ct  coucu> 

passio  non  causat.  •aiscibilis  inlelligatur. 

(3j  Ita  ex  cod.  Camer.  Thcologi ,  Nicolai,  et 


QU.€ST.  UXVIII,  ART.  I.  271 

CONCLUSIO.  —  Peccatura  ex  passione  procedens  potest  nonnunquam  mortale  esse, 
cum  quis  ex  passione  ad  actum  exteriorem  peccati  procedit. 

Respondeo  dicendiim  qiiod  peccatum  mortale,  ut  supra  dictum  est 
(qusest.  Lxxii,  art.  5),  consistit  in  aversione  ab  ultimo  fine,  qui  estDeus; 
qiiae  quidem  aversio  perlinet  ad  ralionem  deliberantem  cujus  etiam  est 
ordinare  in  finem.  lioc  igitursolummodopotestcontingerequ6dinclinatio 
animae  in  aliquid  quod  contrariatur  ultimo  fini,  non  sit  peccatum  mortale, 
quia  ratio  deliberans  non  potest  occurrere;  quod  contingit  in  subitismoti- 
bus.  Cum  autem  ex  passione  aliquis  procedit  ad  actum  peccati,  vel  ad 
consensum  deliberatum,  hoc  non  fit  subito  :  unde  ratio  deliberans  potesl 
hic  occurrere ;  potest  enim  excludere,  vel  saltem  impedire  passionem,  ut 
dlctum  est  (art.  pnec);  unde,  si  non  occurrat,  estpeccatum  mortale;  sicut 
videmus  quod  multa  homicidia  et  multa  adulteria  per  passionem  commit- 

tuntur. 

Ad /?n>?r?/m  ergo  dicendum ,  quod  veniale  dicitur  tripliciter:  uno  modo 
ex  causa,  quia  scilicet  habet  aliquam  causam  veniae,  quae  diminuit  pecca- 
tum,  et  sic  peccatum  ex  inflrmitate  vel  ignorantia  dicitur  veniale;  alio 
modo  ex  eventu,  sicut  omne  peccatum  per  poenitentiam  fit  veniale,  id  est, 
veniam  consequitur;  tertio  modo  dicitur  venialeex  genere,  sicut  verbum 
otiosum,  et  hoc  solum  veniale  opponiturmortali.  Objectio  autem  procedit 
de  primo. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  passio  est  causa  peccati  ex  parte  conver- 
sionis.  Quod  autem  sit  mortale,  est  ex  parte  aversionis,  quse  per  accidens 
sequiturad  conversionem,  ut  dictum  est  (art.  6  hujus  qusest.  ad  1j;  unde 
ratio  non  sequitur. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ratio  non  semper  in  suo  actu  totaliterapas- 
sione  impeditur  :  unde  remanet  ei  liberum  arbitrium,  ut  possit  averti  vel 
converti  ad  Deum.  Si  autem  totaliter  toUeretur  usus  rationis,  jam  non  es- 
set  peccatum  nec  mortale,  nec  veniale. 

QUiESTIO  LXXYIII. 

DE  CAUSA  PECCATI  QU^  EST  MALITIA,   IN  QUATUOR  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  decausa  peccati  quae  est  ex  parte  voluntatis,  quae  dicitur 
malitia ;  et  circa  hoc  qucEruntur  quatuor  :  1"  Utrum  aliquis  possit  ex  certa  maliiia 
seu  industria  peccare.  —  2°  Ulrum  quicumque  peccat  ex  habitu,  peccet  ex  certa  mali- 
tia.  —  3°  Utrum  quicumque  peccat  ex  certa  malilia,  peccet  ex  habilu.  —4°  Utriim 
ille  qui  peccat  ex  certa  malitia  gravius  peccet  quam  ille  qui  peccat  ex  passione. 
ARTICULUS  I.  —  UTRUM  aliquis  peccet  ex  certa  malitia. 

Dehis  etiam  2  2,  qu»st.  CLXl,  art.  2  corp.  et  part.  III,  qusest.  LXXXVin,  art.  4  corp.  et  Sent.  II, 
dist.7,  qiiJBsl.  !,art  2  corp.  et  De  malo ,  quaest,  II,  art.  8  ad4,  et  quaest.  m,  art.  2,  per  tot.,  etart.  4 
corp.  etad  7  et  8,  et  ad  Rom.  ll,  lect.  \. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  nullus  peccet  ex  industria, 
sive  ex  certa  malitia.  Ignorantia  enim  opponitur  industriae  seu  certse  ma- 
litiae.  Sed  « omnis  malus  est  ignorans,  »  secundtim  Philosophum  (Elhic. 
lib.  m,  cap.  1,  a  med.);  et  (Prov.  xiv,  22)  dicitur :  Errant  qui  operantur 
malum.  Ergo  nullus  peccat  ex  certa  malifia. 

2.  Prffiterea,  Dionysius  dicit  (De  divin.  nom.  cap.  4,  part.  4,  lect.  ■14 
et  22)  qu6d  «  nullusintendens  ad  malum  operatur.  »  Sed  hoc  videturesse 
peccare  ex  malitia,  intendere  malum  in  peccando;  quod  enim  est  prseter 
intentionem,  est  quasiper  accidens,  etnon  denominat  actum.  Ergo  nullus 
ex  malitia  peccat. 


272  QU^ST.  LXXVIII,  ART.  1 

3.  Praeterea,  malitiaipsa  peccatum  est.  Si  igitur  malitia  sit  causa  pec- 
cati,  sequetur  qu^d  peccatum  sit  causa  peccati  in  infinitum,  quod  est  in- 
conveniens.  Nullus  igitur  ex  malitia  peccat. 

Sed  contra  est  ijuod  dicitur  (Job,  xxxiv,  27) :  Quasi  de  industria  recesse- 
runt  d  Deo,  et  vias  ejus  intelligere  noluerunt.  Sed  recedere  a  Deo  est  pec- 
care.  Ergo  aliqui  peccant  ex  industria  seu  ex  certamalitia. 

CONCLUSIO.  —  Dicuntur  nonnunquam  homines  ex  certa  malilia  peccare,  quando 
ex  certa  scieulia  peccalum  eligunt. 

Respondeo  dicendum  quod  homo,  sicut  et  quaelibet  alia  res,  naturaliter 
habet  appetitum  boni;  unde  quod  ad  malum  ejus  appetitus  declinet,  con- 
tingitex  aliqua  corruptione  seu  inordinatione  in  aliquo  principiorum  ho- 
minis  :  sic  enim  in  actionibus  rerum  naturalium  peccalum  invenitur. 
Principia  autem  humanorum  actuum  sunt  intellectus  et  appetitus  tam  ra- 
tionalis,  qui  dicitur  voluntas,  quam  sensitivus.  Peccatum  igitur  in  huma- 
nis  actibus  contingit  quandoque  sicut  (1)  ex  defectu  intellectOs,  puta  ctim 
aliquis  per  ignorantiam  peccat,  et  ex  defectu  appetitussensitivi,  sicutcum 
aliquisex  passione  peccat;  ita  etiam  ex  defectu  voluntatis,  qui  est  inordi- 
natio  ipsius.  Estautem  voluntas  inordinata,  quando  mintis  bonum  magis 
amat.  Consequens  autem  est  ut  aliquis  eligat  pali  detrimentum  in  bono 
miniis  amato,  ad  hoc  quod  potiatur  bono  magis  amato;  sicut  ciim  homo 
vult  pati  abscissionem  membri  etiam  scienter,  ut  conservet  vitam  quam 
magis  amat.  Ita  per  hunc  modum,  quando  aliqua  inordinata  voluntas  ali- 
quod  bonum  temporale  plus  amat,  puta  divitias  vel  voluptatem,  quam  or- 
dinem  rationis  vel  legis  divinae,  vel  charitatem  Dei,  vel  aliquid  hujusmodi, 
sequitur  quod  velit  dispendium  pati  in  aliquo  spiritualium  bonorum,  ut 
potiatur  aliquo  temporaii  bono.  Nihil  autem  est  aliud  malum  quam  privatio 
alicujus  boni ;  et  secundum  hoc  aliquis  scienter  vult  aliquod  malum  spiri- 
tuale,  quod  est  malum  simpliciter,  per  quod  bonum  spirituale  privatur,  ut 
bono  temporali  potiatur.  Unde  dicitur  ex  certa  malitia  vel  industria  pec- 
care,  quasi  scienter  malum  eligens. 

Ad  primum  ergodicendum,  quod  ignorantia  quandoque  quidem  excludit 
scientiam  qu^  aliquis  simpliciter  scithoc  esse  malum  quod  agitur;  et  tunc 
diciturex  ignorantia  peccare;  quandoque  autem  excludit  scientiam  qu^ 
homo  scit  hoc  nunc  esse  malum,  sicut  ciim  ex  passione  peccatur;  quando- 
que  autem  excludit  scientiam  qua  aliquis  scit  hoc  malum  non  sustinendum 
esse  propter  consecutionem  illius  boni,  scit  tamen  simpliciter  hoc  esse 
malum;  ctsic  dicitur  ignorare  qui  ex  certa  malitia  peccat  (2). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  malum  non  potest  esse  secundum  sein- 
tentum  ab  aliquo;  potest  tamen  esse  intentum  ad  vitandum  aiiud  malum, 
vel  ad  consequendum  aliud  bonum,  utdictum  est  (in  corp.  art.);  et  in  tali 
casu  aliquis  eligeret  consequi  bonum  per  se  intentum,  absque  hoc  quod 
pateretur  detrimentum  alterius  boni ;  sicut  aliquis  lascivus  vellet  frui  de- 
lectatione  absque  offensa  Dei;  sed  duobuspropositis,magis  vultpeccando 
incurrere  offensam  Dei,  quam  delectatione  privari. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  malitia  ex  qua  aliquis  dicitur  peccare,  potest 
intelligi  malitia  habitualis,  secundiim  quod  habitus  malus  a  Philosopho 
(Ethic.  lib.  v,cap.  4,  a  princ.)  nominatur  malitia,  sicut  habitus  bonus  no- 
minatur  virtus;  et  secundum  hoc  aliquis  dicitur  ex  malilia  peccare,  quia 
peccatex  inclinatione  habitus.  Potest-etiam  intelligi  malitia  actualis,  sive 

[\)  Ita  Mss,  et  edit.  passim  Theologi  removent  semper  laborat  aliqiid  ignoranti^,  eft  scilicct  qiia 
sicut.  dicitur  ignoraotia  clectiouis. 

j2j  Hinc  gui  peccat  ex  malitia    aihilominus 


\  QU.^ST.  LXXVIII,  ART.  I  ET  II.  273 

ipsa  inali  electio  malitia  nominetur  (et  sic  dicitur  aliquis  ex  malitia  pec- 
care,  inquantum  ex  mali  electione  peccat),  sive  etiam  malilia  dicatur  ali- 
qua  prsecedens  culpa,  ex  qua  oritur  subsequens  culpa,  sicut  cum  aliquis 
impugnat  fraternam  gratiam  ex  invidia-,  et  tunc  idem  non  est  causa  sui  ip- 
sius  ;  sed  actus  interior  est  causa  actCis  exterioris,  et  unum  peccatum  est 
causa  alterius;  non  tam.en  in  infinitum,  quia  est  devenire  ad  aliquod  pri- 
mum  peccatum,  quod  non  causatur  ex  aliquo  priori  peccato,  ut  ex  supra- 
dictis  patet  (qu^est.  lxxv,  art.  4,  ad  3). 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  quicumque  peccat  ex  habitu,  peccet  ex  certa 

BIALITIA. 
De  his  etlam  infra,  art.  5,  et  Rom.  i,  lect.  i. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  non  omnis  qui  peccat  ex 
habitu,  peocetex  cerla  malilia.  Peccatum  enim  quod  estexcerta  malitia, 
videtur  esse  gravissimum.  Sed  quandoque  homo  aliquod  leve  peccatum 
commitlit  ex  habitn,  sicut  ciim  dicit  verbum  otiosum.  Non  ergo  omnepec- 
catum  quod  est  ex  habitu,  est  ex  certa  malitia. 

2.  Pra^terea,  «  actus  ex  habitu  proccdentes  sunt  similes  actibus  ex  qui- 
bus  habitus  generantur,  »  ut  dicitur  (Etliic.  lib.  ii,  cap.  1  et  2).  Sed  actus 
prtecedentes  iiabitum  vitiosum  non  sunt  ex  certa  malitia.  Ergo  etiam  pec- 
cata  quae  sunt  ex  habitu  non  sunt  excerta  malitia. 

3.  Praeteiea,  in  his  quae  aliquis  ex  certa  malitia  committit,  gaudet  post- 
quam  commisit,  secundum  illud  (Proverb.  ii,  14) :  Qui  Ixtantur  cum  maU 
fecerint,  et  exultant  in  rebus  pessimis  :  et  hoc  ideo,  quia  unicuique  est  de- 
lectabile,  rlim  consequitur  id  quod  intendit,  et  qui  operatur  quod  est  ei  quo- 
dammodo  connaturale  secundum  habitum.  Sed  illi  qui  peccant  ex  habitu, 
post  peccatum  commissum  dolent :  poenitudine  enim  replentur  pravi,  id  est 
habentes  habitum  vitiosum,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  ix,  cap.  4,  subfm.).  Ergo 
peccata  quae  sunt  ex  habitu,  non  sunt  ex  certa  malitia. 

Sed  ccntraj  peccatum  ex  certa  malitia  dicitur  esse  quod  est  ex  electione 
mali.  Sed  unicuique  est  eligibile  id  ad  quod  inclinatur  per  proprium  habi- 
tum,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  2)  de  habitu  virtuoso.  Ergo  peccatum 
quod  est  ex  habitu,  est  ex  certa  malitia. 

CONXLUSIO.  —  Cuin  habitus  sit  confirmata  et  quasi  naturalis  ipsius  voluntatis 
ad  malum  conversio  ,  secundiim  quam  volunlati  conforme  est  malum  eligere;  pec- 
cantes  ex  habilu  peccare  ex  certa  maiitia  est  manifestum. 

Respondeo  dicendum  qu6d  non  est  idem  peccare  habentem  habitum,  et 
peccare  ex  habitu.  Uti  enim  habitu  non  est  necessarium,  sed  subjacet  vo- 
luntati  habentis.  Unde  et  habitus  definitur  esse  «  quo  quis  utitur  cUm  vo- 
luerit  »  (ut  sup.  quaest.  lx,  art.  1).  Etideo  sicut  potestcontingere  qu6d  ali- 
quis  habens  habitum  vitiosum  prorumpat  in  actum  virlutis,  eo  qu6d  ratio 
non  totaliter  corrumpitur  per  malum  habitum,  sed  ahquid  ejus  integruni 
manet,  ex  quo  provenit  quod  peccator  aliqua  operatur  de  gen^re  bonorum* 
ita  etiam  potest  contingore  qu6d  aliquis  habens  habitum  vitiosum 'inter- 
dum  non  ex  habitu  operet  jr,  sed  ex  passione  insurgente,  vel  etiam  ex  igno- 
rantia.  Sed  quandocumque  utitur  habitu  vitioso,  necesse  est  qu6d  ex  certa 
malitia  pcccet :  quia  unicuique  habenti  habitum  est  per  se  diligibile(l)  id 
(f.iod  est  ei  conveniens  secundiim  proprium  habitum;  quia  sic  fit  ei  quo- 
dammodo  connaturale,  secundtim  quod  consuetudo  et  habitus  vertitur  in 
naturam.  Hoc  autem  quod  est  alicui  conveniens  secundum  habitum  vitio- 
sum,  est  id  quod  excludit  bonum  spirituale  :  ex  quo  sequitur  quod  homo 

^i   Ita  Mss.  et  editi  passim.Tlieologi,  eligibile. 


274  QU.^ST.  LXXVIIl,  ART.  II  ET  III. 

eligat  maliim  spirituale,  ut  adipiscatur  bonum  quod  est  ei  secundum  habi- 
tum  conveniens.  Et  hoc  est  ex  certa  malitia  peccare.  Unde  manifestum  est 
qu6d  quicumque  peccat  ex  habitu,  peccet  ex  certa  malitia. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  peccata  venialia  non  excludunt  bonum 
spirituale,  quod  est  gratia  Dei  vel  charitas;  unde  non  dicuntur  mala  sim- 
pliciter,  sed  secundiim  quid;  et  propter  hoc  nec  habitus  ipsorum  possunt 
dici  simpliciter  mali,  sed  soliim  secundum  quid. 

Xdsecu7idum  dicendum,  quod  actus  qui  procedunt  ex  habitibus,  suntsi- 
miles  secundum  speciem  actibus  ex  quibus  habitus  generantur;  differunt 
tamen  ab  eis  sicut  perfectum  ab  imperfecto;  et  talis  est  differentia  peccati 
quod  commitlitur  ex  certa  malitia,  ad  peccatum  quod  committitur  ex  ali- 
qua  passione. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ille  qui  peccat  ex  habitu,  semper  gaudet  de 
hoc  quod  ex  habitu  operatur  quamdiu  habitu  utitur.  Sed  quia  potest  habitu 
non  uti,  sed  per  rationem,  quae  non  est  totalitei'  corrupta,  aliquid  aliud  me- 
ditari,  potest  contingere  quod  non  utens  habitu  doleat  de  hoc  quod  per  ha- 
bilum  commisit.  Et  sic  plerumque  tales  poenitent  de  peccato,  non  quia  eis 
peccatuni  secundiim  se  displiceat,  sed  propter  aliquod  incommodum  quod 
ex  peccato  incurrunt. 

ARTICULUS  in.  —  UTRUM  ILLE  QUI  PECCAT  EX  CERTA  MALITIA,  rECCET  EX 

HABITU. 
De  bis  etiam  siipra,  art.  2,  et  Rom.  I,  lect.  3. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  quicumque  peccat  ex  certa 
malitia,  peccet  ex  habitu.  Dicit  enim  Philosophus  (Ethic.  lib.  v,  cap.  9,  k 
med.),  qu6d  «  non  est  cujuslibet  injusta  facere,  qualiter  injustus  facit, »  sci- 
licet  ex  electione,  «  sed  soliim  habentis  habitum.  »  Sed  peccare  ex  certa 
malitia  est  peccare  ex  electione  mali,  ut  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.}. 
Ergo  peccare  ex  certa  malitia  non  est  nisi  habentis  habitum. 

2.  Praeterea,  Origenes  dicit  (Periarchon,  lib.  i,  sive  De  principiis,  cap.  3, 
in  fin.),  qu6d  «  non  ad  subitum  quis  evacuatur  aut  deficit,  sed  paulatim  per 
partes  defluere  necesse  est.  »  Sed  maximus  defluxus  esse  videtur  ut  ali- 
quis  ex  certa  malilia  peccet.  Ergo  non  statim  a  principio,  sed  per  multam 
consuetudinem,  ex  qua  habitus  generari  potest,  aliquis  ad  hoc  devenit  ut  ex 
certa  malitia  peccet. 

3.  Praeterea,  quandocumque  allquis  ex  certamalitia  peccat,  oportetqu6d 
ipsa  voluntas  dese  inclinetur  ad  malum  quod  eligit.  Sed  ex  natura  poten- 
tiae  non  inclinatur  homo  ad  malum,  sed  magis  ad  bonum.  Ergo  oportet,  si 
eligit  malum,  quod  hoc  sit  ex  aliquo  supervenieuti,  quod  est  passio  vel  ha- 
bitus.  Sed  quando  ahquis  peccat  ex  passione,  non  peccat  f^x  certa  malilia, 
sed  ex  infirmitate,  ut  dictum  est  (quaest.  praec.  art.  3).  Ergo  quandocumque 
ahquis  peccat  ex  certa  malitia,  oportet  quod  peccet  ex  habitu. 

Sed  contra,  sicut  se  habet  habitus  bonus  ad  electionem  boni,  ita  habitus 
malus  ad  electionem  mali.  Sed  quandoque  aliquis  non  habens  habitum  vir- 
tutis  eligit  id  quod  est  bonum  secundtim  virtutem.  Ergo  etiam  quandoque 
aliquis  non  habens  habitum  vitiosum  potest  ehgere  malum;  quod  est  ex 
certa  malitia  peccare. 

CONCLUSIO.  —  Tum  ipsorum  ang;eIorura,  lum  primus  prirai  horainis  lapsus,  pa- 
Jam  demonslrantnonsempereosquiexcertamalitui  peccant,  eliam  ex  habitu  peccare. 

Respondeo  dicendum  quod  voluntas  aliter  se  habet  ad  bonum,  et  aliter 
ad  malum.  Ex  natura  enim  suae  potentiae  incliuatur  ad  bonum  rationis 
sicut  ad  proprium  objectum  :  unde  et  omue  peccatum  dicitur  esse  contra 
naLuram.  Quod  ergo  in  aUquodmaium  voiuntas  eligendo  inclinetur,  opor- 


QUJEST,  LXXVIII,  ART.  III  ET  IV.  275 

tetqu6d  aliunde  contingat;  et  quandoque  quidem  contingit  ex  defectu  ra- 
lionis,  sicut  ciim  aliquis  ex  ignorantia  peccat;  quandoque  autem  ex  im- 
pulsu  appetitCis  sensitivi,  sicut  cum  peccat  ex  passione.  Sed  neutrum  ho- 
rum  estex  certa  malitia  peccare;  sed  tunc  soliim  ex  certa  malitia  aliquis 
peccat,  quando  ipsa  voluntas  ex  seipsa  movetur  ad  malum  ;  quod  potest 
contingere  dupliciter :  uno  quidem  modo  per  hoc  quod  homo  habet  ali- 
quam  dispositionem  corrupLam  inclinuntem  ad  malum,  ita  qu6d  secun 
diim  illam  disposilionem  sit  homini  quasi  conveniens  et  simile  aliquod 
makim;  et  in  hoc  ratione  convenienti;e  tendit  voluntas  quasi  in  bonum, 
quia  unumquodque  secundum  se  tendit  in  id  quod  sibi  est  conveniens.  Ta- 
lis  autem  dispositio  corrupta  vel  est  aliquis  habitus  acquisitus  ex  consuetu- 
dine  quae  vertitur  in  naturam,  vel  est  aliqua  segritudinalis  habitudo  ex 
parte  corporis ;  sicut  ahquis  habens  quasdam  naturales  inclinationes  ad 
aliqua  peccata  propter  corruptionem  natura?  in  ipso  (1).  Alio  modo  contin- 
gitquod  volunlas  per  se  tendit  in  aliquod  malum  per  remotionem  alicujus 
prohibentis :  puta  si  aliquis  prohibeatiir  peccare,  non  quia  peccatum  ei  se- 
cundiim  se  displiceat,  sed  propter  spem  vitae  aeternae,  vel  propter  timorem 
gehennae,  remota  spe  per  desperationem,  vel  timore  per  praesumptionem, 
sequitur  qu6d  ex  certa  malitia  quasi  absque  freno  peccet.  Sic  igitur  patet 
quod  peccatum  quod  est  ex  certa  mahtia,  semper  praesupponit  in  homine 
aliquam  inordinationem,  quae  tamen  non  semper  esthabitus.  Undenon  est 
necessarium  quod  quicumque  peccat  ex  certa  mahtia,  peccet  ex  habitu. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  operari  qualiter  injustus  operatur, 
Don  soliim  est  operari  injusta  ex  certa  maiitia,  sed  etiam  delectabiliter, 
et  sine  gravi  renisu  rationis  ;  quod  non  est  nisi  ejus  qui  habel  habitum. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  non  statim  ad  hoc  aliquis  labitur  qu6d 
ex  certa  malitia  peccet ;  sed  praesupponitur  aliquid,  quod  tamen  non 
semper  est  habitus,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  illud  per  quod  voluntas  inclinatur  ad  ma- 
lum,  non  semper  habitus  est  vel  passio,  sed  quiddam  aliud,  ut  dictum 
cst  (in  corp.  art.) 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  non  est  similis  ratio  de  electione  boni  et 
de  eleclione  mali ;  quia  malum  nunquam  est  sine  bono  natura?,  sed  bo- 
num  potest  esse  sine  malo  culpae  perfecte  (2). 
ARTICULUS  IV.  LTIiUM  ille  qui  peccat  ex  certa  malitia.  gravius  peccet 

QUAM   QUI  EX  PASSIONE. 

De  his  etiam  supra,  quiESt.  xltii,  art.  2  corp.  et  2  2,  quiest.  vii,  art.  3  corp.  et  Sent.  ii,  dist.  7, 
qnjest.  i,  art.  2  corp.  fin.  et  De  malo,  qusest.  iii,  art.  13,  et  quodl.  ii,  art.  15  corp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  ille  qui  peccat  ex  certa 
malitia,  non  peccet  gravius  quam  ille  qui  peccat  ex  passione.  Ignorantia 
enim  excusat  peccatum  vel  in  toto  vel  in  parte.  Sed  major  est  ignorantia 
in  eo  qui  peccat  ex  certa  malilia,  quam  in  eo  qui  peccat  ex  passione ; 
nam  ille  qui  peccat  ex  ccrta  malitia,  patitur  ignorantiam  principji,  quse 
est  maxima,  ut  Philosophus  dicit  (Elhic.  lib.  vii,  cap.  8,  a  med.) ;  habet 
enim  malam  existimationera  de  fine,  qui  est  principium  in  operativis. 
Ergo  magis  excusatur  a  peccato  qui  peccat  ex  certa  malilia,  quam  ille 
qui  peccat  ex  passione. 

2.  Pr£elerea,quant6aliquis  habet  majusimpellens  ad  peccandum,  tant6 
minus  peccat,  sicut  palet  de  eo  qui  majori  impetu  passionis  dejicitur  in 

(1)  Ita  editi  passim.  Codex  Alcan. :  Skut  ali-  aliqua  peccata  proptsr  corruptionem  natvrai  in 
qui  habent  quasdam  naturales  inclinationes  ad     ipsis. 

(2)  Al.,  perfectx. 


276  QU.EST.  LXXVIII,  ART.  IV. 

peccalum.  Sed  ille  qui  peccatex  certa  malitia,  impellitur  ab  habitu,  cujus 
est  fortior  impulsio  quam  passionis.  Ergo  illequi  peccatex  habitu,  minus 
peccat  quam  ille  qui  peccat  ex  passione. 

3.  Praeterea,  peccare  ex  certa  malitia  est  peccare  ex  electione  mali.  Sed 
ille  qui  peccat  ex  passione,  etiam  eligit  malum.  Ergo  non  minus  peccat 
quam  illequi  peccat  ex  malitia. 

Sed  contra  est,  qu6d  peccatum  quod  ex  industria  comm.ittitur,  ex  hoc 
ipso  graviorem  poenam  meretur,  secundum  illud  (Job,  xxxiv,  26) :  Quasi 
impios  percussit  eos  in  loco  videntium,  qui  quasi  de  industria  recesserunt 
ab  €0,  Sed  poena  non  augetur  nisi  propter  gravitatem  culpae.  Ergo  pecca- 
tum  ex  hoc  aggravatur  quod  est  ex  industria,  seu  certa  malitia. 

CONCLUSIO.  —  Peccantes  ex  malitia,  cum  ipsum  eorum  peccalum  sit  maxime  vo- 
lunlarium,  ac  diuturnius,  et  in  deteriori  sint  dispositione,  quam  peccantes  ex  pas- 
sione;  gravius  quoque  his  peccaredicunlur. 

Respondeo  dicendum  quod  peccatum  quod  est  ex  certa  malitia,  esl  gra- 
■yius  peccato  quod  est  ex  passione,  triplici  ratione.  Primo  quidem,  quia 
cum  peccatum  principaliter  in  voluntate  consistat,  quanto  motus  peccati 
est  magis  proprius  voluntati,  tanto  peccatum  est  gravius,  caeteris  paribus. 
Cum  autem  ex  certa  malitia  peccatur,  motus  peccati  est  magis  proprius 
voluntati,  quae  ex  seipsa  in  malum  movetur,  quamquandoex  passione  pec- 
catur,  quasi  ex  quodam  extrinseco  impulsu  ad  peccandum.  Unde  pecca- 
tum  ex  hoc  ipso  quod  est  ex  malitia,  aggravatur,  et  tanto  magis  quant6 
fuerit  vehementior  malitia ;  ex  eo  vero  qu6d  est  ex  passione,  diminuitur. 
tant6  magis,  quant6  passio  fuerit  magis  vehemicns.  Secundo,  quia  passio 
quae  inchnat  vo.luntatem  ad  peccandum,  cit6  transit;  et  sic  homo  cit6  redit 
ad  bonum  propositum,  poenitens  de  peccato  :  sed  habitus,  quo  homo  ex 
malitia  peccat,  estqualitaspermanens;  et  ideo  qui  ex  malitia  peccat,  diu- 
turniiis  peccat.  Unde  Pliilosophus  (Ethic.  lib.  vn,  cap.  9  vel  8,  in  princ.) 
comparat  intemperatum  qui  peccat  ex  malitia,  infirmo  qui  continu^  labo- 
rat;  incontinentem  autem  qui  peccat  ex  passione,  ei  qui  laborat  interpo- 
lat6.  Terti6,  quia  ille  qui  peccat  ex  certa  malitia  est  male  dispositus  quan- 
ttim  ad  ipsum  finem,  qui  est  principium  in  operabiiibus;  et  sic  ejus  defec- 
tus  est  periculosior  quam  ejus  qui  ex  passione  peccat,  cujus  propositum 
tendit  in  bonum  finem,  licet  hoc  propositum  interrumpatur  ad  horam 
propter  passionem.  Semper  autem  defectus  principii  est  pessimus.  Unde 
manifestum  est  qu6dgravius  est  peccatum  quod  est  ex  mahtia,  quam  quod 
est  ex  passione. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ignorantia  electionis,  de  qua  objectio 
procedit,  neque  excusat  neque  diminuit  peccatum  (1),  ut  supradictum  est 
(quaest.  lxxvi,  art.  4).  Unde  neque  major  ignorantia  talis  facit  esse  minus 
peccatum. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  impulsio  quae  est  ex  passione,  est  quasi 
ex  exteriori  defectu,  respectu  voluntatis  (2j ;  sed  per  habitum  inclinatur 
voluntas  quasi  ab  interiori.  Unde  non  est  similis  ratio. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  aliud  estpeccareehgentem,etaliud  peccare 
ex  electiorie.  Ille  enim  qui  peccat  ex  passione,  peccat  quidem  eligens,  non 
tamenex  electione;  quia  electio  non  est  in  eoprimum  peccati  principium; 
sed  inducitur  ex  passione  ad  eligendum  id  quod  extra  passionem  existens 
non  eiigeret.  Sed  ille  qui  peccat  ex  certa  malitia,  secundtun  se  eligit  ma- 

(4)  Ignorantia  qnae  excusat  aut  minuit  pecca-  (2)  Ita  cum  cod.  Alc.  eJit    Pat.   1712.  Alia 

tuni  esl  ignorantia  quae  est  causa  peccati  et  non        Palav.  IG9S,  cum  Roni.  et  Nicolai  :  Quasi  ex 
est  omiiino  dirccte  volrintaria.  exlcriori  defcctu  rolunlatis. 


QU.CST.  LXXIX,  ART.  1.  277 

lum,  eo  modo  quo  dictum  est  (art.  2  et  3  hujus  quaest.),  et  ideo  electio,  quse 
est  in  ipso,  est  principium  peccati;  et  propter  hoc  dicitur  ex  electione 
peccare. 

QUiESTIO  LXXIX. 

DE  CAUSIS  EXTERIORIBUS  PECCATI,  IN  QUATUOR  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  causis  exterioribus  peccali;  et  primo  ex  parte  Dei; 
secuDdo  ex  parte  diaboli;  terlio  ex  parte  hominis.  Circa  primum  quccrunlur  qua- 
tuor  :  l'  Utrum  Deus  sit  causa  peccati.  —  ^''Utrum  actus  peccati  sit  a  Deo.  — 
3"  Utrum  Deus  sit  causa  exca^calionis  et  obdurationis.  —  4"  Utrum  haec  ordinentur 
ad  salutemeorum  qui  excaecantur,  vel  obdurantur. 

ARTICULUS  I.   —  UTRUM    deus  sit  causa  peccati  (1). 

De  liis  eliam  infra,  queest.  LXXX,  art.  I  corp.  et  De  nialo,  qusest.  lll,  art.  i. 

Ad  primum  sic  proceditur.  4.  Videtur  qu6d  Deus  sit  causa  peccati.  Dicit 
enim  Apostolus  (Rom.  i,  28)  de  quibusdam:  Tradidit  eos  Deus  inreprobum 
sensnm^  ut  faciant  ea  qiias  non  conveniunt ;  et  Glossa  (August.  lib.  De  grat. 
et  lib.  arbitr.  cap.  21,  ibid.)dicit  quod  «  Deus  operaturin  cordibus  homi- 
num,  inclinando  voluntateseorum  in  quodcumquevoluerit,sivein  bonum, 
sive  in  malum.  »  Sed  facere  quae  non  conveniunt,  et  inclinari  secundtim 
voluntatem  ad  malum,  est  peccatum.  Ergo  Deus homi nibus  est causa  peccati. 

2.  Praeterea  (Sap.  xiv,  il),  dicitur  :  Creaturx  Dei  in  odium  factse  sunt,  et 
in  tentationem  animabus  hominum,  Sed  tentati»)  solet  dici  provocatio  ad 
peccandum.  Ciim  ergo  creaturae  non  sint  factae  nisi  a  Deo,  ut  habitum  est 
(part.  I,  quaest.  xliv,  art.  1),  videturqu6d  Deus  sit  causa  peccati  provocans 
hominem  ad  peccandum. 

3.  Praeterea,  quidquid  est  causa  causae  est  causa  effectCis.  Sed  Deus  est 
causa  liberi  arbitrii,  quod  est  causa  peccati.  Ergo  Deus  est  causa  peccati. 

4.  Praeterea,  omne  malum  opponitur  bono.  Sed  non  repugnat  divinae  bo- 
nitati  quod  ipse  sit  causa  maii  poenae  \  de  isto  enim  malo  dicitur  (Isaiae  xlv, 
7),  qu6d  Deus  est  creans  malum:  et  (Amos,  iii,  6) :  Si  est  malum  in  civitatey 
quod  Deus  non  fecerit.  Ergo  etiam  divinae  bonitati  non  repugnat  quod 
Deus  sit  causa  culpae. 

Sed  contra  fSap.  xi,  25),  dicitur  :  Nihil  odisti  eorum  qux  fecisti.  Odit  au- 
tem  Deus  peccatum,  secundum  illud  (Sap.  xiv,  9):  Odio  est  Deo  impiuset 
impietas  ejus.  Ergo  Deus  non  est  causa  peccati  (2). 

CONCLUSIO.  —  Cum  Deus  omnium  ultimus  finis  et  bonum  existens  omnia  ad 
seipsum  dirigat  et  convertat,  nec  alicui  quicquam  debeat,  non  potest  ahcui  directe 
vel  indirecle  causa  peccati  esse. 

Respondeo  dicendum  quod  homo  dupliciter  est  causa  peccati  vel  sui  vel 
alterius  :  uno  modo  directe,  inclinando  scilicet  voluntatem  suam  vel  alte- 
rius  ad  peccandum  ;  alio  modo  indirect6,  dum  scilicet  non  retrahitaliquos 
a  peccato.  Unde  (Ezech.  iii,  18)  speculatori  dicitur  :  Si  non  dixeris  impio: 
Morte  morieris....,  sanguinem  ejus  de  manu  tua  requiram.  Deus  autem  non 


{I;  Hic  non  quaeritur  de  peccato  materialiter 
accepto,  lioc  est,  de  actu  morali  et  posilivo,  qui 
propter  defectiim  ei  conjunclum  deaominalur 
peccatam ;  de  hoc  enim  secundum  articulum 
proponit  S.  Uocior;  sel  de  peccalo  formaliter, 
sive  secundum  illam  rationem  furmalem  qu4  est 
et  dicitur  peccatum. 

(2)  Primus  oninium  dogmatizavit  olim  Simon 
Magus  Deum  esse  causam  peccati,  leste  Vincenie 
LiriiieQse  fcap.  5i)- Eum  secuti  sunt  MarciunitGe 


apud  Iren.  lib.  IV,  cap.  47  et  45,  et  Lucireriaa. 
apud  B.  Thom.  lib.  I,  Cont.  gent.  cap.  x^.vi,  ao 
postea  Lutherus,  Calvinus  et  alii  nastrse  tempes- 
tatis  hserctici ,  quod  ita  anathemalizavit  conci- 
lium  Iridcntinum  (sess.  VI,  can.  iG)  Qui  dixerit 
...mala  opera  itaul  bona  Deum  operari ;  non 
permissivi  soliim,  sed  etiam  propri^  et  pet 
$e,  adeo  ut  sil  proprium  opus  ejus  non  mi* 
nus  proditio  Juda  qudm  vocatio  Pauli  : 
anaihema  sil. 


278  QU^ST.  LXXIX,  ART.  I  ET  II. 

potest  essedirectdcausa  peccati  velsui  vel  alterius ;  quia  omne  peccatumest 
per  recessum  ab  ordine  qui  est  inDeum,  sicutin  finem.  Deus  autem  omnia 
inclinatetconvertit  in  seipsumsicutinultimumfinem,sicutDionysiusdicit 
(De  div.nom.  cap.  i,  vers.  fin.  lect.  3);  unde  impossibileestquodsit  sibi  vel 
aliis  causa  discedendi  ab  ordine,  qui  est  in  ipsum.  Unde  non  potest  directe 
essecausapeccati.  Similiteretiamnequeindirecle.ContingitenimquodDeus 
aliquibus  non  prffibet  auxilium  ad  evitandum  peccata;  quod  si  praeberet, 
non  peccarent.  Sed  hoc  totum  facit  secundiini  ordinem  suae  sapientiae  et 
justitiae,  ciim  ipse  sit  sapientia  et  justitia:  unde  non  imputatur  ei  qu6d 
alius  peccet,  sicut  caiisae  peccati ;  sicut  gubernator  non  dicitur  causa  sub- 
mersionis  navis  ex  hoc  quod  non  gubernat  navem,  nisi  quando  subtrahit 
gubernationem  potens  et  debens  gubernare.  Et  sic  patet  quod  Deus  nullo 
modo  estcausa  peccati. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  quantum  ad  verba  Apostoli,  ex  ipso 
textu  patet  solutio.  Si  enim  Deus  tradit  aliquos  in  reprobum  sensum,  jam 
ergo  reprobum  sensum  habent  ad  faciendum  ea  quae  non  conveniunt. 
Dicitur  ergo  tradereeosin  reprobum  sensum,  inquantum  non  prohibeteos 
quinsuum  sensum  reprobum  sequantur,  sicutdicimur  exponereillosquos 
non  tuemur.  Quod  autem  Augustinus  dicit  in  lib.  De  grat.  ethb.  arb.,unde 
sumpta  estGlossa,  quod  «  Deus  inciinat  voluntates  hominum  in  bonura  et 
malum,  »  sic  intelhgendum  est,  quod  in  bonum  quidem  direct^  inclinat 
voluntatem ;  in  malum  autem,  inquantum  non  prohibet,  sicut  dictum  est 
(in  corp.  art.).  Et  tamen  hocetiamcontingitex  merito  praecedentispeccati. 

Ad  secundum  dicendum,  quod,  ctim  dicitur  :  «  Creaturae  Dei  factae  sunt 
in  odium  et  in  tentationem  animabus  hominum,  »  haec  praepositio  in  non 
ponitur  causaliter,  sed  consecutive;  non  enim  Deus  fecit  creaturas  ad 
malum  hominum,  sed  hocconsecutum  estpropter  insipientiam  hominum; 
unde  subditur  :  FA  in  muscipulam  pedibus  insipientium,  qui  scilicet  per 
suam  insipientiam  utuntur  creaturis  ad  aliud  quam  ad  quodfactae  sunt. 

Ad  tertium.  dicendum,  quod  effectus  causae  mediae  procedens  ab  ea, 
secundtim  qu6d  subditur  ordini  causce  primae,  reducitur  etiam  in  causam 
primam ;  sed  si  procedat  k  causa  media,  secundiim  quod  exitordinem  cau- 
saeprimae,  non  reduciturin  causamprimam;  sicutsiminister  faciat  aliquid 
contra  mandatum  domini,  lioc  non  reduciturindominum  sicutin  causam. 
Et  simihter  peccatum,  quod  iiberum  arbitrium  committit  contra  praeceptum 
Dei,  non  reducitur  in  Deum  sicut  in  causam. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  poena  opponitur  bono  ejus  qui  punitur,  qui 
privatur  quocumque  bono;  sed  culpa  opponitur  bono  ordinis,  qui  est  in 
Deum,  unde  directe  opponitur  bonitati  divina^;  et  propter  hoc  non  est  si- 
milis  ratio  de  culpa  et  poena. 

ARTICULUS  IL  —  utiium  actus  peccati  sit  a  deo  (1). 

De  his  etiam  infia,  queest,  Lxxx,  art.  \  corp.  et  Sent.  i,  dist.  40,  quaest.  IV,  art.  2,  et  Hisl.  42, 
quaest.  II,  art.  \,  et  ll,  dist.  57,  quaest.  H,  et  dist.  44,  quaest.  I,  a.  t.  ^,  et  Cont.  geut.  I.l>.  lll, 
cap.  162,  et  De  malo,  quaest.  iii,  art.  2,  et  Rom.  xi,  lect.  5. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Vidctur  quod  actus  peccati  non  sit  k  Deo. 
Dicit  enim  Augustinus  (lib.  De  perfect.  justitiae,  cap.  11,  circ.  med.),  qu6d 
«  actus  peccati  non  est  reS  aliqua.  »  Omne  autem  quod  est  a  Deo,  est  res 
aliqua.  Ergo  actus  peccati  non  est  a  Deo. 

2.  Praeterea,  homo  non  dicitur  osse  causa  peccati,  nisi  quia  homo  est 

(^)  Hic  qnaestio  estde  actn  peccati,  ait  Sylvius,        acln  illo  secnndam  snbstantiam  sen  entitatem 
non  formaliter    seu   secundum  eani   rationem        causn. 
qud  est  peccalum  ;  sed  materiaiilcr,  hoc  est,  de 


QU.EST.  LXXIX,  ART.  II  ET  III.  279 

caiisa  actus  peccati ; «  milliis  enim  intendens  aJ  malum  operatur,  »  ut  Dio- 
nvsius  dicit  (De  div.  nom.  cap.  4,  part.  4,  lect.  di  et  22).  Sed  Deus  non  esl 
causa  peccati,  ut  dictum  est  (art.  praec).  Ergo  Deus  non  estcausa  actas 
peccati. 

3.  PraHerea,  aliqui  actus  secundum  suam  speciem  sunt  mali  et  peccata, 
ut  ex  supra  dictis  palet  (quaest.  xviii,  art.  2  et  8).  Sed  quidquid  est  causa 
alicujus,  est  causa  ejus  quod  convenit  ei  secundum  suam  speciem.  Si  ergo 
Deus  esset  causa  actus  peccati,  sequeretur  quod  esset  causa  peccati.  Sed 
hoc  non  est  verum,  ut  ostensum  est  (art.  praic).  Ergo  Deus  non  est  causa 
actus  peccati. 

Sed  contra,  actus  peccati  est  quidam  motus  liberi  arbitrii.  Sed  «  voluntas 
Dei  est  causa  omnium  motionum,  »  ut  Augustinus  dicit  (De  Trinit.  lib.  ni, 
cap.  4  et  9,  in  fin.}.  Ergo  voluntas  Dei  est  causa  actus  peccati. 

CONCLUSIO.  —  Ciim  actus  .oeccali  sit  eus,  necessario  est  a  Deo;  sed  defectus  est  a 
causa  creala. 

Uespondeo  dicendum  quod  actus  peccati  est  ens,  et  estactus;  et  ex 
utroque  habet  quod  sit  a  Deo.  Omne  enim  ens,  quocumque  modo  sit,  opor- 
tet  quod  derivetur  a  primo  ente,  ut  patet  per  Dionysium  (De  div.  nom.  cap. 
5,  lect.  i  et  2).  Omnis  autem  actio  causatur  ab  aliquo  existente  in  actu; 
quia  nihil  agit  nisi  secundum  quod  est  actu.  Omne  autem  ens  actu  reJuci- 
tur  in  primum  actum,  scilicet  Deum,  sicut  in  causam,  qui  est  per  suam  es- 
sentiam  actus.  Unde  relinquitur  quod  Deus  sit  causa  omnis  actionis,  inquan- 
tum  est  actio  (1).  Sed  peccatum  nominat  ens  et  actionem  cum  quodam  de- 
tectu.  Dofectus  autem  ille  estex  causa  creata,  scilicet  libero  arbitrio,  inquan- 
tum  delicit  ab  ordine  primi  agentis,  scilicet  Dei.  Unde  defectus  iste  non  re- 
ducitur  in  Deum  sicut  in  causam,  sed  in  liberum  arbitrium;  sicut  defectus 
claudicationis  reducitur  in  tibiam  curvam  sicut  in  causam,  non  autem  in 
virtutem  motivam,  a  qua  tamen  causatur  quidquid  est  motionis  in  claudi- 
catione.  Et  secundum  hoc  Deus  est  causa  actus  peccati  •,  non  tamen  est 
causa  peccati,  quia  non  est  causa  hujus  quod  actus  sit  cum  defectu. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  Augustinus  nominat  ibi  rem  id  quod 
estressimpliciter,  scilicetsubstantiam;  sicenim  actuspeccati  nonestres. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  in  hominem  sicut  in  causam  reducitur  non 
solum  actus,  sed  etiam  ipse  defectus;  quia  scilicet  non  subditur  ei  cui  de- 
bet  subdi,  licet  hoc  ipse  non  intendat  principaliter,  et  ideo  homo  est  causa 
peccati ;  sed  Deus  sic  est  causa  actus,  quod  nuUo  modo  est  causa  defectus 
concomitantis  actum;  et  ideo  non  est  causa  peccati. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  dictum  est  supra  (quaest.  lxxu,  art.  1), 
actus  et  habitus  non  recipiunt  speciem  ex  ipsa  privatione  in  qua  consistit 
ratio  mali,  sed  ex  aliquo  objecto,  cui  conjungitur  talis  privatio.  Et  sic  ipse 
Jefectus,  qui  dicitur  non  esse  a  Deo,  pertinet  ad  speciem  actus  consequen- 
ler,  et  non  qr.asi  differenlia  specifica. 

ARTICULUS  III.  —  LTULM  liEUS  SIT  CAUSA  EXC^CATIOMS  ET  INDURATIONiS  (2). 
De  bis  etiam  part.  I,  qu«st.  XXlIl,  art.  3,  et  2  2,  quaest.  XV,  art.  \,  et  Sent.  I,  dist.  40,  quaest.  IV, 
arl.  2,  et  Cont.  gent.  lib.  iii,  cnp.  ^62,  et  De  ver.  qu«st.  XXIV,  art.  40  corp.  etioan.  XI ,  iect.  6,  et 
Rora.  I,  lect.  7,  et  cap.  9.  lect.  5.  et  1.  Cor.  IV. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  Deus  non  sit  causa  excaeca- 
tioniset  indurationis.  Dicitenim  Augustinus(Quaest.  lib.  lxxxiii,  quaest.  3), 

t4)Ita  eoastanter  docet  B.  Thomas  (part    I  rentis  ut  lumen  veritatis  etiam  evidenter  niaui- 

iiuast.  XLU,  art.  2  ad  2;  Opusc.  lll;  Cf.  CXLI  fcslatac  nolit  accipero,  induratio  vero  pst  pravus 

lib.  III,  Cont.  gcnt.  cap   72,  ef  I.  Cor.  De  pot.  animi  affectus  quo  quispiam  coiitemuit  ea  qua 

qusest.  III.  art.  6,  De  inalo.  quaest.  III ,  art.  2.  a  nialo  avertere  et  ad  bonum  peruucere  possunt, 

i2;  ExcfEcatio  est  molus  animi  sic  malo  inh«-  iisque  resistit. 


280  QU.EST.  LXXIX,  ART.  III. 

quod  Deiis  non  est  causa  ejus  quo  homo  fit  deterior  (1).  Sed  per  excsecatio- 
nem  et  obdurationem  homo  fit  deterior.  Ergo  Deus  non  est  causa  excaeca- 
tionis  et  obdurationis. 

2.  Praelerea,  Fulgentius  dicit  (De  dupl.  prsedest.,  ad  Monimum,  lib.  i,  cap. 
49,  ad  fin.),  qu6d  «  Deus  non  est  ultor  illius  rei  cujus  est  auctor.  »  Sed 
Deus  est  ultor  cordis  obdurati,  secundum  illud  (Eccli.  ui,  27)  :  Cor  durum 
male  habebit  in  die  novissimo.  Ergo  Deus  non  est  causa  obdurationis. 

3.  Praetcrea,  idem  effectus  non  attribuitur  causis  contrariis.  Sed  causa 
excaecationis  dicitur  esse  malitia  hominis,  secundtim  illud  (Sapientise  ii, 
21)  :  Excxcavit  enim  eosmalitia  eorum;  et  etiam  diabolus,  secundum  illud 
(II.  Cor.  IV,  4)  :  Deus  hujus  sxculi  excxcavit  mentes  infidelium;  qyae  qui- 
dem  causae  videntur  esse  contrariae  Deo.  Ergo  Deus  non  est  causa  excaeca- 
tionis  et  obdurationis. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Isai.  vi,  10) :  Excxca  cor  populi  hujus,  et 
aures  ejus  aggrava  ;  et  (Rom.  ix,  18)  dicitur :  Cujus  vult  miseretur,  et  quem 
vult  indurat. 

GONCLUSIO.  —  Deus  est  causa  excaecationis;  non  malitiam  inferendo,  sed  gra- 
tiam  suam  subtrahendo. 

Respondeo  dicendum  qu6d  exc£ecatio  et  obduratio  duo  important.  Quo- 
rum  unum  est  motus  animi  humani  inhaerentis  malo,  et  aversi  a  divino  lu- 
mine;  et  quanttim  ad  hoc  Deus  non  est  causa  excaecationis  et  obduratio- 
nis,  sicut  non  est  causa  peccati.  Aliud  autem  est  subtractio  gratiae,  ex  qua 
sequitur  quod  mens  divinitus  non  iiluminetur  ad  rect^  videndum,  et  cor 
hominis  non  emolliatur  ad  recte  vivendum ;  et  quantum  ad  hoc  Deus  est 
causa  excaecationis  et  obdurationis.  Est  autem  considerandum  qu6d  Deus 
est  causa  universalis  illuminationis  animarum,  secundum  illud  (Joan.  i,  9) : 
Erat  lux  vera,  qux  illuminat  omnem  hominem  venientem  in  hunc  mundum; 
sicut  sol  est  universalis  causa  illuminationis  corporum  :  aliter  tamen  etali- 
ter;  nam  sol  agit  illuminando  per  necessitatem  naturae,  Deus  autem  agit 
voluntarie  per  ordinem  suae  sapientiae.  Sol  autem,  licet  quantiim  est  de  se, 
omnia  corpora  illuminet,  si  quod  tamen  impedimentum  inveniat  in  aliquo 
corpore,  relinquit  illud  tenebrosum ;  sicut  patet  de  domo  cujus  fenestrae 
sunt  clausae;  sed  tamen  illius  obscurationis  nullo  modo  causa  estsol;  non 
enim  suo  judicio  agit  ut  lumen  interius  non  immittat;  sed  causaejusest 
soliim  ille  qui  claudit  fenestram.  Deus  autem  proprio  judicio  lumen  gratise 
non  immittit  illi&in  quibus  obstaculum  invenit.  Undecausa  subtractionis 
gratiae  est  non  soltim  ille  qui  ponit  obslaculum  gratiae,  sed  etiam  Deus,  qui 
suojudiciogratiam  non  apponit.  Et  perhunc  modum  Deusestcausa  excae- 
cationis,  et  aggravationis  aurium^  et  obdurationis  cordis;  quae  quidem  dis- 
tinguuntur  secundum  effectus  gratiae,  quae  et  perficit  inteilectum  donosa- 
pientiae,  et  atTectum  emollit  igne  charilatis.  Et  quia  ad  cognilionem  intel- 
lectCis  maxime  deserviunt  duo  sensus,  scilicet  visus  et  auditus,  quorum 
unus  deservit  inventioni,  scilicet  visus,  alius  disciplinje,  sciJicet  auditus 
ideoquantiim  ad  visum  ponitur  excaecatio;  quantum  ad  auditum,  aurium 
aggravatio;  quantum  ad  affectum,  obduratio. 

Ad  prinium  ergo  dicendum,  quod  cum  excaecatio  et  induratio  ex  parte 
subtractionis  gratiae  sint  quaedam  poenae,  ex  hac  parte  eis  homo  non  fit  dete- 
rior ;  sed  deterior  factus  per  culpam  haec  incurrit,  sicut  et  caeteras  poenas. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  objectio  illa  procedit  de  obduratione  se- 
cundiim  qu6d  est  culpa. 

\l)  Ita   cod.  Alcan.  Nicolai.per  quod.  Edit.  IIohi.  ei?ai&\'.,  quodhomo  sit  deterior. 


QUiEST.  LXXIX,  ART.  UI  ET  IV.  281 

Ad  tertium  dicenduni,  quod  malitia  estcausa  excaecationis  meriloria,  si- 
cut  culpa  est  causa  poena? ;  et  hoc  etiam  modo  diabolus  excaecare  dicitur, 
inquantum  inducit  ad  culpam. 

ARTICULUS  IV.  —  LTRUM  exc.€:catio  et  obduratio  sempeu  ordinentur  ad 

SALUTEM   EJUS  QUl  EXC.€CATUR  ET  OBDURATUR. 

Ad  qiiartum  sic  prooeditur.  1.  Yidetur  quod  exca^catio  etobduratio  sem- 
per  ordinentur  ad  salutem  ejus  qui  excaecatur  et  obduratur.  Dicit  enim  Au- 
gustinus  (Encli.  cap.  11,  circ.  princ.),qu6d  «  Deus,  ciim  sit  summe  bonus, 
nullo  modo  permittcM-et  fieri  aliquod  malum,  nisi  posset  ex  quolibet  malo 
elicere  bonum.  »  MuUo  igitur  magis  ordinatad  bonum  illud  malum  cujus 
ipseest  causa.  Sed  exciecationis  et  obdurationis  Deus  est  causa,  utdictum 
est  (art.  praec).  Ergo  ha3c  ordinantur  ad  salutem  ejus  qui  excaecatur  vel  ob- 
duratur. 

2.  Praeterea  (Sap.  i,  13),  dicitur  quod  Deus  non  delectatur  in  perditione 
impiorum.  Yideretur  autem  in  perditione  eorum  delectari,  si  eorum  excae- 
cationem  in  bonum  eorum  non  converteret;  sicut  medicus  videretur  de- 
lectari  afilictione  infirmi,  si  medicinam  amaram,  quam  infirmo  propinat, 
ad  ejus  sanitatem  non  ordinaret.  Ergo  Deus  excaecationemconvertitinbo- 
num  excaecatorum. 

3.  Pra^terea,  Deus  non  est  personarum  acceptor,  ut  dicitur  (Act.  x,  34).  Sed 
quorumdam  excaecationem  ordinat  ad  eorum  salutem;  sicut  quorumdam 
Judaeorum,  qui  excaecati  sunt,  ut  Christo  non  crederent,  et  non  credentes 
occiderent,  et  postmodum  compuncti  converterentur,  sicut  de  quibusdam 
legitur  (Act.  u),  ut  patet  per  Augustinum  (lib.  De  Quaest.  Evangel.  scilicet 
secundum  Matth.  quaest.  14).  Ergo  Deus  omnium  excaecationem  convertit 
in  eorum  salutem. 

4.  Sed  contra,  non  sunt  facienda  mala^ut  eveniant  bona,  ut  dicitur(Rom. 
iii).  Sed  excaecatio  est  maium.  Ergo  Deus  non  excaecat  aliquos  propler  eo- 
rum  bonum. 

CONCLUSIO.  —  Excaecatio ,  cum  sit  dispositio  ad  peccitum,  nulh  ex  se  ad  salutem 
datur,  sed  ad  damnalionem  :  exccBcatio  autem  ex  divina  misericordia  uonnullisest 
ad  salulem;  ut  in  peccatum  lapsi  humiliter  poeniteutiam  agant,  et  ad  Deum  con- 
vertantur. 

Respondeo  dicendum  quod  excaecatio  est  quoddam  praeambulum  ad  pec- 
catum.  Peccatum  autem  ad  duo  ordinatur ;  ad  unum  quidem  per  se,  scih- 
cet  ad  damnationem ;  ad  aliud  autem  ex  divina  misericordia  vel  providen- 
tia,  scihcet  ad  sanatiouem,  inquantum  Deus  permittit  aliquos  cadere  in 
peccatum,  ut  peccatum  suum  agnoscentes  humilientur  et  converlantur,  si- 
cut  Augustinus  dicit  (lib.  De  natura  et  gratia,  cap.  22,  24  et  28).  Unde  et 
excaecatio  ex  sui  natura  ordinatur  ad  damnationem  ejus  qui  excaecatur, 
propter  quod  ponitur  etiam  reprobationisefTectus.  Sed  ex  divina  misericor- 
dia  excaecatio  ad  tempus  ordinatur  medicinaliter  ad  salutem  eorum  qui  ex- 
caecantur.  Sed  haec  misericordia  non  omnibus  impenditur  excaecatis,  sed 
praedestinatis  solum,  quibus  omnia  cooperantur  in  bonum,  sicut  dicitur 
(Rom.  \ni).  Undequanlumadquosdam,excaecatioordiuaturadsanationem; 
quantum  autem  ad  alios,  ad  damnationem,  ut  Augustinus  dicit  (lib.  De 
QuEest.  Evang.  loc.  cit.  in  arg.  3.. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  omnia  mala  quae  Deus  facit,  vel  per- 
mittit  tieri,  ordinantur  ad  aliquod  bonum;  non  tamen  seniper  in  bonum 
ejus  in  quo  est  malum,  sed  quandoque  ad  bonum  alierius,  vel  etiam  totius 
universi ;  sicut  culpam  tyrannorum  ordinat  in  bonum  mdrtyrum,  et  poe- 
num  damnatorum  ordinat  ad  gloriamjusiitiae  suae. 


2S2  QU.EST.  LXXX,  ART.  I. 

Ad  secundum  dicendum,  qiiod  Deus  non  delectatur  in  perdllione  horoi- 
num  quantum  ad  ipsam  perdiLionem,  sed  ratione  suae  justiliae  (i),  velprop- 
ter  bonum  quod  inde  provenit. 

Ad  teriium  dicendum,  qu6d  hoc  qu6d  Deus  aliquorum  excaecationem  or- 
dinat  in  eorum  salutem,  misericordiae  est;  qu6d  autem  excaecatio  aliorum 
ordineturad  eorum  damnationem,  justitiae  est;  quod  autem  misericordiam 
quibusdam  impendit,  et  non  omnibus,  non  facit  personarum  acceptionem 
in  Deo,  sicut  in  primo  dictum  est  fquaest.  xxni,  art.  5  ad  3). 

kd  quartum  ddcendium,  quod  mala  culpae  non  sunt  facienda  ut  veniant 
bona;  sed  mala  pcenae  sunt  inferenda  propter  bonum. 

QUJESTIO  LXXX. 

DE  CAUSA  PECCATI  EX  PARTE  DIABOLI,  IN  QUATUOR  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandumest  de  causa  peccati  ex  parle  diaboli ;  et  circa  hoc  quaenintur 
quatuor:  I"  Ulrum  diabohis  sit  direcle  causa  peccati.  —  2°  Utriim  diabolus  inducat 
ad  peccandum,  interius  persuadendo.  —  3"  Utrum  possit  necessitatem  peccandi  indu- 
cere.  —  4°Utrum  omnia  peccata  ex  diaboli  su^gestioneprovenianl. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  DIABOLUS  SIT  HOAIINI  DJRECTfe  CAUSA  PECCANDI  (2). 
De  Lis  etiam  supra,  quaest.  LXXV,  art.  5,  et  part.  III,  queest.  vm,  art.  7,  et  De  nialo,  quaest.  ni,  art.  3 

et  4,  et  quodl.  Ill,  art.  8  corp. 

Ad  primum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  diabolus  sithomini  direct^ 
causa  peccandi.  Peccatum  enim  direclein  affectu  consistit.  Sed  Augustinus 
dicit(De  Trinit.  lib.  iv,cap.  12,  in  princ),  quod  «  diabolus  suae  societati  ma- 
lignos  afTectus  inspirat;  »  et  Beda  super  Act.  (super  iilud  cap.  5  :  Jnanta, 
cur  tentavit,  etc.)  dicit  qu6d  «  diabolus  animam  in  affectum  malitiae  trahit; » 
et  Isidorus  dicit  (De  summo  bono,  lib.  ii,  cap.  41,  in  fin.  et  lib.  m,  cap.  5} 
qu6d  «  diabolus  corda  hominum  occultis  cupiditatibus  replet.  »  Ergo  dia- 
bolus  directe  est  causa  peccati. 

2.  Prseterea,  Hieronymus  dicit  (Cont.  Jovinian.  lib.  ii,  cap.  2,  k  med.), 
quod  «  sicut  Deus  est  perfector  boni,  ita  diabolus  est  perfector  mali. »  Sed 
Deus  est  directe  causa  bonorum  nostroriun.  Ergo  diabolus  est  direct6  causa 
peccatorum  nostrorum. 

3.  Praeterea,  Philosophus  dicit  in  quodam  cap.  Ethic.  Eudemicae  (scilicet 
lib.  vii,  cap.  18,  a  princ.) :  «  Oportet  esse  quoddam  principium  extrinsecum 
humani  consilii.  »  Consiiium  autem  humanum  nou  solimi  est  de  bonis,  sed 
etiam  de  malis.  Ergo  sicut  Deus  movet  ad  consilium  bonum,  et  per  hoc  di- 
rect^  est  causa  boni ;  ita  diabolus  movet  hominem  ad  consilium  malum,  et 
perhoc  sequitur  quod  diabolus  directe  sit  causa  peccati. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  probat  (De  liber.  arb.  lib.  i,  cap.  H,  circ. 
princ,  et  lib.  iii,  cap.  17  et  18),  quod  «  nulia  alia  re  fit  mens  hominis  serva 
libidinis,  nisi  propiia  voluntate.  »  Sed  liomo  non  fit  servus  libidinis  n\A 
per  peccatum.  Ergo  causa  peccati  non  potest  esse  diabolus,  sed  sola  pi  o- 
pria  voluntas. 

CONXLUSIO.  —  Ciim  eatenus  soliim  peccati  causa  esse  diabolus  possit,  quattnus 
dppolibile  aliquod  sensui  proponit,  vel  rationi  persuadere  nititur,  liberam  vero  ho- 
minis  volunlalem  non  necessario  moveat;  non  potest  diabolusdirecte  vei  sufrit  ien- 
ter  causa  esse  liomini  peccandi. 

(DUndedicitur^Deul.  xxvili) :  Sicutavtelw-  (2^  Illias  qusestionis  sensus  cst  an  dinl.o'us  sit 

tatus  est  Dominus  super  vos,  bene  vos  faciens       directe  causa  peccatorum  illorum  qu«  ab  liiinil- 
vosque  muUiplicans;  sic   lcelabltur  disper-       nvLus conmiittuutur, 
dems  vos  atque  subvcrtcns  ,  ul  auferaminide 
terra  ad  quam  ingredieris  possidendam. 


QU.€ST.  LXXX,  ART.  I  ET  II.  283 

Respondeo  dicendum  quod  peccatnm  actus  quidam  est.  Unde  hoc  modo 
potest  esse  aliquid  directe  causa  peccati,  per  qucm  modum  aliquis  direct^ 
est  causa  alicujus  actiis;  quod  quidem  non  contingit  nisi  per  hoc  quod 
proprium  principium  illius  actus  movet  ad  agendum.  Proprium  autem  prin- 
cipium  aclus  peccati  est  voluntas,  quia  omne  peccatum  est  volunturium. 
Unde  nihil  potest  directe  esse  causa  peccati,  nisi  quod  potest  movere  vo- 
iuntatem  ad  agendum.  Voluntas  autem,  sicut  supra  dictum  est  (quast.  ix, 
art.  3,  4  et  6),  a  duobus  moveri  potest :  uno  modo  ab  objecto,  sicut  dici- 
tur  quod  appetibile  apprehensum  movet  appetitum ;  alio  modo  ab  eo  quod 
interius  inclinat  voluntatem  ad  volendum ;  hoc  autem  non  est  nisi  vel  ipsa 
voluntas,  vel  Deus,  ut  supra  ostensum  est  (loc.  cit.).  Deus  autem  non  po- 
test  esse  causa  peccati,  ut  dictum  est  (qui3est.  lxxix,  art.  1).  Kelinquitur 
ergo  quod  ex  hac  parte  sola  voluntas  hominis  sit  directe  causa  peccati 
ejus.  Ex  parte  autem  objecti  potest  inteiligi  qu6d  aliquid  moveat  volunta- 
tem  tripliciter :  uno  modo  ipsum  objectum  propositum,  sicut  dicimus  qu6d 
cibusexcitat  desiderium  hominis  ad  comedendum ;  alio  modo  ille  qui  pro- 
ponit  vel  offert  hujusmodi  objectum;  tertio  modo  ille  qui  persuadet  objec- 
tum  propositum  habere  rationem  boni,  quia  et  hic  aliqualiter  proponitpro- 
prium  objectum  voluntati,  quod  est  rationis  bonum  verum  vel  apparens. 
Primo  igitur  modo  res  sensibiles  exterius  apparentes  movent  voluntatem 
hominis  ad  peccandum ;  secundo  autem  et  tertio  modo  vel  diabolus  vel 
etiam  homo  potest  incitare  ad  peccandum,  vel  offerendo  aliquid  appetibile 
sensui,  vel  persuadendo  rationi  (i).  Sed  nullo  istorum  trium  modorum  po- 
test  aliquid  esse  directa  causa  peccali  :  quia  voluntas  non  ex  necessitate 
movetur  ab  aliquo  objecto,  nisi  ab  ultimo  fine,  ut  supra  dictum  est  (qusest. 
n,  art.  1  et  2).  Unde  non  est  sufficiens  causa  peccati  neque  res  exteritis 
oblata.  neque  ille  qui  eam  proponit,  neque  ille  qui  persuadet.  Unde  sequi- 
tur  qu6d  diabolus  non  sit  causa  peccati  directe  vel  sufficienter,  sed  solum 
per  modum  persuadentis  vel  proponentis  appetibile. 

Adprimum  ergo  drcendunx,  quod  omnes  illae  auctoritates,  et  si  quse  si- 
miles  inveniantur,  sunt  referendae  ad  hoc  quod  diabolus  suggerendo,  vel 
aliqua  appetibilia  proponendo,  in^ucit  ad  effectum  peccati. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  similitudo  illa  est  attendenda  quantum 
ad  hoc  quod  diabolus  quodammodo  est  causa  peccatorum  nostrorum,  sicut 
Deus  est  aliquo  modo  causa  bonorum  nostrorum ;  non  tamen  attenditup 
quantlim  ad  modum  causandi  :  nam  Deus  causai  bona  interius  movendo 
voiunlatem,  quod  diabolo  convenire  non  potest. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  Deus  est  universale  principium  omnis  inte- 
rioris  motus  humani;  sed  quod  determinelur  ad  malum  consilium  volun- 
tas  humana,  hoc  directe  quidem  est  ex  voluntate  humana,  et  diabolo  per 
modum  persuadentis,  vel  appetibilia  proponentis. 

ARTICULUS   II.    -^  UTRUM  DIABOLUS   POSSIT   INDUCERE  AD   PECCANDUM   INTERiUS 

INSTIGANDO. 
De  his  etiam  Dc  nialo,  qusst.  lir,  art.  4,  et  qnsest.  ivi,  art.  2,  et  quodl.  Ill,  art.  8  corp. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videturqu6d  diabolus  non  possit  indu- 
cere  ad  peccandum  interitis  instigando.  Interiores  enim  motusanimaesunt 
quaedam  opera  vitae.  Sed  nullum  opus  vitse  potest  esse  nisi  a  principio  in- 
trinseco,  nec  etiamopus  animae  vegetabilis,  quod  est  infimum  inter  opera 

■  i)  Hinc  rficitur  il.  Pet.  y)  quoJ  adversarins  tatio  adversus  principes  et  poleslat^.s,  adver- 
nosier  diubolus  tanquam  leo  rurjiens  cirruil  sus  mundi  reclores  tenebrarum  harum,con- 
QucBrent  quemdeioretiEp.  viy.  Nobis  coUuc-        tra  $piritualia  nequiticB  in  cmlestibus. 


284  QU^ST.  LXXX,  ART.  II. 

vitae.  Ergo  dlabolus  secundiim  interiores  motus  non  potest  hominem  Ins- 
tigaread  malum. 

2.  Praeierea,  omnes  interiores  motus  secundum  ordinem  naturae  a  sensi- 
bus  exterioribus  oriuntur.  Sed  praeter  ordinem  naturae  aliquid  operari  est 
solius  Dei,  ut  dictum  est  (pars  I,  qua^st.  cx,  art.  4).  Ergo  diabolus  nonpotest 
in  interioribus  motibus  hominis  aliquid  operari,  nisi  secundum  ea  quse  in 
exterioribus  sensibus  apparent. 

3.  Praeterea,  interiores  actus  animae  sunt  intelligere  et  imaginari.  Sed 
quantum  ad  neutrum  horum  potest  diabolus  aliquid  operari  :  quia,  ut 
habitum  est  fpars  I,  implic.  qua^st.  cxi,  art.  2  ad  2,  et  art.  3  ad  2),  diabolus 
non  imprimit  in  intellectum  humanum ;  in  phantasiam  etiam  videtur  quod 
imprimerenon  possit :  quia  formae  imaginariae,  tanquammagis  spirituales, 
sunt  digniores  quam  formae  quae  sunt  in  materia  sensibili,  quas  tamen 
diabolus  imprimere  non  potest,  ut  patet  ex  his  quae  in  primo  habita  sunt 
(quaest.  cx,  art.  2,  et  quacst.  cxi,  art.  2,  et  art.  3  ad2).  Ergo  diabolus  non 
potest  secundum  interiores  motus  inducere  hominem  ad  peccatum. 

Sed  contra  est,  quia  secundtim  hoc  nunquam  tentaret  hominem,  nisi  vi- 
sibihter  apparendo  :  quod  patet  esse  falsum. 

CONCLUSIO.  —  Quum  ipsi  phantasiae  iraaginariaS  quasdam  formas  ofFerre,  et  in 
appelitu  sensitivo  passiones  coucitare  diabolus  possit,  etiam  interiiis  instigando  ad 
peccandum  inducere  polest. 

Respondeo  dicendum  quod  interior  pars  animae  est  intellectiva  et  sensi- 
tiva.  Intellectiva  autem  continet  intellectum  etvoluntatem.  Et  de  voluntate 
quidem  jam  dictum  est  (art.  praec.  etpars  I,  quaest.  cxi,  art.  i),  quomodo  ad 
eam  diabolus  se  habet.  Inteilectus  autem  per  se  quidem  movetur  ab  aliquo 
illuminante  ipsum  ad  cognitionem  veritatis;  quod  diabolus  circa  hominera 
non  intendit,  sed  magis  obtenebrat  rationem  ejus  ad  consentiendum  pec- 
cato;  quae  quidem  obtenebratioprovenit  exphantasia  et  appetitu  sensitivo. 
Unde  tota  interior  operatio  diaboli  esse  videtur  circa  phantasiam  et  appe- 
titum  sensitivum;  quorumutnimquecommovendopotestinducere  ad  pec- 
calum.  Potest  enim  operari  ad  hoc  quod  imaginationi  aliquae  formae 
imaginariae  praesententur  :  potest  etiam  facere  quod  appetilus  sensitivus 
concitetur  ad  aliquam  passionem.  Dictum  est  enim(in  primolib.  quaest.  cx, 
art.  3),  quod  natura  corporalis  spirituali  naluraliter  obedit  ad  motum  lo- 
calem.  Unde  et  diabolus  omnia  illa  causare  potest  quae  ex  motu  locali  cor- 
porum  inferiorum  provenire  possent,  nisi  virtute  divin^  reprimatur.  Quod 
autem  aliquae  formae  repraesententur  imaginationi,  sequitur  quandoquead 
motum  localem.  Dicit  enim  Philosophus  in  libro  De  sommo  et  vigilia  (vel 
lib.  De  insom.,  qui  illi  annectitur,  cap.  3  et  4),  quod  »'  cum  animal  dormie- 
rit,  descendente  plurimo  sanguine  ad  principium  sensitivum,  simul  des- 
cenduntmotus,  sive  impressiones  relictae  ex  sensibilium  motionibus,  quae 
in  sensibilibus  speciebus  conservantur,  et  movent  piincipium  apprehen- 
sivum,  ita  quod  apparent  ac  si  tunc  principium  sensitivum  a  rebus  ipsis 
exterioribus  immutaretur.  »>  Unde  talis  motus  localis  spirituum  vel  humo- 
rum  procurari  potesta  daemonibus,  sive  dormiant,  sive  vigilent  homines. 
Et  sic  sequitur  quh&  homo  aliqua  imaginetur.  Similiter  etiam  appetitus 
sensitivus  concitalur  ad  aliquas  passiones  secundum  quemdam  determi- 
natum  motum  cordis  et  spirituum.  Unde  ad  hoc  etiam  diabolus  potest 
cooperari.  Et  ex  hoc  qu6d  passiones  aliquae  concitantur  in  appetitu  sensi- 
tivo,  sequiturquod  et  motum,  sive  intentionem  sensibilem  praedicto  modo 
reductam  ad  principium  apprehensivum  magis  homo  percipiat  :  quia,  ut 
Philosophus  in  eodem  lib.  (ut  sup.  cap.  2,  versiis  lin.)  dicit  .•  «  Amantes 


QU^ST.  LXXX,  ART.  II  ET  III.  285 

modic^  similitiidine  in  apprehensione  rei  amatae  moventur. »  Contingit 
etiam  ex  hoc  quod  passio  est  concitata,  ut  id  quod  proponitur  imagina- 
tioni,  jiidicetur  prosequendum ;  quia  ei  qui  a  passione  detinetur,  videtur 
esse  bonum  id  ad  quod.per  passionem  inclinatur.  Et  per  hunc  modum  in- 
terius  diaboius  inducit  ad  peccandum. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  etsi  opera  vitae  semper  sint  ab  aliquo 
principio  intrinseco,  tamen  ad  ea  potest  cooperari  aliquod  exterius  agens, 
sicut  etiam  ad  opera  animae  vegetabilis  operatur  calor  oxterior,  utfaciliCis 
digeratur  cibus. 

Ad  secandum  dicendum,  quod  hujusmodi  apparitio  formarum  imagina- 
bilium  non  est  omnino  prseter  ordinem  naturae,  nec  est  per  solum  impe- 
rium,  sed  per  motum  localem,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Undepatet  responsio  ad  iertium^  quia  formae  illae  sunt  a  sensibus  acceptae 
primordialiter  fl). 
ARTICULUS  IIL —  utrum  diabolus  possit  necessitatem  inferre  ad  peccandum. 

De  hisctiani  De  malo,  qiiaest.  in,  art.  3  atl  9,  et  art.  4  corp.  et  qusest.  XVi,  art.  2ad  <0,  et  art.-l^  acHO. 

Ad  tertium  sicproceditur.  1.  Videtur  quod  diabolus  possit  necessitatem 
inferre  ad  peccandum.  Potestas  enim  major  potest  necessitatem  inferre 
minori.  Seddediabolo  dicitur  (Job,  xli,  24)  :  Non  est  potestas  super  terram 
qux  eivaleat  comparari.  Ergo  potesl  hominr  terreno  necessitatem  inferre 
ad  peccandum. 

2.  Praelerea,  ratio  hominis  non  potest  moveri  nisi  secundum  ea  quae  ex- 
terius  sensibus  proponuntur,  et  imaginalioni  repraesentantur  :  quia  «om- 
nis  nostra  cognitio  ortum  habet  a  sensu;  et  non  est  intelligere  sine  phan- 
tasmate, »  ut  dicitur  (De  anima,  lib.  iii,  text.  30  et  39).  Sed  diabolus  potest 
movere  imaginationem  hominis,  ut  dictum  est  (art.  praec),  et  etiam  exte- 
riores  sensus.  Dicit  enim  Augustinus  (Quaest.  lib.  lxxxiii,  quaest.  12,  circ. 
princ),  quod  «serpithoc  malum,  scilicet  quod  est  a  diabolo,  per  omnes 
aditus  sensibiles,  dat  se  figuris,  accommodat  se  coloribus,  adhaeret  sonis, 
infundit  se  saporibus.  »  Ergo  potest  rationem  hominis  ex  necessitate  incli- 
nare  ad  peccandum. 

3.  Praeterea,  secundum  Augustinum  (De  civ.  Dei,  lib.  xix,  cap.  4,  ante 
[ned.),  «  nonnullum  peccatum  est,  cum  caro  concupiscit  adversus  spiri- 
um. »  Sed  concupiscentiam  carnis  diabolus  potest  causare,  sicut  et  caete- 
•as  passiones,  eo  modo  quo  supra  dictum  est  (art.  praec).  Ergo  ex  neces- 
itate  potest  inducere  ad  peccandum. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (I.  Petr.  ult.  8)  :  Adversarius  vester  diaholm, 
anquam  leo  rugiens,  circuit  quxrens  quem  devoret;  cui  resistite  fortes  in 
Ide.  Frustra  autem  talis  admonitio  daretur,  si  homo  ei  ex  necessitate  suc- 
umberet.  Non  ergo  potest  homini  necessitatem  inducere  ad  peccandum. 

Praeterea  ^Jacobi  iv)  similiter  dicitur  :  Subditi  estote  Deo ;  resistite  autem 
iaholo,  et  fugiet  d  vohis  :  quod  nec  rect^  aut  vere  diceretur,  si  diabolus  pos- 
et  inferre  qualemcumque  necessitatem  ad  peccandum;  quia  sic  ei  nun- 
uam  resisti  posset,  nec  a  resistentibus  ipse  fugeret.  Ergo  talem  necessi- 
atem  ad  peccandum  non  infert. 

CONXLCSIO.  —  Quum  frustra  B.  Petnis  nos  admoneret ,  ut  diabolo  resistereraus , 
Isumque  diceret  B.  Jacobus,  resistite  diabolo  et  fugiet  d  vobis^  si  horao  tentationi 
us  necessario  succumberet ;  fieri  non  potest,  ut  diabolus  homini  necessitatem  ad 
eccandum  inferat. 

(^)  Daeinones,  ait  B.Thomas,  non  possant  no-  sibilibns  conservatas  aliquo  modo  transniutarc, 
mi  forma;n  impriniere  in  orgarta  corporea  ut  secundum  eas  aliqnaj  apparitiones  fiant  (De 
nsuum  ,  possunt  lamen  formas  in  organis  sen-        malo.quaest.  xvi,  art.  II  ad  I). 


286  QU^ST.  LXXX,  ART.  ITI  ET  IV. 

Respondeo  dicendum  quod  diabolus  propria  virtute,  nis!  refrenetur  ^ 
Deo,  potest  aliquem  inducere  ex  necessitate  ad  faciendum  aliquem  actura 
qui  de  suo  genere  peccatum  est;  non  autem  potest  inducere  necessitatem 
peccandi.  Quod  patet  ex  hoc  quod  homo  motivo  ad  peccandum  non  resistit 
nisi  per  rationem;  cujus  usum  tolaliter  impedire  potest  movendo  imagi- 
nationem  et  appetitum  sensitivum,  sicut  in  arreptitiis  patet.  Sed  lunc,  ra- 
tione  sic  hgata,  quidquid  homo  agat,  non  imputatur  ei  ad  peccatum.  Sed 
si  ratio  non  sit  totaiiter  ligata,  ex  ea  parte  qua  est  libera,  potest  resistere 
peccato,  sicui  supra  dictum  est  (qusest.  lxxvii,  art.  6).  Unde  manifestnm  est 
quod  diabolus  nullo  modo  potest  necessitatem  inducere  homini  ad  pec- 
candum. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  non  quselibet  potestas  major  homme 
potest  movere  voluntatem  hominis  (1),  sed  solus  Deus,  ut  supra  habitum 
est  (qucfist.  IX,  art.  6). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  illud  quod  est  apprehensum  per  sensum 
vel  imaginationem,  non  ex  necessitate  movet  voluntatem,  si  homo  habeat 
usumrationis;  necsemperhujusmodi  apprehensio  ligat  rationem. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  concupiscentia  carnis  contra  spiritum, 
quando  ratio  ei  actualiter  resistit,  non  est  peccatum,  sed  materia  exer- 
cendse  virtutis  ;  quod  autem  ratio  ei  non  resistkt,  non  est  in  polestate  dia- 
boli ;  et  ideo  non  potest  inducere  necessitatem  peccati. 
ARTICULUS  IV. —  UTRUM  omnia  peccata  hominum  sint  ex  suggestione  diaboli. 
De  his  etiam  part.  I,  qusBst.  LXIII,  art.  2  corp.  et  qiiaest.  cxiv,  art.  5,  et  part.  III,  qosest.  Vlli,  art.  7 

ad  2,  el  Dc  nialo,  quaest.  ili,  art.  5. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  omnia  peccata  hominum 
sint  ex  suggestione  diaboli.  Dicit  enim  Dionysius  (De  div,  nom.  cap.  4, 
part.  4,  lect.  19)  quod  «  multitudo  daemonum  causa  est  omnium  malorum 
et  sibi  et  aliis.  » 

2.  Prseterea,  quicumque  peccat  mortaliter,  efficitur  servus  diaboli,  se- 
cundum  illud  (Joan.  viii,  34)  :  Qui  facit  peccatum,  servus  est  peccati.  Sed 
ei  aliquis  in  servitutem  addicitur  d  quo  est  superatus,  ut  dicitur 
(II.  Petr.  II,  19).  Ergo  quicumque  facit  peccatum,  superatus  est  a  diabolo. 

3.  Praeterea,  Gregorius  dicit  (Moral.  lib.  iv,  cap.  10,  amed.),  qu6d  «  pec- 
catum  diaboli  est  irreparabile,  quia  cecidit  nullo  suggerente.  >•  Si  igitur 
aliqui  homines  peccarent  per  liberum  arbitrium  nullo  suggerente,  eorum 
peccatum  esset  irremediabile ;  quod  patet  esse  falsum  (2).  Ergo  omnia 
peccata  humana  a  diabolo  suggeruntur. 

Sed  contra  est  quod  dicilur  (lib.  De  ecclesiasticis  dogmatibus,  cap.  82) ; 
«  Non  omnes  cogitationes  nostrae  malse  a  diabolo  excitantur,  sed  aliquoties 
ex  nostri  arbitrii  motu  emergunt.  » 

GONCLUSIO.  —  Est  quidem  daemon  occasio  oranium  peccatorum  ciim  primum 
hominem  ad  peccandum  induxerit,  unde  tota  infecta  est  humana  natura  et  proclivi» 
ad  peccandum  facta;  non  tamen  singula  peccata  ex  illius  suggeslione  fiunt. 

Respondeo  dicendum  quod  occasionaliter  quidem  et  indirecte  diabolud 
est  causa  omnium  peccatorum  nostrorum,  inquantum  induxit  prinium 
hominem  ad  peccandum,  ex  ciijus  peccato  intantum  vitiataest  humana 
natura,  ut  omnes  ad  peccandum  proclivcs  simus ;  sicut  si  dicerctur  esse 

(Ij  Qiiniv.vis  potcslas  d.xnionis,  ait  S.  Tliomas,  tioni  ejns  rosistcrc(Senl.lib.  ll,  di.st.  21,  q\i«est.  I, 

sit  siinplicitor  luajnr  quam  potestas  hominis,  ta-  art.  2  ad -1). 

men  quantum  ailaliquid  non  cst  major,  snlicrt  (2)  In  majori  liujus  argumenti  assuni.tur  velut 

quantum  ad  actusiiberiarliitriiqui  cogi  non  pos  causa  a.laequala,  id  quo.l  non  csl  talc.  ac  promJi 

sunt:  quia   lioium  acluum  ipso  hoiMo  dominus  committitur /^rt/Zrtcia  tjoti  cou«a  ul  causa. 
est  et  non  tlffimon  :  ct  ideo  pcitost  homo  tcnla- 


1  QU.EST.  LXXXl,  ART.  I.  287 

fiusa  combiistionis  llgnoriim  qui  ligna  siccaret,  ex  qiio  seqneretiir  quod 
^"ile  inceiiderentur.  Directe  anlem  non  est  cansa  omninm  peccatorum 

.nanorum,  ita  quod  singula  peccata  persnadeat.  Qnod  Origenes  (Periar. 
in,  cap.  2)  probat  ex  hoc,  qnia  etiamsi  diabolus  non  esset,  homines 
ii..i3erent  appetitum  ciborum,  et  venereornm,  et  similium;  qni  posset  esse 
inordinatus,  nisi  ratioue  ordinaretur,  qnod  snbjacet  hbero  arbitrio. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  multitudo  diemonum  est  causa  omninm 
malorum  nostrorum  secundum  primam  originem,  ut  dictum  est  (in  corp. 
ait.,. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  non  solum  fit  servus  alicujns  qui  ab  eo 
superatur,  sed  etiam  qui  ei  vokmtarie  se  subjicit;  et  hoc  modo  fit  servus 
diaboh,  qui  motu  proprio  peccat. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  peccatum  diaboli  fuit  irrem.ediabile,  quia 
nec  ahquo  suggerente  peccavit,  nec  habuit  ahquam  pronilatemad  peccaU' 
dum  ex  pra^cedenti  suggeslione  causatam ;  quod  de  nullo  hominis  peccato 
dici  potest. 

QUiESTIO  LXXXl. 

DE  CAUSA  PECCATI  EX  PARTE  HOMINIS,  IN  QUINQUE  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  caiisa  peccati  ex  parte  hominis.  Cum  autem  homo 
sit  causa  peccati  altcri  homini  exterius  suggerendo,  sicut  et  diabolus,  habet  quem- 
dam  specialcm  modum  causandi  peccalum  in  alterum  per  originem.  Unde  de  peccato 
:'nah  dic^ndum  cst;  et  circa  hoc  tria  consideranda  occurrunt  :  prirao  de  ejus 
luclione;  secundo  de  ejus  essentia;  tertio  de  ejus  subjecto.  Circa  primum  quae- 
runlur  quinque  :  1"  Ulrum  primum  peccatum  hominis  derivelur  per  originem  in 
posteros.  —  2"  Utnim  omnia  aha  peccata  primi  parenlis  vel  etiam  aliorura  parentum, 
per  originem  in  posteros  deriventur.  —  3°  Ulrum  peccatum  originale  derivetur  ad 
omuesqui  ex  Adam  per  viam  seminis  generantur.  —  4°  Utrum  derivarelur  ad  illos 
qui  miraculose  ex  aiiqua  parte  humani  corporis  formarentur.  —  5°  Utrum  si  femina 
peccasset,  viro  non  peccante,  traducereturoriginalepeccatum. 

\RTICULUS  I.  —  UTRUM   PRIMUM   PECCATUM   PRIMI   PAREMIS   TRADUCATUR   PER 

ORIGINEM   IN   POSTEROS   (1). 
De  hisetiam  part.  III,  quaest.  xix,  art.  4  ad  'l,  et  Sent.  ii,  tlist.  33,  qusest.  i,  art.  I,  et  Cont.  gent. 
lib.  IV.  cap.  50,  ^l  etD2,  et  De  nialo,  qusest.  IV,  art.  -t,  et  Opusc.  iii,  cap.  201,  202,  2(B  et  204,  et 
Rom.  V,  lect.  3. 

Adprimnm  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  primum  peccatum  primi  pa- 
rentis  non  traducatur  ad  alios  per  originem.  Dicitur  enim  (Ezech.  xviii,  20) : 
Filiusnon portabit  iniquitatempatris,  Portaret  autem,  si  ab  eo  iniquitatem 
tiT.heret.  Ergo  nullus  trahit  ab  ahquo  parentum  per  originem  ahquodpec- 
catum. 

2.  Praeterea,  accidens  non  traducitur  per  originem,  nisi  traducto  sub- 
fo;  eo  quod  accidens  non  transit  de  subjccto  in  subjectum.  Sed  anima 

..onalis,  quae  est  subjectum  culpae,  non  traducitur  per  originem,  ut 
ostensnm  est  (pars  I,  quaest.  cxviii,  art.  2).  Ergo  neque  aliqua  culpa  per 
originem  traduci  potest. 

3.  Praeterea,  omne  illud  quod  traducitur  per  originem  humanam,  cau- 
satur  ex  semine.  Sed  semen  non  potest  causare  peccatum,  e6  quod  caret 

onali  parie  animse,  quae  sola  potest  esse  causa  peccati.  Ergo  nullum 
caium  potest  trahiperoriginem. 

(f)  Pelagius  oiiiDium  primus  negare  ausus  cst  remsecuti  sunt  postea  Arnicni,  Albanensjs,  Ana- 

hJ  peccatum  frailuci  in  poslcros  Atla;  pcr  baptislae,  Zuinglius  et  alii  quideni  vei  sinipliciter 

latioDem,  ut  ex  B.  August.  De  peccal.  nie-  nogantes  pcccatum  originale ,  vel  vcrbo  tantum 

it.  lib.  III,  cap.  6ot  aliundeconslat:  Quem  erro-  illud  concedentes. 


288  QUiEST.  LXXXI,  ART.  I. 

4.  Praeterea,  quod  est  perfectiiis  in  natura,  virtuosius  est  ad  agendun 
Sed  caro  perfecta  non  potest  inficere  animam  sibi  unitam;  alioquin  anin^,  ^ 
non  posset  emundari  a  culpa  originali,  dum  est  carni  unita.  Ergo  mu^  ^ 
miniis  semen  potest  inficere  animam.  (   I' 

5.  Praeterea,  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib'.  iii,  cap.  5,  a  med.)  qu6d 
«  propter  naturam  turpes  nullus  increpat,  sed  eos  propter  desidiam  et 
negligentiam.  »  Dicuntur  autem  natura  turpes,  qui  habent  turpitudinem  ex 
sua  origine.  Ergo  nihil  quod  est  per  originem  est  increpabiie,  neque  pec- 
catum. 

Sed  conlra  est  quod  Apostolus  dicit  (Roman.  v,  12)  ;  Per  unum  hominem 
peccatum  in  hunc  mundum  intravit;  quod  non  potest  intelligi  per  modum 
imitationis  vel  incitationis,  propter  hoc  quod  dicitur  (Sap.  ii,  24) :  Invidid 
diaboli  mors  intravit  in  orbem  terrarum.  Reslat  ergo  quod  per  originem  a 
primo  homine  peccatum  in  mundum  intravit. 

GONCLUSIO.  —  Quemadraodum  originalis  justitia,  quae  erat  quoddam  donum 
gratiae,  toli  humanae  naturae  divinitus  in  primo  parente  collatum,  simul  cum  natura 
ipsa  in  posteros  traducta  fuisset,  si  ille  in  sua  inoocentia  perstitisset;  sic  primura 
ejusdera  primi  parentis  peccatum  quo  tota  natura  humaua  infecta  est,  simul  cum 
natura  in  posteros  per  originem  trausit  ac  derivatur. 

Respondeo  dicendum  quod  secundtim  fidefn  catholicam  est  tenendum, 
quod  primum  peccatum  primi  hominis  originaliter  transit  in  posteros. 
Propter  quod  etiam  pueri  mox  nati  deferuntur  ad  baptismum,  tanquam  ab 
aliqua  infectione  culpse  abluendi.  Contrarium  autem  est  haeresis  Pelagia- 
na  (4),  ut  patet  per  Augustinum  in  plurimis  suis  libris  (ut  Retract.  lib.  i, 
cap.  9,  ad  fin.  et  lib.  De  peccat.  merit.  et  remiss.  cap.  9,  et  lib.  i  cont.  Jul. 
cap.  3,  et  lib.  iii,  cap.  1,  et  lib.  De  dono  persever.  cap.  11  et  12).  Ad  inves- 
tigandum  autem  qualiter  peccatum  primr  parentis  originaliter  possit  tran- 
sire  in  posteros,  diversi  diversis  viis  processerunt.  Quidam  enimconside- 
rantes  quod  peccati  subjectum  est  anima  rationalis,  posuerunt  qu6d  cum 
semine  rationalis  anima  traducatur,  ut  sic  ex  infecta  anima  infectae  animae 
derivari  videantur.  Alii  ver6  hoc  repudiantes  tanquam  erroneum,  conati 
sunt  ostendere  quomodo  culpa  animae  parentis  traducitur  in  prolem, 
etiamsi  anima  non  traducatur,  per  hoc  qu6d  corporis  defeclus  traducuntur 
aparente  in  prolem,  sicut  leprosus  generat  leprosum,  etpodagricus  poda- 
gricum,  propter  aliquam  corruptionem  seminis,  licet  talis  corruplio  non 
dicatur  lepra  vel  podagra.  Cum  autem  corpus  sit  proportionatum  animae, 
et  defectus  animae  redundent  in  corpus,  ete  converso,  simili  mododicunt 
qu6d  culpabilis  defectus  animae  per  traductionem  seminis  in  prolem  deri- 
vatur,  quamvis  semen  actualiter  non  sitculpae  subjectum.  Sed  omnes  hu- 
iusmodi  viae  insufRcientes  sunt  ;  quia  dato  qu6d  aliqui  defectus  corporales 
a  parente  transeant  in  prolem  per  originem,  et  etiam  aliqui  defectus  ani- 
mae  ex  consequenti  propter  corporis  indispositionem  (sicut  interdum  ex 
fatuis  fatui  generantur) ;  tamen  hoc  ipsum  quod  est  ex  origine  aliquera 
defectum  habere,  videtur  excludere  rationem  culpae,  de  cujus  ratione  est 
quod  sit  voluntaria.  Unde  etiam  posito  qu6d  anima  rationalis  traduceretur, 
ex  hoc  ipso  qu6d  infectio  animse  prolis  non  esset  in  ejus  voluntate,  amitte- 
ret  rationem  culpse  obligantis  ad  poenam  :  quia,  ut  Philosophus  dicit  (Etliic. 

{\)  Qu(  d  daninatum  est  a  concilioMilevitano,  perdidil  sibi soli  et  non  nobis  eliam  non  per- 

can.  2,  necnnn  a  concilio  Arausicano,  can.  2,  et  didisse,  aul  inquinatumillum  per  inobedien- 

recenliiis  his  verbis  h  concilio  Tridentino(se^.  V,  ticB  peccatum  mortem  et  pcenas  corporis  (an- 

ean.  2  . Si quis  Ada; prwvaricalionemsihi soli  tiiyn  in  omne  gcnus  humanum  Iransfuiiisse , 

et  non  cjus  propagini  asserit  noctiisse  et  re-  W"w  nulem  elpcccatum  quod  mors  eslanrno' ; 

ceptam  d  Deo  sanclitatem  etjusliliam  quam  analhema  sit. 


QVJEST.  LXXXT,  ART.  I.  289 

lib.  III,  cap.  5,  k  med.),  nullus  improperabit  caeco  nato,  sed  magis  misere- 
bitur. — Etideoalia  vi^  procedendum  est,  dicendo  qu6domnes  homines  qui 
nascuntur  ex  Adam  possunt  considerari  ut  unus  homo,  inquantum  con- 
veniunt  in  natura,  quam  a  primo  parente  accipiunt;  secundum  qu6d  in 
civilibus  omnes  homines  qui  sunt  unius  communitatis,  reputantur  quasi 
unum  corpus,  et  tota  communitas  quasi  unus  homo;  sicut  eLiam  Porphy- 
rius  dicit  (cap.  de  Speciey  circ.  med.),  qu6d  «  participatione  speciei  plures 
homines  sunt  unus  homo.  »  Sic  igitur  multi  homines  ex  Adam  derivati 
sunt  tanquam  multa  membra  unius  corporis.  Actus  autem  unius  membri 
corporalis,  puta  manus,  non  est  voluntarius  voluntate  ipsius  manCis,  sed 
voluntate  animse,  quae  prim6  movet  membrum.  Unde  homicidium  quod 
manus  committit,  non  imputaretur  manui  ad  peccatum,  si  consideraretur 
manus  secundum  se,  ut  divisa  a  corpore*,  sed  imputatur  ei  inquantum  est 
aliquid  hominis,  quod  movetur  a  primoprincipio  motivo  hominis.  Sic  igi- 
tur  inordinatio  quae  est  in  isto  homine  ex  Adam  generato,  non  est  volun- 
taria  voluntate  ipsius,  sed  voluntate  primi  parentis,  qui  movet  motione  ge- 
nerationis  omnes  qui  ex  ejus  origine  derivantur,  sicut  vohmtas  animaj 
movet  omnia  membra  ad  actum.  Unde  peccatum  quod  sic  a  primo  parente 
in  posieros  derivatur,  dicitur  originale,  sicut  peccatum  quod  ab  anima  de- 
rivatur  ad  membra  corporis,  dicitur  actuale ;  et  sicut  peccatum  actuale 
quod  per  membrum  aliquod  committitur,  non  est  peccatum  illius  membri, 
nlsi  inquantum  iUud  membrum  est  aliquid  ipsius  hominis,  propter  quod 
vocatur  peccatun  humanum ;  ita  peccatum  originale  non  est  peccatum 
hujus  personae,  nisi  inquantumhac  persona  recipit  naturam  a  primo  pa- 
rente,  unde  et  vocatur  peccatum  naturse,  secundum  illud  (Ephes.  ii,  3} : 
Eramus  naturd  filii  irx. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  filius  dicitur  non  portare  peccatum  pa- 
tris,  quia  non  punitur  pro  peccato  patris,  nisi  sit  particeps  culpae.  Et  sic 
est  in  proposito;  derivatur  enim  per  originem  culpa  a  patre  in  lllium,  sicut 
et  peccatum  actuale  per  imitationem. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  etsi  anima  non  traducatur,  quia  virtus  se- 
minis  non  potest  causare  animam  rationalem,  movet  tamen  ad  ipsam  dis- 
positiv6;  unde  per  virtutem  seminis  traducitur  humana  natura  a  parente 
in  prolem,  et  simul  cum  natura  naturae  infectio.  Ex  hoc  enim  fit  iste  qui 
nascitur  consors  culpae  primi  parentis,  quod  naturam  ab  eo  sortitur  per 
quamdam  generativam  motionem. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  etsi  culpa  non  sit  actu  in  semine,  est  tamen' 
ibi  virtute  humana  natura(4),  quam  concomitatur  talis  culpa. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  semen  est  principium  generationis,  quae  est 
proprius  actus  naturae,  ejus  propagationi  deserviens;  et  ideo  magis  infi- 
citur  anima  per  semen  quam  per  carnem  jam  perfectam,  quae  jam  deter- 
niinata  est  ad  personam. 

Ad  quintum  dicendum,  qu6d  illud  quod  est  per  originem,  noa  est  in- 
crepabile,  si  consideretur  iste  qui  nascitur  secundtim  se ;  sed  si  considere- 
tur  prout  refertur  ad  aliquod  principium,  sic  potest  esse  ei  increpabile; 
sicut  aliquis  qui  nascitur,  patitur  ignominiam  generis  ex  culpa  alicujus 
progenitorum  causatam. 

(4)  Ita  optime  codd.  Tarrac.  et  Alcan.  Editi  passim,  humancB  natura. 


III.  10 


f.;"» 


290  QVMST.  LXXXI,  ART.  11. 

AalTICULUS  II.  —  UTRUM  ETIAM  ALLV  PECCATA    PRLMI  PARENTIS  VEL  PROXIMORUM 

PARENTUM    TRADUCANTUR    IN    POSTEROS. 

De  hisetiam  Sent.  ii,  dist.  20,  qaaest.  II,  art.  3  ad  -I,  et  dist.  52,  qusest.  I,  arl.  4,  ct  Cont.  gent.  lib.  IV, 
cap.  52  ad  ^5,  ct  Dc  malo,  quapst.  IV,  art.  8. 

Ad  secundum  sicproceditur.  1.  Videtur  etiamquod  alia  peccata  vel  ipsius 
primi  parentis,  vel  proximorum  parentum  traducantur  in  posteros.  Poena 
enim  nunquam  debetur  nisi  culpae.  Sed  aliqui  puniuntur  judicio  divino 
pro  peccato  proximorum  parentum,  secundum  illud  (Exod.  xx,  5) :  Ego 
sum  Deus  zelotes,  visitans  iniquitatem  patrum  in  filios  in  tertiam  et  quar- 
tam  generationem.  Judicio  etiam  humano  in  crimine  laesae  majestatis  filii 
exliaeredantur  pro  peccato  parentum.  Ergo  etiam  culpa  proximorum  paren- 
tum  transit  ad  posteros. 

2.  Praeterea,  magis  potest  transferre  in  alterum  id  quod  habet  aliquis  a 
ipso,  quam  id  quo;!  habet  ex  alio;  sicut  ignis  magis  potest  cnlefacere 

quam  aqua  calefacta.  Sed  homo  transfert  in  prolem  per  originem  pecca- 
tum  quod  habet  ab  Adam.  Ergo  mult6magis  peccatum  quod  ipse  commisit. 

3.  Praeterea,  ideo  contrahimus  a  primo  parente  peccatum  originale,  quia 
in  eo  fuimus  sicut  in  principip  naturse,  quam  ipse  corrupit.  Sed  similiter 
fuimus  in  proximis  parentibus  sicutin  quibusdam  naturae  principiis,  quae 
etsi  sit  corrupta,  potest  adhuc  magis  corrumpi  per  peccatum,  secundiim 
illud  (Apoc.  ult.  11) :  Qui  in  sordibus  est,  sordescat  adhuc.  Ergo  fihi  contra- 
hunt  peccata  proximorum  parentum  per  originem,  sicut  et  primi  parentis. 

Sed  contra^  bonum  est  magis  diffusivum  sui  quam  malum.  Sed  merita 
proximorum  parentum  non  traducuntur  ad  posteros.  Ergo  mult6  mintis 
peccata. 

CONCLUSIO.  —  Quia  solum  primum  primi  hominis  peccatum  ipsam  hominis 
naluram  viliavit  (unde  et  peccatum  naturae  et  originis  vocatur),  ceetera  vero  ejusdem, 
sicut  et  omnia  aliorum  hominum  peccata ,  solum  personam  vitiant,  non  naturam 
(unde  et  pure  personalia  vocantur) ;  recte  solum  primum  primi  hominis  peccatum  in 
posteros  traduci  dicitur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  Augustinus  hanc  quaestionem  movet  (Enchir. 
cap.  46  et47jetinsolutam  relinquit  (1).  Sed  si  ahquis  diligenter  attendat, 
impossibile  est  quod  aUqua  peccata  proximorum  parentum,  vel  etiam 
primi  parentis,  praeter  primum,  per  originemtraducantur  (2).  Cujus  ratio 
est,  quia  homo  gencrat  sibi  idem  in  specie,  non  autem  secundum  indivi- 
duum ;  et  ideo  ea  quae  directe  pertinent  ad  individuum,  sicut  personales  ao 
tus,  et  quae  ad  eos  pertinent,  non  traducuntur  a  parentibus  in  filios  :  non 
enim  grammaticus  traducit  in  filium  scientiam  grammaticae,  quam  pro- 
prio  studioacquisivit;  sed  ea  quae  pertinent  ad  naturam  speciei,  traducun- 
tur  a  parentibus  in  fihos,  nisi  sit  defectus  naturae,  sicut  oculatus  generat 
oculatum,  nisi  natura  deficiat;  et  si  natura  sit  foftis,  etiam  aliqua  acci- 
dentia  individualia  propagantur  in  filios,  pertinentia  ad  dispositionem  na- 
turae,  sicut  velocitas  corporis,  bonitas  ingenii,  et  alia  hujusmodi ;  nullo 
autem  modo  ea  quae  sunt  pur6  personaha,  ut  dictum  est  (hic  sup.).  Sicul 
autemad  personam  pertinet  aliquid  secundtim  seipsam,  etaliquid  ex  dono 
gratiae;  ita  etiam  ad  naturam  potest  aliquid  pertinere  secundum  seipsam, 
scillcet  quod  causatur  ex  principiis  ejus,  et  allquid  ex  dono  gratiaB.  Et  hoc 
modo  justitia  originalis,  sicut  dictum  est  (part.  I,  quaest.  c,  art.  1),  eral 
quoddam  donum  gratiae  toti  humanae  naturae  divinittis  collalura  in  primo 

{{)  Temer^non  audeo  af^rmare,  ait  S.  Doc-  propositio  Baii  damnata  est  :  Omne  .icelut  etl 

tor.  ejus  condilionis  ut  suum  auctorem  st  omnet 

(2)  HincconciliumTridcntiniimdccet  (sess.  v)  posleros  eo  modo  inficcre  pottii  quo  infecit 

peccatum  originale  esse  uuicum  oriBino,  et  ea  prima  transgressio. 


QU.EST.  LXXXI,  ART    II  ET  III.  291 

parente,  quod  quidein  primus  homo  amisit  per  primum  peccatum.  Uude 
sicutilla  originalis  juslitia  traducta  fuisset  in  posteros  simul  cum  natura, 
ita  etiam  inordinatio  opposita.  Sed  alia  peccata  actualia  vel  primi  parentis 
vel  aliorum  non  corrumpunt  naturam  quantum  ad  id  quod  natura3  est, 
sed  solum  quanliim  ad  id  quod  personae  est,  id  est,  secundum  pronitatem 
ad  actum.  Unde  alia  peccata  non  traducuntur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  poem\  spirituali,  sicut  Augustinus  dicit 
in  epistola  ad  Avitum  (seu  ad  Auxilium),  nunquam  puniantur  fllii  pro 
parentibus,  nisi  communicent  in  culpa  vel  per  originem,  vel  per  imitatio- 
nem;  quia  omnes  animoe  immediate  sunt  Dei,  ut  dicitur  (Ezech.  wni).  Sed 
poena  corporali  interdum  judicio  divino  vel  bumano  puniuntur  filii  pro  pg- 
rentibus,  inquantum  filius  est  aliquid  patris  secundiim  corpus. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  iUud  quod  habet  aliquis  ex  se,  magis  po- 
test  traducere,  dummodo  sit  traducibiie  :  sed  peccata  actualia  proximorum 
parentum  non  sunt  traducibilia,  quia  sunt  pur^  personalia,  ut  dictum  est 
(in  corp.  art.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  primum  peccatum  corrumpit  naturam  hu- 
manam  corruptione  ad  naturam  pertinente  ;  alia  ver6  peccata  corrumpunt 
eam  corruptione  pertinente  ad  solam  personam. 
ARTiCULUS  III.  —  utrum  peccatum  priui  parentis  transeat  per  originem 

IN   OMNES   UOMINES  (1). 
De  bis  etiam  part.  I,  qusest.  C,  art.  \  corp.  et  III,  qusst.  xxxii,  art.  8,  et  queest.  Lii,  art.  7  ad  2,  ei 
quasst.  Liviii ,  art.  9  corp.  etSent.  II,  dist.  &I,  qusest.  I,  art.  2,  et  III,  dist.  3,  quaest.  iv,  art.  2, 
etCont.  gent.  lib.  iv,  cap.  30  et  52,  et  De  malo,  qua^st.  iv,  art.  6,  et  quodl.  vi,  art.  7,  et  Rom.  v, 
lect.  5  fin. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  peccatum  primi  parentis  non 
transeat  per  originem  in  omnes  homines.  Mors  enim  est  poena  consequens 
originale  peccatum.  Sed  non  omnes  qui  procedunt  seminaliter  ex  Adam, 
morientur;  illi  enim  qui  vivi  reperientur  in  adventu  Domini,  nunquam 
morientur,  ut  videtur  per  hoc  quod  dicitur(I.  Thessalon.  iv,  14) :  Nos,  qui 
vivimus,  non  prxveniemvs  in  aciventu  Domini  eos  qui  dormierunt,  Ergo  illi 
non  contrahunt  originalepeccatum. 

2.  Praeterea,  nullus  dat  alteri  quod  ipse  non  habet.  Sed  homo  baptizatus 
non  habet  peccatum  originale.  Ergo  non  traducitur  ipsum  in  prolem. 

3.  Praeterea,  donum  Christi  est  majus  quam  peccatum  Adae,  ut  Apostolus 
dicit  (Rom.  v).  Sed  donum  Christi  non  transit  in  omnes  homines.  Ergo  nec 
poccatum  Adae. 

Sed  contra  est  quodApostoIus  dicit  (Rom.  v,  12) :  Mors  in  omnes  pertran-^ 
siity  in  qvx)  omnes  peccaverunt. 

CONCLUSIO.  —  Oranes  homines  praeter  solum  Ghristum  ex  Adam  per  originem 
)rocedentes  (quia  dubium  nonest  quin  Christo  Redemptore  singuli  indigeant)origi- 
lale  peccatum  ex  Adam  contraxisse  saltemin  potentia  (propter  B.  Virginem),  si  non 
omnes  actu,  tirmiter  credendum  est. 

Uespondeo  dicendum  quod  secundtim  fidem  catholicam  firmiter.  est  te- 
nendum  qu6d  omnes  homines,  praeter  solum  Christum(2),  ex  Adam  derivati 
peccatum  originale  ex  Adam  contrahunt;  alioquin  non  omnes  indigerent 
r  «^demptione,  quae  est  perChristum;  quod  est  erroneum.  Ratio  autem  sumi 

\'\)  Fide  certum  est  peccatum  primi  hominis  cato  immunis,  sed  etiam  illud  contrabere  noB 

iQ  omnes  bomines  per  originem  transire  contra  poterat,  sed  6.  Virgo  necessitati  illud   contra- 

ZaUinum  qui  omnes  fidelium  parentum  iilios  hendi  fuit  obnoxia,  et  non  ab  eo  fuit  prseservata, 

nte  baptismum  sanctos  esse  dixit ,  cujus  erro-  nisi  a  speciali  privilegio  ,  quod  ab  omnibus  ad- 

•enj  iirniligavit  conc.  Trident.  (sess.  v,  can.  4j.  raittitur.  Sed  ad  plenius  senteutiam  B.  Thoma! 

-'  Cliristus  noQ  tantum  fuit  ab  originaii  pec-  intelligendam  consule  (part.  III ,  qusest.  xxvul. 


292  QU^ST.  LXXXI,  ART.  III  ET  IV. 

potest  ex  hoc  quod  supra  dictum  est  (art.  i  hujus  quaest.),  scilicet  quod  sic 
ex  peccato  primi  paientis  tradacitur  culpa  originalis  in  postcros,  sicut  a 
voluntate  animae  per  motionem  membrorum  traducitur  peccatum  actuale 
admembra  corporis.  Manifestum  est  autem  quod  peccatum  actuale  tradaci 
potest  ad  omnia  membra  quae  nata  sunt  moveri  a  voluntate.  Unde  et  culpa 
originalis  traducitur  ad  omnes  illos  qui  moventur  ab  Adam  motione  gene- 
rationis. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  probabilitis  et  convenientitis  tenetur 
quod  omnes  illi  qui  in  adventu  Domini  reperientur,  morientur,  et  post 
modicum  resurgent,  ut  in  tertio  libro  plenitis  dicetur  (quem  non  absolvit; 
Tide  Supplem.  quaest.  lxxvhi,  art.  2,  arg.  3).  —  Si  tamen  hoc  verum  sit,  quod 
aliidicunt,  quod  illi  nunquam  morientur,  sicut  Hieronymus  narrat  diver- 
'sorumopiniones  in  quadam  epistola  ad  Minerium,  de  resurrectione  carnis 
rquifi  incipit :  In  ipso  j.ni  perfectionis  artic.  ante  med.),  dicendum  est  ad 
argumentum,  quod  ilii,  etsi  non  moriantur,  est  tamen  in  eis  reatus  mortis, 
sed  poena  aufertur  a  Deo,  qui  etiam  peccatorum  actualium  poenas  condo- 
nare  potest. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  peccatum  originale  per  baptismum  au- 
fertur  reatu,  inquantum  anima  recuperat  gratiam  quantum  ad  mentem; 
remanet  tamen  peccatum  originale  actu  quanCum  ad  fomitem,  qui  est  in- 
ordinatio  partium  inferiorum  animae  et  ipsius  corporis,  secundtim  qu6d 
homo  generat,  et  non  secundum  mentem ;  et  ideo  baptizati  traducunt  pec- 
catum  originale.  Non  enim  parentes  generant  inquantum  sunt  renovati  per 
baptismum,sed  inquantum  retinent  adhuc  aliquid  de  vetustateprimi  peccati. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  peccatum  Adse  traducitur  in  omnes 
qui  ab  Adam  corporaliter  generantur,  ita  gratia  Christi  traducitur  in  omnes 
qui  ab  eo  spiritualiter  generantur  per  fidem  et  baptismum;  et  non  soliim 
ad  removendam  culpam  primi  parentis,  sed  etiam  ad  removendum  peccata 
actualia,  et  ad  introducendum  in  gloriam. 

ARTICULUS  IV.— UTRUM  SI  ALIQUIS  EXHUMANA  CARNE  FORMARETUR  MIRACULOSfe, 

CONTRAHERET  ORIGINALE  PECCATUM. 

De  his  etiam  Sent.  il,  dist.  51,  queest.  i.  art.  2  ad  3,  et  dist.  53.  qusest.  I,  art.  \  ad  4.  et  in,  dist.  2, 

quffist.  I,  art.  2,  quaest.  II  ad  2.  et  De  rnalo,  quaest.  IV,  art.  7. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  i .  Videtur  qu6d  si  aliquis  formareturex  carne 
humana  miracuios^,  contraheret  originale  peccatum.  Dicit  enim  quaedam 
Glossa  (ord.  August.  Genes.  iii),  qu6d  «  in  lumbis  Adae  fuit  tota  posteritas 
corrupta;  quia  non  est  separata  prilis  in  loco  vitae,  sed  postea  in  locoexi- 
lii.  »  Sed  si  aliquis  homo  sic  formaretur,  sicut  dictum  est,  caro  ejus  sepa- 
raretur  in  loco  exilii.  Ergo  contraheret  originale  peccatum. 

2.  Prseterea,  peccatumoriginale  causaturin  nobis,inquantumanimainfl- 
citur  ex  carne.  Sed  caro  tota  hominis  est  infecta.  Ergo  ex  quacumque  parte 
carnishomo  formaretur,anima  ejus  inficereturinfectione  originalispeccati. 

3.  Praiterea,  peccatum  originale  a  primo  parente  pervenit  in  omnes; 
nquantum  omnes  in  eo  peccante  fuerunt.  Sedilli  qui  ex  carne  humana 
formarentur,  in  Adam  fuissent.  Ergo  peccatum  originale  contraherent. 

Sed  contra  est,  quia  non  fuissent  in  Adam  secundum  seminalem  ratio- 
nem;qaod  solum  causat  traductionem  peccati  originalis,  ut  Augustinus 
dicit  (Super  Gen.  ad  litt.  lib.  x,  cap.  18, 19, 20). 

CONCLUSIO.  —  Ciim  oriiiiuale  peccatum  derivetur  in  posteros  per  molum  gene- 
rationis  ab  ipsoprimo  parenie,  fieri  non  potest,  ul  si  quis  miraculose  ex  human.i 
carne  formarelur,  peccalum  originale  contraheret. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  jam  dictum  est  (art.  1  et  3  hujus  qufest.}, 


QU^ST.  LXXXI,  ART.  IV  ET  V.  293 

peccatum  originale  a  primo  parente  traducitiir  in  posteros,  inquantum 
moventurab  ipso  per  generationem,  sicut  membra  moventur  ab  anima  ad 
peccalum  actnale.  Non  antem  est  motio  ad  generationem  nisi  per  virtutem 
activam  in  generatione  (i).  Undeillisoli  peccatnm  originale  contraliunt, 
qui  ab  Adam  descendunt  per  virtutem  activam  in  generatione  originaliter 
ab  Adam  derivatam,  quod  est  secundum  seminalem  rationem  ab  eo  des- 
tendere;  nam  ratio  seminalis  nihil  alind  cst  quam  vis  activa  in  genera- 
tione.  Si  autem  aliquis  formaretur  virtute  divina  ex  carne  humana,  ma- 
Jiifestum  est  quod  vis  activa  non  derivaretur  ab  Adam.  Unde  non  contra- 
heret  peccatum  originaie;  sicut  nec  actus  maniis  pertineret  ad  peccatum 
humanum,  si  manus  non  moveretur  a  voluntate  hominis,  sed  ab  aHquo 
extrinseco  movente  (2). 

Ad  prlmum  ergo  dicendnm,  quod  Adam  non  fuit  in  loco  exilii  nisi  post 
peccatum.  Unde  non  propter  iocum  exilii,  sed  propter  peccatum  tradu- 
citur  originalis  culpa  ad  omnes,  ad  qnos  activa  ejus  generatio  pervenit. 

Ad  secundum  diccndum,  qn6d  caro  non  inficit  animam,  nisi  inquanlum 
estprincipium  activum  in  generatione,  ut  dictumest(in  corp.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ille  qui  formaretur  ex  carne  humana,  fuisset 
in  Adam  secundiim  corpulentam  substantiam,  sed  non  secundum  semina- 
lem  raiioncm,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.),  et  ideo  non  contraheret  origi- 
nale  peccatum. 
ARTICULUS  V. — UTRUM  si  adam  non  peccasset,  eva  peccante,  filii  originale 

PECCATUM  CONTRAHERENT. 

De  bis  etiam  Sent.  II,  dist.  51,  qnsst.  I,  art.  2  ad  4,  et  iv,  dist.  I,  qusest.  ii,  art.  2,  qusst.  II  ad  'l^  et 
De  malo,  quaest.  lY,  art.  7  ad  4  et  5,  ct  Rom.  v,  lect.  3,  et  1.  Cor.  XV,  lect.  5  med. 

Ad  quintumsic  proceditur.  1.  Videtur  quod  si  Adam  non  peccasset,  Eva 
peccante.  filii  originale  peccatum  contraherent.  Peccatum  enim  originale 
k  parentibus  contrahimus,  inquantumineis  fuimus,  secundtim  illud  Apos- 
toll  (Rom.  v,  12) :  In  quo  omnes  peccaverunt.  Sed  sicut  homo  praeexistit  in 
patre  suo,  ita  in  malre.  Ergo  ex  peccato  matris  homo  peccatum  originale 
contraheret,  sicut  et  ex  peccato  patris. 

2.  Praiterea,  si  Eva  peccasset,  Adam  non  peccante,  lilii  passibiles  et 
mortales  n^scerentur;  mater  enim  dat  materiam  in  generatione,  ut  dicit 

hilosophus  (De  generalione  animalium,  lib.  ii,  cap.  1,  parum  a  princ.  et 
cap.  4).  Mors  autem  et  omnis  passibilitas  provenit  ex  necessitate  materiae. 
Sedpassibilitas  et  necessitas  moriendi  sunt  poena  peccati  originalis;  ergo 
si  Eva  peccasset,  Adam  non  peccante,  filii  contraherent  originale  peccatum. 

3.  Praeterea,  Damascenus  dicit  (Orthod.  fid.  lib.  ni,  cap.  2)  qu6d  «  Spiritus 
sanctus  praevenit(3)  in  Virginem  »  de  qua  Christus  erat  absque  peccato  ori- 
ginali  nasciturus,  purgans  eam.  Sed  illa  purgatio  non  fuisset  necessaria, 
si  infectio  originalis  peccati  non  contraheretur  ex  matre.  Ergo  infectio 
originaiis  peccati  ex  matre  trahitur;  etsic,  Ev^peccante,  ejus  filii peccatum 
originale  contraherent  etiamsi  Adam  non  peccasset. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Rom.  v,  12):  Per  vnum  hvminem 
peccatum  in  hunc  mundum  intravit.  Magis  autem  fuisset  dicendum  quod 
perduos  intrasset,  cum  ambo  peccaverint,  vei  potius  per  mulierem,  quae 
prim6  peccavit,  si  femina  peccatum  originale  in  prolem  transmitteret. 

(<)  Ita  editi,  passim  Mss.  adstipulaniibiis.  Ni-  niti  ex  semine  Adce  propagali  nascerentur, 

eolii  hic  et  infra  ter  corrigil,  in  generanle.  non  nascerenlur  injusti. 

(2)  Ea  responsio  B.  Tliomap  communis  ot  certa  (3)  Ita  editi  passim.  Cod.  Alcan.,  pervenit.  Al., 

sl,  et  contirmari  videlur  ex  bis  verbis  concilii  provenil.  Itcm  cum  textu  Damasrcni,  supcr- 

rrideotioi  (sess.  II,  caa.  5)  :  Reverd  knmines  venil. 


294  Qa4i:ST.  LXXXII,  ART.  I. 

Non  ergo  peccalum  originale  derivatur  in  filios  k  matre,  sed  a  patre. 
CONCLUSIO.  — Quoniampeccatum  originale  a  patre  (qui  activum  in  geueratione 
principium  est),  non  a  matre  quee  materiam  tantummodo,  secuudum  philoso- 
phos,  ministrat,  contrahitur,  ideo  si  Evi  peccante  Adam  non  peccasset,  non  fuisset 
oiginale  peccatum  traductum  in  posteros  :  e  converso  autem  esset  si  Adam  et  non 
Eva  peccasset, 

Respondeo  dicendum  quod  hujus  dubitationis  solutio  ex  praemissis  patet. 
Dictum  est  enim  supra  (art.  1  hujus  quaest.)  quod  peccatum  originale  a 
primo  parente  traducitur,  inquantum  ipse  movet  ad  generationem  nato- 
rum.  Unde  dictum  est  (art.  praec),  qu6d  si  materialiter  tantum  aliquis  ex 
carne  humana  generaretur,  originale  peccatum  non  contraheret.  Manifes- 
tum  est  autem  secundum  doctrinam  Philosophorum,  qu6d  principium  ac- 
tivum  in  generatione  est  a  patre,  materiam  autem  mater  ministrat.  Unde» 
peccatum  originale  non  contrahitur  a  matre,  sed  a  patre.  Et  secundiim 
hoc,  si  Adam  non  peccante,  Eva  peccasset,  filii  originale  peccatum  non  con- 
traherent;  ^  converso  autem  esset,  si  Adam  peccasset,  et  Eva  non(4}. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  in  patre  praeexistit  filius  sicut  in  prin- 
cipio  activo,  sed  in  matre  sicut  in  principio  materiali  et  passivo.  Unde  non 
est  simihs  ratio. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  quibusdam  videtur  qu6d  Eva  peccante,  si 
Adam  non  peccasset,  filii  essent  immunes  k  culpa;  paterentur  tamen  ne- 
cessitatem  moriendi,  et  alias  passibilitates  provenientes  ex  necessitate  ma- 
teriaj,  quam  mater  ministrat,  non  sub  ratione  poenae,  sed  sicut  quosdam 
naturalesdefectus.  Sed  hoc  non  videtur  conveniens.  Immortalitas  enim  et 
impassibilitas  primi  statCis  non  erat  ex  conditione  materiae,  ut  in  primo 
dictum  est  (quaest.  xcvn,  art.  i),  sed  ex  originali  justitia,  per  quam  corpus 
subdebatur  animae,  quamdiu  anima  esset  subjecta  Deo.  Defectus  autem 
originahs  justitiae  est  peccatum  originale.  Si  igitur,  Adam  non  peccante, 
peccatum  originale  non  transfunderetur  in  posteros  propter  peccatum  Evae, 
manifestum  est  quod  in  fihis  non  esset  defectus  originalis  justitiae;  unde 
non  esset  in  eis  passibilitas  vel  necessitas  moriendi. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  iila  purgatio  praeveniens  in  Beata  Vir- 
gine  (2),  non  requirebatur  ad  auferendam  transfusionem  originalis  peccati; 
sed  quia  oportebat  ut  MaterDei  maxim^  puritate  niteret;  non  enim  est  ali- 
quid  digne  receptaculum  Dei  nisi  sit  mundum,  secundiim  il!ud  (Psal.  xcii. 
5) :  Domum  tuam,  Dominey  decet  sanctitudo, 

QUiESTIO  LXXXII. 

DE  ORIGINALI  PECCATO  QUANTUM  AD  SUAM  ESSENTIAM,  IN  QUATUOR 

ARTICULOS    DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  peccato  originali  quantiim  ad  suam  essentiam;  el 
circa  hoc  quaeruntur  quatuor  :  1°  Utrum  originale  peccatum  sit  habitus.  —  2°  Utriim 
situnum  tantum  in  uno  homine.  — 3°  Utrum  sit  concupiscentia.  —  4*  Utriim  aequali- 
tersit  in  omnibus. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  originale  peccatum  sit  habitus  (3). 

De  his  etiani  Sent.  i,  dist.  5,  qusest.  i.  art.  i,  et  dist.  7,  qufflst.  I,  art.  i  ad  2.  et  ii,  dist.  50,  quast  I, 
art.  3  ad  2,  et  De  ver.  qusest.  XX,  art.  I  ad  2,  et  De  inalo,  quaest.  iv,  art.  2. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  originale  peccatum  non  sit 

(t)  Hse  doctrina,  Juxta  Sylvium,  est  beni  (3)  Matthias  Illyricos  luthcranus  falsii  docuit 

probahilis.  pcrcalum  originale  esse  substantiam  anim»,  si- 

(2)  Nicolai  per  parenthesim  :  Sive  superve-  quidcni   Dcds  csset  illius  peccati   auctor.  Noa 

niVn«  «n  Beatnm  Virqinem.  corrupit  quoque  ita  naturam  ut  nullius  bont  sit 


I 


QUiEST.  LXXXII,  ART.  I.  295 

habitus.  Originale  enim  peccatum  est  carentia  originalisjustitiae^ut  Ansel- 
mus  dicit(libro  De  conceptu  virginali,  cap.  2  et  3  et  26),  et  sic  originale 
peccatum  est  quadam  privatio.  Sed  privatio  opponitur  habitui.  Ergo  ori- 
ginale  peccatum  non  est  habitus. 

2.  Praeterea,  actuale  peccatum  habet  plus  de  ratione  culpae  quam  origi- 
nale,  inquantum  habet  plus  deratione  voluntarii.  Sed  habitus  actualis  pec- 
^ati  non  habetrationemculpae;  alioquin  sequeretur  qu6d  homo  dormiens 
^ulpabiliter  peccaret  (1).  Ergo  nullus  habitus  originalis  habet  rationem 
culpae. 

3.  Praeterea,  in  malis  actus  semper  praecedit  habitum;  nullus  enim  ha- 
bitus  malus  est  infusus,  sed  acquisitus.  Sed  originale  peccatum  non  prae- 
cedit  ahquis  actus.  Ergo  originale  peccatum  non  est  habitus. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  in  lib.  De  Baptismo  puer.  (seu  De 
peccat.  mer.  et  remis.  lib.  i,  cap.  39,  et  serm.  xly  De  temp.),  quod  « secun- 
diim  peccatum  originale  parvuli  sunt  concupiscibiles,  etsi  non  sint  actu 
concupiscentes. »  Sed  habilitas  dicitur  secundum  aliquem  habitum.  Ergo 
peccatum  originale  est  habitus. 

CONCLUSIO.  —  Originale  peccatum  est  habitus,  non  quidem  sicut  scientia,  sed 
sicut  quaedam  inordinata  naturae  dispositio  et  languor  consequens  originalisjustitiaD 
privaticnem. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est(quaest.  l,  art.  1),  du- 
plex  est  habitus  :  unus  quidem  quo  inclinatur  potentia  ad  agendum,  sicut 
scientiae  et  virtutes  dicuntur  habitus ;  et  hoc  modo  peccatum  originale 
non  est  habitus.  Alio  modo  dicitur  habitus  dispositio  alicujus  naturae  ex 
multis  compositae  secundum  qu6d  bene  se  habet  vel  male  ad  aliquid; 
et  praecipu6  cCim  talis  dispositio  fuerit  quasi  in  naturam  versa,  ut  patet  de 
aegritudine  et  sanitate ;  et  hoc  modo  peccatum  originale  est  habitus.  Est 
enim  quaedam  inordinata  dispositio  proveniens  ex  dissolutione  illius  har- 
moniae  in  qua  consistebat  ratio  originalis  justitiae;  sicut  etiam  aegritudo 
corporalis  est  quaedam  inordinata  dispositio  corporis,  secundum  quam 
solvitur  aequalitas,  in  qua  consistit  ratio  sanitatis.  Unde  peccatum  origi- 
nale  languor  naturae  dicitur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d,  sicut  aegritudo  corporalis  habetaliquid 
deprivationeinquantum  tollituraequalitas  sanitatis,  et  aliquid  habetposi- 
tiv^,  scilicet  ipsos  humores  inordinate  dispositos;  ita  etiam  peccatum  ori- 
ginale  habet  privationem  originalis  justitiae,  et  cum  hoc  inordinatam  dis- 
positionem  partium  animae.  Unde  non  est  privatio  pura,  sed  est  quidam 
habitus  corruptus  (2). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  actuale  peccatum  est  inordinatio  quaedam 
actOs ;  originale  vero,  ctim  sit  peccatum  naturae,  est  quaedam  inordinata 
dispositio  ipsius  naturae,  quae  habet  rationem  culpae,  inquantum  derivatur 
ex  primo  parente,  ut  dictum  est  (quaest.  praec.  art.  1).  Hujusmodi  autem 
dispositio  naturae  inordinata  habet  rationem  habittis ;  sed  inordinata  dis- 
positio  actils  non  habet  rationem  habitCis ;  et  propter  hoc  peccatum  origi- 
nale  potest  esse  habitus,  non  autem  peccatum  actuale. 

k&tertium  dicendum,  qu6d  objectio  illa  procedit  de  habitu  quo  potentia 
inclinatur  in  actum.  Tahs  autem  habitus  non  est  peccatum  originale; 

capax  ,  sicat   et  CalTino,  Jansenioqne  placnit.  tentia  6.  Thoms  communior   certiorque  est. 

Pighins,  Catharinusque  inter  doctores  catholicos  ('l)  Hoc  est,  quod  actus  quem  commisit  cum 

Immerito  asseruerunt  peccatum  originale  esse  priiis  vigilaret,  ita  imputaretur  ei  quando  jam 

peccatDm  actuale  Adae,  quod  verhis  concilii  Tri-  dormit,  ac  si  ab  eo  essettunc  reipsa  commissus. 

dcQtiiu  adversari  videtur  (sess.  v,  can.  3).  Sen-  (2)  Al.,  contrarius. 


296  QUiEST.  LXXXH,  ART.  I  ET  II. 

quamvis  etiam  ex  peccato  originali  sequatur  aliqua  inclinatio  in  actum 
inordinatum,  non  direct^,  sed  indirecte,  scilicet  per  remotionem  prohi- 
bentis,  id  est,  originalisjustitiae,  quae  prohibebatinordinatosmotus  :  sicut 
etiam  ex  aegritudine  corporali  indirecte  sequitur  inclinatio  ad  motus  cor- 
porales  inordinatos.  Nec  debet  dici  qu6d  peccatum  originale  sit  habitus  in- 
fusus  aut  acquisitus  per  actum  (nisi  primi  parentis,  non  autem  hujus  per- 
sonae),  sed  per  vitiatam  originem  innatus. 
ARTiCULUS  II.  —  UTRUM  in  uno  homine  sint  multa  originalia  peccata. 

De  his  etiam  Sent.  II,  dist.  33,  quaest.  I,  art.  4,  et  De  malo,  quaest.  nr,  art.  \  corp.  fin.  et  art.  2 
princ.  et  art.  8  acH ,  et  Psal.  Xixi ,  et  Rom.  IV ,  lect.  ^ ,  et  cap.  5  ,  lcct.  3. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  in  uno  homine  sint  multa 
originalia  peccata.  Dicitur  enim  (Psal.  l,7)  :  Ecce  enim  in  iniquitatihus con- 
ceptus  sum^  et  in  peccatis  concepit  me  mater  mea,  Sed  peccatum  in  quo  homo 
concipitur  est  originale.  Ergoplura  peccata  originalia  sunt  in  uno  homine. 

2.  Prseterea,  unus  et  idem  habitus  non  inclinat  ad  contraria;  habitus 
enim  inclinat  per  modum  nalurae,  quse  tendit  in  unum.  Sed  peccatum  ori- 
glnale  etiam  in  uno  homine  inclinat  ad  diversa  peccata  contraria.  Ergo 
peccatum  originale  non  est  unus  habitus,  sed  plures. 

3  Prseterea,  peccatum  originale  inficit  omnes  animae  partes.  Sed  diver- 
sae  partes  animae  sunt  diversa  subjecta  peccati ,  ut  ex  praemissis  patet 
(quaest.  lxxiv).  Cum  igitur  unum  peccatum  non  possit  esse  in  diversis  sub- . 
jectis,  videtur  qu6d  peccatum  originale  non  sit  unum,  sed  multa. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Joan.  i,  29)  :  Ecce  agnus  Dei,  ecce  qui  tollii 
peccatum  mundi  :  quod  singulariter  dicitur,  quia  peccatum  mundi^  quod 
est  peccatum  originale,  est  unum,  ut  Glossa  ordin.  ibid.  exponit. 

CONCLUSIO.  —  Est  unum  secundum  speciem  et  proportionem  in  omnibus  homi- 
nibus  origlnale  peccatum  ,  diversum  autem  numero  in  diversis  hominibus;  in  un» 
autem  homine  non  esl  nisi  unum  numero. 

Respondeo  dicendum  qu6d  in  uno  homine  est  unum  peccatum  originale. 
Cujus  ratio  dupliciter  accipi  potest.  Uno  modo  ex  parte  causae  peccati  ori- 
ginalis.  Dictum  est  enim  supra  (quaest.  praec.  art.  2),  qu6d  solum  primum 
peccatum  primi  parentis  in  posteros  traducitur.  Unde  peccatum  originale 
iu  uno  homineest  unum  numero,  et  in  omnibus  hominibus  est  unum  pro- 
portione,  in  respectu  scilicet  ad  primum  principium.  —  Alio  modo  potest  ac- 
cipi  ratio  ejus  ex  ipsa  essentia  originalis  peccati :  in  omni  enim  inordinata 
dispositione  unitas  speciei  consideratur  ex  parte  causae ;  unitas  autem  se- 
cundum  numerum  ex  parte  subjecti,  sicut  patet  in  aegritudine  corporali ; 
sunt  enim  diversae  aegritudines  specie,  quae  ex  diversis  causis  procedunt, 
puta  ex  superabundantia  calidi  vel  frigidi,  vel  ex  laesione  pulmonis  vel 
hepatis;  una  autem  aegritudo  secundum  speciem  in  uno  homine  non  est 
nisi  una  numero.  Causa  autem  hujus  corruptse  dispositionis,  quae  dicitur 
originale  peccatum,  est  una  tanlum,  scilicet  privatio  originalis  justitiae, 
per  quam  sublata  est  subjectio  humanae  mentis  ad  Deum  Et  ideo peccatum 
originale  est  unum  specie,  et  in  uno  homine  non  potest  esse  nisi  unum 
numero.  —  In  diversis  autem  hominibus  est  unum  specie  et  proportione, 
diversum  autem  numero  (1). 

Ad  primum  ergodicendum,  quod  pluraliter  dicitur  in  peccatis,  secundiim 
illum  morem  divinae  Scripturae,  quo  frequenter  ponitur  pluralis  numerus 
pro  singulari,  sicut  (Matth.  ii,  20)  :  Defuncti  sunt  qui  quxrebant  animam 

H )  Hinc  dicit  concilium  Tridentinura  (sess.  ▼) :  gatione,  non  imitatione  trantfusum  pmnibus 
Ad<B  peccatum  oriyine  unum  est ,  et  propa-       id  est  unicuique  propriitm. 


QVJES>T.  LXXXTI,  ART.  11  ET  111.  297 

pueri;  vel  qiila  in  peccato  originali  virtualiter  praeexistunt  omnia  peccata 
actualia  sicut  in  qnodam  principio,  unde  est  multiplex  virtute ;  vel  quia  in 
peccato  primi  parentis,  quod  per  originem  traducitur,  fuerunt  plures  de- 
formitates,  scilicet  supcrbioe,  inobedientiae,  gulae,  et  alia  hujusmodi;  vel 
quia  muUifi  partes  animae  inficiuntur  per  peccatum  originale. 

Adse6w;?rf//mdicendum,  quod  unus  habitus  non  potest  inclinareper  seet 
directe,  id  est,  per  propriam  formam,  ad  contraria,  sed  indirecte  et  pcr  ac- 
cidens,  scilicet  per  remotionem  prohibentis :  sicutsokita  harmonia  corporis 
mixti,  elementa  tendunt  in  loca  contraria;  et  similiter,  soluta  harmonia 
originalisjuslitiae,'diversa3animae  potentiie  in  diversa  feruntur. 

Ad  tertiuni  dicendum,  qu6d  peccatum  originale  inficit  diversas  partes 
animae,  secundum  quod  sunt  partes  unius  totius;  sicut  et  justilia  origina- 
lis  continebat  omnes  animae  partes  in  unum.  Et  ideo  est  unum  tantum 
peccatum  originale,  sicut  eliam  est  una  febris  in  uno  homine,  quamvis 
diversae  partes  corporis  graventur. 

ARTICULUS  III.  —  UTKUM  oricinale  peccatum  sit  concupiscentia  (1). 
De  his  etiam  part.  III,  quaest.  xiiii,  art.  'I  corp.  et  Sent.  ii,  dist.  50,  qusest.  I,  art.  2  corp.  et  atl  4,  et 
inExpos.  litt.  et  dist.  31,  qusest.  II,  art.  -i  ad 5,  et  dist  52,  qusest. I,  art.  -I  ad  I,  5  et  4,  et  Demalo, 
qnsst.  lii,  art.  7  corp.  iiD.  et  qusest.  IT,  art.  2,  per  tot.  et  art.  4  ad  2,  et  art.  6  ad  16. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccalum  originale  non  sit 
concupiscenlia.  Omne  enim  peccatum  est  cdntra  naturam,  ut  dicit  Damas- 
cenus  {Orth.  fid.  lib.  ii,  cap.  4  et30}.  Sed  concupiscentia  est  secundum  na- 
turam ;  est  enim  proprius  actus  virtutis  concupiscibilis,  quae  est  potentia 
naturalis.  Ergo  concupiscentia  non  est  peccatum  originale. 

2.  Praeterea,  per  peccatum  originale  sunt  in  nobis  passiones  peccatorum, 
ut  patet  per  Apostolum  (Rom.  vii).  Sed  multae  aliae  sunt  passiones  praeter 
concupiscentiam,  ut  supra  habitum  est  (quaest.  xxiii,  art.  4).  Ergo  pecca- 
tum  originale  non  magis  est  concupiscentia  quam  aliqua  alia  passio. 

3.  Praeterea,  per  peccatum  originale  deordinantur  omnes  animae  partes, 
ut  dictum  est  (art.  praec.  ad  i).  Sed  intellectus  est  supremus  inter  anim«} 
partes,  ut  patet  per  Philosophum  (Ethic.  lib.  x,  cap.  7).  Ergo  peccatumori- 
ginale  magisest  ignorantiaquam  concupiscentia. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (Ketract.  lib.  i,  cap.  i5,  paruma 
princ.) :  «  Concupiscentia  est  reatus  originalis  peccati.  » 

CONCLUSIO.  —  Gum  originale  peccatum  juslitiie  originali  opponatur,  nihil  aliud 
formaliler est  quam  juslitiae originalis,  per  quam  Deo  voluntas  subdebatur,  piivatio  : 
materialiler  vero,  aliarum  animaB  virium  ad  bonum  commutabile  inordinata  con- 
versio,  queecommuni  nomineconcupiscentiadici  polest. 

Respondeo  dicendum  quod  unumquodque  habet  speciem  a  sua  forma. 
Dictum  estautem  supra  (art.  praec),  quod  species  peccati  originalis  sumi- 
tur  ex  sua  causa.  Unde  oportet  quod  id  quod  est  formale  in  originali  pec- 
cato,  accipiaturex  parte  causai  peccati  originalis.  Oppositorum  autem  op- 
positae  suntc^iusae.  Est  igitur  attendeiida  causaoriginalis  peccati  ex  causa 
originalisjustitiae,  quae  ei  opponitur.  Totaautem  ordinatio  originalisjusti- 
tiae  ex  hoc  est  quod  voluntas  hominis  erat  Deo  subjecta.  Quae  quidem  sub- 
ectioprimoet  principaliter  erat  per  voluntatem,  cujus  est  movere  omnes 
ilias  partes  in  finem,  ut  supra  dictum  est(qu8est.  ix,  art.  1).  Unde  ex  aver- 
iione  voluntatis  a  Deo  consecuta  est  inordinatio  in  omnibus  aliis  animae 
iriribus.  Sic  ergo  privatio  originalis  justitiae,  per  quam  voluntas  subdeba- 
ur  Deo,  est  formale  in  peccato  originah;  omnis  autem  alia  inordinatio 

• 

(t)  Sensas  illius  qtisstionis  est  an  macuia  peccati  sit  concupisccntia,  ct  per  concupisccntiam  hi« 
lihil  alind  inteiligitar  quam  fomes  neccali. 


298  QVJEST.  LXXXII,  ART.  TII  ET  IV. 

virium  animae  se  habet  in  peccato  originali  siciit  quiddam  materiale.  Inor- 
dinatio  autem  aliarum  virium  animae  praecipue  in  hocattenditurquodinor- 
dinate  convertuntur  ad  bonum  commutabile ;  quae  quideminordinatiocom- 
muni  nomine  potest  dici  concupiscentia.  Et  ita  peccatum  originale  mate- 
rialiter  quidem  est  concupiscenlia,  formallter  vero  est  defectus  originalis 
justitiae  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  quia  in  homine  concupiscibilis  natu- 
raliter  regitur  ratione,  intantumconcupiscereesthomininaturale,  inquan- 
tum  estsecundiim  rationis  ordinem.  Concupiscentia  autem  quae  Iranscen- 
dit  limites  rationis,  inest  homini  contra  naturam ;  et  talis  est  concupiscen- 
tia  originalis  peccati. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xxv,  art. 
4),  passiones  irascibihs  ad  passiones  concupiscibilis  reducuntur  sicut  ad 
principaliores;  inter  quas  concupiscentia  vehementius  movet,  et  magis  sen- 
titur,  ut  supra  habitum  est  (qusest.  xxv,  art.  2  ad  i);  et  ideo  concupiscen- 
tiae  attribuitur  tanqnam  principaliori,  et  in  qua  quodammodo  omnes  aliae 
passiones  includuntur. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  in  bonis  intellectus  et  ratio  principa- 
litalem  habent,  ita  6  converso  in  malis  inferior  pars  animaeprincipaliorin- 
venitur,  quae  obnubilat  et  trahit  rationem,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxx, 
art.  2).  Etpropter  hoc  peccatum  originale  magis  dicitur  esse  concupiscen- 
tia  quam  ignorantia ;  licet  etiam  ignorantia  inter  defectus  materiales  pec- 
cati  originalis  contineatur. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  peccatum  originale  sit  ^qualiter  in  omnibos. 
Dc  hisetiam  Seat.  ii,  dist.  32,  quaest.  i,  art.  -I. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  4.  Yidetur  quod  peccatum  originale  non  sit 
sequaliter  in  omnibus.  Est  enim  peccatum  originale  concupiscentia  inor- 
dinata,  ut  dictum  est  (art.  prsec).  Sed  non  omnes  aequaliter  sunt  proni 
ad  concupiscendum.  Ergo  peccatum  originale  non  est  lequaliter  in  om- 
nibus. 

2.  Praeterea,  peccatum  originale  est  quaedam  inordinata  dispositio  ani- 
mae,  sicut  aegritudo  est  quaedam  inordinata  dispositio  corporis.  Sed  aegri- 
tudo  recipit  magis  et  minus.  Ergo  peccatum  originale  recipit  magis  et 
minus. 

3.  Praeterea,  Augustinus  dicit  (De  nup.  et  concupiscent.  lib.  i,  cap.  23  et 
24),  qu6d  «  libido  transmittit  originale  peccatum  in  prolem.  »  Sed  contingit 
esse  majorem  libidinem  unius  in  actu  generationis,  quam  alterius.  Ergo 
peccatum  originale  potest  esse  majus  in  uno  quam  in  alio. 

Sed  contra  est  quia  peccatum  originale  est  peccatum  naturae,  ut  dictum 
est  (quaest.  praec.  art.  2j.  Sed  natura  aequaliter  est  in  omnibus.  Ergo  et  pec* 
catum  originale. 

CONCLUSIO.  —  Originale  peccatum  cum  sit  privatio  originalis  justitise,  in  om- 
nibus  oppositum  habitum  penitus  toiiens,  non  magis  in  uno  quam  in  alio  essc  potest 

Respondeo  dicendum  qu6d  in  originali  peccato  sunt  duo  :  quorum  unum 
est  defectus  originalis  justitiae;  aliud  autem  est  relatio  hujus  defectOs  ad 
peccatum  primi  parentis,  k  quo  per  vitiatam  originem  deducitur.  Quantum 
autem  ad  primum,  peccatum  originale  non  recipit  magis  et  minus,  quia  to- 
tum  donum  originahs  justitiae  est  sublatum  :  privationes  autem  totaliter 
aliquid  privantes,  ut  mors  et  tenebrae,  non  recipiunt  magis  et  minus,  sicut 
supra  dictum  est  (quaest.  lxxiii,  art.  2).  Similiter  etiam  nec  quantiim  ad  se- 

'\)  Quod  est  contra  sententiam  cominunemlutheranorum  etcalvinistarum  gui  TolneruDt  pcccatnm 
«riginaie  non  omnino  in  baptismo  «iimitti. 


QL\£ST.  LXXXIH,  ART.  L  299 

cundiim;  acqualiter  enim  omnes  reUuionem  habcnt  ad  primum  principium 
vitiatai  originis,  ex  quo  poccatum  originale  recipit  rationem  culpae ;  relatio- 
nes  enim  non  recipiunt  magis  et  minus.  Unde  manifestum  est  quod  pec- 
catum  originale  non  potest  esse  magis  in  uno  quam  in  alio  (1). 

Ad  pjimiim  ergo  dicendum,  quod,  soluto  vinculo  originalis  justitise,  sub 
quo  quodam  ordine  omnes  vires  animae  continebantur,  unaquaeque  vis  ani- 
mvc  tendit  in  suum  proprium  motum,  et  tant6  veliementius,  quant6  fueril 
fortior.  Conlingit  autem  vires  aliquas  animajesse  fortiores  in  uno  quam  in 
alio,  propter  diversas  corporis  complexiones.  Quod  ergo  unus  homo  sit  pro- 
nior  ad  concupiscendum  quam  aller,  non  est  ratione  peccati  originalis,  ciim 
in  omnibus  aequahter  soivatur  vinculum  originalis  justitiae,  et  aequaliter  in 
omnibus  partes  inferiores  animae  sibi  relinquantur;  sed  accidit  hocex  di- 
versa  dispositione  potentiarum,  sicut  dictum  est  (liic  sup.). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  aegritudo  corporahs  non  habet  in  omnibus 
aequalem  causam,  etiamsi  sit  ejusdem  speciei ;  puta  si  sit  febris  ex  cho- 
lera  putrefacla,  potest  esse  major  vel  minor  putrefactio,  et  propinquior  vel 
remotior  k  principio  vitae.  Sed  causa  originahs  peccati  in  omnibus  est  aequa- 
lis.  Unde  non  est  simile. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  libido  quae  transmittit  peccatum  originalein 
prolem,  non  est  hbido  actuahs ;  quia  dato  quod  virtute  divina  concederetur 
ahcui  qu6d  nullam  inordinatam  libidinem  in  actu  generationis  sentiret,  ad- 
huc  transmitteret  in  prolem  originale  peccatum.  Sed  hbido  illa  estinteUi- 
genda  habituahter,  secundum  quod  appetitus  sensitivus  non  continetur  sub 
ratione,  soluto  vinculo  originahs  justitiae;  et  tahs  hbido  in  omnibus  est 
sequahs. 

QU^STIO  LXXXIIl. 

DE  SUBJECTO  ORIGINALIS  PECCATI  (2),   IN  QUATUOR  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  subjecto  originalis  peccati ;  et  circa  hoc  quaerunlur 
quatuor  :  !•  Utrum  subjectum  originahs  peccati  perprius  sit  caro  vel  anima.  — 
2»Si  anima,  utrum  per  essentiam  aut  per  potentias  suas.  —  3"  Utrum  voluntas  per 
prius  sit  subjectum  peccati  originalis,  quamahae  polentiae  animse.  —  4°Utrum  ah- 
quae  potentiae  animee  sint  speciahter  infectae,  scihcet  generativa,  vis  concupiscibihs, 
et  sensus  tactiis, 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  originale  peccatum  sit  magis  in  carne  quam  in 

AMMA. 

De  his  etiam  Sent.  u,  dist,  18,  qaspst.  II,  art.  \  ad  5,  et  dist.  oO,  qusest.  I,  art.  2  ad  4,  et  dist.  51, 
qnaest.  I,  art.  \  ad  2  et  4,  et  quaest.  II,  art.  \,  per  tot.  et  De  ver.  qusest.  XXV,  art.  6  corp.  et 
quaest.  xxfn,  art.  6  ad  2,  etDe  malo,  qusst.  IV,  art.  3  et  4,  et  Rom.  V,  lect.  5. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  peccatum  originale  magissit 
in  carne  quam  in  anima.  Repugnantia  enim  carnis  ad  mentem  ex  corrup- 
tione  originahs  peccati  procedit.  Sed  radix  hujus  repugnantiae  in  carnecon- 
sistit;  dicit  enim  Apostolus  (Rom.  vii,  23)  :  Fideo  aliam  tegem  inmemhrls 
meis  repugnantem  legi  mentis  mex,  Ergo  originale  peccatum  in  carne  prin- 
cipahter  consistit. 

2.  Praeterea,  unumquodque  potiiisest  in  causa  quam  in  effectu,  sicutca- 
lor  magis  est  in  igne  calefaciente  quam  in  aqua  calefacta.  Sed  anima  infi- 

(0  Hine  peccatum  originale  sequaliter  est  in  non  de  illis  qui  subjiciuntur  peccato  originali 

omnibus  quoad  illud  quod  est  in  co  formale,  sed  illud  ve  contrahunt  (nam  hoc  quaest.  LXXXI,  art.  5 

non  ita  se  rea  habet  quoad  illud  quod  est  in  eo  fuit  rcsolutum),  sed  de  subjecto  proximo  ad 

materiale.  attcndeQdum,  cui  tanquam  subjecto  iobsesionis 

(2)  Non  de  subjecto  remoto  hid  quseritur  sive  inbsereat  istud  peccatum. 


300  QUiEST.  LXXXIII,  AUT.  I. 

citur  infectione  originalis  peccati  per  semen  carnale.  Ergo  peccatum  origi- 
iiale  magis  est  in  carne  quam  in  anima. 

3.  Praeterea,  peccatum  originaleex  primo  parente  contraliimus,  proutin 
eo  fuimus  secundum  rationem  seminalem.  Sic  autem  non  fuit  ibi  anima. 
sed  sola  caro.  Ergo  originale  peccatum  non  est  in  carne. 

4.  Praeterea,  anima  rationalis  creata  a  Deo  corpori  infunditur.  Si  igitm 
anima  per  peccatum  originale  inficeretur,  consequens  esset  quod  ex  sua 
creatione  vel  infusione  inquinaretur;  et  sic  Deus  esset  causa  peccati,  qui 
est  auctor  creationis  et  infusionis. 

5.  Preeterea,  nullus  sapiens  liquorem  pretiosum  vasi  infocto  infnnderet, 
HX  quo  sciret  ipsum  liquorem  infici.  Sed  anima  rationalis  est  pretiosior  omni 
liquore.  Si  ergo  anima  ex  corporis  unione  infici  possel  infectione  originalis 
3Uipae,  Deus,  qui  ipsa  sapientia  est,  nunquam  animam  tali  corpori  infun- 
deret.  Infundit  autem.  Non  ergo  inquinatur  ex  carne.  Sic  igitur  peccatum 
oiigiPRle  non  est  in  anima,  sed  in  carne. 

Sed  contra  est,  quod  idem  est  subjectum  virtutis  et  vitii,  sive  peccati, 
quod  contrariatur  virtuti.  Sed  caro  non  potest  esse  subjectum  virtutis.  Di- 
cit  enim  Apostolus  (Rom.  vn,  18) :  Scio  quod  non  habitat  in  me^  hoc  est,  in 
carne  mea^  bonum.  Ergo  caro  non  potest  esse  subjectum  originalis  peccali, 
sed  solum  anima. 

CONCLUSIO.  —  Cum  originale  peccatum  sit  quaedam  culpa,  nonnisi  in  anima, 
quae  sola  virtutis  vitiique  subjeclum  est,  ut  in  subjecto  esse  polest :  ia  Adam  vero  ut 
in  principali  causa:  in  semine  vero  etcarneut  iuslrumento. 

Respondeo  dicendum  quod  aliquid  potest  esse  in  aliquo  dupliciter  :  uno 
modo  sicut  in  causa  vel  principali  vel  instrumentali ;  alio  modo  sicut  in 
subjecto.  Peccatum  ergo  originale  omnium  hominum  fuit  quidem  in  ipso 
Adam  sicutin  prima  causa  principali,  secundum  illud  Apostoli  (Hom.  v,  12) : 
In  quo  omnes  peccaverunt.  In  semine  autem  corporaii  est  peccatum  origi- 
nale  sicut  in  causa  instrumenlali,  eo  quod  per  virtutem  activam  seminis 
traducitur  peccatum  originale  in  prolem  simul  cum  natura  humana.  Sed 
sicut  in  subjecto  peccatum  originale  nullo  modo  potest  esse  in  carne,  sed 
solum  in  anima.  Cujus  ratio  est,  quia,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxxi, 
art.l),  hocmodoex  voluntate  primi  parentispeccatiim  origiuale  traducitur 
inposteros  per  quamdam  generativam  motionem,  sicut  a  volunlate  alicu- 
jus  hominis  derivatur  peccatum  actuale  ad  alias  partes  ejns.  In  qua  quidem 
derivatione  potest  attendi,  quod  quidquid  provenit  ex  motione  voluiilatis 
peccati  ad  quamcumque  partem  hominis  quae  quocumquc  modo  potest 
esse  particeps  peccati  vel  per  modum  subjecti,  vel  per  modum  instrumenti, 
habet  rationem  culpae;  sicut  ex  voluntategulie  provenit  (1)  concupiscentia 
cibi  ad  concupiscibilem,  et  sumptio  cibi  ad  manus  el  os,  quae  inquantum 
moventur  a  voluntatead  peccandum,  suntinstrumentapeccati.  Quod  verj 
ulterius  derivatur  ad  vim  nutrilivam,  et  ad  iuteriora  membra,  quae  no. " 
sunt  nata  moveri  a  voluntate,  non  habet  raliouem  culpa^.  Sic  igitur  cum 
anima  possit  esse  subjectum  culpae,  caro  autem  dc  se  non  habeat  qu6d  sit 
subjectum  culpae,  quidquid  pervenit  de  corruptione  primi  peccati  ad  ani- 
mam,  habet  rationem  culpae;  quod  autem  pervenit  ad  caruem,  non  habet 
rationem  cuipae,  sed  poenae.  Sic  igitur  anima  est  subjectum  peccati  origi 
nalis,  non  autem  caro. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d,  sicut  Augustinus  dicit  ,'RetracL  lib.  i, 
cap.  26,  vers.  fin.),  Apostolus  loquitur  ibi  de  homine  jcfm  redempto,  qui  li- 

(4)  AI.  pervenH. 


QVJEST.  LXXXIII,  ART.  I  ET  II.  301 

beratus  est  a  culpa,  sed  subjacet  poenie,  ratione  cujus  peccatum  dicitur  ha- 
bitare  in  carne.  Unde  ex  hoc  non  sequitur  quod  caro  sit  subjectum  culpae, 
sed  solum  pcenae. 

Ad  secmdum  dicendum,  qu6d  peccatum  originale  causatur  ex  semine 
sicut  ex  causa  instrumentali ;  non  autom  oporteL  quod  aliquid  sit  principa- 
lius  in  causa  instrumentali  quam  in  effectu,  sed  soliim  in  causa  principali. 
Et  boc  modo  peccatum  originale  poliori  modo  fuit  in  Adam,  in  quo  fuitse- 
cundum  rationem  actualis  peccati. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  anima  hujus  hominis  non  fuit  secundum  se- 
minalem  rationem  in  Adam  peccante  sicut  in  principio  effcctivo,  sed  sicut 
in  principio  dispositivo ;  eo  quodsemen  corporaie,  quod  ex  Adam  traduci- 
tur,  su^  virlute  non  efficit  animam  rationalem,  sed  ad  eam  disponit. 

Ad  gwar/ttm  dicendum,  quod  infectio  originalis  peccati  nullo  modo  cau- 
satur  a  Deo,  sed  ex  solo  peccato  primi  parentis  per  carnaiem  generatio- 
nem.  Etideocum  creatio  importet  respectum  animae  ad  solum  Deum,  non 
potest  dici  quod  anima  ex  sua  creatione  inquinetur.  Sed  infusio  importat 
respeclum  etadDeum  infundentem,  et  ad  carnem,  cui  infunditur  anima. 
Etideo  habito  respectu  ad  Deum  infundentem,  non  potest  dici  quod  aniraa 
per  infusionem  maculetur,  sed  solum  habitorespectu  ad  corpus,  cui  infun- 
ditur(lj. 

Ad  quintum  dicendum,  quod  bonum  commune  pra^fertur  bono  singulari, 
unde  Deus  secundum  suam  sapientiam  non  prastermittit  universalem  or- 
dinem  rerum,  qui  est  ut  tali  corpori  talis  anima  infundatur,  ut  vitetur  sin- 
gularis  infectio  hujus  animae ;  praebcrtim  cum  natura  animae  hoc  habeat  ut 
esse  non  incipiat  nisi  in  corpore,  ut  habitum  est  (pars  I,  quaest.  cxviii, 
art.  3).  Melius  est  autem  ei  sic  esse  sccundum  naturam  quam  nullo  modo 
esse,  praesertim  ctm:!  possit  per  gratiam  damnationem  evadere. 
ARTICULUS  II.  —   UTRUM  peccatum  origlnale    sit    peu  prius   in   essentia 

ANIM.E   QUAM   IN    POTENTIJS  (2). 

Oe  his  etiam  infra,  art.  5,  et  Sent.  Ii,  dist.  51,  qusest.  ii,  art.  ^ ,  et  De  ver.  quaest.  XXY,  art.  6  corp. 
et  quajst.  xxvii,  art.  6  ad  2,  et  De  malo,  qusest.  iv,  art.  \. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  originale  non 
sit  per  prius  in  essentia  animae  quam  in  potentiis.  Anima  enim  nata  est 
esse  subjectum  peccati  quantum  ad  id  quod  potest  a  voluntate  moveri.  Sed 
anima  non  movetur  a  voluntate  secundum  suam  essentiam,  sed  soliim  se- 
cundum  potentias.  Ergo  peccatum  originale  non  est  in  anima  secundum 
suam  essentiam,  sed  soliim  secundtim  potentias. 

2.  Praeterea,  peccatum  originale  oppouitur  originaii  justiliae.  Sed  origi- 
nahs  justitiaeratin  aliqua  potentiaanimae,  quseestsubjectum  virtutis.Ergo 
etpeccatumoriginale  est  magis  in  potentia  aiiimae  quam  in  ejus  essentia. 

3.  Praeterea,  sicut  acarne  peccatum  originale  derivatur  ad  animam,  ita 
ab  essentia  animae  derivatur  ad  potentias.  Sed  peccatum  originale  magis 
est  in  anima  quam  in  carne.  Ergo  etiam  magis  est  in  potentiis  animaequam 
in  ejus  essentia. 

4.  Praeterea,  peccatum  originale  dicitur  esse  concupiscentia,'  ut  dictum 
est  (quaest.  lxxxii,  art.  3).  Sed  concupiscentia  est  in  potentiis  animae.  Ergo 
et  peccatum  originale. 

(\)  Cdm  dicitur,  ait  ipse  D.  Thoraas,  anima  sic  vera  est,  quia  dum  creatur ,  maculatnr  :  ex 

crealione  maculatur ,  ablativus  iste  potist  Je-  quo  tanien  nou  sequilur  quod  Deus  maculs  auc- 

notare  habitudinera  alicujus  causae,  et  sic  falsa  torsit(Sent  lib.  u,dist.32,  quaest.ll,  art. ^  adi). 

e»t,  quia  creatio  anim»  noQ  est  causa  quod  ma-  (2)  Negar.t  Scotus  et  scotistae,   sed   doctrina 

culelur  ;  vel  potcst  denoiare  cnnconiitnntiam,  et  B.  Thomae  videtur  probahilior. 


302  QU.EST.  LXXXIII,  ART.  II  ET  m. 

Sed  contra  estquod  peccatum  originale  diciLur  esse  peccatum  nalurale, 
ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxxi,  art.  \].  Anima  autem  est  forma  et  na- 
tura  corporis  secundum  essentiam  suam,  et  non  secundum  potentias,  ut 
habitum  est  (pars  1,  quaest.  lxxvi,  art.  1).  Ergo  anima  est  subjectum  ori- 
ginalis  peccati  principaliter  secundum  suam  essentiam. 

GONCLUSIO.  —  Cum  anima  sit,  quam  primo  ut  generationis  terminum  origo  at- 
tingit  secundum  suam  essentiam,  peccati  originalis  piimum  subjeclum  est. 

Respondeo  dicendum  quod  illud  animae  est  principaliter  subjectum  aii- 
cujus  peccati,  ad  quod  prim6  pertinet  causamotiva  illius  peccati;  sicut  si 
causa  motiva  ad  peccandum  sit  delectatio  sensiiis,  quse  pertinet  ad  vim 
concupiscibilem,  sicut  objectum  proprium  ejus,  sequitur  qu6d  vis  concu- 
piscibilissit  proprium  subjectum  illius  peccati.  Manifestum  estautemqu6d 
peccatum  originale  causatur  per  originem.  Unde  illud  animse  quod  prim6 
attingitur  ab  origine  hominis,  est  primum  subjectum  originalis  peccati, 
Attingit  autem  origo  animam  ut  terminum  generationis,  secundum  quod 
est  forma  corporis ;  quod  quidem  convenit  ei  secundum  essentiam  pro- 
priam,  ut  habitum  est  (pars  1,  quaest.  lxxvi,  art.  4}.  Unde  anima  secundiim 
essentiam  estprimum  subjectum  originalispeccati. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  sicut  motio  voluntatis  alicujus  proprie 
pervenit  ad  potentias  animse,  non  autem  ad  apimae  essentiam ;  ita  motio 
voluntatis  primi  generantis  per  viam  generationis  pervenit  prim6  ad  ani- 
mae  essentiam  (1),  ut  dictum  est  (in  corp.). 

Adsecu?idum  dicendum,  qu6d  etiam  originalis  justitia  pertinebat  primor- 
dialiter  ad  essentiam  anima?;  erat  enim  donum  divinitus  datum  humanae 
naturae,  quam  per  prius  respicit  essentia  animse  quam  potentiae.  Potentiae 
enim  magis  videntur  pertinere  ad  personam,  inquantum  sunt  principia 
personalium  actuum.  Unde  sunt  propria  subjecta  peccatorum  actualjum 
quae  sunt  peccata  personalia. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  corpus  comparatur  ad  animam  sicut  materia 
ad  formam ;  quae  etsi  sit  posterior  in  ordine  generatlonis,  est  tamen  prior 
ordine  perfectionis  et  naturae.  Essentia  autem  animae  comparatur  ad  poten- 
tias,  sicut  subjectum  ad  accidentia  propria,  quae  sunt  posteriora  subjecto 
et  ordine  generationis,  et  etiam  perfectionis.  Unde  non  est  similis  ratio. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  concupiscentia  se  habet  materialiter  et  ex 
consequenti  in  peccato  originali,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxxii,  art.  3). 

AATIGULUS  III.  —  UTRUM  PECCATUM   ORIGINALE  PER  PRIUS  INFICIAT  VOLUNTATEII 

QUAM     ALIAS     POTENTIAS. 

Do  his  etiam  infra,  art.  4  ad  4,  et  Sent.  ii,  dist.  50,  qusest.  i,  art.  3  corp.  et  ad  4,  et  Da  verit. 

qnsst.  XXV,  art.  6  corp.  etqusest.  XXVll,  art.  6ad  2,  et  De  malo.  qnsst.  IT,  art.  3. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  originale  non  per 
prius  inficiat  voluntatem  quam  alias  potentias.  Omne  enim  pecc^tum  prin- 
cipahter  pertinet  ad  potentiam  per  cujus  actum  causatur.  Sed  peccatum 
originale  causatur  per  actum  generativae  potentiae.  Ergo  inter  caeteras  po- 
tentias  animae  videturmagis  pertineread  generativam  potentiam. 

2.  Praeterea,  peccatum  originale  per  semen  carnale  traducitur.  Sed  aliae 
vires  animae  propinquiores  sunt  carni  quam  voluntas,  sicut  patet  deomni- 
bus  sensitivis,  quae  utuntur  organo  corporali.  Ergo  magis  in  eis  est  pec- 
catum  originalequSm  in  voluntate. 

(I)  Hinc  S.  Doctor  ait  (De  malo,  qusst.  IT,  qui  nasritur  ex  Adam,  natura  cormmpit  per- 

art.  4ad  5) :  In  Adam  persona  corrupit   natn-  sonam,  et  ideo  in  isto  corruptio  per  prius  pei-- 

ram  et  idco  in  co  primo  fuit  corruptio  in  po-  tinet  ad  essentiam  qnam  ad  potentias. 
lentiis  animse,  quam  in  essentia.  Scd  in  homine 


QU^ST.  LXXXIII,  ART.  III  ET  IV.  303 

3.  Preeterea,  intellectus  est  prior  voluntate;  non  enim  est  voluntas 
nisi  de  bono  inlellecto.  Si  ergo  peccatum  originale  inficit  omnes  poten- 
tias  animse,videtur  qu6dper  prius  inficiat  intellectum,  tanquam  priorem. 

Sed  contra  est,  qu6d  justitia  originalis  per  prius  respicit  voluntatem  ; 
est  enim  rectitudo  volunlatis,  ut  Anselmus  dicit  (lib.  De  conceptu  virgi- 
nali,  cap.  3,  a  med.).  Ergo  peccatum  originale,  quod  ei  opponitur,  per 
prius  respicit  voluntatem. 

CONCLUSIO.  —  Quoniaiii  prima  merendi  ac  demerendi  radix  est  volunlas ;  ideo 
peccatum  originale  secundum  cam  quam  ad  aclum  habet  incMnationem  consideralum, 
immediat^  post  esseniiara  animoe  quae  primum  ejus  est  subjeclum,  voluntaiem  res- 
picit. 

Respondeo  dicendum  qu5d  in  infectione  peccati  originalis  duo  est  consi- 
derare  ;  prim6  quidem  inhaerentiam  ejus  ad  subjectum,  et  secundiim  hoc 
primu  respicit  esseiitiam  aiiimse,  ut  dictum  est  (art.  proec.}.  Deinde  oportet 
considerare  inchnationem  ejus  ad  actum,  et  hoc  modo  respicit  potentias 
animae.  Oportet  ergo  quod  illam  per  prius  respiciat,  quae  primam  inclina- 
tionem  habet  ad  peccandum.  Haec  autem  est  voluntas,  ut  ex  supra  dictis 
patet(qu8est.  lxxiv,  art.  4  et  2).  Undepeccatum  originale  per  prius  respicit 
vokmialem. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  peccatum  originale  non  causatur  in 
homine  per  potentiam  generativam  prohs,  sed  per  actiim  potentiae  genera- 
tiva3  parentis.  Unde  oportet  quod  sua  (1)  potentia  generativa  sit  primum 
subjectum  originalis  peccati. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  peccatum  originale  habet  duplicem  pro- 
cessum  :  unum  quidem  a  carne  ad  animam;  ahum  vero  ab  essentia  ani- 
mse  ad  potentias.  Primus  quidem  processus  est  secundum  ordinem  gene- 
rationis;  secundus  autem  secundum  ordinem  perfectionis.  Etideo,  quam- 
vis  aliae  potentiae,  scilicet  sensitivae,  propinquiores  sint  carni ;  quia  tamen 
voluntas  est  propinquior  essentiae  animse,  tanquam  superior  potentia, 
prim6  pervenit  ad  ipsam  infeclio  originalis  peccati. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  intellectus  quodammodo  prsecedit  volunta- 
tem,  inquantum  proponit  ei  suum  objectum;   alio  vero  modo  voluntas 
praBcedit  intellectum  secundum  ordinem  motionis  ad  actum  :  quae  quidem 
motio  pertinet  ad  peccatum  (2). 
ARTICULUS  IV.    —  UTRUM  pilefat^  potenti^   sint   magis    infect^   quam 

ALIiE    (3). 

Dehis  eiiam  Sent.  ii,  dist.  24,  quaest.  II,  art.  5,  et  dist.  31,  quaest.  i,  art.  2,  et  iv,  dist.  31,  quaest.  i, 

art.  \  ad  4,  et  De  verit.  quaest.  xxv,  art.  6  corp.  et  De  malo,  queest.  IV,  art.  2  ad  \1,  et  art.  5  ad  ^. 

Ad  quartumsic  proceditur.  1.  Videtur  quod  praedictae  potentise  non  sint 
magis  infectae  quam  aliae.  Infectio  enim  originalis  peccati  magis  videtur 
pertinere  ad  illam  animae  partem  quae  priiispotest  essesubjectum  peccati. 
Ha?c  autem  est  rationalis  pars,  et  praecipue  voluntas.  Ergo  ipsa  est  magis 
infecta  per  peccatum  originale. 

2.  Prceterea.  nulla  vis  animae  inficitur  per  culpam,  nisi  inquantum  potest 
obedire  ratioai.  Generativa  autem  non  potest  obedire,  ut  dicitur  (Ethic. 
lib.  I,  cap.  ult.  sub  fin.).  Ergo  generativa  non  est  maxime  infecta  per  ori- 
ginale  peccatum. 

3.  Praeterea,  visus  inter  alios  sensus  est  spiritualior  et  propinquior  ra- 

(4)  Nicolai,  ejus  poteniia.  (3)  Potentiae  prsedictae  de  quibns  hic  agitur 

(2)  Quod  hic  dicitur  de  ordine  intellectus  et        sunt  vis  gcnerativa,  appctitus  roncupiscibilis.  <^t 

Toiuntatisconferendumest  cum  quaest.ix,  art.  5        serisustactus. 

et  cum  iis  qu»  dicta  sunt  (part.  I,  quaest.  LIXXM, 

art.  4). 


304  QU^ST.  LXXXIV,  ART.  I. 

lioni,  inquantum  plures  differentias  rerum  ostendit,  ut  dicitur  (Metaph. 
lib.  I,  circa  princ.  iib.).  Sed  infectio  culpae  primoest  inratione.  Ergo  visus 
magis  est  infectus  quam  tactus. 

Sed  contra  est  qnod  Augustinus  dicit  (De  civ.  Dei,  lib.  xiv,  cap.  46, 17, 
49  et  24),  qu6d  ««infectio  originalis  culpae  maxime  apparet  in  motu  geni- 
talium  membrorum,  qui  ralioni  non  subditur.  »  Sed  illa  membra deserviunt 
generativae  virtuti  in  commixtione  sexuum,  in  qua  est  delectatio  secun- 
dum  lactum,  quiE  maxime  concupiscentiam  movet.  Ergo  infectio  originalis 
peccati  maxime  pertinet  ad  ista  tria,  scilicet  potentiam  generativam,  vim 
concupiscibilem,etsensum  tactOs. 

CONCLUSIO.  —  Quanquam  omnes  animae  potentiae  originali  peccato  sunt  infectaej 
vis  tamen  generativa,  vis  concupiscibilis,  et  sensus  tactus  (quia  ad  illum  actum,  per 
quem  corruplio  Iraducilur,  concurrunt)  sunt  caeteris  polenliis  magis  infectae. 

Respondeo  dicendum  quod  illa  corruptio  praecipue  infectio  nominari  so- 
let,  quae  nata  est  in  aliud  transferri ;  unde  et  morbi  conlagiosi,  sicut  lepra, 
scabies,  et  hujusmodi,  infectiones  dicuntur.  Corruptio  autem  originalis  pec- 
cati  tradncitur  per  actum  generationis,  sicut  supradictum  est  (quaest.  lxxxi, 
art.  4).  Unde  potentiae  quae  ad  hujusmodi  actum  concurrunt,  maximd  di- 
cuntur  esse  infectae.  Hujusmodi  autem  actus  deservit  generativae,  inquan- 
tum  ad  generationem  ordinatur;  habet  autem  in  se  deleclationem  tactOs, 
quae  est  maximum  objectum  concupiscibilis.  Et  idebcum  omnes  partes  ani- 
maedicantur  esse  corruptoe  perpeccatumoriginale,  specialitertrespraedic- 
tae  dicuntur  esse  corruptae  et  infectae. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  peccatum  originale  ex  ea  parte  qui 
inclinat  in  peccata  actualia,  praecipue  pertinet  ad  voluntatem,  ut  dictum 
est  (art.  pra^c).  Sed  ex  ea  parte  qua  traducitur  in  prolem,  pertinet  propin- 
que  ad  potentias  praedictas,  ad  voluntatem  autem  remot^. 

Ad  secyndum  dicendum,  quod  infectio  actualis  culpae  non  pertinet  nisi 
ad  potentias  quae  moventur  a  voluntate  peccantis.  Sed  infectio  originalis 
culpae  non  derivatur  a  voluntate  ejus  qui  ipsam  contrahit,  sed  per  origi- 
nem  naturae,  cui  deservit  potentia  generativa.  Et  ideo  in  ea  est  infectio  ori- 
ginalis  peccati. 

Ad  tertlum  dicendum,  quod  visus  non  pertinet  ad  actum  generationis 
nisi  secundiim  dispositionem  remotam,  prout  scilicet  per  visum  apparet 
species  concupiscibilis ;  sed  delectatio  perficitur  in  tactu;  et  ideo  talis  in- 
fectio  magis  attribuitur  tactui  quam  visui. 

QU^STIO  LXXXIV. 

DE  CAUSA  PECCATI,  SECUNDUM  QUOD  UNUM  PECCATUM  ALTERIUS  PECCATl 
CAUSA  EST,  IN  QUATUOR  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  causa  peccati,  secundum  quod  unum  peccatum  est 
causa  aHerius;  elcirca  hoc  quaeruntur  quatuor  ;  1°  Ulrum  cupiditas  sit  radix  om- 
nium  peccatorum.  —  2°  Utriim  superbia  sit  iuitiumomnis  peccati.  —  3°  Utriim  praeter 
superbiamet  avaritiam,  debeantdici  capitalia  vilia  aliqua  specialia  peccata.  —  4"Quot 
ctquaesint  capitaliavilia. 

AUTICULUS  I.  —  UTRUM  CUPIDITAS  SIT   RADIX  OMNIUM  PECCATORUM  (1). 
De  his  eliam  infra.  art.  2clrc.  fin.  et  art.  5  ad  ^,  et  art.  4  ad  4,  et  2  2,  qusest.  CIX,  art.  2  ad  4,  et 
De  malu ,  quaest.  vui ,  art.  \  ad  i ,  et  qusst.  Xiiii ,  art.  I  ad  5 ,  et  Rom.  VI! ,  lect.  2 ,  etl.  Cor.  II, 
lect.  4  iin.  el  Eih.  lib.  I,  lect.  6. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  cupiditas  non  sit  radix  om- 

(I)  In  hoc  articulo  S.  Thomas  interpretatur  hac  verba  S.  Scripturs  :  Radix  omnium  malo- 
rum  estcnpuHlas  {Ti^-  ult.  10). 


QU^ST.  LXXXIV,  ART.  I.  305 

nium  peccatoriim.  Cupiditas  enim,quae  est  immoderatusappetitus  diviiia- 
rum,  opponilur  virtuti  liberalitatis.  Sed  liberalitas  non  est  radix  omnium 
virtutum.  Ergo  cupiditas  non  est  radix  omnium  peccatorum. 

2.  Praeterea,  appelitus  eorum  quae  sunt  ad  finem,  procedit  ex  appetilu 
finis.  Sed  divitia^,  quarum  appelitus  est  cupiditas,  non  appetuntur  nisi  ut 
utiles  adaiiquem  finem,  sicutdicitur(Ethic.  lib.  i,  cap.  5,  circ.  fin.}.  Ergo 
cupiditas  non  est  radix  omnis  peccati,  sed  procedit  ex  alia  priori  radice. 

S.Praeterea,  frequenter  invenitur  quod  avaritia,  quae  cupidilas  nomina- 
tur,  oritur  ex  aliis  peccatis;  puta  ctim  quis  appetit  pecuniam  pmpleram- 
bitionem,  vel  utsatisfaciat  gulae.  Non  ergo  est  radix  omnium  peccatorum. 

Sed  contra  est  quod  dicit  Apostolus  (l.  Timoth.  ult.  10) :  Radix  omnmm 
malorum  est  cvpiditas. 

CONCLUSIO.  —  Qiioniam  diviliis  juvHtur  homo  ad  fovenda  quaecumque  peccati 
desideria,  eaque  perficienda;  ideocupidilas,  etiam  secundumquodestspecialepecca- 
tDm,inordinatum  araorem  divitiarum  significans,  omnium  malorum  radix  dici  debet. 

Respondeo  dicendum  quod  secundiim  quosdam  cupiditastriplicilerdici- 
tur:  uno  modo,  proutest  appetitus  inordinatus  divitiarum,  et  sicest  spe- 
ciale  peccatum  (1) :  alio  modo,  secundiim  quod  significat  inordinatum  ap- 
petitum  cujuscumque  boni  temporalis,  et  sic  est  genus  omnis  peccati ;  nam 
fn  omni  peccato  est  inordinata  conversio  ad  commutabile  bonum,  ut  dic- 
tum  est  (quaest.  lxxi,  art.  6,  et  quaest.  Lxxii,  art.  1).  Tertio  modo  sumitur 
prout  significat  quamdam  inclinationem  naturae  corruptaead  bona  corrup- 
tibilia  inordinat^  appetenda;  etsic  dicunt,  cupiditatem  esse  radicem  om- 
nium  pcccatorum,  ad  similitudinem  radicis  arboris,  quae  ex  terra  trahit  ali- 
mentum ;  sic  enim  ex  amore  rerum  temporalium  omne  peccalum  procedit. 
Ethaec  quidem,  quamvis  vera  sint,  non  tamen  videnturesse  secundumin- 
tentionem  Apostoli,  qui  dixit  cupiditatem  esse  radicem  omnium  peccato- 
rum.  Manifest^  enim  ibi  loquitur  contra  eos  qui  «ciim  velint  divitesfieri, 
Jncidunt  in  tentationes  et  laqueum  diaboli ;  e6  quod  radix  omnium  malo- 
rum  est  cupiditas.  »  Unde  manifestum  est  quod  loquitur  de  cupiditate  se- 
cundum  quod  est  appetitus  inordinatus  divitiarum.  Et  secundiim  hoc  di- 
cendum  estqu6d  cupiditas,  secundum  qu6d  est  speciale  peccatum,  dicitur 
radix  omnium  peccatorum  ad  similitudinem  radicis  arboris,  quae  alimen- 
tum  praestat  toti  arbori.  Videmusenim  qu6d  per  divitias  homo  acquirit  fa- 
cultatem  perpetrandi  quodcumque  peccatum,  et  adhibendi  (2)  desiderium 
cujuscumque  peccati ;  e6  qu6d  ad  habenda  quaecumque  temporalia  bona 
potest  homo  per  pecuniam  juvari,  secundum  quod  dicitur  (Eccle.  x,  19): 
Pecunise  obedivnt  omnia.  Et  secundum  hoc  patet  qu6d  cupiditasdivitiarum 
estradix  omnium  peccatorum  (3). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  non  ab  eodem  oritur  virtus  et  pecca- 
tum.  Ori«iii-enim  peccatumex  appetitu  commutabilis  boni ;  et  ideo  appeU- 
tu.iiliius  boni  quod  juvat  ad  consequenda  omnia  temporalia  bona,  radix 
pcccatorum  diciiur.  Virtus  autem  oriturex  appetitu  incommutabilis  boni; 
et  ideo  charitas,  quae  estamor  Dei,  ponitur  radix  virtutum,  secundum  illud 
(Ephes.  ui,  17j  :  Jn  charitate  radicati  et  fundati. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  appetitus  pecuniarum  dicitur  esse  radix 

(4)Qn»qni(1em  expositioprsclarosliabet  «nc-  ."Si  Sentenliam  B.  Tliomse  tradunt  Cbrysost. 

tores,  scilicet  August.  lilj.  II  DcGen.  ad  litt.  cap.  et  Tlieodoret.  in    commeritariis  ,    Hieronymns 

XV ;  Prosper.  lib.  lll  De  vita  contcniplat.  cap.  4.  (Epist.  xxii,  cap  -14) ;  Ambros.  Serm.  59 ;  Augnst. 

(2)  Ita  cum  cod.  Alcan.  eJit.  Rom.  et  Palay.  hom.  8  iuter  quioquaginta,  serm.  \\0  De  teni.o. 

ann.  \(u6.  Al.,  habendi,  ilem  adipiscendi.  Gar-  et  alii  comniunius. 
cia,  adimplendi. 


306  QU.EST.  LXXXIV,  ART.  l  ET  II. 

peccatorum,  non  quidem  quia  divitiae  propter  se  quaerantur  tanquam  ulti- 
mus  finis,  sed  quia  multiim  quseruntur  ut  utiles  ad  omnem  temporalern 
finem.  Et  quia  universalebonum  estappetibilius  quamaliquod  particulare 
bonum,  ideo  magis  movet  appetitum  quam  qusedam  bona  singularia,  oui© 
simul  cum  multis  aliis  per  pecuniam  haberi  possunt  (1). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  sicut  in  rebus  naturalibus  non  quaeritur  quid 
semper  fiat,  sed  quid  in  pluribus  accidat,  eo  quod  natura  corruptibilium  re 
rum  impediri  potest  ut  non  semper  eodem  modo  operetur,  ita  etiam  in 
moralibus  consideratur  quod  ut  in  pluribus  est,  non  autem  quod  semper 
est;  e6  quod  voluntas  non  ex  necessitate  operatur.  Non  igitur  dicitur  ava- 
ritia  radix  omnium  malorum,  quia  interdum  aliquod  aliud  malumsit  radix 
ejus;  sed  quia  ex  ipsa  frequentius  alia  mala  oriuntur  ratione  praedict^  (in 
corp.  art.}. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  superbia  srr  initium  omnis  peccati  (1). 

De  his  etiam  2 2,  qusest.  CLXII,  art.  2,  et  art.  3  ad  'l,  et  art.  7  ad  ^,  et  Sent.  ii,  dist.  42,  qusest.  ii, 
art.  \  ad  8,  et  iv,  dist.  ^7,,quaest.  II,  art.  \,  qusest.  I  corp.  et  Rom.  i ,  lect.  8  fin.  ct  cap.  7,  lect.  4, 
et  I.  Cor.  II,  lect.  2. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  superbia  non  sitinitium 
omnis  peccali.  Radix  enim  est  quoddam  principium  arboris ;  el  ita  videtur 
idem  esse  radix  et  initium  peccati.  Sed  cupiditas  est  radix  omnis  peccati, 
ut  dictum  est  (art.  praec.}.  Ergo  ipsa  etiam  est  initium  omnis  peccati,  non 
autem  superbia. 

2.  Praeterea  (Eccli.  x,  14),  dicitur :  Initium  superhix  hominis  est  aposta- 
tare  d  Deo,  Sed  apostasia  a  Deo  est  quoddam  peccatum.  Ergo  aliquod 
peccatum  est  initium  superbiae.  Ergo  ipsa  non  est  initium  omnis  peccati. 

3.  Praeterea,  illud  videtur  esse  initium  omnis  peccati,  quod  facit  omnia 
peccata.  Sed  hoc  est  inordinatus  amor  sui,  qui  facit  civitatem  Babylonis, 
ut  Augustinus  dicit  (De  civ.  Dei,  lib.  xiv,  cap.  ult.  et  in  Psalm.  lxiv,  a 
princ).  Ergo  amor  sui  est  initium  omnis  peccati,  non  autem  superbia. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Eccli.  x,  45)  :  Initium  omnis  peccati  est  su- 
perbia. 

CONGLUSIO.  •—  Quoniam  inordinate  se  homo  ad  temporalia  convertens ,  semper 
singularem  quamdam  perfeclionem  et  exceilentiam  tanquam  finem  qui,  licet  ultimus 
in  executione,  primus  tamen  est  in  intentioue,  desiderat ;  recte  ex  hac  parte  superbia, 
quae  inordinatus  est  propriae  excellentiae  appetitus,  initium  omnis  peccati  ponitur. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  dicunt,  superbiam  dici  tripliciter. 
Uno  modo,  secundum  quod  superbia  significat  inordinatum  appetitum 
propriae  excellentiae;  et  sic  dicuntqu6d  est  speciale  peccatum.  Alio  modo, 
secundum  quod  importat  quemdam  actualem  contemptum  Dei,  quantiim 
ad  hunc  effectum  qui  est  non  subdi  ejus  praecepto ;  et  sic  dicunt  qu6d  est 
generale  peccatum.  Tertio  modo  secundum  qu6d  importat  quamdam  in- 
clinationem  ad  hujusmodi  contemptum  ex  corruptione  naturae ;  et  sic  di- 
cunt  qu6d  est  initium  omnis  peccati.  Et  differt  a  cupiditate ;  quia  cupidi- 
tas  respicit  peccatum  ex  parte  conversionis  ad  bonum  commutabile,  ex 
quo  peccatum  quodammodo  nutritur  et  fovetur,  et  propter  hoc  cupiditas 
dicitur  radix;  sed  superbia  respicit  peccatum  ex  parte  aversionis  aDoo 

,\)  rsuKwnmalvm  est,  ait  ipse  D.  Thomas       captandi  lavorem  aliqnornm,  a  quibns  deiiul 
(22,  qiijEbt.  CKix,  ari.  2  ad  ^)  quod  non  inter-       divitias  accipiet. 

dum  oriatur  cx  avaritia.  VnAeHiproiWs^Vitas,  (2)  Dicit  quoquc  sacra   Scriptnra  :  InUlwri 

addit  Sylvius,  ex  avaritia  nascilur,  sicut  ciim       omnis  peccati  cst  superhia^lucS.Hhoims  ?x 
aliquis  proHige   niulta  eonsumit,  ex  intentionc       plicat  quonioJo  lia?c  cloclrina  colitereat  cum  ea 

quffl  articulo  praecedciiti  tradita  fuil. 


QU/EST.  LXXXIV,  ART.  II  ET  III.  307 

cujus  praecepto  homo  subdi  recusat;  et  ideo  vocatur  initium,  qma  ex 
parte  aversionis  incipit  ratio  mali.  —  Et  haec  quidem  quamvis  vera 
sint,  tamen  non  sunt  secundCim  intentionem  Sapientis,  qui  dicit :  /wi- 
tium  omnis  peccati  est  superbia.  Manifest6  enim  loquitur  de  superbia, 
secundum  qu6d  est  inoi'dlnatus  appetitus  propriae  excellentiae,  ut  patef 
per  hoc  quod  subdit :  Sedes  ducum  superborum  destruxit  Deus;  et  de 
hac  materia  loquitur  ibi  fere  in  toto  capitulo.  Et  ideo  dicendum  es( 
quod  superbia  etiam  secundum  quod  est  speciale  peccatum,  est  initium 
omnis  peccati.  Considerandum  est  enim  quod  in  actibus  voluntariis, 
cujusmodi  sunt  peccata,  duplex  ordo  invenitur,  scilicet  intentionis  et 
executionis.  In  piimo  quidem  ordine  habet  rationem  principii  et  finis,  ut 
supra  multoties  dictum  est  (qu.  i,  art,  4  adl,  et  art.  3  ad  2,  qu.  xx,  art.  \ 
ad  2,  et  qu.  lvii,  art.  4).  Finis  autem  in  omnibus  bonis  temporalibus 
acquirendis  est  ut  homo  per  illa  quamdam  perfectionem  singularem  et 
excellentiam  habeat.  Et  ideo  ex  hac  parte  superbia ,  quae  est  appetitus 
excellentia3,  poiiitur  initium  omnis  peccati.  Sed  ex  parte  executionis  est 
primum  id  quod  prabet  opportunitatem  adimplendi  omnia  desideria  pec- 
cati,  quod  habet  rationem  radicis,  scilicet  divitise.  Et  ideo  ex  hac  parte 
avaritia  ponitur  esse  radix  omnium  malorum,  ut  dictum  est  (art.  praec). 

Et  per  hoc  patet  responsio  a.dprimum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  apostatare  k  Deo  dicitur  esse  initium  su- 
perbiae  ex  parte  aversionis-,  ex  lioc  enim  quod  homo  non  vult  subdi  Deo, 
sequitur  quod  inordinate  velit  propriam  excellentiam  in  rebus  temporali- 
bus :  et  sic  apostasia  a  Deo  non  sumitur  ibi  quasi  speciale  peccatum,  sed 
magis  ut  quaedam  conditio  generalls  omnis  peccati,  quae  est  aversio  ab 
incommutabili  bono. — Vel  potest  dici  qu6d  apostatare  a  Deo  dicitur  esse 
initium  superbiae.  quia  estprima  superbiae  species  (1).  Ad  superbiam  enim 
pertinet  cuique  superiori  nolle  subjici,  et  praecipue  nolle  subdi  Deo;  ex 
quo  contingit  qu6d  homo  supra  seipsum  indebite  extollatur  quantum 
aid  aiias  superbiae  species. 

Ad  tertium  dicendum,  quodin  hoc  homo  se  amat  quod  sui  excellentiam 
vult;  idem  enim  est  se  amare,  quod  sibi  velle  bonum.  Unde  ad  idem  per- 
tinet  qudd  ponatur  initium  omnis  peccati  superbia,  vel  amor  proprius. 

ARTIGULUS  III.  —  UTRUM  pr^ter  superbiam  et  avaritiam  sint  alia  peccata 

SPECIALIA  QU^   DICI  DEBEANT  CAPITALIA. 
De  his  etiam  infra,  art.  4,  et  locis  ibi  eitatis. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur.  quod  praeter  superbiam  et  avari- 
tiam  non  sint  quaedam  alia  peccata  specialia  quae  dicantur  capitalia.  Ita 
enimse  videtur  habere  caput  ad  animalia,  sicut  radix  ad  plantas,  ut  dici- 
tur  (De  anima,  lib.  ii,  text.  38) ;  nam  radices  sunt  ori  similes.  Si  igitur 
cupiditas  dicitur  «  radix  omnium  malorum, »  videtur  qu6d  ipsa  sola  debeat 
dici  vitium  capifale,  et  nullum  aliud  peccatum. 

2.  Praeterea,  caput  habet  quemdam  ordinem  ad  alia  membra  inquantum 
a  capite  in  omnia  membra  dififunduntur  quodammodo  sensus  et  motus. 
Sed  peccatum  dicitur  per  privationem  ordinis.  Ergo  peccatum  non  habet 
rationem  capitis ;  et  ita  non  debent  poni  aliqua  capitalia  peccata. 

3.  Pneterea,  capitalia  crimina  dicuntur  quai  capite  plectuntur.  Sed  tali 
pcen^  puniuntur  quaedam  peccata  in  singulis  generibus.  Ergo  vitia  capi- 
talia  non  sunt  aliqua  determinata  secundum  speciem. 

\\]  Aut,  Qtdiclt  S.  Doclor,  prima  superbiapars. 


308  QU>EST.  LXXXIV,  ART.  III  ET  lY. 

Sed  contra  est  quod  Gregorius  (Moralium  lib.  xxxi,  cap.  17,  versus  fin. 
enumeratquaedam  specialia  vitia,  quae  dicit  esse  capitalia  (1). 

CONCLUSIO.  —  Non  taiitum  avarilia  et  superbia  capitalia  vilia  sunt,  uti  radices, 
sed  muita  alia,  quaecumque  scilicet  dirigunt  homines  in  alia  peccata,  veluti  duces 
exercituum. 

Respondeo  dicendum  qu6d  capitale  dicitur  a  capite.  Caput  autem  pro- 
prid  qiiidem  est  quoddam  membrum  animalis,  quod  est  principium  et 
directivum  totiusanimalis.  Unde  metapliorice  omne  principium  et  directi- 
vum  caput  vocatur;  et  etiam  homines  qui  alios  dirigunt  et  gubernant, 
capita  aliorum  esse  dicuntur.  Dicitur  ergo  vitium  capitale  uno  modo  a 
capitepropri^dicto-,  et  secundum  hoc  peccatum  capitale  dicitur  peccatum 
quod  capitis  poen^  punitur.  Sed  sic  nunc  non  intendimus  de  capitahbus 
peccatis,  sed  secundum  qu6d  alio  modo  dicitur  peccatum  capitale,  prout 
metapliorice  significat  principium  vel  directivum  aliorum :  et  sic  dicitur 
vitium  capitaleex  quo  alia  vitia  oriuntur,  et  prtficipue  secundum  originem 
causae  finalis,  quae  est  formalis  origo,  ut  supra  dictum  est  (quaist.  xvm, 
art.  6,  et  qusest.  lxxm,  art.  6).  Et  ideo  vitium  capitale  non  solum  est  prin- 
cipium  aliorum,  sed  etiam  est  directivum,  et  quodammodo  ductivum  alio- 
rum.  Semper  enim  ars  vel  habitus,  ad  quem  pertinct  fmis,  principatur 
et  imperat  circa  ea  quae  sunt  ad  finem.  Unde  Gregorius  (Moralium  lib. 
XXXI,  cap.  17,  amed.)  hujusmodi  vitiacapitalia  ducibus  exercituum  com- 
parat. 

Ad  jonwwTTierccodicendum,  qu6dcapitaledicitur  denominativ^  k  capite; 
quod  quidemest  per  quamdam  derivationem,  vel  participationem  capitis, 
sicut  habens  aliquam  proprietatem  capitis,  et  non  sicut  simpliciier  caput. 
Et  ideo  capitalia  vitia  dicuntur  non  solum  illa  quae  habent  rationem  pri- 
mae  originis,  sicut  avaritia,  quae  dicitur  radix,  et  superbia  quae  dicitur 
initium  ;  sed  etiam  illa  quae  habent  rationem  originis  propinquae  respectu 
plurium  peccatorum. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  peccatum  caret  ordine  ex  parte  aversio- 
nis :  ex  hac  enim  parte  habet  rationem  mali.  Malum  autem,  secuudum 
Augustinum  (lib.  De  natura  boni,  cap.  4),  est  «*  privatio  modi,  speciei  et 
ordinis.  »  Sed  ex  parte  conversionis  respicit  quoddam  bonum;  et  ideo  ex 
liac  parte  dicitur  habere  ordinem  (2). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  illa  ratio  procedit  de  capitali  peccato,  se- 
cundum  qn6d  dicitur  a  reatu  pcenae.  Sic  autem  hic  non  loquimur. 
ARTICULUS  IV.  —  UTKUM  convenienter   picantur  septem  vitia  capitalia. 
De  tiis  eliam  Sent.  ii,  dist.  42,  quflest.  ii,  art.  5,  et  De  lualo,  quoest.  viil,  art.  \. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  non  sit  dicendnm  septem 
esse  vitia  capitalia  ,  quae  sunt  inanis  gloria,  invidia,  ira,  avsritia,  tristi- 
tia  (3),  gula,  luxuria.  Peccata  enim  virtutibus  opponuntur.  Virtutes  autem 
principales  sunt  quatuor,  ut  supra  dictum  est  (qua;st.  lxi,  arU  2  et  3). 
Ergo  et  vitia  principalia  sive  capitalia  non  sunt  nisi  quatuor. 

2.  Praeterea,  passiones  animaj  sunt  quaedam  causae  peccati,  ut  supra 
dictum  est  (quaest.  Lxxvti).  Sed  passiones  animae  principalessunt  quatuor, 
de  quarum  duabus  nulla  fit  mentio  inter  praedicta  peccata,  scilicet  de  spe 
ettimore;  enumerantur  autem  aliqua  vitia  ad  quae  pertinet  delectatio  et 
tristitia;  nam  delectatio  pertinet  ad  gulam  et  luxuriam;  tristitia  ver6  ad 

(1)  Sive  principalia,  qnotl  iilem  est.  qu«B  concipitur  dclabore  qui  in  Doi  scrvitio  aut 

(2)  Ita  ut  unum  ab  alio  oriatur,  aut  untim  virtutum  exercitio  adliibeadus  est.  Toearique 
Kilalterius  principium  vol  directivum.  solet  acedia. 

(5)  Trislitia  hic  stricte  inlelligenda  est  pro  ea 


QU.^ST.  LXXXIV,  ART.  IV.  309 

acediam  ei  invidiam.  Ergo  inconvenienter  enumerantur  principalia  pec- 
cata. 

3.  Pi*8eterea,  ira  non  est  principalis  passio.  Non  ergo  debuit  poni  inter 
principalia  viiia. 

4.  Praeterea,  sicut  cupiditas  sive  avarilia  est  radix  peccati,  ita  superbia 
estpeccati  inilium,  ut  siipra  dictum  est(art.  2  hujus  qua^st.).  Sed  avaritia 
ponitur  unum  de  septem  vitiis  capitalibus.  Ergo  superbla  (1)  inter  vitia 
capitalia  eniimeranda  esset. 

5.  Praiterea,  qua^dam  peccata  committuntur  quse  ex  nuUo  horum  cau- 
sari  possunt :  sicut  ciim  aliquis  errat  ex  ignorantia,  vel  ciim  aliquis  ex 
aliqua  bona  intentione  commiltit  aliquod  poccatum,  puta  cum  aliquis  fu- 
ratur  ut  det  eleemosynam.  Ergo  insufficienter  capitalia  vitia  enumerantur. 

Sed  in  contrarium  est  auctoritas  Gregorii  sic  enumerantis  (Moral.  lib.  xxxi, 
cap.  17,  versus  fin.). 

CONCLUSIO.  —  Illa  vitia  dicuntur  capitalia,  quorum  fines  habent  quasdam  prin- 
cipales  et  primarias  appetitum  moveniii  rationes,  pro  quarum  ratiouum  septuplici 
distinclione,  et  ipsa  capitalia  vitia  in  septem  numero  distinguuntur,  quaesuntsu- 
perbia,  avaritia,  luxuria,  invidia,  gula,  ira  et  acedia. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (art.  prsec),  vitia  capitalia 
dicuntur  ex  quibus  alia  oriuntur,  pra?cipu^  secundijm  rationem  cauStB 
finalis.  Hujusmodi  autem  origo  potest  attendi  dupiciter  :  uno  quidem 
modo  secundiim  conditionem  peccantis,  qui  sic  dispositus  est  ut  maxime 
afflciatur  ad  unum  finem,  ex  quo  ut  plurimum  in  alia  peccata  procedat. 
Sed  iste  modus  originis  sub  arte  cadere  non  potest,  co  qu6d  infinitae  sunt 
particulares  hominum  dispositiones.  Alio  modo  secundiim  naturalem  ha- 
bitudinem  ipsorum  finium  ad  invicem  ;  et  secundum  hoc  in  pluribus  unum 
vitium  ex  alio  oritur.  Unde  iste  modus  originis  sub  arte  cadere  potest. 
Secundum  hoc  ergo  illa  vitia  capitalia  dicuntur,  quorum  fines  habent 
quasdam  primarias  rationes  movendi  appelitum ;  et  secundum  harum 
rationumdistinctionemdistinguuntur  capitaliavitia.— Movetautemaliquid 
appetilum  dupliciter :  uno  modo  directe  et  per  se;  et  hoc  modo  bonum 
movet  appeiitum  ad  prosequendum,  malum  autem  secundum  eamdem 
rationem  ad  fugiendum.  Alio  modo  indirect^,  et  quasi  per  aliud;  sicut 
aliquis  aliquod  malum  prosequitur  propter  aliquod  bonum  adjunctum, 
vel  aliquod  bonum  fugit  propter  aliquod  malum  adjunctum.  Bonum  au- 
tem  hominis  est  triplex  :  est  enim  primo  quoddam  bonum  animae,  quod 
scilicet  ex  sola  apprehensione  rationem  appetibilitatis  habet,  sicut  excel- 
lentia  laudis  vel  honoris,  et  hoc  bonum  inordinate  prosequitur  inanis  glo- 
ria.  Aliud  estbonum  corporis,  et  hoc  vel  pertinet  ad  conservationem  indi- 
vidui,  sicut  cibus  et  potus,  et  hoc  bonum  inordinate  prosequitur  gula; 
aut  ad  conservationem  speciei,  sicut  coitus,  et  ad  hoc  ordinatur  luxuria. 
Tertium  bonum  est  exterius,  scilicet  divitiae,  et  ad  hocordinatur  avaritio. 
Et  eadem  quatuor  vitia  inordinate  fugiunt  quatuor  mala  contraria. — Ve 
aliter.  Bonum  prsecipue  movet  appetitum  ex  hoc  quod  participat  aliquid 
de  proprietate  feiicitatis,  quam  naturaliter  omnes  appetnnt.  De  cujus  ra- 
tione  est  primo  quaidam  perfectio;  nam  felicitas  est  perfectum  bonum,  ad 
quod  pertinet  excellentia  vel  claritas,  quam  appetit  superbia  vel  inanis 
gloria.  Secundo  de  ratione  ejus  est  sufficientia,  quam  appetit  avaritia  in 

({)  Sunt  (jui  snperbiam  annumerant  et  octo  biam  comprcheDdnnt,  vel  inanem  gloriam  siib 

fonnntTilia  capitalia,  ut  Cassiannset  illi  dc  qui-  superbia  ,   ut  B.  Tliomas  (U,  dist.  A\,   qusst.  II 

\i9%  2  2,  quaest.  CXXXU,  art.  4;  alii  septenanum  ad  5,  et  De  malo,  qusest.  VH,  art.  'l. 
nua«rom  retinentes,  vel  subinani  glori^  siiper- 


310  QUiEST.  LXXXV. 

divitiis  eam  promittentibus.  Tertio  est  de  conditione  ejus  delectatio,  sinc 
qua  felicitas  esse  non  potest,  ut  dicitur  (Etliic.  lib.  i,  cap.  7,  et  lib.  x, 
cap.  6,  7  et  8),  et  hanc  appetunt  gula  et  luxuria.  Quod  autem  aliquis  bo- 
numfugiat  propter  aliquod  malum  conjunctum,  hoc  contingitdupliciter  : 
quia  aut  hoc  cst  respectu  boni  proprii,  et  sic  est  acedia,  quae  tristatur  de 
bono  spirituali  propter  laborem  corporalem  adjunctum ;  aut  est  de  bono 
alieno,  et  liocsi  sit  sine  insurrectione,  pertinet  ad  invidiam,  quae  tristatur 
de  bono  alieno,  inquantum  est  impeditivum  propriae  cxcellentiaB;  aut  est 
cum  quadam  insurrectione  ad  vindictam,  et  sic  estira.  Et  ad  eadem  vilia 
pertinet  prosecutio  mali  oppositi  (1). 

Adprimum  crgo  dicendum,  quodnon  esteadem  ratio  originis  in  virlu- 
tibus  et  vitiis.  Nam  virtutes  causantur  per  ordinem  appetitCis  ad  rationem, 
vel  etiam  ad  bonum  incommutabile,  quod  est  Deus;  vitia  autem  oriuntur 
ex  appetitu  boni  commutabilis.  Unde  non  oportet  qu6d  principalia  vitia 
cpponantur  principalibus  virtutibus. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  timor  et  spes  sunt  passiones  irascibilis. 
Omnes  autem  passiones  irascibilis  oriuntur  ex  passionibus  concupiscibilis ; 
qu88  etiam  omnes  ordinantur  quodammodo  ad  delectationem  et  tristitiam; 
et  ideo  delectatio  et  tristitia  principaliter  connumerantur  in  peccat*!S 
capitalibus,  tanquam  principalissimae  passiones,  ut  supra  habitum  esl 
(qu.  XXV,  art.4). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ira,  lic6t  non  sit  principalis  passio,  quia 
tamen  habet  specialem  rationem  appetitivi  motiis ,  prout  aliquis  impu- 
gnat  bonum  alterius  sub  ratione  honesti,  id  est,  justi  vindicativi,  idco 
distinguitur  ab  aliis  capitalibus  vitiis. 

Ad  quartura  dicendum,  quod  superbia  dicitur  esse  Initium  omnis  peccatiy 
secundtim  rationem  finis,  ut  dictum  est  (art.  2  hujus  qusesl.),  et  secun- 
dum  eamdem  rationem  accipiturprincipalilas  vitiorum  capitalium.  Etideo 
superbia,  quasi  universale  vitium,  non  connumeratur  aliis  (2),  sed  magis 
ponitur  velut « regina  quaedam  omnium  vitiorum, »  sicut  Gregorius  dicit 
(Moral.  lib.  xxxi,  cap.  17,  versus  fin.).  Avaritia  autem  dicitur  radix  secun- 
dum  aliam  rationem,  sicut  supra  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.). 

Ad  quintum  dicendum^  qu6d  ista  vitia  dicuntur  capitalia,  quia  ex  eis  ut 
frequentius  alia  oriuntur.  Unde  nihil  prohibet  aliqua  peccata  interdum  ex 
aliis  causis  oriri.  Potest  tamen  dici  qu6d  omnia  peccata  quae  ex  ignorantia 
proveniunt,  possunt  reduci  ad  acediam,  ad  quam  pertinet  neghgentia, 
qu^aliquis  recusat  bona  spiritualia  acquirere  propter  laborem.  Ignorantia 
enim  quae  potest  esse  causa  peccati,  ex  negligentia  provenit,  ut  supra 
dictum  est  (qu.  lxxvi,  art.  1  et  2).  Quod  autem  aliquis  committat  aliquod 
peccatum  ex  bonaintentione,  videtur  ad  ignorantiam  pertinere,  inquantura 
scilicet  ignorat  quod  «  non  sunt  facienda  mala,  ut  eveniant  bona.  » 

QU.ESTIO  LXXXV. 

DE  EFFECTIBUS  PECCATI,   IN  SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandumestdeeffectibuspeccati ;  et  primoquidemdecorruptioneboiii 
n.iturae ;  secundo  de  macula  animae ;  tertio  de  reatu  pcenae.  Circa  primum  quaerunlur 

(0  De  singulis  horum  tractat  B.  Thomas  in  quaest.  CXLVUI;  De  ira,  quast.  CLVIII;  Deacedia, 
2*2"  De  superbia  et  iuaui  gloria,  quscst.  CXXXli        qusst.  XXXV. 

rt  CLXll;  De  avaritia,  qusest.  CXVill ;  Dcluxuria,  i2)  Ita  codd.  Alcan.  et  Tarrac.  Primus  tameii 

qu«st.  CLni;De  iuvidia,  qiijBst.  xxxvij  Degula,        omittit  aliis.   Editi   :  Non  quasi  universah 

vilium  connumeratur  aliis,  ete. 


Cr.EST.  LXXXV,  ART.  I.  3H 

sex  :  1°  Utruni  bonum  natura'  diminuatur  per  peccatum.  —  2"  Utrum  totaliter  tolli 
possit.  —  3"  De  quaUior  vulneribus  qua;  Beda  pouit,  quibus  natura  humana  vul- 
nerata  estpropter  peccatum.  —  4"  Utrum  privatio  modi,  spcciei  et  ordinis  siteffectus 
peccati.  —  5"  Utriim  mors  et  alii  defectus  corporaies  sint  etfectus  peccati.  —  6"  Utruni 
sintaliquo  modo  homini  naturales. 

ARTICULUS    L    —  UTRUM  PECCATUM  DIMINUAT  BONUM  NATURiE  (1). 
De  his  etiani  part.  I,  qiiaest.  XLVin,  art.  4,  et  II,  dist.  5,  qiuxst.  IV,  art.  ^  ad  5,  et  dist.  30,  qusest.  l, 
art.  i  ad  1,  et  ui,  dist.  20,  art.  i,  qusest.  l,  ad  2,  et  Cout.  gent.  lib.  ui,  cap.  ^2  ,  et  Dc  uialo, 
quiBst.  II,  art.  2. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  non  diminuatbo- 
num  naturifi.  Peccatum  enim  hominis  non  est  gravius  quam  peccatum 
daemonis.  Sed  bona  naturalia  in  daemonibus  manent  integra  postpeccatum, 
ut  Dionysius  dicit  (Dediv.  nom.  cap.  4,  part.  4,  lect.  19).  Ergo  psccatum 
etiam  bonum  natura?  humanai  non  diminuit. 

2.  Prceterea,  transmutato  posteriori,  non  transmutatur  prius;  manet 
enim  substantia  eadem,  transmutatis  accidentibus.  Sed  natura  prijeexistit 
actioni  voluntaria^.  Ergo,  facia  deordinatione  circa  actionem  voluntariam 
per  peccatum,  non  transmutatur  propter  hoc  natura,  ita  quod  bonum  na- 
turae  diminuatur. 

3.  Praeterea,  peccatum  est  actus  quidam ;  diminutio  autem  est  passio. 
Nullum  autem  agens  ex  hoc  ipso  quod  agit^  patitur;  potest  autem  contin- 
gere  quod  in  unum  agat,  et  ab  alio  patiatur.  Ergo  ille  qui  peccat,  per 
peccatum  non  diminuit  bonum  suae  natura?. 

4.  Praeterea,  nuUum  accidens  agit  in  suum  subjectum  :  quia  quod  pati- 
tur,  est  potentiaens;  quod  autem  subjicitur  accidenti,  jam  est  actu  ens 
secundimi  accidens  illud.  Sed  peccatum  est  in  bono  naturae,  sicut  accidens 
in  subjecto.  Ergo  peccatum  non  diminuit  bonum  naturae ;  diminuere  enim 
quoddam  agere  est. 

Sed  contra  est  quod,  sicut  dicitur  (Lucae  x),  homo  descendens  ab  Hieru- 
salem  in  Jericho,  id  est,  in  defectum  peccati,  «  expoliatur  graluitis,  et 
•vulneratur  in  naturahbus,  »  ut  Beda  exponit  (ut  habet  Gloss.  ordin.,  sed 
non  sub  ejus  nomine).  Ergo  peccatum  diminuit  bonum  naturae. 

CO^XLUSIO.  —  Inter  naturae  bona,  aliud  (utpoteoriginaiis  juslitia)in  totum  sub- 
lalum  est  per  peccatum  :  aliud(cujusmodi  suntprincipia  naturae  ex  quibus  ipsa  na- 
turaconslituitur,  et  proprietates  exhis  causatae  ;utsuntpotenti8e  anima}etsimilia)nec 
subiatum  est,  nec  diminutum  per  peccatum  :  aliud  denique  (cujusmodi  est  ipsa  natu- 
ralis  inclinatio  ad  virtutem)  sublatum  quidem  non  est,  verum  valde  diminutum  per 
peccatum. 

Respondeo  dicendum  quod  bonum  naturae  humanae  potest  tripliciter 
dici :  primo  ipsa  principia  naturae,  ex  quibus  ipsa  natura  constituitur,  et 
proprietates  ex  his  causatae,  sicut  potentia^  animae,  et  alia  hujusmodi. 
Secund6,  quia  homo  a  natura  habet  inclinationem  ad  virtutem,  ut  supra 
habitum  est(qu.  lxiii,  art.  1).  Ipsa  autem  inclinatio  ad  virtutem  est  quod- 
dam  bonum  naturae.  Tertio  modo  potest  dici  bonum  naturae,  donum  origi- 
nalis  justitiae,  quod  fuit  in  primo  homine  collatum  toti  humanae  naturae. 
Primum  igitur  bonum  naturae  nec  tollitur,  nec  diminuitur  per  peccatum. 
Tertium  ver6  bonum  naturae  totaliter  est  ablatum  per  peccatum  primi 
parentis.  Sed  medium  bonum  naturae,  scilicet  ipsa  naturalis  inclinatio  ad 
virtutem,  diminuitur  per  peccatum  (2).  Per  actus  enim  humanos  fit  quae- 

(l!  Pelagios  inter  alios  errores  suos  et  hunc  c&n.  i),  totum  Adam  pcr  sucs  proBvaricationis 

habuit  quod   diceret   naturam   humanam  noa  offensam  secundiim  corpus  et  animam  in 

es5e  per  peccatum  debilitatam    et  corruptam;  deterius  commutalum  fuisse. 

quod  damaavit  coacUium  Trid.  de^&niens  (sess.  Y,  (2)  Einc  Lxc  verba  conciHi  Trideotini  (sess 


312  QU^ST.  LXXXV,  ART.  I  ET  II. 

dam  inclinatio  ad  similes  actus,  ut  supra  dictum  est  (qu.  li,  art.  2).  Opor- 
tet  autem  quod  ex  hoc  qu6d  aliquid  inclinatur  ad  unum  contrariorum, 
diminuatur  inclinatio  ejus  ad  aliud.  Unde  cum  peccatum  sit  contrarium 
virtuti,  ex  hoc  ipso  quod  homo  peccat,  diminuitur  bonum  naturae,  quod 
est  inclinatio  ad  virtutem  (1). 

Ad  prfmvm  ergo  dicefldum,  qu6d  Dionysius  loquitur  de  bono  primo 
naturae,  quod  est  esse,  vivere  et  intelligere,  utpatet  ejus  verba  intuenti. 

XAsecundum  dicendum,  qu6d  natura  etsi  sit  prior  quam  voUintaria  ac- 
tio,  tamen  habet  inclinationem  ad  quamdam  voluntariam  actionem.  Unde 
ipsa  natura  secundum  se  non  variatur  propter  variationem  voiuntariae 
actionis;  sed  ipsa  inclinatio  variatur  ex  illa  parte  qu4  ordinatur  ad  termi- 
num  (2). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  actio  voluntaria  procedit  ex  diversis  poten- 
tiis  quarum  una  est  activa,  et  alia  passiva.  Et  ex  hoc  contingit  quod  per 
actiones  voluntarias  causatur  aliquid,  vel  auferturab  homine  sic  agente, 
ut  supra  dictum  est  (quaest.  li,  art.  2),  cum  de  generatione  habituum  age- 
retur. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  accidens  non  agit  effectiv^  in  subjectum, 
agit  tamen  formaliter  in  ipsum,  eo  modo  loquendi  quo  dicitur  qu6d  albedo 
facit  album.  Et  sic  nihil  prohibet  qu6d  peccatilm  diminuat  bonum  naturae; 
eo  tamen  modo  quo  est  ipsa  diminutio  boni  naturae,  inquantum  pertinet  ad 
inordinationem  actiis.  Sed  quantiim  ad  inordinationem  agentis,  oportet 
dicere  quod  talis  inordinatio  causatur  per  hoc  quod  in  actibus  animae  ali- 
quid  est  activum  et  aliquid  passivum ;  sicut  sensibile  movet  appetitum 
sensitivum,  et  appetitus  sensitivus  inclinat  rationem  et  voluntatem,  ut 
supra  dictum  est  (qu.  lxxvii,  art.  i,  et  qu.  lxxx,  art.  2);  et  exhoc  causatur 
inordinatio,  non  quidem  ita  qu6d  accidens  agat  in  proprium  subjectum, 
sed  secundum  quod  objectum  agit  in  potentiam,  et  una  potentia  agit  in 
aliam,  et  deordinat  ipsam. 

ARTICULUS  IL    —  UTRUM  TOTUM  BONUM    HUMANiE    NATURiE   POSSIT  AUFERIII   PEl 

PECCATUM  (3). 

De  his  etiam  infra,  qii?est.  xciii,  art.  6  ad  ^l ,  et  part.  I,  qusest.  XLViii,  art.  4,  et  Scnt.  ii,  dist.  6, 
art.  4  ad  5,  ct  dist.  54,  art.  5,  ct  De  raalo,  qusst.  ii,  art.  \2,  et  Cont.  gent.  lib.  Iii,  cap.  \  18. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  totum  bonum  humanae 
naturae  possit  perpeccatum  auferri.  Bonum  enim  naturae  humanae  finilum 
est,  ctim  et  ipsa  natura  humana  sit  finita.  Sed  quodlibet  finitum  totaliter 
consumitur,  facta  continua  ablatione.  Cum  ergo  bonum  naturae  continue 
per  peccatum  diminui  possit,  videtur  qu6d  possit  quandoque  totaliter  con- 
sumi. 

2.  Praeterea,  eorum  quae  sunt  unius  naturae,  similis  est  ratio  de  toto  et 
de  partibus;  sicut  patet  in  aere,  et  in  aqua,  et  carne,  et  omnibus  corpori- 
bus  similium  partium.  Sed  bonum  naturae  est  lotaliter  uniforme.  Ciin) 
igitur  pars  cjus  possit  auferri  per  peccatum,  totum  eliam  per  peccatum 
auferri  posse  videtur. 

3.  Praeterea,  bonum  naturae  quod  per  peccatum  minuitur,  est  habilitas 
ad  virtutem.  Sed  in  quibusdam  propter  peccatum  habilitas  pra^dicta  tola- 

TI,  can,  \) '.  Tametsi  in   eis   liberum   arbi'  (o)Doctrinaqnarain  liocarlicnlo  traditS.  Doo« 

trium  minime  exlindum  esset,  viribus  licit  tor  oninino  adversatur  systomali   Lutheri ,  Cal- 

attenuatum  et  inclinntum.  Tini  et  eliam  jansenistarum  qni  volueront  na- 

{\)  Ideni  docct  S.  llionias  (De  malo,  quaest.^II,  turam  humanam  ita  fuisse  a  poccalo  ori^nali 

art.  'I^),  et  in  il,  dist.  5'<,  art.  5.  obtruncatam  ut  quastlam  ex  siiis  facultatibos  na« 

(2)  Ita  cum  codd.  Alcan.  et  Tarrac.  editi  pas-  turalcs  aniiscrit,  et  prsecipue  libenim  arbitr'iim 

sira.  Kdit.  Rom.,  ad  Ueum.  quod  fuerat  omnia6  extinctum. 


QU.EST.  LXXXV,  ART.  H.  313 

liter  toUitur,  ut  patet  in  damnatis,  qui  reparari  ad  virtutem  non  possunt, 
sicut  nec  caecus  ad  visum.  Ergo  peccatum  potest  totaliter  tollere  bonum 
naturaB. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (Enchir.  cap.  13  et  14)  quod  «  ma- 
lum  non  est  nisi  in  bono.  «  Sed  malum  culpse  non  potest  esse  in  bono 
virtutis  vel  gratiaB,  quia  est  ei  contrarium.  Ergo  oportet  quod  sit  in  bono 
natura).  Non  ergo  totaliter  toUit  ipsum. 

CONCLUSIO.  —  Quemadmodum  per  peccatum  fieri  non  potest  ut  homo  desinat 
esse  rationalis ;  ita  bonum  naturae,  quod  est  naturalis  inclinalio  ad  virtutem,  homini 
conveniens  ex  hoc  ipso  quod  rationalis  est,  non  potest  per  peccatum  ab  eo  in  totum 
auferri. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicutdictum  est  (art.  praec),  bonum  natur» 
quod  per  peccatum  diminuitur,  est  naturalis  inclinatio  ad  virtutem ;  quae 
quidem  convenit  homini  ex  hoc  ipso  quod  rationalis  est ;  ex  hoc  enim 
habet  quod  secundum  rationem  operetur,  quod  est  agere  secundum  virtu- 
tem.  Per  peccatum  autem  non  potest  totaliter  ab  homine  tolli  quod  sit  ra- 
tionalis,  quia  jam  non  esset  capax  peccati.  Unde  non  est  possibile  quod 
praedictum  naturae  bonum  totaliter  tollatur.  Ctim  autem  inveniatur  hujus- 
modi  bonum  continue  diminui  per  peccatum,  quidam  ad  hujus  manifesta- 
tionemusisunt  quodam  exemplo,  in  quo  invenituraliquod  finitum  ininfi- 
nitum  diminui ,  et  tamen  nunquam totaliter  consumi .  Dicit  enim  Philosophus 
(Physic.  lib.  i,  text.  37),  quod  si  ab  aliqua  magnitudine  finita  continue  au- 
feratur  aliquid  secundiim  eamdem  quantitatem,  totaliter  tandem  consu- 
metur,  puta  si  a  quacumque  quantitate  finita  semper  subtraxero  mensu- 
ram  palmi.  Si  vero  fiat  subtractio  secundtim  eamdem  proportionem,  et 
non  secundum  eamdem  quantitatem,  poterit  in  infinitum  subtrahi;  puti 
si  quantitas  dividatur  in  duas  partes,  et  a  dimidio  subtrahatur  dimidium, 
ita  poterit  in  infinitum  procedi  :  ita  tamen  qu6d  semper  quod  posterids 
subtrahitur,  erit  minus  eo  quod  prius  subtrahebatur.  Sed  hoc  in  proposito 
non  habet  locum.  Non  enim  sequens  peccatum  minus  diminuit  bonum 
naturae  quam  praecedens,  sed  forte  magis,  si  sit  gravius.  Et  ideo  aliter  est 
dicendum  quod  praedicta  inclinatiointelligitur  ut  media  inter  duo  :  funda- 
tur  enim,  sicut  in  radice,  in  natura  rationali,  et  tendit  in  bonum  virtutis, 
sicutin  terminum  et  finem.  Dupliciter  igitur  potest  intelligi  ejus  diminu- 
tio  :  uno  modo  ex  parte  radicis;  alio  modo  ex  partetermini.  Primo  quidem 
modo  non  diminuiturper  peccatum,  e6  qu6d  peccatum  non  diminuit  ipsam 
naturam,  ut  supra  dictum  est  (art.  praec).  Sed  diminuitur  secundo  modo, 
inquantum  scilicet  ponitur  impedimentum  pertingendi  ad  terminum.  Si 
autem  primo  modo  diminueretur,  oporteret  qu6d  quandoque  totaliter  con- 
sumeretur,  natur^  rationali  totaliter  consumpt^.  Sed  quia  diminuitur  ex 
parte  impedimenti,  quod  apponitur  ne  pertingat  ad  terminum,  manifestum 
est  quod  diminui  quidem  potest  in  infinitum,  quia  in  infinitum  possunt 
impedimenta  apponi ;  secundum  quod  homo  potest  in  infinitum  addere 
peccatum  peccato ;  non  tamen  potest  totaliter  consumi,  quia  semper manet 
radix  talis  inclinationis ;  sicut  patet  de  diaphano  corpore,  quod  quidem 
habet  inclinationem  ad  susceptionem  lucis  ex  hoc  ipso  qu6d  est  diapha- 
num;  diminuitur  autem  haec  inclinatio,  vel  habilitas  ex  parte  nebularum 
supervenientium,  cum  tamen  semper  maneat  in  radice  naturae. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  objectio  illa  procedit  quandofitdimi- 
nutio  per  subtractionem ;  hic  autem  fit  diminutio  per  appositionem  impe- 
dimenti ;  quod  neque  tollit,  neque  diminuit  radicem  inclinationis,  ut  dic- 
tumest  (incorp.). 


3i4  QUiEST.  LXXXV,  ART.  II  ET  III. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  inclinatio  naturalis  est  quidem  tota  uni- 
formis,  sed  tamen  habet  respectum  et  ad  principium  et  ad  terminum  :  se- 
cundumquamdiversitatem  quodammodo  diminuitur  et  quodammodo  non 

diminuitur. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  etiam  in  damnatis  manet  naturalis  inclina- 
tio  ad  virtutem;  alioquin  nonesset  in  eis  remorsus  conscientiae.  Sed  quod 
non  reducatur  in  actum,  contingit  quia  deest  gratia  secundum  divinam 
justitiam  (d);  sicut  etiam  in  caeco  remanet  aptitudo  ad  videndumin  ipsa 
radice  naturae  inquantum  est  animal  naturaliter  habens  visum ;  sed  non 
reducitur  in  actum,  quia  deest  causa  quae  reducere  possit,  formando  or- 
ganum,  quod  requiritur  ad  videndum. 
ARTICULUS   IIL  —   utrum    convenienter   ponantur  vulnera  natur/E   ex 

PECCATO  CONSEQUENTIA,  INFIRMITAS,  IGNORANTIA,   MALITIA,  ET  CONCUPISCENTIA  (2). 
De  his  eliam  infra,  art.  5  corp.  et  De  malo,  qusest.  ii,  art.  2  corp.  fin.  et  Gal.  iii,  lect.  7. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  4.  Videtur  quod  inconvenienter  ponantur 
vulnera  naturae  esse  ex  peccato  consequentia,  scilicet  «  infirmitas,  igno- 
rantia,  malitia  et  concupiscentia. »  Non  enim  idem  est  effectus  et  causa 
ejusdem.  Sed  illa  ponuntur  causae  peccatorum,  ut  ex  supra  dictis  patet 
(quifist.  Lxxvi,  art.  1,  et  qusest.  lxxvii,  art.  3  et  5,  et  qusest.  lxxviii).  Ergo 
non  debent  poni  inter  effectus  peccati. 

2.  Praeterea,  maUtia  nominatur  quoddam  peccatum.  Non  ergo  debct 
poni  inter  effectus  peccati. 

3.  Praeterea,  concupiscentia  est  quiddam  naturale,  ciim  sit  actus  virtutis 
concupiscibilis.  Sed  illud  quodest  naturale,  non  debet  poni  vulnus  natura3, 
Ergo  concupiscentia  non  debet  poni  vulnus  naturae. 

4.  Praelerea,  dictum  est  (qusest.  lxxvii,  art.  3),  qu6d  idem  est  peccare 
ex  infirmitate,  et  ex  passione.  Sed  concupiscentia  passio  quaedam  est. 
Ergo  non  debet  contra  infirmitatem  dividi. 

5.  Praeterea,  Augustinus  in  libro  De  natura  et  gratia  (cap.  67,  k  med.}, 
et  libro  i  Retract.  (cap.  9,  a  med.},  ponit  duo  poenalia  animae  peccantis, 
scilicet  «  ignorantiam  et  difficultatem,  »  ex  quibus  oritur  «  error  et  crucia- 
tus;»  quae  quidem  quatuor  non  concordant  istis  quatuor.  Ergo  videtur 
qu6d  alterum  eorum  insufficienter  ponatur. 

In  contrarium  autem  est  auctoritas  Bedae  (quo  loco,  non  occurrit). 

CONCLUSIO.  —  Quatuor  sunt  potentiaB  animae,  quae  ut  virtutum,  ita  et  vitiorum 
subjecta  esse  possunt;  pro  quarum  debito  ordine  per  peccatum  destitutarum  (qu(e 
destitutio  vulneratio  naturae  dicitur)  numero,  quatuor  naturae  vulnera  (ignorantia  in 
intellectu,  malitia  in  voluntate,  infirmitas  in  irascibili,  et  concupiscentia  in  concu- 
piscibili)  convenienter  enumerantur. 

Respondeo  dicendum  quod  per  justitiam  originalem  perfect^  ratio  con- 
tinebat  inferiores  animae  vires ;  et  ipsa  ratio  a  Deo  perficiebatur  ei  subjecta. 
Haec  autem  originalis  justitia  subtracta  est  perpeccatum  primi  parentis, 
sicut  jam  dictum  est  (quaest.  lxxxi,  art.  2).  Et  ideo  omnes  vires  animae  re- 
manent  quodammodo  destitutae  proprio  ordine,  quo  naturaliter  ordinan- 


{\)  Illa  impossibilitas  ad  gratiam,  ait  S.  Doc- 
tor,  noD  est  ex  totali  subtractiva  babilitatis  seu 
inciinationis  naturalis  ad  bonum  ,  sed  ex  obsti- 
natione  voluntatis  in  malo,  et  ex  immobilitatc 
divin8esententiffi(De  malo,qu8est.  Il,art.^2ad6). 

(2)  Circa  hancquajstionem  adest  controversia 
inter  thcologos.  Alii  censent  hominem  qualis 
ex  Adam  nascitur,  non  aliter  ab  bomine  qui  in 
puris  naturalibus  crearetur  distingui  quam  sicut 


distingnitnr  vestitus  spoliatus  &  nnJo  cpii  nan- 
quam  fuit  veslitus.  Aliis  ver6  potius  videtnr 
asscntiendum.addit  Sylvius,  qni  existimant  prai- 
dicta  vulnera  aliquid  superaddere  poteutiis  prse- 
ter  privationem  justitiae  originalis,  ita  ut  honio 
qualis  ex  Adam  nascitur,  sic  differatab  homine 
qui  in  puris  naturalibus  creatur,  sicut  differt 
spoliatus  simul  et  vulneratus  k  nudo. 


QU.-EST.  LXXXV,  ART.  III  ET  IV.  315 

tur  ad  virtLitem;  et  ipsa  destitiUio  viilneralio  naturae  dicitur.  Sunt  autem 
quatuor  potentiae  anima^  quse  possunt  esse  subjecta  virtutum,  ut  supra 
dictum  est  (quaist.  lxxiv);  scilicet  ratio,  in  qua  est  prudentia ;  voluntas, 
in  qua  est  justitia;  irascibilis,  in  qua  est  fortitudo;  concupiscibilis,  in  qua 
est  temperantia.  Inquantum  ergo  ratio  destituitur  suo  ordine  ad  verum, 
est  vulnus  ignorantiie;inquantum  vero  vqluntas  destituitur  ordinead  bo- 
num,  est  vulnus  malitiag;  inquantum  vero  irascibilisdestituitur  suo  ordine 
ad  arduum,  est  vulnus  intirmitatis ;  inquantum  ver6  concupiscentia  des- 
tituitur  ordine  ad  delectabile  moderatum  ratione,  est  vulnus  concupis- 
centiae.  Sic  igitur  ista  quatuor  sunt  vulnera  inflicta  toti  humanse  naturae 
ex  peccato  primi  parentis.  Sed  quia  inclinatio  ad  bonum  virtutis  in  uno- 
quoque  diminuitur  per  peccatum  actuale,  ut  ex  dictis  patet  (art.  1  et  2 
hujus  quaest.),  etiam  ista  sunt  quatuor  vuhiera  ex  aliis  peccatis  conse- 
quentia,  inquantum  scilicet  per  peccatum  et  ratio  hebetatur  praacipue 
in  agendis,  et  voluntas  induratur  ad  bonum,  et  major  difficultas  bene 
agendi  accrescit,  et  concupiscentia  magis  exardescit. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  nihil  prohibet  id  quod  est  effectus 
unius  peccati,esse  alterius  peccati  causam.  Ex  hoc  enim  quod  anima  deor- 
dinatur  per  peccatum  praecedens,  faciliiis  inclinatur  ad  peccandum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  malitia  non.  sumitur  hic  pro  peccato,  sed 
pro  quadam  pronitate  voluntatis  ad  malum,  secundum  quod  dicitur  (Genes. 
vm,  2i)  :  Proni  sunt  sensus  hominis  admaluvi  ab  adolescentia  sua. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxxh, 
art.  3  ad  1),  concupiscentia  intantum  est  naturaUs  homini,  inquantum 
subditur  rationi :  quod  autem  excedat  limites  rationis,  hoc  est  homini 
contra  naturam. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  infirmitas  communiter  potest  dici  omnis 
passio,  inquantum  debilitat  robur  animse,  et  impedit  rationem.  Sed  Beda 
accipit  intirmitatem  stricte,  secundum  quod  opponitur  fortitudini,  quae 
pertinet  ad  irascibilem. 

Ad  quintum  dicendum,  quod  dififtcultas,  quae  ponitur  ab  Augustino,  in- 
cludit  ista  tria  quae  pertinent  ad  appetitivas  potentias,  scilicet  «  malitiam, 
infirmitatem  et  concupiscentiam. »  Ex  his  enim  tribus  contingit  quod  ali- 
quis  non  facil^  tendit  in  bonum.  Error  autem  et  dolor  sunt  vulnera  con- 
sequentia  :  ex  hoc  enim  aliquis  dolet  quod  infirmatur  circa  ea  quse  con- 
cupiscit. 
ARTICULUS  IV.  —  UIRUM  privatio  modi,  speciei  et   ordinis  sit  effectus 

PEGCATI. 
De  his  etiam  De  ver.  quaest.  i,  art.  8  ad  \1. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  privatio  modi,  speciei  et  or- 
dinis  non  sit  effectus  peccati.  Dicit  enim  Augustinus  (lib.  De  natura  boni, 
cap.  3,  circa  fin.),  quod  «  ubi  haec  tria  magna  sunt,  magnum  bonum  est; 
ubi  parva,  parvum ;  ubi  nulla,  nullum.  »  Sed  peccatum  non  annullat  bo- 
num  naturae.  Ergo  non  privat  modum,  speciem  et  ordinem. 

2.  Praeterea,  nihil  est  causa  sui  ipsius.  Sed  peccatum  est «  privatio  modi, 
speciei  et  ordinis,  »  ut  Augustinus  dicit  (lib.  De  natura  boni,  cap.  36  et 
37).  Ergo  privatio  modi,  speciei  et  ordinis  non  est  effectus  peccati. 

3.  Praeterea,  diversa  peccata  diversos  habenteffectus.  Sed  modus,  species 
etordo,  ctim  sint  quaedam  diversa,  diversas  privationes  habere  videntur. 
Ergo  per  diversa  peccata  privantur.  Non  ergo  est  effectus  cujuslibet  pec- 
cati  privatio  modi,  speciei  et  ordinis. 

Sed  con^ra  est  quod  peCcatum  estin  anima,  sicut  infirmilas  in  corpore, 


316  QU^ST.  LXXXV,  ART.  IV  ET  V. 

secundum illudfPsal.  vi,3) :  Misereremei,  Domine^quoniam  in/ij-musstim.SQdi 
infirmitas  privatmodum,  speciem  et  ordinem  ipsius  corporis.  Ergo  pecca- 
tum  privat  modum,  speciem  et  ordinem  animai. 
CONCLUSIO.  —  Qualicumque  bouo  quomodocuraque  privet  criginale  peccatum, 
eu  actuale,  eoipso  privat  modo,  specie  et  ordine. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  in  primo  dictum  est  (quaest.  v,  art.  5), 
modus,  species  et  ordo  consequuntur  unumquodque  bonum  creatum,  in- 
quantum  hujusmodi,  et  etiam  unumquodque  ens.  Omne  enim  esse  (1)  et 
bonum  cousideratur  per  aliquam  formam,  secundum  quam  sumitur  spe- 
cies.  Forma  autem  uniuscujusque  rei  qualiscumque  sit,  sive  substantialls, 
sive  accidentalis,  est  secundum  aiiquam  mensuram;  unde  (Metapii.lib.  viii, 
text.  10)  dicitur  quod  «  formaj  rerum  sunt  sicut  numeri;  »  et  ex  hoc  habet 
modum  quemdam,  qui  mensuram  respicit.  Ex  forma  ver6  sua  unumquod- 
que  ordinaturad  aliud.  Sicigitur  secundiim  diversos  gradusbonorum  sunt 
diversi  gradus  modi,  speciei  et  ordinis.  Est  ergo  quoddam  bonum  perti- 
nens  ad  ipsam  substantiam  naturae,  quod  habet  suum  modum,  speciem  et 
ordinem;  et  illud  nec  privatur  nec  diminuitur  per  peccatum.  Est  etiam 
quoddam  bonum  naturalis  inclinationis ;  et  hoc  etiam  habet  suum  modum, 
speciem  et  ordinem;  et  hocdiminuiturperpeccatum,  ut  dictum  est  (art.  S 
hujus  quaest.),  scd  non  totaliter  toUitur.  Est  Qtiam  quoddam  bonum  virtu- 
tis  etgratiae,  quod  eliam  habet  suum  modum,  speciem  etordinem;  et  hoc 
totaliter  toliitur  per  peccatum  morlale  (2).  Est  etiam  quoddam  bonum 
quod  est  ipse  actus  ordinalus,  quod  etiam  habet  suum  modum,  speciem 
etordinem;  et  hujus  privatio  est  essentiahter  ipsum  peccatum.Etsic  patet 
qualiter  peccatum  est  privatio  modi,  et  speciei,  et  ordinis ;  et  privat  vel 
diminuit  modum,  speciem  et  ordinem. 

Unde  patet  responsio  ad  duo  prima. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  modus,  species  et  ordo  se  conseqiumtur, 
sicutex  dictis  patet  (in  corp.  art.).  Unde  simul  privantur  et  diminuuntur. 
ARTICULUS  V.  —  UTRUM  mors  et  alu  corporales  defectus  sint  effectus 

PECCATI   (3). 

De  Iiis  ctiam  22,  qusBst.  CLXIV,  et  Sent.  ll,  dist.  50,  quaest.  i,  arl.  \,  et  III ,  dist,  ^6,  qntcst.  l,  art  4, 
ct  IV,  prol.  princ.  ct  dist.  4,  qusest.  iii,  art.  \ ,  quaest.  V,  et  Coot.  gant.  liL.  IV,  cap.  52.  et  De  malo, 
quaest.  V,  art.  4,  et  Opusc.  iii,  cap.  ^97, 498,  499,  2il,  242,  ct  Rom.  iii,  lcct  5,  et  Hebr.  ix,  fin. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  \ .  Videtur  quod  mors  et  alii  corporales  defec- 
tus  non  sint  effectus  peccati.  Si  enimcausa  fuerit  a3qualis,  et  effectus  erit 
sequalis.  Sed  hujusmodi  defectus  non  sunt  aequales  in  omnibus,  sed  in 
quibusdam  hujusmodi  defectus  magis  abundant;  ctim  tamen  peccatuni 
originale  sit  in  omnibus  aequale,  scut  dictum  est  (quaest.  lxxxii,  art.  4), 
cujus  videntur  hujusmodi  defectus  maxime  esse  effectus.  Ergo  mors  et 
hujusmodi  defectus  non  sunt  effectus  peccati. 

2.  Praeterea,  remota  causa,  removetur  effectus.  Sed  remoto  omni  peccato 
per  baptismum  vel  poenitentiam,  non  removentur  hujusmodi  defectus. 
Ergo  non  sunt  effectus  peccati. 

(4)  Ita  cum  cotl.  Alcan.,  aliisque  edili  fere  hominem ,  etiamsi   non    peccasset,    moriturnni 

omncs.  Garcia  depravalam  putat  lectionem  ;  cur?  fuisse;  sed  doctrina  6.  Thom»  fide  certa  est  : 

Pro  cssc,  habct  t;ns  cdit.  Pat.  an.  4098.  Quieumque  dicit  :  Adam  primum  hominem 

(2)  IIoc  bonum  tollitur  per  peccalum  mortale,  mortalem  faetum  ita,  ut,  sive  pecearet ,  $ite 
fnatenus  cst  bonum  perlectum ;  nam  ,  quamris  non  peccaret,  morerelur  in  eorpore;  hoc  e$i 
fidis  et  spes  secundiim  se  non  tollanlnr  per  de  corpore  exiret  non  peceali  merilo,  sed 
quodlibet  peccatum  mortale,  tolhinliir  tamcn  neeessitate  naturoB ,  analhema  $it.  vConcil. 
totalitcr  sccun<lum  ntionem  pcrfects  virtutis.  Milev.  can.  4.) 

(3)  Pelagius  inter  aliot  errores  docnit  primum 


QUJEST.  LXXXV,  ART.  V.  317 

3  Praeterea,  peccatnm  actuale  habet  plus  de  ratione  culpse  quam  origi- 
nale.  Sed  peccalum  actuale  non  transmutat  naturam  corporis  ad  aliquem 
defectum.  Ergo  mull6  miniis  peccatum  originale.  Non  ergo  mors  et  alii 
defectus  corporales  suiU  cflectus  peccati. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Rom.  v,  i\):  Per  tintim  hominem 
peccatum  in  hunc  mundum  intravity  et  per  peccatum  mors. 

CONCLUSIO.  —  Mors  Ctelerique  ia  hiimana  natura  corporales  defectus  (cumsint 
praeter  intentionem  peccanlis)  perse  clTeclus  peccali  primi  pareutis  dici  nequeunl, 
ged  per  accidens  tantum,  prout  removens  prohibenscausa;  nomen  sortitur,  quia  sci- 
iicet  per  peccalum  primi  parentis  sublata  est  originalis  juslilia,  quae  omuem  deor- 
dinationem  et  defectum  prohibebat. 

Respondeo  dicendum  qu5d  aliquid  est  causa  alterius  dupliciter :  uno 
modo  quidem  per  se,  alio  modo  per  accidens.  Per  se  quidem  est  causa  alte- 
rius  quod  secundum  virtutem  suae  naturae  vel  formae  producit  etTectum; 
unde  sequitur  quod  effectus  sit  per  se  intentus  a  causa.  Unde  ctim  morset 
hujusmodi  defectus  sint  praeter  intentionem  peccantis,  manifcstum  est 
qu6d  peccatum  non  estpersecausaistorumdefectuum.  Peraccidensautem 
aliquid  est  causaalterius,  si  sit  causa  removens  prohibens;  sicut  dicitur 
(Physic  lib.  vin,  text.  32),  qu6d  divellens  columnam,  per  accidens  movet 
lapidem  columnae  superpositum  ;  et  hocmodo  peccatum  primi  parentisest 
causa  mortis,  et  omnium  hujusmodi  defectuumin  natura  humana,  inquan- 
tum  per  peccatum  primi  parentissublata  est  originalis  justitia,  per  quam 
non  solum  inferiores  animae  virescontinebantur  sub  ratione  absque  omni 
deordinatione,  sed  totum  corpus  continebatur  sub  anima  absque  omni  de- 
fectu,  ut  in  primo  habitum  est  (qu.  xcvn,  art.  i).  Et  ideo,  subtractahac  ori- 
ginali  justiti^  per  peccatum  primi  parentis,  sicut  vulnerata  est  humana 
nalm-a  quantum  ad  animam  per  deordinationem  potentiarum,  ut  supra 
dictum  est  (art.  praec  et  qu.  lxxxmi,  art.  3;,  ila  etiain  est  corruptibilis  eflecta 
per  deordinalionem  ipsius  corporis.  Subtractio  autem  originalis  justitiae 
habet  rationem  poenRe,  sicut  etiam  subtraclio  gratiae.  Unde  eliam  mors  et 
omnes  defectus  corporales  consequentes  sunt  qua^dam  poenae  originalis 
peccati.  Etquamvis  hujusmodi  defectus  non  sint  intenti  a  peccante,  sunt 
tamen  ordinati  secundtim  justitiam  Dei  punientis  (i). 

M  primum  ergodicendum,  quod  aequalitas  causae  persecausat  gequa- 
lem  eCTectum.  Augmenlata  enim  vel  diminuta  causa  per  se,  augetur  vel 
diminuitur  effectus.  Sed  aequalitas  causae  removentis  prohibens  non  osten- 
dit  sequalitatem  efFectuum;  si  quis  enim  aequali  impulsu  divellat  duas  co- 
lumnas,  non  sequitur  quod  lapides  superpositi  aequaliter  moveantur;  sed 
ille  velociiis  movebiturqui  gravioreritsecundiimproprietatem  suaenaturae, 
cui  relinquitur  remoto  prohibente.  Sicigitur,  remola  originali  justitia,  na- 
tura  corporis  humani  relicta  est  sibi;  et  secundiim  hoc,  secundiim  diversi- 
tatem  naturaliscomplexionis,  quorumdam  corporapluribusdefectibussub- 
jacent;  quorumdam  ver6  paucioribus,  quamvis  existente  originali  peccato 
aequali  (2). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  culpa  originalis  et  actualis  rcmovetur  ab 
eodem,  k  quo  etiam  removetur  et  hujusmodi  defectus,  secundum  illud 
Apostoli  (Rom.  vm,  11)  :  f^ivificabit  mortalia  corpora  vestra  per  inhabitan- 
tem  Spiritum  ejus  in  vobis.  Sed  utrumque  fit  secundiim  ordinem  divinae 

{{)  His  conformiter  S.  Thomas  scribit  (De  omnes  hujnsmodi  defectus  prsesentis  vit«B  sonl 
.nalo,  quest.  v,  art.  4) :  absque  dubio,  secundum        poena  pcrcati  originalis. 

^iJem  calbolicam   tcnendam   est  quod  raors  et  (2)  Conf.  ea  de  re  (De  malo, quest.  v,  art.  i. 

et  2  2,  quaest.  CLXIT,  art.  \). 


318  QUiEST.  LXXXV,  ART.  V  ET  VI. 

sapientiae  congruo  tempore.  Oportet  enim  quM  ad  imm^rtalitatem  et  im- 
passibilitatem  gloriae,  quae  in  Christo  inchoata  est,  et  per  Christum  nobis 
acquisita,  perveniamus  conformati  prius  passionibus  ejus.  Unde  oportet 
qu6d  ad  tempus  ejus  passibilitas  in  nostris  corporibus  remaneat  ad  impas- 
sibilitatem  gloriae  promerendam  conformiter  Christo. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  in  peccato  actuali  duo  possumus  considerare, 
scilieet  ipsam  substantiam  actCis,  et  rationem  culpaB.  Ex  parte  quidem  subs- 
tantiae  actils  potest  peccatum  actuale  aliquem  defectum  corporalem  causa- 
re,  sicut  ex  superfluo  cibo  aliqui  infirmantur  et  moriuntur;  sed  ex  parte 
culpae  privat  gratiam,  quae  datur  homini  ad  rectificandumanimae  actus,  non 
autemadcohibendumdefectus  corporales,  sicut  originalisjustitiacohibebat. 
Et  ideo  peccatum  actuale  non  causat  hujusmodi  defectus,  sicut  originale. 
ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  mors  et  alh  defectus  sint  naturales  homini  (1) 
De  his  etiam  Sent.  ii,  dist.  50,  quaest.  i,  art.  'i  corp.  fio.  et  ad  ^,  et  iii,  dist.  '16,  qusest.  I,  art.  -I  ad  5. 
et  De  malo,  quaest.  V,  art.  5,  et  Rom.  V,  lect.  5,  et  Hebr.  IX. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  4.  Videtur  qu6d  mors  et  hujusmodi  defectus 
sint  homini  naturales.  Corruptibile  enim  et  incorruptibiledifferunt  genere, 
ut  dicitur  (Met.  lib.  x,  text.  26).  Sed  homo  est  ejusdem  generis  cum  aliis 
animalibus,  quae  sunt  naturaliter  corruptibilia.  Ergo  homo  est  naturaliler 
corruptibilis. 

2.  Praeterea,  omne  quod  est  compositum  ex  contrariis,  est  naturaUter 
corruptibile,  quasi  habens  in  se  causam  corruptionis  suae.  Sed  corpus 
humanum  est  hujusmodi.  Ergo  est  naturaliter  corruptibile. 

3.  Praeterea,  calidum  naturaliter  consumit  humidum.  Vita  autem  hominis 
conservatur  per  calidum  et  humidum.  Ctim  igituroperationes  vitae  explean- 
tur  per  actum  caloris  naturahs,  ut  dicitur  (De  anima,  lib.  ii,  text.  50),  vide- 
tur  quod  mors  et  hujusmodi  defectus  sint  homini  naturales. 

4 .  Sed  contra,  quidquid  est  homini  naturale,  Deus  in  homine  fecit.  Sed 
Deus  mortem  non  fecit,  ut  dicitur(Sap.  i,  13).  Ergo  mors  non  esthomini 
naturalis. 

2.  Praeterea,  id  quod  est  secundiim  naturam,  non  potest  dici  poena  nec 
malum,  quia  unicuique  rei  est  conveniens  id  quod  ei  estnaturale.  Sedmors 
et  hujusmodi  defectus  sunt  poena  peccati  originalis,  ut  supra  dictum  est 
(art.  praec).  Ergo  non  sunt  homini  naturales. 

3.  Praeterea,  materia  proportionatur  formae,  et  quaelibet  res  suo  fini. 
Finis  autem  hominis  est  beatitudo  perpetua,ut  supra  dictumest(inprooem. 
hujus  part.,  et  qu.  iii,  art.  8).  Forma  etiam  humani  corporis  est  anima  ra- 
tionalis,  quaeest  incorruptibihs,  ut  habitumest  (part.I,quaest..Lxxv,art.6j. 
Ergo  corpus  humanum  est  naturaliter  incorruptibile. 

CONCLUSIO.  —  Quanquam  mors,  ahique  corporales  defectus  sintcontra  naturam 
particularem ;  sunttamen  secundum  naturam  universalem  homini  naturales ,  non 
quidem  a  parte  formae,  sed  materiae. 

Respondeo  dicendum  quod  de  unaquaque  re  corruptibili  duphciter  loqui 
possumus :  uno  modo  secundtim  naturam  universalem ;  aho  modo  secun- 
dum  naturam  particularem.  Natura  quidem  particularis  est  propria  virtus 
activa  et  conservativa  uniuscujusque  rei,  et  secundiim  hanc  omnis  corrup- 
tio  et  defectus  est  contra  naturam,  ut  dicitur  (De  coelo,  lib.  ii,  text.  37),  quia 
hujusmodi  virtus  intendit  esse  et  conservationem  ejus  cujus  est.  Natura  vero 
universalis  est  virtus  activa  in  aliquo  universali  principio  naturae,  puta  in 
aliquo  coelestium  corporum,  vel  alicujus  superioris  substantiae,  secundiim 

(\)  In  hoc  artlculo  S.  Doctor  hasc  verba  S.  Scripturee  interpretatur  (Sap.  ii)  :  Deut  crfavxl 
homxncm  ivextermivabilem. 


QU.EST.  LXXXVI.  319 

quod  etiam  Deus  a  quibusdani  uititur  natura  naturans  (i);  quae  quiuei>> 
virtus  intendit  bonum  et  conservationem  universi,  ad  quod  exigitur  alter- 
natio  generationis  et  corruptionis  in  rebus;  et  secundum  hoc  corruptioncs 
et  defectus  rerum  sunt  naturales,  non  quidcm  secundiim  inclinationem 
formae,  qiiae  est  principium  essendi  et  perfectionis,  sed  secundum  inclina- 
tionem  materise,  qua?  proportionaliter  attribuitur  toli  form;c  secundiim 
ilisLinbutionem  universalis  agentis.  Et  quamvis  omnis  foinia  intendat  per- 
petuum  esse,  quantum  potest,  nulla  tamen  forma  rei  corruptibilis  potest 
assequi  perpetuitatem  sui,  praeter  animam  rationalem,  e6  quod  ipsa  non 
est  subjecta  omnino  materiae  corporali,  sicut  alia3  formae;  quinimo  habet 
propriam  operationem  immaterialem,  ut  in  primo  habitum  est  (qu.  lxxv, 
art.  2,  et  qu.  lxxvi,  art.  i  ad  4).  Unde  ex  parte  suae  formae  naturalior  es{ 
homini  incorruptio  quamaliis  rebus  corruptibilibus.  Sed  quia  etipsahabet 
materiam  e\  contrariis  compositam,  ex  inclinatione  materiae  sequitur  cor- 
ruptibilitas  in  toto.  Et  secundum  hoc  homo  est  naturaliter  corruptibilis 
secundiun  naturam  materiae  sibi  relictae  (2).  sed  non  secundum  naturam 
formae. — Tres  autem  primae  rationesproceduntexpartemateriae;  aliae  ver6 
tres  ex  parte  formae.  Unde  ad  earum  solutionem  considerandum  est,  qu6d 
forma  hominis,  quae  est  anima  rationalis,  secundtim  suam  incorruptibili- 
tatem,  proportionata  est  suo  fini,  qui  est  beatitudo  perpetua;  sed  corpus 
humanum,  quod  est  corruptibile  (3),  secundiim  suam  naturam  consi- 
deratum ,  quodammodo  proportionatum  est  suae  formae ,  et  quodam- 
modo  non.  Duplex  enim  conditio  potest  attendi  in  aliqua  materia  : 
una  scilicet  quam  agens  ehgit,  alia  quae  non  est  ab  agente  electa , 
sed  est  secundum  conditionem  naturalem  materiae;  sicut  faber  adfacien- 
dum  cultellum  ehgit  materiam  duram  et  ductilem,  quae  subtiliari  possit.ut 
sit  apta  incisioni,  et  secundiim  hanc  conditionem  ferrum  est  maleria  pro- 
portionata  cultello;  sed  hoc  quod  ferrum  sit  frangibile,  et  rubiginem  con- 
trahens,  consequitur  ex  naturali  dispositione  ferri;  nec  hoc  eiigit  artifex  in 
ferro,  sed  magis  repudiaiet,  si  posset;  unde  haec  dispositio  materiae  non 
est  proportionata  intentioni  artificis,  nec  intentioni  artis.  Similiter  corpus 
humanum  est  materia  electa  a  natura  quanttim  ad  hoc  quod  est  temperatae 
complexionis,  ut  possit  esse  convenientissimum  organum  tactus  et  aliarum 
virtutum  sensitivarum  et  motivarum ;  sed  qu6d  sit  corruptibile,  hoc  est  ex 
conditione  materiae;  necest  electum  a  natura;  quin  potiiis  natura  eligeret 
materiam  incorruptibilem,  si  posset.  SedDeus,  cui  subjacet  omnis  natura, 
in  ipsa  institutione  hominis  supplevit  defectum  naturae;  et  dono  justitiae 
originalis  dedit  corpori  incorruptibilitatem  quamdam,  ut  in  primo  dictum 
est  (quaest.  xcvn,  art.  1).  Et  secundumhoc  dicitur  quod  Deus mortemnon 
fecit,  et  quod  mors  est  pcena  peccati. 
Unde  patet  responsio  ad  objecta. 

0U.ESTIO  LXXXVI. 

DE  MACULA  PECCAT!,   IN  DUOS   ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  macula  peccati;  et  circa  hoc  quaeruntur  duo  : 
1»  Utnim  macula  animae  sit  efifectus  peccati.  —  2°  Utrum  remaneat  in  anima  post 
actum  peccati. 

(^)  Natnra  naturans,  crcatrix ,  universalis  est  tioDi  relictse,  sed  consideratae  cum  illis   donis 

Deos.  Natura  naturata  est  renim  omnium  crea^  qnibus  eam  Dens  ab  initio  instiluit,  uon  est  na- 

tamm  compleius.  turalis. 

(2)  Additur  iibi  rtliclCB  quia  secuudum  na-  (5)  Ita  cum  codJ.  Tarrac.  et  Alcan.  editi  p;  •"- 

>uram  materiae  non  sibi  seu  naturali  sua?  condi-  sim.  Edit.  Rom.,  incorruplibile. 


320  QUiEST.  LXXXVI,  ART.  I. 

il.ItXICUL.Uf9  I.  —  UTROM  PICCATDM  CAUSET  ALIQUAM  MACULAH  IN  AinMA(l). 

De  bis  etiam  iofra,  quast.  LZXXiz,  art.  1,  et  2  2,  quaest.  lxxztit,  art.  6  corp.  et  Sent.  IT,  dist.  18, 

quKst.  I,  art.  2,  quieU.  i  corp. 

Ad  primumsicproceditur.  i.  Videturqi6d  peccatum  noD  causet  aliquara 
maculam  in  anima.  Nalura  erim  superior  non  potesl  inquinan  ex  contactu 
naturae  iniVrioris  ;  und  >•  «  radius  soJaris  non  inquinatur  per  tacium  corpo- 
rum  loaiidorum^»  ut  AugusUaus  dicit  io  libro  Coatia  quinque  haereses 
(cap.  5,  k  med.).  Sed  anima  humana  est  miilt6  superioris  natiirae  qu^m  res 
commntabiies,  adquas  peccando  convertitur.  Ergo  ex  eismaculam  non 
contrahit  peccando. 

2.  Praeterea,  peccatum  est  principaliter  in  vohintate,  ut  supra  dictum  est 
(qu.  Lxxiv,  art.  1  et  2);  voluntas  autem  est  in  ratione,  ut  dicitur  (De  anima, 
liJ3.  in,  text.42).  Sed  ratio  sive  intellectus  non  maculatur  ex  consideratione 
quarumcumque  rerum,  sedmagis  perficitur.  Ergo  nec  voluntas  expeccato 
maculatur. 

3.  Praeterea,  si  peccatum  maculam  causat,  autmacula  illa  est  aliquid 
positiv^,  aut  est  privatio  pura.  Si  sit  aliquid  positive,  non  potest  esse  nisi 
dispositio  vel  habitus;  nihil  enim  aliudvidetur  ex  actu  causari.  Dispositio 
autem  et  habitus  non  est;  contingit  enim  remota  dispositione  vel  habitu, 
adhuc  remanere  maculam,  utpatet  in  eo  qni  peccavit  mortaliter  prodigali- 
tate,  et  postea  transmutatur  mortaliter  peccando  in  habitum  vitii  oppositi. 
Non  ergo  macula  ponit  aliquid  positivd  in  anima.  Similiter  etiam  nec  est 
privatio  pura,  quia  omnia  peccata  eveniunt  ex  parte  aversionis  et  privatio- 
nis  gratiae.  Sequeretur  ergo  qu6d  omnium  peccatorum  esset  una  macula. 
Ergo  macula  non  est  effectus  peccati. 

Sed  confra  est  quod  dicitur  (Eccli.  xlvii,  22)  Salomoni :  Dedisti  maculam 
in  gloria  tua;  et  (Ephes.  v,  27)  :  Ut  exhiberet  sibi  gloriosam  Ecclesiam  non 
habentem  maculam  aut  rugam,  et  utrobique  loquitur  de  macula  peccati. 
Ergo  macula  est  effectus  peccati. 

CONCLUSIO.  — Carentia  nitoris,  qiiem  ex  lumine  rationis,  etex  gratia  Dei  anima 
pii  hominis  habet,  macula  peccati  metaphorice  dicitur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  macula  proprie  dicitur  in  coiporalibus,  quando 
aliquod  corpus  nitidum  perdit  suum  nitorem  excontactu  alteriuscorporis, 
sicut  vestis,  et  aurum,  et  argentum,  aut  aliud  hujusmodi.  In  rebus  autem 
spiritualibus  ad  similitudinem  hujus  oportet  maculam  dici.  Habet  autem 
animahominis  duplicem  nitorem,  unum  quidem  ex  refulgentia  luminis 
naturalis  ratlonis,  per  quam  dirigitur  in  suis  actibus;  alium  ver6  ex  reful- 
gentia  divini  luminis,  scilicet  sapientiae  et  gratiae,  per  quam  etiam  homo 
perficitur  ad  bene  et  decenter  agendum.  Est  autem  quasi  quidam  animae 
tactus,  quando  inhaeret  aliquibus  rebus  per  amorem.  Ctim  autem  peccat, 
adhaeret  aliquibus  rebus  contra  lumen  rationis,  et  divinae  legis,  utex  supra 
dictis  patet  (quaest.  lxxi,  art.  6).  Unde  ipsum  detrimenlum  nitoris  ex  tali 
contactu  proveniens  macula  animae  metaphoric6  vocatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  anima  non  inquinatur  ex  rebus  infe- 
rioribus  virtute  earum,  quasi  agentibus  eis  in  animam ;  sed  magis  e  con- 
Terso  anima  sua  actione  se  inquinat,  inordinat^  eis  inhaerendo  contra 
lumen  rationis  et  divinae  legis. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  actio  intellectiis  perficitur  secundiun  qu6d 

(4)  Macula  peccati,  ait  Bitluart,  Qon  est  reatus  bitus,  ant  dispositio  inclinans  in  bonom  com- 

IKBnc,  iit  volunt  Scotos  et  Durandus.  neque  de-  mntabile.  ot  volunt  Martlnus,  Nunno  et  alii ; 

■ominatio  pure  extrinseca  ab  actuali    peccato  scd  ut  privatio  nitorisqui  deberet  esse  in  aoimt, 
prnlerito,  nt  vult  Vasquez,  neque  positivus  lia- 


QU^ST.  LXXXYl,  ART.  T  ET  H.  321 

res  intelligibiles  sunt  in  intellectu  per  niodimi  ipsius  intellecti^s,  et  ideo 
intellectus  ex  eis  non  inficitur,  sed  magis  perticitur.  Sed  actus  volun- 
tatis  consistit  in  molu  ad  ipsas  res,  ita  qu6d  amor  rei  amatifi  animam 
conglulinat,  et  ex  hoc  anima  maculatur,  quando  inordinat6  inhaeret, 
secundum  illud  (Oseae  ix,  10) :  Facti  sunt  abominabiles^  sicut  ea  qux  di- 
lexerunt. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  macula  non  est  aliquid  positive  in  anima, 
nec  significat  privationem  solam,  sed  significat  privationem  quamdam  ni- 
toris  animae  in  ordine  ad  suam  causam,  qu*  est  peccatum  (1) :  et  ideo  di- 
versa  peccata  diversas  maculas  inducunt;  et  est  simile  de  umbra,  quaB 
est  privalio  himinis  ex  objecto  alicujus  coiporis,  et  secundum  diversitatem 
corporum  objectorum  diversificantur  umbrie  (2;. 

ARTICULUS    II.    —    UTRIIM    MACULA    MANEAT   IN   ANIMA   POST   ACTUM   PECCATI 
De  his  eliam  infra,  qusest.  Lxxxvii.  art.  6  corp.  et  ad  I. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  macula  non  maneat  in 
anima  post  actum  peccati.  Nihilenim  manet  in  anima  postactum,  nisi  ha- 
hitus  vel  dispositio.  Sed  macula  non  est  habitus  vel  dispositio,  ut  supra 
habitum  est  (art.  praec.  arg.  3).  Ergo  macula  non  manetin  anima  post  ac- 
tum  peccati. 

2.  Praeterea,  hoc  modo  se  habet  macula  ad  peccatum,  sicut  umbra  ad 
corpus,  ut  supra  dictum  est  (art.  praec.  ad  4).  Sed  transeunte  corpore  non 
manet  umbra.  Ergo  et  transeunte  actu  peccati,  non  manet  macula. 

3.  Praeterea,  omnis  efi^ectus  dependet  ex  sua  causa.  Causa  autem  ma- 
culae  est  actus  peccati.  Ergo  remoto  actu  peccati,  non  remanet  macula  in 
anima. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Josue,  xxii,  M)  -.  An  parum  est  vobis^  qiiia 
peccastis  in  Beelphegor,  et  usque  in  prsesenten}  diem  macula  hujus  sceleris 
\in  vobis  permanef? 

GONCLUSIO.  — Quum  macula  denotet  uitoris  defectum  quemdam,  propter  re- 
cessum  a  lumine  rationis  vel  divinse  legia;  certum  est  eam  in  anima  remanere, 
donec  per  contrarium  molum  ad  lumen  rationis  legisque  diviuae  (quod  fit  per  gra- 
tiam)  horao  redeat. 

Respondeo  dicendum  quod  macula  peccati  remanet  in   anima  etiam 

transeunte  actu  peccati  (3).  Cujus  ratio  est,  quia  macula,  sicutdictum  est 

art.  praec),  im.portat  quemdam  defectum  nitoris  propter  recessum  a  lu- 

ffiine  ralionis  vel  divinaelegis.  Et  ideo  quamdiu  homo  manet  extra  hujus- 

[nodi  lumen,  manet  in  eo  macula  peccati  *,  sed  postquam  redit  ad  lumen 

•ationis,  et  ad  lumen  divinum,  quod  fit  per  gratiam,  tunc  macula  cessat. 

icet  autem  cesset  actus  peccati,  quo  homo  discessit  a  lumine  rationis  vel 

egis  divinae,  non  tamen  statim  homo  ad  illud  redit  in  quo  fuerat;  sed  re- 

uiritur  aliquis  motus  voluntatis  contrarius  primo  motui ;  sicut  si  aliquis 

it  distans  alicui   per  ahquem    motum,   non  statim  cessante  motu  fit 

i  piopinquus,  sed  oportet  qu6d  appropinquet  rediens  per  motum  con- 

arium. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  post  actum  peccati  nihil  positiv^  re- 

(I)  Ita  S.  Tbomas  (part.  III  ,  quaest.  LXXXIX,  sas  refertur.  Unde  defectns  gratiae  ex  aclu  luxa- 

rt.  ^,  ct  in  II,  (list.  52,  quajst.  li,  art.  I,  et  dist.  riae  provonicns,  est  macula  illius  peccati  el  sic 

2,  qnaest.  I,  art.  \  ad  o,  et  in  III,  disl.  56,  art.  5  de  aliis  (B.  Tliom.  in  ll,  Hist.  52,  art.  I  ad  2). 

J  2,  et  in  IV,  dist.  \%.  (luae^t.  i,  art.  2.  (o)  Ilinc  dauinata  est  illa  propositio  :  In  pec- 

(2   Cum  omnium  peccatorum  mortalium  ge-  caloduosunl,actusetreaius;  transeunleaclu, 

cra  lioccommunehabeant  quod  gratiam  tolluut,  nihil  remanet  nisi  reatus ,  sive  obli(jaiio  ad 

pn  tanien  omnium  e»t  una  macula,  sed  diversa  poenam  !est  56  inter  Baianas). 

cundum  quod  defectus  gratiae  ad  diversas  caa- 

T'.T.  n 


322  QU^ST.  LXXXVTI,  ART.  I. 

manel  in  anima,  nisi  dispositio  vel  habitus  :  remanet  tamen  aliquid  priva- 
tiv^,  scilicet  privatio  conjunctionis  ad  divinum  lumen. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  transeunte  obstaculo  corporis,  remanet 
corpus  diaphanum  in  aequali  propinquitate  et  habitudine  ad  corpus  illu- 
minans;  et  ideo  statim  umbra  transit :  sed  remoto  actu  peccati,  non  re- 
manet  anima  in  eadem  habitudine  ad  Deum.  Undenon  est  similis  ratio. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  actus  (1)  peccati  facit  dislantiam  a  Deo; 
quam  quidem  distantiam  sequitur  defectus  nitoris  hoc  modo,  sicut  motus 
locahs  facit  localem  distantiam.  Unde,  sicut  cessante  motu  locali,  non 
toUitur  distantia  localis,  ita  nec  cessante  actu  peccati,  toUitur  macula. 

QUiESTIO  LXXXVII. 

DE  REATU  POEN.E,   IN  OCTO  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  consideiandum  est  de  reatu  poense;  et  primo  de  ipso  reatu;  secundo  de 
morlali  et  veniah  peccato,  quae  dislinguunlur  secundiim  reatum.  Et  circa  primum 
quaeruntur  oclo  :  1°  Utrum  reatus  poenae  sit  effeclus  peccati.  —  T  Ulrum  peccatum 
possit  esse  pcena  alterius  peccati.  —  3"  Utriim  aliquod  peccatum  faciat  reum  aeterna 
poena.  —  4°  Utrum  faciat  reum  pcena  infinila  secundiim  quanlitatem.  —  5°  An  omne 
peccatum  faciat  reum  aeterna  et  intinita  poena.  —6"  Utriim  realus  poenae  possit  re- 
manere  post  peccatum.  —  7"  Utriim  omnis  poena  inferatur  pro  aliquo  peccato.  — 
8"  Utriim  unus  sit  reus  poenae  pro  peccato  alterius. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  reatus  poen^  srr  effectus  peccati  (2). 

De  hisetiam  Sent.  n,  dist.  50,  quaest.  i,  art.  2  corp.  et  aist.  22,  qfiaest.  i,  art.  \  corp.  et  dist.  -42, 

quaest.  I,  arl.  2  corp.  et  in  Exposit.  litt. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Yidetur  quod  reatus  poenae  non  sit  efifectus 
peccati.  Quod  enim  per  accidens  se  habet  ad  aliquid,  non  videtur  esse 
proprius  effectus  ejus.  Sed  reatus  poenae  per  accidens  se  habet  ad  pecca- 
tum,  ciim  sit  praeter  intentionem  peccantis.  Ergo  reatus  poenae  non  est 
effectus  peccati. 

2.  Prseterea,^  malum  non  est  causa  boni.  Sed  pcena  bona  est,  ciim  sit 
justa,  et  a  Deo.  Ergo  non  est  effectns  peccati,  quod  est  malum. 

3.  Praeterea,  Augustinus  dicit  (Conf.  lib.  i,  cap.  i2,in  fin.),  qu6d  «  omnis 
inordinatus  animus  sibi  ipsi  est  poena.  »  Sed  poena  non  causat  reatum  al- 
terius  poena3,  quia  sic  iretur  in  infinitum.  Ergo  peccatum  non  causat  rea- 
tum  poenae. 

Sed  contra  est  quoddiciturfRom.  n,  9) :  Trihulatio  el  angustia  in  omnem 
animam  operantis  malum.  Sed  operari  malum  est  peccare.  Ergo  peccatum 
inducit  poenam  quae  nomine  tribulationis  et  angustiae  desigrialur. 

CONCLUSIO.  —  Ciim  peccans  agat  contra  ordinem  rationis  legisque  humanae  et 
divinae,  necessario  eo  ipso  quod  peccat,  aliquem  poenae  reatum  incurrit. 

Respondeo  dicendum    quod    ex   rebus  naturalibus  ad   res  humanas 
derivatur  ut  id  quod  contra  aliquid  insurgit,  ab  eo  detrimentum  patia-, 
tur.  Videmus  enim  in  rebus  naturalibus  quod  unum    contrarium  vehe- 
mentiUs    agit    altero    contrario  superveniente;  propter  quod   «  aquaB| 

[\)  Ita  communiter  Cod.  Alcan.,  affeclus ,  (2)  Reatus  de  quo  bic  agitur  describi  potest : 

«nmdem  cum  aliis  Mss.  et  editis  verboruni  or-  debitum    poeiiae     propter    prccaium   adraissaini 

dinem  rctinens.  Garcin  sic  ponenda  rensct  :  Ac-  luendje.  Unde,  ait  Sylviiis,  differt  tum  h  peicato, 

ius  peccati  facii  dislarttiam  d  Deo  hoc  modo  tum  ii  poeiia  pcccali  :  eslquc  veiut  mcdium  quid- 

$icxa  motus  localis  facit  dislanliam  localem;  dam  iuter  illa,  peccato  quidem  posl«rius ,  ips4 

quam  quidem  dislantiam  sequitur  defeclus  autempoBna,  prius. 
niloris. 


QU.€ST.  LXXXVn,  ART.  I  ET  II.  323 

calefactae  magis  congelantur,  »  iit  dicitnr  (Meteor.  lib.  i,  cap.  12, 
circa  6n.).  Unde  et  in  honiinibus  hoc  ex  naturali  inclinatione  invenitur, 
ut  unusquisque  deprimat  eum  qni  contra  ipsum  insurgit.  Mauirestum 
est  auteni  qu6d  qua?cumque  continentur  sub  aiiquo  ordiue,  sunt  quodam- 
modo  unum  in  ordine  ad  principium  ordinis  :  Ufide  quidquid  contia  or- 
dinem  aliquem  insurgit,  consequens  esl  utabeo  ordineet  principe  ordinis 
deprimatur.  Ctim  autem  peccatum  sit  actus  inordinatus,  manilestum  est 
quod  quicumque  peccat,  conlra  aliquem  ordinem  agit;  el  ideo  ab  ipso 
ordine  consequens  est  quod  deprimaiur ;  qua^  quidem  depressio  poena  est, 
Unde  secundum  tres  ordines  quibus  subditur  humana  voluntas,  triplici 
poena  polest  homo  puniri;  prim6  quidem  enim  subditur  humana  natura 
ordini  propriae  rationis;  secundo  ordini  exterioris  hominis  gubernantis. 
vel  spiritualitervel  temporaliter,  politice  seu  oeconomice;  terti*')  subditur 
universali  ordini  divini  regiminis.  Quilibelautem  horum  ordinum  per  pec- 
catum  j)ervertitur,  dum  ille  qui  peccat,  agit  et  contra  rationem,  et  contra 
legem  humanam,  et  contra  legem  diviuam.  Unde  triplicem  poenam  in- 
currit  ;  unam  quidem  a  seipso,  quai  est  conscientiae  remorsus  ;  aliam  ver6 
ab  homine;  tertiam  ver6  a  Deo. 

Ad  prinu/m  ergo  diccndum,  qu6d  poena  consequitur  peccatum,  inquan- 
tum  malum  est  ratione  sua3  inoi  dinationis.  Unde  sicut  malum  est  per  ac- 
cidens  in  actu  peccantis  praster  (Ijintentionem  ipsius,  ita  et  reatus  poenae. 

Ad  secvndum  dicendum,  quod  poena  quidem  jusla  esse  potest  et  a  Deo 
etab  homine  inflicta;  unde  ipsa  poena  non  est  effectus  peccati  directd  (2j, 
sed  solum  dispositive.  Sed  peccatum  facit  hominem  esse  reum  poenae, 
quod  est  malum;  dicit  enim  Dionysius  (De  div.  nomin.  cap.  4,  part.  4, 
lect.  18),qu6d  «  puniri  non  est  malum,  sed  fieri  poena  dignum.  »  Unde  rea- 
tus  poenae  directe  ponitur  effectus  peccati. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  poena  illa  inordinati  animi  debetur  peccato 
ex  hoc  quod  ordinem  ralionis  pervertit.  Fit  autem  reus  alterius  poenae  per 
hoc  quod  pervertit  ordinem  legis  divinae  vel  humanae. 

ARTICULUS  n.  —  UTRUM  peccatum  possit  esse  pqena  peccati  (3). 

De  bis  etiam  2  2,  quaest.  XXXVI.  art.  2  ad  4,  et  Sent.  i  ,  dist.  40,  art.  2  ad  4,  et  II,  dist.  56,  art.  2,  et 
De  malo,  quaest.  I,  art.  4  ad  i,  ct  Rom.  I,  lect.  7. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  non  possit  esse 
paM.a  peccati.  Poenae  enim  sunt  induclae,  ut  per  eas  homines  reducantur 
ad  bonum  virtutis,  ut  patet  per  Philosophum  (Elhic.  lib.  x,  cap.  ult.,  parum 
k  princ).  Sed  per  peccatum  non  reducitur  homo  in  bonum  virtutis,  sed 
in  oppositum.  Ergo  peccatum  non  est  poena  peccati. 

2.  Praeterea,  poenae  justae  sunt  a  Deo,  ut  patet  per  Augustiiium 
Quaest.  lib.  lxxxiii,  quaest.  82).  Peccatum  autem  non  est  a  Deo,  et  est  in- 
ustum.  Non  ergo  peccatum  potestesse  poena  peccati. 

3.  Praeterea,  de  ratione  poenae  est  qu6d  sit  contra  voluntatem.  Sed  pec- 
^atum  est  a  voluntate,  ut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  lxxiv,  art.  \  et  2). 
Crgo  peccatum  non  potest  esse  poena  peccati. 

Sed  contra  est  quod  Gregorius  dicit  super  Ezech.  (hom.  H,  a  med.},  et 
ib.  XXV  Moral.  (cap.  9,  circa  princ.J,  quod  <«  quaedam  peccata  sunt  poenae 
)eccati. » 

'\)  Iiacum  cod.  A'can.  edit.  Uom.  et  Nicolai.  facianl  ea  qucB  non  convenient .  (IT.  Thos.  ii) 

^dit.  Patarina  cum  Garcia,  et  prceter.  MHlet   illis    Deus    operationem   erroris  ul 

[2  Effectus  autcm  peccati  est  esse   reus  poe-  credant  mendacio,  etc.  Intcr  Patres  doctiinara 

ae,  q'iod  esl  malum.  hanc  luculentf  r  prosequilur  August.  (lib.  v  cont, 

lo)  nordocet  Sciiptura  in  raultisIocisvRom.l) :  Jul.  cap.  3  etin  Ps.  LVM),  iteniquc  Grcg.(!iij.  XXY 

"radidit  illos  Deus  in  reprobum  sensum  ut  Mor.  cap.  -12,  ethom.  xi  sup.  Eztch.). 


324  QUiEST.  LXXXVII,  ART.  II  ET  III. 

CONCLUSIO.  —  Tametsi  peccatum  unum,  alterius  peccati  poena  per  se  non  sit, 
cum  eaconlra  voluntatem,  peccalum  autem  avoluntate  procedat,  est  nihilominus 
variis  modis  unum  peccatum  allerius  poena  per  accidens. 

Respondeo  dicendum  quod  de  peccato  dupliciter  loqui  possumus,  per  se 
scilicet,  et  per  accidens.  Per  se  quidem  nullo  modo  peccatum  polest  esse 
poena  peccati.  Peccatum  enim  per  se  consideratur  secundum  qu6d  egre- 
ditur  a  voiuntate;  sic  enim  habet  rationem  culpae.  De  ratione  autem  pcenae 
est  qu6d  sit  contra  voluntatem,  ul  habitum  est  fpart.  I,  quaest.  xlviii, 
art.  5j.  Unde  manifestum  est  qu6d  peccatum,  per  se  ioquendo,  nuUo  modo 
potest  esse  poena  peccati.  Per  accidens  autem  peccatum  potest  esse  poena 
peccati  tripliciter  :  primo  quidem  ex  parte  causae,  quae  est  remotio  prohi- 
bentis.  Suntenim  causae  inclinantes  ad  peccatum,  passiones,  tentatio  dia- 
boli,  et  alia  hujusmodi ;  quae  quidem  causae  impediuntur  per  auxilium  di- 
vinae  gratiae,  quae  subti-ahitur  per  peccatum.  Unde  cum  ipsa  subtraclio  gra- 
tiae  sit  quaedam  poena  (1),  et  a  Deo,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxix, 
art.  3),  sequitur  qu6d  per  accidens  etiam  peccatum  quod  ex  hoc  sequitur, 
poena  dicatur.Et  hoc  modo  loquitur  Apostolus(Rom.  i,  24),  dicens  :  P7-o/> 
ter  quod  tradidit  eos  Deus  in  desideria  cordis  eorum,  quae  sunt  animae 
passiones;  quiascilicet  deserti  homines  ab  auxilio  divinae  gratiae,  vincun- 
tur  a  passionibus.  Et  hoc  modo  semper  peccatum  dicitur  esse  poena  prae- 
cedentis  peccati.  Alio  modo  ex  parte  substantiae  actCis  qui  afflictionem  in- 
ducit ;  sive  sitactus  interior,  ut  patet  in  ipsa  ira  et  invidia;  sive  actus  ex- 
terior,  ut  patet  ciim  aliqui  gravi  labore  opprimuntur,  et  damno,  ut  expleant 
actum  peccati,  secundiim  illud  (Sap.  v,  7)  :  Lassati  sumus  invia  iniquitatis, 
Tertio  modo  ex  parte  effectus ;  ut  scilicet  aliquod  peccatum  dicatur  poena 
respectu  effectus  consequentis  (2).  Sed  his  duobus  ultimis  modis  unum 
peccatum  non  solum  est  pcjena  praecedentis  peccati,  sed  etiam  sui. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  hoc  etiam  quod  aliqui  puniuntur  ^Deo, 
dum  permittit  eos  in  aliqua  peccata  profluere,  ad  bonum  virtutis  ordina- 
tur;  quandoque  quidem  etiam  ipsorum  qui  peccant,ciimscilicet  post  pec- 
catum  humiliores  et  cautiores  resurgunt.  Semper  autem  est  ad  ehienda- 
tionem  aliorum,  qui  videnies  aliquos  ruere  depeccato  in  peccatum,  magis 
reformidant  peccare.  In  aiiis  autem  duobus  modis  manifestum  est  quod 
poena  ordinatur  ad  emendationem;  quia  hoc  ipsum  qu6d  homo  laborem  et 
detrimentum  patitur  in  peccando,  natumest  retrahere  homines  k  peccato. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procedit  de  pe:*cato  secundiim  se. 

Et  similiter  dicendum  est  ad  tertium. 

ARTICULUS     II!.     —    UTRUM     ALIQUOD     PECCATUM     INDUCAT    REATUM    ^TERNiE 

De  hisetiam  infra,  art.  5,  et  pait.  III,  qneest.  Lxxxvi,  art.  4,  et  Sent.  II,  dist.  42,  qntest.  l,  art.  5, 
et  in,  ilist.  29,  quaest.  l,  art.  3  ,  et  IV  ,  dist.  40,  quaest.  l,  art.  2 ,  ct  Cont.  gent.  lib.  ill ,  cap.  <47 
et  ^64,  et  iv,  cap.  95,  et  Opusc.  iii,  cap.  -185,  et  488,  et  Rom.  Ii,  lect.  2. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  nullum  peccatum  inducat 
reatum  aeternae  poenae.  Pcjena  enim  justa  adaequatur  culpae,  justitia  enim 
aequalitas  est;  unde  dicitur  (Isaiae  xxvii,  8) :  In  mensura  contra  mensuram^ 

(l)  INiicolai,  par?a  d  Deo.  csse  a  poenis.  A!ii  dixerunt,  non  dsemones.  sed 

(2    Cujusmodi  sunt  remorsus  conscientioe,  in-  snlum  homincs  damnatos  aliqnando  liberandos;^ 

fiimia,  i^aupertas,  morbi,  ct  alia  plura  quee  fre-  alii  solos  clirislianos;  alii  tandein  sol  s  cos  ex 

qucntor  ex  peccato  sequunlur  et   affligunt  pec-  chrisiianis   qui  operibus    niisoricordisB  instile- 

catorem.  runt.  Contra  qnos  omnos  de  lidc  est  poenas  om- 

(5)  Circa  hancqnaestionem  varii  varioerrarunt.  nium  damnatorum  tani  bominum  qu'»m  daemo- 

Origenos  (lib.  l  Poriarch.  cap.  Gj  posuit  da?mo-  nura  de  lege  conimuni  fore  aeternns. 
nes  et  honiincs  damnatos  aliquando  liberandos 


QU.^ST.  LXXXVn,  ART.  III.  32o 

ciirn  abjecta  fuerit^judicabis  eam.  Sed  peccatum  est  temporale.  Ergo  non 
inducit  reatum  poenap  aeternae. 

2.  Praeterea,  poena?  medicinae  quaedam  sunt,  ut  dicitiir  (Ethic.  lib.  ii, 
cap.  3,  ante  med.).  Sed  nulla  medicina  debet  esse  intinita,  quia  ordinatur 
adfinem ;  quodautemordinalur  adfinem,  nonest  infinitum,  utPhilosophus 
dicit  (Polit.  Ub.  i,  cap.  6,  circa  med.).  Ergo  nullapoena  debet  esse  infinita. 

3.  Prseterea,  nullus  semper  facit  aliquid,  nisi  propter  se  in  ipso  delecte- 
tur  (1).  Sed  Deua...,  non  delectatur  in  perditione  hominumy  ut  dicitur  (Sap.  i, 
13).  Ergo  non  puniet  homines  poen^  sempiterna. 

4.  Praeterea,  nihil  quod  est  per  accidens,  est  infinitum.  Sed  poena  estper 
accidens;  non  est  enim  secundtim  naturam  ejus  qui  punitur.  Ergo  non 
potest  in  infinitum  durare. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Matth.  xxv,  46) :  Ibu7it  hi  in  supplicium  xter- 
num;  et  (Marc.  ni,  29)  dicitur  :  Quiautem  b/asphemaverit  in Spiritum  sanc- 
tum,  non  habebit  remissionem  in  xternum,  sed  eritreus  xterni  delicti. 

CONCLUSIO.  —  Quaecumque  peccata  charilatem  tollunt,  pa^nae  aelcrnae  reatum 
inducunt. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  1  hujus  qusest.), 
peccatum  ex  hoc  inducit  reatum  poense,  qiiod  pervertit  aliquem  ordinem. 
Manente  autem  causa,  manet  effectus  :  unde  quamdiu  perversitas  ordinis 
remanet,  necesse  est  quod  remaneat  reatus  poenae.  Pervertit  autem  aliquis 
ordinem  quandoque  quidem  reparabiliter,  quandoque  autem  irreparabili- 
ter.  Semperenim  defectus,  quo  subtrahitur  principium,  irreparabilisest; 
si  autem  salvetur  principium,  ejus  virtute  alii  defectus  reparari  possunt; 
sicutsi  corrumpatur  principium  visivum,  non  potestfieri  visionis  reparatio 
nisisol^i  virtute  divina;  si  vero,  salvo  principio  visivo,  aliqua  impedimenta 
adveniant  visioni,  reparari  possunt  per  naturam  vel  per  artem.  Cujuslibet 
autem  ordinis  est  aliquod  principium,  per  quod  ahquis  fit  particeps  iliius 
ordinis.  Et  ideo  si  per  peccatum  corrumpatur  principium  ordinis  quo 
voluntas  hominis  subditur  Deo,  erit  inordinatio,  quantum  estde  se,  irre- 
jarabilis,  etsi  reparari  possitvirtute  divina.  Principiumautemhujus  ordi- 
lis  est  ultimus  finis,  cui  homo  inhseret  per  charitatem.  Et  ideo  quaecum- 
que  peccata  avertunt  a  Deo,  charitatem  auferentia,  quantiim  est  de  se, 
inducunt  reatum  aeternae  poenae  (2). 

Adprimum  ergo  dicendum,  quod  poena  peccato  proportionatur  secundiim 
acerbitatem  tam  in  judicio  divino  quam  in  humano.  Sed,  sicut  Augustinus 
dicit  (De  civit.  Dei,  lib.  xxi,  cap.  dl),  in  nullo  judicio  requiritur  ut  poena 
adaequetur  culpae  secundum  durationem.  Non  enim  quia  adulterium  vel 
lomicidium  in  momento  commitlitur,  propter  hoc  momentanea  poen^ 
3unitur,  sed  quandoque  quidem  perpetuo  carcere  vel  exiho,  quandoque 
Jtiam  morte;  in  qua  non  consideratur  occisionis  mora,  sed  potius  quod 
in  perpetuum  auferatur  a  societate  viventiam  :  et  sic  repraeseritat  suo 
modo  aeternitatem  poenae  inflictae  divinitus.  Justum  tamen  est  secundum 
Gregorium  (Dialog.  lib.  iv,  cap.  44},  quod  «qui  in  suo  aeterno  peccavit 
contra  D^um,  in  aeterno  Dei  puniatur. »  Diciturautem  aliquis  insuo  aeterno 
peccasse,  non  sohjm  secundiim  continuationem  actOs  in  tota  hominis  vita 
durantis;  sed  quia  ex  hoc  ipso  quod  finem  in  peccato  constituit,  voiunta- 

(1)Ita  cotld.  Tarrac.  ct  Alcan.  Edlli  passim  :  cap.  Firmiler,  lit.  Oc  sum.  Trin.  qud  mali 

yullus  sapiens  faril ,  etc.   Edit.  Paiav.  an.  recipienl  cum  dinbolo  poenam  perpeluam, 

1698  :  NuUust  sapiens  facit  aliquid  propter  et  boni  cum  Christo  gloriam  xnmpilernam ; 

tc,  nisi  in  seipso  delectelur.  canulen\que  synod.  Trid.  exprc  se  s';:niiicat  (sess, 

(2  Hinc  ea  dciinilio  concil.  Lateran.  relata  in  y\.  can.  \A  et  cau.  25,  ct  scss.  MV,  can.  5). 


326  QU.^ST.  LXXXVII,  ART.  Ill  ET  IV. 

tem  habet  in  aeternum  pecjcandi.  Unde  dicit  Gregorius  (Moral.  lib.  iv,  ubi 
non  occurrit,  sed  habelur  loc.  sup.  cit.),  qu6d  «iniqui  voluissenl  sine  fine 
vivere,  utsine  fine  potuissentin  iniquitatibus  permanere  (1).  » 

Ad  secundum  dicendum,  quod  poena  quae  etiam  secundum  leges  huma- 
nas  infligitur,  non  semper  est  medicinalis  ei  qui  punitur,  sed  solum  aliis 
sicut  ciim  latro  suspenditur,  non  ut  ipse  emendetur,  sed  propter  alios,  ut 
saltem  metu  poenae  peccare  desistant,  secundum  illud  (Prov.  xix,  25) :  Pes- 
tilente  flagellato,  stuLtus  sapientior  erit.  Sic  igitur  et  aeternae  poenae  repro 
borum  a  Deo  inflictae,  sunt  medicinales  his  qui  consideratione  poenarum 
abstinent  a  peccatis,  secundum  illud  (Psal.  lix,  6)  :  Dedisti  metuentihus  te 
significationem,  vt  fugiant  a  facie  arcus,  ut  liberentur  dilecti  tui. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  Deus  non  delectatur  in  poenis  propter  ipsas, 
sed  delectatur  in  ordine  suae  justitiae,  quae  hoc  requirit. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  poena  etsi  per  accidens  ordinetur  ad  natu- 
ram,  per  se  tamen  ordinatur  ad  privationem  (2)  ordinis,  et  ad  Dei  justi- 
tiam;  et  ideo,  durante  inordinatione, -semper  durat  poena. 

ARnCULUS     IV.     —    UTRUM     PECCATO     DEREATUR     POENA      INFINITA    SECUNDUM 

QUANTITATEM  (3). 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  peccato  debeatur  poena  in- 
IBnita  secundtim  quantitatem.  Dicitur  enim  (Jerem.  x,  24) :  Corripe  me^ 
Domine,  verumtamen  injudicio^  et  non  in  furore  tuo,  ne  forte  ad  nihilum 
redigas  me.  Ira  autem  Dei  vel  furor  metaphorice  significat  vindictam  diyi- 
nsejustitiae;  redigi  autem  in  nihilum,  est  poena  infinita;  sicut  et  ex  nihilo 
aliquid  facere,  est  virtulis  infinitae.  Ergo  secundum  vindictam  divinam 
peccatum  punitur  poena  infinitasecundum  quantitatem. 

2.  Praeterea,  quantitati  culpae  respondet  quantitas  poenae,  secundCim 
illud  (Deuter.  xxv,  2) :  Pro  mensura  peccati  erit  etplagarum  modus.  Sed 
peccatum  quod  contra  Deum  committitur,  est  infinitum;  tant6  enim  gra- 
vius  est  peccatum,  quant6  major  est  persona  contra  quam  peccatur ;  sicut 
gravius  peccatam  est  percutere  principem,  quam  percutere  hominem  pri- 
vatum.  Dei  autem  magnitudo  est  infinita.  Ergo  poena  infinita  debetur  pro 
peccato  quod  contra  Deum  committitur. 

3.  Praeterea,  dupliciter  est  aliquid  infinitum,  duratione  scilieet,  etquan- 
titate.  Sed  duratione  est  poena  infinita.  Ergo  et  quantitate. 

Sed  contra  est  quod  secundum  hoc  omnium  pftccatorum  mortalium  poe- 
nae  essent  aequales ;  non  enim  est  infinitum  infinito  majus. 
CONCLUSIO.  —  Siculi  peccatum  ex  parte  aversionis  ab  infinito  bono,  infinilum 


(■I)  Hinc  patet,  ait  cditio  Parmensis,  quam 
faiso  increduli  dicant,  justitiiE  legil)us  adversari 
rcHnaruui  setcrnitatem.  Quia  scilicet  nulla  cst 
proporlio  intor  culpas  unico  momento  patratas, 
ac  (Kenas  reis  hominibus  infliclas  Nam,  iii  pec- 
cato  iluo  sunt  consideranda  :  graJus,  et  duratio. 
GraJus  respicil  poenae  acerbitatcm,  duratio  spa- 
tium  lemporis.  Gravitas  supplicij  proportionata 
esse  debet  gravitati  culpae  ,  ita  ut  pro  graviori 
peccato  major,  minor  autom  pro  minori  infligi 
debeat  iircna.  Sed  ncmo  di\erit  supplicii  sravi- 
tateiu  proportionatam  csse  «lobere  peccalo  quoad 
dnralioiiem  j  quasi  duratio  iioeuai  culpae  diulur- 
nitateia  baud  dcbeat  excodcre.  (luod  probat  bic 
S.  'riioniasexemplo  a  pccnis  humanisdcprouiplo. 
Si  ipilur  in  peccatorum  poenis  inflipcndis  non 
tempiiris  spalium  attendendum  ost,  sed  culpae 


gravitas,  impiorum  suppliciaesse  debent«terna. 
Tanta  enim  cst  niortalium  criininum  gravitas, 
ut  quftcumque  tandom  ratione  spectetur,  me- 
reatur  pcenam  aeternam. 

(2;  Ita  cum  cod.  Alcan.  aliisque  editi  qaoa 
vidimus  omnes.  1  ht  ologi,  ad  reparationem. 

(3)  Illius  quajstionis  scnsus  est  an  alicui  pcc- 
cato  debeatur  poena  inliniiJB  eravitatis.  Jnvuna- 
nus  falso  docuit  omnes  damnatos  eamdom  p<B- 
nam  ajqualitor  passuros  quia  onuiia  peccata  poB- 
nam  inrmilam  meruerunt  Contrarium  dnemt 
sic  a  concilio  Florentino  fuit  doliniluiu  Iscss. 
uU.) :  Definimus  illornm  animas  qui  in  ae- 
tuali  nwrlali  ,,eccalo  decedunl  mox  in  ini- 
fernumdcscendcre,  paenis  lamen  disparibui 
puniendat. 


QU.^ST.  LXXXVII,  ART.  IV  ET  V.  327 

est,  finitum  aiitem  ex  parte  conversionis  ad  boilum  creatum  et  commulabile;  sic  et 
poena  peccato  correspondens  parlim  (inita,  partim  intinitadici  debet. 

Respondeo  dicendiim  qiiod  pnena  proportionatur  peccato.  In  peccato 
autem  duo  sunt:  qnorum  unum  est  aversio  ab  incommulabili  bono  quod 
est  infinitum,  unde  ex  liac  parte  peccatum  est  infinitnm;  aliud  quocl  est 
in  peccato,  est  inordinata  conversio  ad  commutabiie  bonum;  et  ex  hac 
parte  peccatimi  est  finitum,  tum  quia  ipsum  bonimi  commutabile  est  fini- 
tum,  lum  etiam  quia  ipsa  conversio  esL  finita;  non  enim  possnnt  esse 
flclus  creaturae  infiniti.  Kx  parte  igituraversionis  respondet  peccato  poena 
damni,  quae  etiam  est  infinita;  est  enim  amissio  infiniti  boni,  scilicet  Dei. 
Ex  parte  autem  inordinatae  conversionis  respondet  ei  poena  sensOs,  quae 
etiamest  finila  (1  . 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  omnino  redigi  in  niliilum  eum  qui 
peccat,  non  convenit  divinae  justitiae,  quia  repugnat  perpetuitati  poenge, 
quaeest  secundum  divinamjustitiam,  ut  dictum  est  (in  corp.  et  art.  praiC). 
Sed  in  niiiilum  redigi  dicitur,  quia  spiritualibusbonis  privatur,  secnndum 
illud  (I.  Coi'.  xni,  2) :  Si  non  habuero  charitafem,  nihil  sum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ratio  illa  procedit  de  peccato  ex  parte 
aversionis  ;  sic  enim  liomo  contra  Deum  peccat. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  duratio  poenae  respondet  durationi  culpae, 
non  quidem  ex  parte  actus,  sed  ex  parte  maculae,  qu^  durante  manel  rea- 
tuspoenae;  sed  acerbitas  poenae  respondet  gravitati  culpas.  Culpa  autem 
quae  est  irreparabilis,  de  se  habet  qu6d  perpetuo  duret:  et  ideo  debetur 
ei  poena  aeterna.  Non  autem  ex  parte  conversionis  habet  infinitatem ;  et 
ideo  non  debetur  ei  ex  liac  partepoena  infinita  secundiim  quantitatem. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM   OMNE  PECCATUM  INDUCAT   REATUM  PCENiE  ^TERN^  (2). 
De  liis  ctiam  supra  art.  5,  et  locis  ibid.  citatis. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  omne  peccatum  inducat 
reatum  poenae  aeternae.  Poena  enim,  ut  dictum  est  (art.  praec.;,  proportio- 
natur  culpae.  Sed  pcena  aeterna  dififert  a  temporali  in  infinitum.  Nullum 
autempeccatumdifferrevidetur  ab  altero  in  infinitum;  cum  omne  pecca- 
tum  sit  humanus  actus,  qui  infinitus  esse  non  potest.  Ciim  ergo  ahcui 
peccato  debeatur  poena  aeterna,  sicut  dictum  est  (art.  3  hujus  qu.),  videtur 
qu6d  nulli  peccato  debeatur  poena  temporahs  tantum. 

2.  Praeterea,  peccatum  originale  est  minimum  peccatorum ;  unde  et 
Augustinus  dicit  (Ench.  cap.  93),  qu6d  «  mitissima  poena  est  eorum  qui 
prosolo  peccato  originali  puniuntur.  »  Sed  peccato  oiiginali  debetur  poena 
perpetua ;  nunquam  enim  videbunt  regnum  Dei  pueri  qui  sine  baptlsmo 
decesserunt  cum  originali  peccato,  nt  patet  per  id  quod  Dominus  dicit 
(Joan.  ni,  3) :  Nisi  quis  renatus  fuerit  denuo,  non  potest  videre  regnuin  Dei. 
Ergo  multo  magis  omnium  aliorum  peccatorum  poena  erit  aeterna. 

3.  Praeterea,  peccato  non  debetur  major  poena  ex  hoc  qu6d  alteri  peccato 
adjungitur;  ctim  utrumque  peccatum  suam  habeat  poenam  taxatam  se- 
cundum  divinam  justitiam.  Sed  peccato  veniah  debeturpoena  aeterna,  si 
cum  mortali  peccato  inveniatur  in  ahquo  damnato,  quia  in  inferno  nuila 


{{)  Quod  tamen  non  ita  est  accipiendum  ,  ait 
Sylvius,  quasi  aveisionem  so!d  poen^  (iamni  Deus 
pauiat-,  et  conversioiiem  sold  poeui  sonsus.  Prout 
enim  utraque  hocest  aversion  Den,  el  convcrsio 
ad  crealuram,  est  in  peccante  mortaliler  s'mul 
conjuncta,  sic  utraque  punilur,  etpoei;§  damni  ei 
pendsensus,  e^iiue  aeternii.  Sed-  ila  distinguit, 
ut  faciliiis  o:;tendi    possit  qua;  pcena  cui  maxi- 


meproportionetur  et  accommodale  resj^ondeat. 
(2;  Iiujus  qusestionis  solutio  puigatorii  suppo- 
uit  exislentiam  quae  sic  a  concil.  Florentino  fuit 
delmita  (sess.  ult.;  :  Si  veio  poenitenles  in  Dei 
charilate  decesserunt  ,  nnlequam  diqnii 
poeuilentia;  fructibus  de  commissis  sutisfaci- 
rint  el  omissis.  eorum  animas  pa-nis  purga- 
toriis  post  morlem  purgarC,  defivimus. 


328  QUiEST.  LXXXVII,  ART.  V  ET  VI. 

esse  polest  remissio.  Ergo   peccato  veniali   simpliciter  debetur  poena 
aeterna.  INulli  ergo  peccato  debetur  poena  temporalis. 

Sed  contra  estquod  Gregorius  dicit  (Dialog.  lib.  iv,  cap.  39)  qu6d  «quae- 
dam  leviores  culpae  post  hanc  vitam  remittuntur.  »  Non  ergo  omnia  pec- 
cata  poena  aetern^  puniuntur. 

CONCLUSIO.  —  His  tantiim  peccatis  aeterna  panna  debetur,  quae  contrariantur 
charitati  :  his  veroquae  praeter  ordinem  charitatis  sunt,  temporalis  tantiim. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicutsupra  dictum  est  (art.  i  et  3  hujus  qu.), 
peccatum  causat  reatum  poenae  aeternai,  inquantum  irreparabilitpr  repu- 
.gnat  ordini  divinae  justitiae,  per  hoc  scilicet  qu6d  contrariatur  ipsi  princi- 
pioordinis,  quod  est  ultimus  finis.  Manifestum  est  autem  qu6d  in  quibus 
dam  peccatis  estquidem  aliqua  inordinatio,  non  tamen  per  contrarietatem 
ad  ultimum  finem,  sed  solijm  circa  ea  quae  sunt  ad  finem,  inquantum  plus 
vel  minus  debite  eis  intenditur,  salvato  tamen  ordine  ad  ultimum  finem  : 
puta  ciim  homo  etsi  nimis  ad  aliquam  rem  temporalem  afficiatur,  non 
tamen  pro  ea  vellet  Deum  offendere,  aliquid  contra  praeceptum  ejus  fa- 
ciendo.  Unde  hujusmodi  peccatis  non  debetur  aeterna  poena,  sed  tempo- 
ralis^l). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  peccata  non  differunt  in  infinitum  ex 
parte  conversionis  ad  bonum  commutabile,  in  qua  consistit  substantia 
actUs,  differunt  autemininfinitum  ex  parte  aversionis.  Nam  quaidam  pec- 
cata  committuntur  per  aversionem  ab  uitimo  fine,  qufedam  vero  per  inor- 
dinationem  circa  ea  qua^  sunt  ad  finem;  finis  autem  ultimus  ab  his  quae 
sunt  ad  finem  in  infinitum  differt.      * 

Ad  secundum  dicendum,  quod  peccato  originali  non  debetur  poena  aeterna 
ratione  suae  gravitatis,  sed  ratione  conditionis  subjecti,  scilicet  hominis 
qui  sine  gratia  invenitur,  per  quam  soliim  fit  remissio  poenae  (2). 

Et  similiter  dicendum  estad  tertium  de  veniali  peccato.  ^Eternitas  enim 
poenie  non  respondel  quantitati  culpae,  sed  irremissibilitati  ipsius  (3),  ut 
dictum  est(art.  3  hujus  qua^st.). 

ARTICULUS  VI.  —  UTiuiM  reatus  poen^  remaneat  post  peccatum  (4). 

De  his  etiam  Sent,  ll ,  dist.  42,  quaest.  I,  art.  2,  et  IV,  dist,  H ,  quaest.  II,  art.  3,  qusest.  II,  ad  -1,  et  De 

vcr.  qusest.  xxviil,  art.  2  ad  2. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  reatus  poenae  non  remaneat 
post  peccatum.  Remota  enim  caus^,  removetur  effectus.  Sed  peccatum  est 
causa  reatus  poenae.  Ergo,  remoto  peccato,  cessat  reatus  pcena3. 

2.  Pra;terea,  peccatum  removetur  per  hoc  quod  homo  ad  virtutem  redit. 
Sed  virtuoso  non  debetur  poena,  sed  magis  pryemium.  Ergo,  remoto  pec- 
cato,  non  remanet  reatus  poense. 

3.  PrtKterea,  «  poenae  sunt  medicinse, »  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  3, 
a  priiic).  Sed  postquam  aliquis  jam  est  ab  infirmitate  curatus,  non  adhi- 


(U  De  liis  plura  ad  qusest.  LXXXVlll  ubi  etiam 
explicanda  erit  ab  auctorediffereutia  quam  irter 
peccalum  inorlale  et  veniale  ponit. 

(2.  Cf.  part.  III,  quaest.  l,  art  4,  et  in  i,  dist. 
35.  (luoest.  I.  art.  I  ad  2,  et  in  III,  dist.  I ,  quaest.  I, 
art.  2  ad  6,  et  in  iv,  dist.  15,  quaest.  I,  art.  2 
ad  5,  et  quaest.  V  l)e  nialo,  art.  -t  ad  t). 

(5)  lCx  liis  iiitelligi  potest,  addit  Sylvius,  S. 
Doctoris  meiiteni  essc  q«6d  ea  poccata  vetiiiilia 
quas  m  damnatis  repcrieJilur  simul  juiscta  cum 
mortalibus,  piiiiiantiu-  pceiiil  aeternd,  non  quidoin 
per  se,  sed  per  accidons  :  quia  iiunquam  romit- 
tenlur.  Quam  seutentiam  tenet  ia  ll,  dist.  53. 


qusest.  II,  art.  I  ad  2,  in  IV,  disl.  45,  quaest.  I,  art. 
3  ad  5,  De  malo,  et  quaest.  vii,  art.  10.  Siinililer- 
quesentiunt  Bonaventura  in  IV,dist.  21,  qit.tst.  I, 
fin.  Rich.  in  II,  dist.  42,  art.  2.  qiiaest.  II,  Ahel. 
quacst.  DCCIV  iu  cap.  \'i  IMallh.  iNegaut  veioScc»- 
tus  et  scotislae. 

(4  Lutherus  ctCalvinus  dogmatizaverunt  simul 
cum  culpa  semper  tolam  po^nam  remitti,  ct  ita 
suslulorunt  et  indulgentiariim  usum  ot  ^atisfac- 
tionis  necessitalem  et  purgatoriuni;  quod  a  con- 
cilio  Trideul.  tanquam  bajreticum  fuit  pnifliga- 
tum  (sess.  VI,  can.  30). 


QUtEST.  LXXXVII,  ART.  M,  329 

6etur  ipsi  medicina.  Ergo,  remoto  peccato,  nori  remanet  debitnm  poonae. 

Sed  confra  est  quod  dicitur  (II.  Regum  xii,  i3},  quod  David  dixit  ad  Na- 
than:  Peccavi Domino.  Dixitque  Nathan ad  David  :  Dominus  quoque  trans- 
iulit  peccatum  tuum,  non  morieris.  ferumtamen,  quia  blasphemare  fecisti 
inimicos  nomen  Domini,  filius  qui  natus  est  tibi,  morte  morietur.  Punitur 
ergo  aliquis  a  Deo  etiam  postquam  ei  peccaium  dimittitur;  et  sic  reatus 
poena?  remanet,  peccato  remoto. 

CONCLUSIO.  —  Remota  macula  culpse  remanet  realus,  non  pcenaj  simpliciter,  sed 
satisfacloriae. 

Respondeo  dicendum  quod  in  peccato  duo  possunt  considerari,  scilicet 
actus  cuJp?e,  et  macula  sequens.  Plaimm  est  autem  qu6d  cessante  actu 
peccati,  remanet  reatus  in  omnibus  poccatis  actualibus.  Actusenim  peccati 
facit  hominem  reum  poenae,  inquanlum  transgreditur  ordinem  divinae  jus- 
titia%  ad  quem  non  redit  nisi  per  quamdam  recompensationem  pocncfi,  quse  ad 
cEquaiitatemjuslitiaereducit,  utsciiicetquiplusvoluntatisuseindulsitquam 
debuit,  contramandatum  Dei  agens,  secundum  ordinem  divinaejustitiae  ali- 
quid  contra  illud  quod  vellet,  spontaneus  vel  invitus  patiatur.  Quod  eliam 
in  injuriis  hominibus  factis  observatur  ,  ut  per  recompensationem  poenae 
reintegretur  aequalitas  justitiae.  Unde  patet  qu6d  cessante  actu  peccati  vel 
injuriae  illatae,  adhuc  remanet  debitum  poenae.  Sed  si  loquamur  de  abla- 
tione  peccati  quantum  ad  maculam,  sic  manifestum  est  quod  macula  pec- 
cati  ab  anima  auferri  non  potest,  nisi  per  hoc  quod  anima  Deo  conjungi- 
lur;percujus  distantiam  detrimentum  proprii  nitorls  incurrebat,  quod 
est  macula,  ut  supra  dictumest  (quaest.  lxxxvi,  art.  I ).  Conjungitur  autem 
Deo  homo  per  voluntatem.  Unde  macula  peccati  ab  homine  tolli  non 
potest,  nisi  voluntas  liominis  ordinem  divinae  justitiae  acceplet,  ut  scilicet 
vel  ipse  sibi  poenam  spontaneus  assumat  in  recompensationem  culpae 
praeteritae,  vel  etiama  Deo  illatam  patienter  sustineat ;  utroque  enim  modo 
poena  rationem  satisfactionis  habet.  Poena  autem  satisfactoria  diminuit 
aliquid  de  ratione  poenae.  Est  enim  de  ratione  poenae  qu6d  sit  contra  vo- 
luntatem.  Poena  autem  satisfactoria,  etsi  secundum  absolutam  considera- 
tionem  sitcontra  voluntatem,  non  tamen  ut  nunc;  et  per  hoc  est  volun- 
taria;  unde  simpliciter  est  voluntaria,  secundum  quid  autem  involun- 
taria,  sicut  patet  exhis  quae  supra  de  voluntario  et  involuntario  dicta  sunt 
(qu.  VI,  art.  6).  Dicendum  est  ergo  quod  remot^  macula  culpae,  potest 
quidem  remanere  reatus,  non  poenae  simpliciter  (1),  sed  satisfactoriae. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  cessante  actu  peccati,  remanet 
macula,  ut  supra  dictum  est  ^qu.  lxxxvi,  art.  2),  ita  etiam  potest  remanere 
reatus;  cessante  ver6  macula,  non  remanet  reatus  secundum  eamdem 
rationem,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  virtuoso  non  debetur  poena  simpliciter; 
polest  tamen  ei  deberi  poena  ut  satisfactoria;  qui  i  hoc  ipsum  ad'virtutem 
pertinet  ut  satisfaciat  pro  his  in  quibus  offendit  vel  Deum   vel  hominem. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  remota  macula  sanatum  est  vulnus  peccati 
quantiim  ad  voIuntatem.Requiriturautemadhucpoenaad  sanationem  alia- 
rum  virium  animae,  quae  per  peccatum  praecedens  deordinatae  fuerunt,  ut 
scilicetper  contraria  curentur.  Requiritur  etiam  ad  restituendum  aequali- 
tatem  justitiae,  et  ad  amovendum  scandalum  aliorum,  ut  aedificentur  in 

{\)  PcEnasimpliciter,  id  est  ea  quae  est  omnino  ejus  voluntatem  ;  cum  boc  ipso  quo  in  culpa  re- 

contra  vi'liintatein,  sive  quam  quis  invitus  susti-  raittitur,  ordini  justitix  se  submiltat,  poenamque 

net ;  afflii:  tid  autem  ad  quam  peccator  post  abla-  libenter  acceptet. 
tara  maculam  manet  obligalus,  noa  est  contra 


330  QU.^ST.  LXXXVIT,  ART.  VI  ET  VII. 

poena  qui  snnt  scandalizati  culpa,  ut  patet  ex  exemplo  de  David  inducto  (in 
arg.  Sed  cont.). 

ARTICULUS  VIL  —  utrum  omnis  poena  sit  propter  aliquam  culpam. 

De  his  etiam  part.  III,  qujest.  XIV,  art.  I  ad2,  et  Sent.  ii,  dist.  oO,  quaest.  I,  art.  2,  et  dist.  56,  art.  4, 
et  IV,  dist.  <5,  quaest.  I,  art.  4,  quaest.  II  ad  5,  et  Coot.  gent.  lib.  iii,  cap.  \A\,  et  De  malo, 
quffist.  II,  art.  4  corp. 

Ad  septimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  non  omnis  poena  sit  prop- 
ter  aliquam  culpam.  Dicitur  enim  (Joan.  ix,  3),  de  caeco  nato  :  Neque  hic 
peccavit,  neque  parentes  ejus,  ut  nasceretur  cxcus.  Et  similiter  yidemus 
qu6d  multi  pueri  etiam  baptizati  graves  poenas  patiuntur,  ut  puta  febres 
daemonum  oppressiones,  et  multa  hujusmodi,  cum  tamen  in  eis  non  sit 
peccatum,  postquam  sunt  baptizati;  et  antequam  sint  baptizati,  non  est 
in  eis  plus  de  peccato  quam  in  aliis  pueris  qui  haec  non  patiuntur.  Non 
ergo  omnis  poena  pro  peccato  est. 

2.  Praeterea,  ejusdem  rationis  esse  videtur  qu6d  peccatores  prosperen- 
tur,  et  quod  aliqui  innocentes  puniantur.  Utrumque  autem  in  rebus  hu- 
manis  Irequenter  invenimus.  Dicitur  enim  de  iniquis  (Psalm.  lxxii,  5): 
In  labore  honnnum  non  sunt,  et  cum  homlnibus  non  flagellabuntur ;  et  (Job, 
XXI,  7)  :  Irapii  vivunt,  sublevati  sunt,  confortatique  divitiis  ;  et  (Habacuc,  i, 
13)  dicitur  :  Quare  respicis  contemptores^  et  taces  conculcante  impiojustio' 
rem  se?  Non  ergo  omnis  poena  infligitur  pro  culpa. 

3.  Praiterea,  de  Christo  dicitur  (l.  Petri  ii,  22),  qu6d  peccatum  non  fecii, 
nec  inve?itus  est  dolus  in  ore  ejus;  et  tamen  ibidem  dicitur  qu6d  passus  est 
fxro  nobis.  Ergo  non  semper  poena  a  Deo  dispensatur  pro  culpa. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Job,  iv,  7)  :  Quis  unquam  innocens  periit, 
aut  quando  recti  deleti  sunt?  Quin  potiiis  vidi  eos  qui  operantur  iniqvitatem, 
flante  Deo,  periisse.  Et  Augustinus  dicit  (Retract.  lib.  i,  cap.  9,  ad  fin.), 
qu6d  «  omnis  poena  justa  est,  et  pro  peccato  aliquo  impenditur.  » 

CONCLUSIO.  —  Quaevis  poena  sive  simphciter,sivesatisfactoria,  propter  aliquam 
ciilpam  est,  sive  originalem,  sive  actualem,  propriara,  vel  alterius. 

Respondeodicendum  qu6d,sicut  jam  dictum  est(art.  praec),  poena  potest 
dupliciter  considerari,  simpliciter,  et  inquantum  satisfactoria.  Poena  qui- 
dem  satisfactoria  est  quodammodo  voluntaria;  et  quia  contingit  eos  qui 
differunt  in  reatu  poenai,  esse  unum  secundum  voluntatem  unione  amoris, 
inde  est  quod  interdum  aliquis  qui  non  peccavit,  poenam  voluntarius  pro 
alio  portat;  sicut  etiam  inrebushumanis  videmus  quod  aliquisin  se  trans- 
fert  alterius  debitum.  Si  vero  loquamur  de  poena  simpliciter,  secundtim 
qu6d  habet  rationem  poenae,  sic  semper  habet  ordinem  ad  culpam  pro- 
priam  :  sed  quandoque  quidem  ad  culpam  actualem,  putaquando  ahquis 
vel  a  Deo  vel  ab  homine  pro  poccato  commisso  punitur;  quandoque  ver6 
ad  culpam  originalem,  et  hoc  quidem  vel  principaliter,  vei  consequenter. 
Principaliter  quidem  poenaoriginalis  peccati  estqu6d  natura  humana  sibi 
relinquitur  destituta  auxilio  originalis  justitiae;  sed  ad  hoc  consequuntur 
omnes  poenalitates,  quae  ex  defectu  naturae  hominibus  contingunt.  Scien- 
dum  tamen  est  qu6d  quandoque  aliquid  videtur  esse  poenale,  quod  tamen 
non  habet  simpUciter  rationem  pcenae.  Poena  enim  est  species  mali,  ut 
dictum  est  (part.  I,  qu.  xlviii,  art.  5).  Malum  autem  est  privatio  boni.  CCim 
autem  sint  pUira  hominis  bona,  scilicet  animae,  corporis  et  exteriorum  re- 
rum,  contingit  interdum  quod  homo  patiatur  detrimentum  in  mmori  bono, 
utaugeaturin  majori;  sicut  ciim  patitur  detrimentum  pecuniae  propler 
sanitatem  corporis,  vel  in  utroque  horum  propter  salutem  animae  et  prop- 
ler  gloriam  Dei;  et  tunc  tale  detrimentum  non  est  simpliciter  malum  ho- 


Qll^ST.  LXXXVIK  ART.  VII  ET  VIII.  331 

minis,  sed  secundum  quid;  unde  non  habct  simpliciter  rationem  poenae, 
sed  mediciiise;  nam  etmedici  austeras  potiones  propinantinfii-mis,  ut  con- 
ferant  sanitatem.  Et  quia  hujusmodi  non  propric  habent  rationem  poenae, 
non  reducuntur  ad  culpam  sicut  ad  causam,  nisi  pro  tanto  (i);  quia  hoc 
ipsum  quod  oportet  humanae  naturae  medicinas  poenales  adhibere,  estex 
corruptione  natura^,  quie  est  poena  originalis  peccati.  In  statu  enim  inno- 
centiae  non  oportuisset  aliquem  ad  profectum  virtutis  inducere  per  poenalia 
exercitia.  Unde  hoc  ipsum  quod  est  poenale  in  talibus  reducitur  ad  origi- 
nalem  culpam  sicut  ad  causam  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  hujusmodi  defectus  eorum  qui  nas- 
cuntur,  vel  eliam  puerorum,  sunt  etfectus  et  poena3  originalis  peccati,  ut 
dictum  est  (in  corp.  art.  et  qu.  lxxxv,  art.  5),  et  manent  etiam  post  baptis- 
mum  propter  causam  superius  dictam;  et  qu6d  non  sint  aequaliter  in  om- 
nibus  contingit  propter  naturae  diversitatem,  quae  sibi  relinquitur,  ut  supra 
dictum  est  (qu.  lxxxii,  art.  4  ad  2).  Ordinantur  tamen  hujusmodi  defectus 
secundtim  divinam  providentiam  ad  salutem  hominum,  vel  eorum  qui 
patiuntur,  vel  aiiorum  qui  poenis  admonentur,  et  etiam  ad  gloriam  Dei. 

Ad  ser.undum  dicendum,qu6d  bonatemporaiiaetcorporaliasunt  quidem 
aliqua  bona  hominis,  sed  parva;  bona  ver6  spiritualiasuntmagna  hominis 
bona.  Pertinet  igiturad  divinam  justitiam  utvirtuosis  det  spiritualia  bona, 
et  de  temporalibus  bonis  vel  malis  tantum  det  eis,  quanttim  sufficit  ad  vir- 
tutem.  Ut  enim  Dionysius  dicit  (De  div.  nom.  cap.  8,  lect.  4),  «  divinae  justi- 
tiae  est  non  emollire  optimorum  fortitudinem  materialium  donationibus.  » 
Aliis  ver6hocipsum  qu6d  temporalia  dantur,  in  malum  spiritualium  cedit. 
IJnde  (Psal.  lxxii,  6)concluditur  :  lcho  te^iuit  eos  superhia. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  Christus  poenam  sustinuit  satisfactoriam, 
non  pro  suis,  sed  pro  nostris  peccatis. 

ARTICULUS  VIII.  —  UTRIIM  aliquis  puniatur  pro  peccato  alterius. 
Dehisetiam  2  2,  quaest.   CVlll,  art.  4  corp.  et  ad  \,  et  Sent.  ll,  dist.  53,  quaest.  i,  art.  2,  et  iv, 

dist.  46,  arl.  2,  quaest.  III  corp.  et  quaest.  ll,  art.  2,  quaDst.  II  ad  5,  et  De  ma!o,  qusest.  iv,  art.  I 

ad  ^9,  et  art.  8,  ad  6,  7,  8,  9,^2  et   15,  et  quaest.  V,  art.  4  corp.  et  quodl,  Xll ,  art,  24  ad  \,  et 

Psal.  XVlll,  fin.  et  Isai.  XIV,  et.!oan.  IX. 

Adoctavum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  aliquis  puniatur  pro  peccato 
alterius.  Dicitur  enim  (Exodi  xx,  5)  :  Ego  sum  Deus  zelotes^  visifans  iniqui' 
tatem  patrum  in  filios  in  tertiam  et  quartam  generationem  his  qui  oderunt 
me  ;  et  (Matth.  xxiii,  33}  dicitur :  Ut  veniat  super  vos  omnis  sanguis  justus 
qui  ejfusus  est  super  terram. 

2.  Praeterea,  justitia  humana  derivatur  a  justitia  divina.  Sed  secundiim 
justitiam  humanam  aliquando  JSlii  puniuntur  pro  parentibus,  sicul  patet  in 
crimine  laesse  majestatis.  Ergo  etiam  secundum  divinam  justitiamunuspu- 
nitur  pro  peccato  alterius. 

3.  Praeterea,  si  dicatur  filius  non  puniri  pro  peccato  patris,  sed  pro  pec- 
catoproprio,  inquantum  imitatur  malitiam  paternam,  non  magis  hoc  dice- 
tur  de  fiiiis  quam  de  extraneis,  qui  simili  poena  punmntur  in  his  quorum 
peccata  imitantur.Non  ergo  videtur  quod  filiipro  peccatis  propriis  punian- 
tur,  sed  pro  peccatis  parentum. 

(1)  iVt«»  pro  lan(o ,  id  est  nisi  remote  et  indi-  lis  Baii  asscrtiones  quas  Pius  V  et  Gregorius 
recte.  condcninarunt,  hsec  est :  Omnes  omninojusto- 

(2)  Dniversalern  saltem  vel  generalem,  qnasub-  rumafflicUones  sunt  ultioncs  peccatorum  ip' 
lal4,  nuUus  fulums  erat  (xenalitati  locos,  ut  rum.  Item  dicendum  dehac  proposiiione  Quos- 
iintelligi  potest  ex  adjunctis  :  non  specialem  sem-  nellii  :  Nunquam  Deus  affligit  innocentes,  et 
per  sive  particularcm  iii  ordiue  ad  unumquemque  afllictionei  semperserviunt ,vel  ad  puniendum 
tales  iMBualilates  patientem.  Hihc  inter  Micbae-  peccalum,vel  ad  puriflcandum  peccatorem. 


332  QU^ST.  LXXXVII,  ART.  VIII. 

Sed  contra  esl  qaod  dlcitur  (Ezech.  xviii,  20) :  Filius  non  portabit  iniqui- 
tatem  patris, 

CONCLUSIO.  —  Poenarum  alia  est  satisfactoria ,  quam  alius  pro  alio  voluntarie 
assumit :  alia  medicinalis,  quam  Deus  vel  homo  infligitad  medicinam,  etiam  pro 
alterius  peccato  :  alia  denique  est,  quae  mere  poena  est,  qua  pro  suo  quisque  peccato 
tantummodo  punitur. 

Respondeo  dicendum  quod  si  loquamur  de  poena  satisfactoria,  quae  volun- 
larie  assumitur,  contingit  quod  unus  portet  pocnam  alterius  (1),  inquantum 
sunt  quodammodo  unum,  sicut  jam  dictum  est  (art.  praec).  Si  autem  lo- 
quamur  de  poena  pro  peccato  inflicta,  inquantum  habet  rationem  poense, 
sic  solUm  unusquisque  pro  peccato  suo  punitur,  quia  actus  peccati  aliquid 
personale  est.  Si  autem  loquamur  de  poena  quae  habet  rationem  medicinae, 
sie  contingit  quod  unus  punitur  pro  peccato  alterius.  Dictum  est  enim  (art. 
praec),  quod  detrimenta  corporalium  rerum,  vel  etiam  ipsius  corporis,  sunt 
^uaedam  poenales  medicinae  ordinatae  ad  salutem  animae.  Unde  nihil  prohi- 
bet  talibus  poenis  aliquem  puniri  pro  peccato  alterius,  vel  k  Deo  vel  ab  ho- 
mine,  utpote  filios  pro  patribus,  et  subditos  pro  dominis ;  inquantum  sunt 
quaedam  res  eorum;  ita  tamen  quod  si  filius  vel  subditus  est  particeps  cul- 
pae,  hiijusmodi  poenalis  defectus  habet  rationem  poenae  quantum  ad  utrum- 
que,  scilicet  et  eum  qui  punitur,  et  eum  pro  quo  punitur  :  si  ver6  non  sit 
particeps  culpae,  habet  rationem  poenae  quantum  ad  eum  pro  quo  punitur; 
quantum  ver6  ad  eum  qui  punitur,  rationem  medicinae  tanttim ;  nisi  per 
accidens,  inquantum  peccato  alterius  consentit;  ordinatur  enim  ei  ad 
bonum  animae,  si  patienter  sustineat.  Poenae  ver6  spirituales  non  sunt 
nvedicinales,  quia  bonum  animae  nen  ordinatur  ad  aliud  melius  bonum. 
Unde  in  bonis  animae  nullus  patitur  detrimentum  sine  cuipa  propria  Et 
propter  hoc  etiam  tahbus  poenis,  ut  dicit  Augustinus  in  epist.  ad  Avitum 
(ad  Auxilium),  unus  non  punitur  pro  alio;  quia  quanttim  ad  animamfilius 
non  est  res  patris.  Unde  et  hujus  causam  Dominus  assignans  dicit  (Ezech. 
xviii,  4) :  Omnes  animx  mex  sunt. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  utrumque  dictum  videtur  esse  referen- 
dum  ad  poenas  temporales  vel  corporales,  inquantum  filii  sunt  quaedam 
res  parentum,  et  successores  praedecessorum.  Vel  si  referatur  ad  poenas 
spirituales,  hoc  diciturpropterimitationem  culpae;  unde  (Exod.)  additur  : 
His  qui  oderunt  me ;  et(Matth.  xxiii,  32;  dicitur  :  Et  i^os  implete  mensuram 
patrum  vestrorum.  Dicit  autempuniri  peccata  patrum  in  filiis,  quia  filii  in 
poccatis  parentum  nutriti  proniores  sunt  ad  peccandum  tum  proptercon- 
suetudinem,  tum  etiam  propter  exemplum  patrum,  quasi  auctoritatem 
eorum  sequentes;  suntetiammajori  poen^  digni,  si  poenas  patrum  videntes, 
correcti  non  sunt.Ideo  autem  addidit:  Intertiam  et  quartam  generationem., 
quia  tantiim  consueverunt  homines  vivere,  ut  tertiam,  et  quartam  genera- 
tionem  videant;  et  sic  mutu6  videre  possunt  et  filii  peccata  parentum  ad 
imitandum,  et  patres  poenas  filiorum  ad  dolendum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  poenae  illae  sunt  corporales  et  temporales, 
quas  justitia  humana  uni  pro  peccato  alterius  infligit ;  et  sunt  remedia 
quaedam  vel  medicinae  contra  culpas  sequentes,  ut  velipsi  qui  puniuntur, 
vel  alii,  cohibeantur  asimilibus  culpis. 

Adtertium  dicendum,  qu6d  magis  dicuntur  (1)  puniri  pro  peccatis  alio- 

(-1)  Notandun»  est,  ait  Sylvius,  quod  B.  Tho-  qui  patitur;  at  satisfacere  pro  alio,  est  volun- 

mas  non  <licit  uiiuin  puniri  pro  alio,  scd  portare  tarie  assumere,  et  ita  portare  poeoani  altcri  de- 

pcBnaui  utlerius ;  quia  puniri  proprie  cst  susiinere  bilara. 
poenam  ab  extrinseco  illatam  nibil  confercute  eo 


QVJEST.  LXXXVIII,  ART.  I.  333 

rum  propinqui  quam  extranei ;  tum  quia  pojnse  propinquorum  quodam- 
modo  redundant  in  illos  qui  peccaverunt,  ut  dictum  est  (corp.  art.),  in- 
quantum  filiusest  qua^dam  respatiis;  tum  etiam  quia  et  domestica  exem- 
pIa,etdomesticaepcen«magismovent.  Undequando  aliquis  nutritusest  in 
peccatis  parentum,  vehementius  ea  sequitur;  el  si  ex  eorum  poenis  noD 
est  deterritus,  obstinatior  videtur ;  unde  et  est  majori  poen^  dignus. 

QUtESTIO  lxxxviii. 

DE  PECCATO   VENIALI  ET   MORTALI,    IN   SEX   ARTICULOS  DIVISA. 

Deiude  quia  peccatum  veniale  et  mortale  distinguuntur  secundum  reatum ,  consi- 
derandum  est  deeis;  et  prirao  cousiderandum  est  de  veniali  per  comparationem  ad 
mortale,  secundo  de  veniali  secundiim  se.  Circa  primum  quaeruntur  sex  :  1°  Utrum 
veniaie  peccatum  convenienter  dividatur  conlra  mortale.  —  2"  Utrum  disfinguantur 
genere.  —  3°  Utriim  venialc  peccatum  sit  dispositio  ad  mortale.  —4°  Utriim  ve- 
niale  peccatum  possit  (ieri  mortale.  —  5"  Utrum  circumstanlia  aggravans  possit  de 
veniali  peccato  facere  mortale.  — 6"Utriim  peccatum  raortale  possit  fieri  veniaie. 
ARTICULUS  I.  —  UTRUM  veniale  peccatum  convementer  dividatur  contra 

MORTALE  (J). 

De  Lis  etiain  Sent.  il,  dist.  42,  quaest.  i,  art.  5,  et  Cont.  gent.  lib.  iii,  cap.  t39  fin.  et  De  malo 

quaest.  Vli,  art.  ]. 

Adprimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  veniale  peccatum  non  conve- 
nienter  dividatur  contra  mortale.  Dicit  enim  Augustinus  (Contra  Faustum, 
lib.  XXII,  cap.  27,  in  princ.):  <'  Peccatum  est  dictum,  vel  factum,  velconcu- 
pitum  contra  legem  aeternam.  »  Sed  esse  contra  legem  a^ternam,  dat  pec- 
cato  quod  sit  mortale.  Ergo  omne  peccatum  est  mortale.  Non  ergo  pecca- 
tum  veniale  dividitur  contra  mortale. 

2.  Praeterea,  Apostolus  dicit  (I.  Corinth.  x,31) :  Sivemanducatis^  sive  bibi- 
tiSy  sive  aliquid  aliud  facitis,  omnia  in  gloriam  Dei  facite.  Sed  contra  hoc 
praeceptum  facit  quicumque  peccat;  non  enim  peccatum  fit  propter  gloriam 
Dei.  Ciim  ergo  facere  contra  praeceptum  sit  peccatum  mortale,  videtur  qu6d 
quicumque  peccat,  mortaliter  peccet. 

3.  Prajterea,  quicumque  amore  alicui  rei  inhaeret,  inhaeret  ei  vel  sicut 
fruens,  vel  sicut  utens,  ut  patet  per  Augustinum  (De  doct.  christ.  lib.  i, 
cap.  3  et  4).  Sed  nullus  peccans  inhaeret  bono  commutabih,  quasi  ulens; 
non  enim  refert  ipsum  ad  bonu.m  quod  nos  beatos  facit,  quod  proprie  est 
uti,  ut  Augustinusdicit  (ibid.,  cap.  3).  Ergo  quicumque  peccat,  fruitur  bono 
commulabili.  Sed  «  frui  rebus  utendisest  humana  perversitas,  »  utAugus- 
tinus  dicit  (Quaest.  lib.  lxxxiii,  quaest.  30,  parum  a  princ).  Ciim  ergo 
perversitas  peccatum  mortale  nominetur,  videtur  quod  quicumque  peccat, 
mortaliter  peccet. 

4.  Praeterea,  quicumque  accedit  ad  unum  terminum,  ex  hoc  ipso  recedit 
ab  alio.  Sed  quicumque  peccat,  accedit  ad  bonum  commutabile.  Ergo  rece- 
dit  a  bono  incommutabili.  Ergo  peccat  mortahter.  Non  ergo  conyenienter 
peccatum  veniale  contra  mortale  dividitur. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (homil.  super  Joan.  scilicet  tract. 
41  a  med.,  et  in  Enchir.  cap.  44,  in  fin.j,  quod  «  crimen  e?t  quod  damna- 

.1)  Calvinus  negavit  ullum  inveniri  peccatum  Baii  :  Nullum  esl  peccalum  naturd  sud  ve- 

veniale  ,    docuitque    omnia    peccata    sic   esse  niale,  sed  omne  peccalum  meretur  poenam 

morlalia  ut   aeterno   supplicio  digna  sinl,  quod  wternam.  Ad  lidem   catholicam  igitur  perlinet 

damnatum  est  a  concil.  Trident.  (sess.  Vi,  cap.  agnoscenda  esse  aliqua     eccata  auae  solum  sunt 

4 \  et  cap.  \o,  et  sess.  XVI ,  cap.  3).  S.  Pius  V  et  venialia. 
Gregorius  XII  profligdrunt  hanc  propositionem 


334  QU^ST.  LXXXVin,  ART.  I. 

tionem  merelur,  veniale  autem  est  quod  non  meretur  damnationem.  »  Sed 
crimen  nominat  peccatum  mortale.  Ergo  veniale  peccatum  convenienter 
dividiturcontra  mortale. 

CONCLUSIO.  —  Peccatum  omne,  aut  mortaie,  sive  contra  ordiaem  charitatis  est , 
aut  venidle  est,  et  praeler  ilium  ordinem,  et€X  se  di^num  venia. 

Respondeo  dicendum  quod  aliqua,  secundiim  qu6d  proprie  accipiuntur, 
non  videnturesseopposita,  quae  si  metaptiorice  accipiantur,  opponi  inve- 
niuntur;  sicut  ridere  non  opponitur  ei  quod  est  arescere ;  sed  secundum 
qu6d  rideremetaplioric^deprato  dicitur,  propter  ejus  floritionem  et  viro- 
rem,  opponitur  ei  quod  est  arescere.  Simiiiter  si  mortaleproprie  accipiatur, 
prout  refertur  ad  mortem  corporalem,  non  videtur  oppositionem  iiabere 
cum  veniali,  nec  ad  idem  genus  pertinere.  Sed  si  mortale  accipiatur  meta- 
phorice  secundum  qu6d  diciturin  peccatis^  mortale  opponitur  ci  quod  est 
veniale.  Cum  enim  peccatum  sit  quaedam  infirmitas  animae,  utsupra  habi- 
tum  est  (quaest.  lxi,  art.  i  ad  3,  et  quaest.  lxxh,  art.  5,  et  quaest.  lxxiv,  art. 
9  ad  2j,  peccatum  aliquod  mortale  dicitur  ad  similitudinem  morbi;  qui 
dicitur  mortalis  exeo  quod  inducit  defectum  irreparabilem  per  destitutio- 
nem  alicujus  principii,  ut  dictum  est  (quaest.  lxxh,  art.  5).  Principium  au- 
tem  spiritualis  vitae,  quae  est  secunddm  virtutem,  est  ordo  ad  ultimum 
finem,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxii,  art.  B,  et  quaest.  lxxxvii,  art.  3); 
qui  quidem  si  destitutus  fuerit,  reparari  non  potest  per  aliquod  principiura 
intrinsecum,  sed  soliim  per  virtutem  divinam,  ut  supra  dictum  est  (qua3st. 
Lxxxvii,art.3),quiainordinationes  eorum  quaesuntad  finem,  reparantur  ex 
fine;  sicut  error  qui  accidit  circa  conclusiones,  per  veritatem  principiorum 
reparatur;  Defectus  ergo  ordinisultimi  finis  non  potest  peraliquidreparari 
quod  sit  principalius,  sicut  nec  error  qui  est  circa  principia ;  et  ideo  hujus- 
modi  peccata  dicuntur  mortaiia,  quasi  irreparabilia.  Peccata  autem  qu8B 
habent  inordinationem  circaea  quae  sunt  ad  finem,  conservato  ordine  ad 
ultimum  finem,  reparabilia  sunt;  et  haec  dicuntur  venialia.  Tunc  enim  pec- 
catum  veniam  habet,  quando  reatus  poenae  toUitur,  qui  cessat  cessante 
peccato,  ut  dictum  est(qu.  lxxxvii,  art.  6).  Secundum  hoc  ergo  raortale  et 
veniale  opponuntur,  sicut  reparabiieet  irreparabile ;  ethoc  dico  per  princi- 
pium  interius,  non  autem  per  comparationem  ad  virtutem  divinam,  quae 
omnem  morbum  et  corporalcm  et  spiritualem  potest  reparare.  Et  propter 
hoc  veniale  peccatum  convenienter  dividitur  contra  mortale. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  divisio  peccati  in  veniale  et  mortale 
non  est  divisio  generis  in  spe<'iesquae  aequaliter  participant  rationem  gene- 
ris,  sed  analogi  in  ea  dc  quibus  praedicatur  secundiam  prius  et  poste- 
rius(i);  et  ideo  perfecta  ratio  peccati,  quam  Augustinus  ponit,  convenit 
peccato  mortali.  Peccatum  autem  veniale  diciturpeccatum  secundiimratio- 
nem  imperfectam  et  in  ordine  ad  peccatum  mortaie;  sicut  accidens  dicitur 
ens  in  ordine  ad  substantiam,  sec^.undum  imperfectam  rationem  entis;  non 
enim  est  contra  legem,  quia  veniallter  peccans  non  facit  quod  lex  prohibet, 
nec  pra3termittit  id  ad  quod  lex  per  praeceptum  obligat;  sed  facit  praeter 
legem,quia  nonobservat  modum  rationis,  quem  lex  intendit. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  illud  praeceptum  Apostoli  est  affirmativum, 
unde  non  obligat  ad  semper;  et  aic  non  facit  contra  hoc  praeceptum  qui- 
cumque  non  actu  refert  in  gloriam  Dei  omne  quod  facit.  Sufficit  ergo  qu6d 
aliquis  habitualiter  referat  se  et  omnia  sua  in  Deum,  ad  hocqu6d  non  sem- 

{{)  H«?c  D  Thomae  sentcntia  dioitur  a  Sylvio  \eniale  et  niortale,  sicut  genus  in  speci«s,  «c 
prohabilis,  scd  liabct  ut  sequaliter  probabilem  proinde  peccatum  voniale  et  luortale  dici  pec- 
opinionem  corum  qui  volunt  peccalum  dividi  ia        cata  non  analogicc  tantum,  sed  univoc«. 


QVESl.  LXXXVm,  ART.  1  ET  II.  335 

per  mortaliter  peccet.  ciini  aliqnem  actiini  non  refcrtin  gloriam  Dei  actua- 
liter.  Veniale  antem  peccatum  non  excludit  habitualem  ordinalionem  actas 
humani  in  gloriam  Dei,  sed  soliim  actualem;  quia  non  excludit  charitatem, 
quae  habitualiter  ordinat  in  Deum  (1).  Unde  non  sequitur  qu6d  ille  qui  pec- 
cat  veninliter,  peccet  inortaliter. 

Adtertlum  dicendum,  quod  ille  qui  peccat  venialiter,  inhseret  bono  tem- 
porali  non  ut  fruens,  quia  non  constituit  in  eo  finem,  sed  ututens,  referens 
in  Deum  non  actu,  sed  habitu. 

Ad  quartum  dicendum,  qu5d  bonum  commutabile  non  accipitur  ut  ter- 
minus  contrapositus  incommutabili  bono,  nisi  quando  constituitur  in  eo 
finis.  Quod  enim  est  ad  finem,  non  habet  rationem  termini. 

ARTICULUS    II.  —  UTRIJM    PECCATUM    MORTALE   ET   VENIALE   DIFFERANT 

GENERE   (2). 
De  his  etiam  supra,  quwst.  LXXll,  art.  5,  et  Sent.  ll.  aist.  24,  quffist.  lll,  art.  6  ad  0    et  dist.  42, 
qujBSt.  I,  art    4  corp.   et  IV,  disl.  ^6.  qutest.  lll,  art.  2,   quaest.  iv  ad  b,  et  De  nialo,  quasst.  I. 
trt.  8  corp.  et  quaest.  vil,   art.  \,  et  Opusc.  lll,  cap.  178. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  peccatum  venialc  et  mor- 
tale  non  differant  genere,  scilicet  quod  ahquod  sit  peccatum  mortale  ex 
genere,  et  aliquod  veniale  ex  genere.  Bonum  enim  et  malum  ex  genere  m 
actibus  hunianis  accipiturper  comparationem  ad  materiam,  sive  ad  objec- 
tum,  utsupra  dictum  est  (qu.  xviii,  art.  2et8).  Sed  secundum  quodhbet 
objectum  vel  materiam  contingit  peccare  mortaliter  et  vemahter;  quodli- 
betenim  bonum  commutabile  potest  homo  diligere  vel  infra  Deum,  quod 
est  peccare  venialiter,  vel  supra  Deum,  quod  est  peccare  mortahter.  Ergo 
peccatum  veniale  et  mortale  non  differunt  genere.  ^ 

2.  Praeterea,  sicut  dictum  est  supra  ^art.  pra^c.),  peccatum  mortale  dicitur 
quod  est  irreparabile ;  peccatum  autem  veniale,  quod  est  reparabile.  Sed 
esse  irreparabile  convenit  peccato  quod  fi.t  ex  malitia,  quod  secundum 
quosdamirremissibiledicitur;  esseautemreparabileconvenitpeccatoquod 

fitper  infirmitatem  vel  ignorantiam,  quod  dicitur  remissibile.  Ergo  pecca- 
tum  mortale  et  veniale  diff^erunt,  sicut  peccatum  quod  est  ex  malitia  com- 
missum,  vel  ex  infirmitate  et  ignorantia.  Sed  secundum  hoc  non  differunt 
peccata  genere,  sed  causa,  ut  supra  dictum  est(qu.  lxxvi,  lxxvii  et  Lxxvin). 
Ergo  peccatum  veniale  et  mortale  non  differunt  genere. 

3.  Praeterea,  supra  dictum  est  (quaest.  lxxiv,  art.  3  ad  3,  et  art.  10),  quod 
subiti  motus  tam  sensualitatis  quam  rationis  sunt  peccata  veniaha.  Sed 
subiti  motus  inveniuntur  in  quohbet  peccati  genere.  Ergo  non  sunt  ahqua 
peccata  venialia  ex  genere. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  in  sermone  de  Purgatono  enumerat 
quffidam  genera  peccatorum  veniahum,  et  quaedam  genera  peccatorum 
mortalium.  , 

CONCLUSIO.  —  Peccatum  veniale  et  mortale  differunt  genere  ex  objectis  :  sed 
Quia  aclus  morales  non  modo  ex  objecto,  verum  etiam  exdispositione  agentis,  ratio- 
nem  boni  el  mah  recipiunt,  contingit  veniale  ex  genere  esse  raortale  ex  pai;te  agentis, 
propter  malaraejus  intentionem  :  et  mortale  ex  genere  esse  veniale,  propler  imper- 
fectionem  actus,  quando  subilus  est,  et  non  ratione  deliberatus. 

Respondeo  dicendum  quod  peccatum  veniale  a  venia  dicitur.  Potesl 

(i)  QuiLus  vcrbis,  ut  aaimadverttint  Billuart,  necessario  supponit  charitas  (Vid.  Bill.  De  pec- 

Sylvius  et  alii  thomistae,  D.  Thomas  non  vult  cat.  dissert   vill,  art.  4). 

quod  quando  justus  commiuit  peccatum  veniale,  (2)  Hujus  quaest.on.s  sensus  est,  an  quoddam 

iUud  habilualiter  ordinet  ad    Deum.  sicut  me-  pccratum  sit   veniale   ex  genere,   et   quodda.n 

diumordinatum  inlinem,  sed  quod  non  amittat  mortale  ex  genere  suo. 
habitualera  iUam  ordinationeni  in  Deum  quam 


336  QUiEST.  LXXXVllI,  ART.  II. 

igitur  aliquod  peccatum  dici  veniale  uno  modo,  quia  est  veniam  consecu- 
tum;  et  sic  dicit  Ambrosius  (lib.  De  parad.  cap.  14,  a  med.),  quod  "  omne 
peccatum  per  poenitentiam  fit  veniale,  »  et  hoc  dicitur  veniale  ex  eventu; 
alio  modo  dicitur  veniale,  quia  non  habet  in  se  unde  veniam  non  conse- 
quatur  vel  totaliler  vel  in  parte.  In  parte  quidem,  sicut  cum  habet  m  se 
aliquid  diminuens  culpam,  ut  ctim  fit  ex  infirmitate  vel  ignorantia;  et  hoc 
dicitur  veniaie  ex  causa;  in  toto  autem  ex  eo  qu6d  non  tollit  ordinem  ad 
ultimum  finem,  unde  nop  meretur  poenam  aeternam,  sed  temporalem;  et 
de  hoc  veniali  ad  praesens  intendimus;  de  primis  enim  duobus  constat 
quod  non  habent  genus  aliquod  determinatum.  Sed  veniale  tertio  modo 
dictum  potest  habere  genus  determinatum,  ita  qu6d  aliquod  peccatum 
dicatur  veniale  ex  genere,  et  aliquod  mortale  ex  genere,  secundum  qu6d 
genus  vel  species  actus  determinatur  ex  objecto.  Cum  enim  voluntas  fer- 
tur  in  aliquid  quod  secundum  se  repugnat  charitati,  per  quam  homo  or- 
dinatur  in  ultimum  finem,  iilud  peccatum  ex  suo  objecto  habet  qu6d 
sit  mortale,   unde  est  mortale  ex  genere;  sive  sit  contra  dilectionem 
Dei,  sicut  blasphemia,  perjurium  et   hujusmodi;  sive  contra   dilectio- 
nem  proximi,  sicut  homicidium,  adulterium,  et  similia;  unde  hujusmodi 
sunt  peccata  mortalia  ex  suo  genere.  Quandoque   ver6  voluntas  pec- 
cantis   fertur  in    id    quod  in    se   continet  quamdam   inordinationem, 
non  tamen  contrariatur  dilectioni  Dei  et  proximi,  sicut    verbum  otio- 
sum,  risus  superfluus,  et  alia  hujusmodi ;  et  taha  sunt  peccata  venia- 
lia   ex  suo  genere,  ut  supra  dictum  est  (qusest.  lxxxvu,  art.   5).  Sed 
quia  actus  morales  recipiunt  rationem  boni  et  mali  non  solum  ex  ob- 
jecto,    sed    etiam   ex  aliqua  dispositione    agentis,   ut    supra  habituni 
est  (quaest.  lxxvii,  art.  6,  et  quaest.    lxxvhi,  art.   4),  contingit   quan- 
doque  qu6d  id  quod  est  peccatum  veniale  ex  genere,  ratione  sui  objecti, 
fit  mortaie  ex  parte  agentis,  vel  quia  in  eo  constituit  finem  ultimum  (1), 
vel  quia  ordinat  ipsum  ad  aliquid  quod  est  peccatum  mortale  ex  genere, 
puta  ciim  aliquis  ordinat  verbum  otiosum  ad  adultcrium  committendum. 
SimiUter  etiam  ex  parte  agentiscontingitqu6d  aliquod  peccatum  quod  ex 
suo  genere  est  mortale,  fit  veniale,  propter  hoc  scilicet  qu6d  actus  est  im- 
perfectus,  id  est,  non  deiiberatus  ratione,  quse  est  principium  proprium 
mali  actOs,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxiv,  art.  10)  de  subitis  moti- 
bus  infidehlatis. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  ex  hoc  ipso  qu6d  aliquis  eligit  id  quod 
repugnat  divinae  charitati,  convincitur  prseferre  iilud  charitati  divinae;  et 
per  consequens  plus  amare  ipsum  quam  Deum  :  et  ideo  aliqua  peccata  ex 
genere  quae  de  se  (2)  repugnant  charitati,  habent  qu6d  aUquid  dihgatur 
supra  Deum;  et  sic  sunt  ex  genere  suo  mortalia  (3). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procedit  de  peccato  veniali  ex 

causa. 

Ad  ttrtium  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procedit  de  peccato  quod  est 
veniale  propter  imperfectionem  actCis  (4). 

0)  Censetiir  autem,  ait  Sylvius,  finem  ultimum  possint;  quamvis  imperfectio  actds  venialia  fa- 

in  peccato  veniali  constiluisse,  qui  propter  illud  ciat  per  accidens. 

paratus  est  aliquod  pcccatum  mortale  commit-  (4)  Ex  dictis  patct  tria  esse  peccatorum  ve- 

tere;  ut  qni  furatur  polius  quam  k  parvo  gul»  nialium  gcnera  ;  quaedara  sunt  venialia  ex  ge* 

pcccato  abslinere.  nere  suo  ;  alia  ex  levitate  materise,  ut  rei  parv» 

(2;  Ita  optime  codd.  et  editi  passim  Theolog!  furtum,  quod  esset  mortalc,  si  res  csset  majoris 

qnoddese.  momenti;  alia  ex  imperfectione  actils,  quando 

'ij  Ita  ut  ex  genere  venialia  nunquam  fieri  non  adest  pleoa  advertentia  aut  sufficiens  con- 

sensus. 


QlLflST.  LXXXVm,  ART.  III.  337 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  peccatum.vemale  srr  dispositio  ad  mortale. 

De  his  cliani  2  2,  qu«st,  XXIV,  art.  \0  corp.  fin.  et  qusest.  CLXMVI,  art.  9  corp.  et  Scnt.  i,  dist.  47, 
quasst.  II.  art.  5  corp.  fin.  et  il,  dist.  A2,  (luapst.  l,  art.  5,  et  De  ver.  qusest.  XXVi,  art.  G  ad  <f),  et 
De  malo  ,  quaest.  vii,  art.  \  ad  7.  et  art.  3  corp  et  ad  I,  et  5,  et  art.  6  ad  J>,  et  quaest.  Xiv,  art.  2 
corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  peccatum  veniale  non  sit 
iispositio  ad  mortale.  Unum  enim  oppositum  non  disponit  ad  aliud.  Sed 
)eccatum  veniale  et  mortale  ex  opposito  dividuntur,  ut  dictum  est  (art.  l 
lujus  quaist.}.  Ergo  peccatum  veniale  non  est  dispositio  ad  niortale. 

2.  Pra?terea,  actus  disponitad  aliquid  simile  in  specie  sibi ;  unde  (Ethic. 
ib.  II,  cap.  i  et  2)  dicitur  qu6d  «'  ex  similibus  actibus  generantur  similes 
lispositiones  et  habitus.  »  Sed  peccatum  mortale  et  veniale  differunt  ge- 
lere,  seu  specie,  ut  dictum  est  (art.  praec).  Ergo  peccatum  veniale  non 
lisponit  ad  mortale. 

3.  Praeterea,  si  peccatum  dic^atur  veniale,  quod  disponit  ad  mortale, 
>portebit  quod  quaecumque  disponunt  ad  mortale  peccatum,  sint  peccata 
renialia,  Sed  omnia  bona  opera  disponunt  ad  peccatum  mortale;  dicit 
jnim  Augustinus  in  regula,  quod  «  superbia  bonis  operibus  insidiatur,  ut 
)ereant.  »  Ergo  etiambona  opera  erunt  peccata  venialia,  quod  est  incon- 
^eniens. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Eccli.  xix,  i)  :  Qui  spernit  minima^  paula- 
im  defluit.  Sed  ille  qui  peccat  venialiter,  videtur  minima  spernere.  Ergo 
)aulatim  disponitur  ad  hoc  quod  totaliter  defluat  per  peccatum  mortale. 

CONCLUSIO.  —  Veniale  et  mortale  peccatum  cum  differant  specie,  non  potest  ve- 
liale  dispositio  esse  ad  mortale^  nisi  forte  ex  dispositione  agentis  et  indirecte,  per 
nodum  removentis  prohibens, 

Respondeo  dicendum  quod  disponens  est  quodammodo  causa  :  unde 

lecundum  duplicem  modum  causaB  est  duplex  dispositionis  modus.  Est 

bim  causa  quaedam  movens  direct^  ad  effectum,  sicut  calidum  calefacit; 

sl  etiam  causa  indirecte  movens,  removendo  prohibens,  sicut  removens 

olumnam   dicitur  removere  lapidem  superpositum.  Et  secundiim  hoc 

ctus  peccati  dupliciter  ad  aliquid  disponit :  uno  quidem  modo  directe,  et 

ic  disponit  ad  actum  similem  secundtim  speciem  :  et  hoc  modo  prim6  et 

r  se  peccatum  veniale  ex  genere  non  disponit  ad  mortale  ex  genere,  ciim 

erant  specie ;  sed  per  hunc  modum  peccatum  veniale  potest  disponere 

er  quamdam  consequentiam  (i)  ad  peccatum  quod  est  mortale  ex  parte 

gentis.  Augmentata  enim  dispositione  vel  habitu  per  actus  peccatorum 

enialium,  intantum  potest  libido  peccandi  crescere,  quod  ille  qui  peccat, 

nem  suum  constituet  in  peccato  veniaU.  Nam  unicuique  habenti  habi- 

im,  inquantum  hujusmodi,  finis  est  operatio  secundum  habiium;  et  sic 

lultoties  peccandoveniaIiter,disponetur  ad  peccalum  mortale. — Aliomodo 

tus  humanus  disponit  ad  aliquid,  removendo  prohibens;  et  hoc  modo 

ccatum  veniale  ex  genere  potest  disponere  ad  mortale  peccatum  ex 

nere.  Qui  enim  peccat  venialiter  ex  genere,  praetermittit  aliquem  or- 

nem;  et  ex  hoc  qu6d  consuescit  voluntatem  suam  in  minoribus  debito 

dini  non  subjicere,  disponitur  ad  hoc  qu6d  etiam  voluntatem  suam  non 

bjiciat  ordini  ultimi  finis,  eligendo  id  quod  est  peccatum  mortale  ex 

nere. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  peccatum  veniale  et  mortale  non 

\^  Non  tamen  necessario,  quia  ,  ot  aitipse  D.        nem  venialiura,  semper  tamen  manet  libertas  in 
)mas  Sent.ll,  il,24,art.  ult.l.quantumcumque        voluntate  ne  in  peccatum  mortale  delabatur. 
resc£t  pronitas  ad  peccandum  per   iteratio- 


338  QUiEST.  LXXXVIIT,  ART.  III  ET  IV. 

dividuntnr  ex  opposito,  sicut  duae  species  unius  generis,  ut  dictum  est 
(art.  1  hujus  quaest.  adl);  sed  sicut  accidens  contra  substantiam  dividi- 
tur.  Unde  sicut  accidens  potest  esse  dispositio  ad  formam  substantialem, 
ita  et  veniale  peccatum  ad  mortale. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  peccatum  veniale  non  est  simile  mor- 
tali  in  specie;  est  tamen  simile  ei  in  genere,  inquantum  utrumque  im- 
portat  defectum  debiti  ordinis,  lic^t  aliter  et  aliter,  ut  dictum  est  (art.  1 
et  2  hujus  qusest.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  opus  bonum  non  est  per  se  dispositio  ad 
mortale  peccatum ;  potest  tamen  esse  materia  vel  occasio  pcccati  mortalis 
per  accidens.  Sed  peccatum  veniale  per  se  disponit  ad  mortale,  ut  dictum 
est  (in  corp.). 

ARTICULUS  IV. —  UTUUM  pecc\tusi  veniale  possit  fieui  mortale. 
De  hb  etiam  supra,  art.  2  corp.  et  Sent.  ii ,  tlisl.  24,  qusest.  iii,  art.  7,  et  De  Tr.alo,  qusest.  vii,  art.  3, 

et  Psal.  X. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  veniale  possit 
fieri  mortale.DicitenimAugustinus  exponens  illud  (Joan.  iii) :  Quiincredu' 
lus  est  Filio,  nort  videbit  vitam  (tract.  12,  circ.  fin.) :  «  Peccata  minima 
(idest  venialia)  si  negligantur,  occidunt.»  SM  ex  hoc  dicitur  peccatum 
mortale,  quia  spiritualiter  occidit  animam.  Ergo  peccatum  veniale  potest 
fieri  mortale. 

2.  IVajterea,  motus  sensualitatis  ante  consensum  rationis  est  peccatum 
veniale,  post  consensum  vero  est  peccatum  mortale,  ut  supra  dictum  est 
^qusest.  Lxxiv,  art.  8,  ad  2).  Ergo  peccatum  veniale  potest  fieri  morlale. 

3.  Praeterea,  peccatum  veniale  et  mortale  differunt,  sicut  morbus  cura- 
bilis  et  incurabilis,  ut  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.).  Sed  morbus  cura- 
bilis  potest  fieri  incurabilis.  Ergo  peccatum  veniale  potest  fieri  mortale. 

4.  Praeterea,  dispositio  potest  fieri  habitus.  Sed  peccatum  veniale  est 
dispositio  ad  mortale,  ut  dictum  est  (art.  praec).  Ergo  veniale  peccatum 
potest  fieri  mortale. 

Sed  contra^  ea  quge  difTerunt  in  infinitum,  non  transmutantur  in  invi- 
cem.  Sed  peccatum  mortale  et  veniale  difiTerunt  in  infinitum,  ut  ex  prae- 
dictis  patet  (articulis  praecedentibus).  Ergo  veniale  non  potest  fieri  mor- 
tale. 

CONCLUSIO.  —  Licet  nunquam  fieri  possit,  ut  unus  idemque  actus  primum  ve- 
niale  sit,  ac  deinde  mortale  peccatum,  neque  etiam  ut  vei  omnia  totius  mundi  ve- 
nialia,  uni  peccato  mortali  aBquivaieant;  lamen  contingere  potest,  ut  actus  veniaiis 
peraliquam  mutalionem  mortale  fiat,autmulta  venialiaad  unum  mortale  disponant 

Respondeo  dicendum  quod  peccatum  veniale  fieri  mortale,  potest  tri- 
pliciter  inteliigi :  uno  modo  sic  qu6d  idem  actus  numero  primo  sit  pecca- 
tum  veniale,  et  postea  mortale,  et  hoc  esse  non  potest(4) ;  quia  peccatum 
principaliter  consistit  in  actu  voluntatis,  sicut  et  quilil^et  actus  moralis. 
Unde  non  dicitur  unus  actus  moraliter,  si  voluntas  mutetur,  quamvis 
etiam  actio  secundum  naturam  sit  continua;  si  autem  voluntas  non  mu- 
tetur,  non  potest  esse  quod  de  veniali  fiat  mortale.  — Alio  modo  potest  in- 
telligi,  ut  id  quod  est  yeniale  ex  genero,  fiat  mortale;  et  hoc  quidem  pos- 
sibileest,  inquantum  constituitur  in  eo  finis  f2),  vel  inquantum  refertur  ad 
mortale  peccatum  sicut  ad  finem  (3),  ut  dictum  est  (art.  2  hujus  quaest.). 


(1)  Quibus  otnnino  siinilia  habet  D.  Thonias  niaximi  momenti  potius  negligere  malit  qu^m 
(De  nialo,  quaest.  VII,  art.  3,  et  Sent.  II,  d.  24,  luilo  se  abslinere. 
■rt.  ult.).  (3   Vidclicct  qui  remparvam  furatur  ad  adut 

(2)  Ut  qui  ludo  se  lotum  dat  ita  ut  of  iicium  terium  committeadum. 


:» 


QU.^ST.  LXXXVIII,  ART.  IV  ET  V.  339 

Tertio  modo  potest  intelligi  ita  quod  nuilta  venialia  peccata  constituant 
unum  peccatum  mortale.  Quod  si  sic  intelligatur  quod  ex  multis  peccatis 
venialibus  integraliter  constituatur  unum  peccatum  mortale,  falsum  est  (1); 
non  enim  omnia  peccala  venialia  de  mundo  possunt  habere  tanlum  de 
realu,  quantum  unum  peccatum  mortale.  Quod  patet  ex  parte  durationis; 
quia  peccatum  mortale  habet  reatnm  poena3  a^ternae,  peccatum  autem  ve- 
niale  reatum  poenae  temporalis,  ut.  dictum  est  (art.  2  hujus  quaBst.).  Patet 
etiam  ex  parte  poenae  damni;  quia  peccatum  mortale  meretur  carentiam 
visionis  divinae,  cui  nulla  alia  poena  comparari  polest ,  ut  Chrysos- 
tomus  dicit  (hom.  xxiv  in  Matth.  aliquant.  ante  fin.}.  Patet  etiam  ex  parte 
poense  sensOs,  quanttim  ad  vermem  conscientiae;  licet  fort^  quantCini  ad 
poenam  ignis  non  sint  improportionablles  poenae.  Si  vero  inteliigatur  qu6d 
multa  peccata  venialia  faciunt  unum  mortale  dispositive ,  sic  verum  est, 
sicut  supra  ostensum  est  (arl.  3  hujus  quaest.),  secundum  duos  modos  (2) 
dispositionis,  quibus  peccatum  veniale  disponit  ad  mortale. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  Augustinus  loquitur  in  illo  sensu 
qTi6d  multa  peccata  venialia  dispositive  causant  mortale. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  ille  idem  motus  sensualitatis  qui  prseces- 
sit  consensum  rationis,  nunquam  sit  peccatummortale,  sedipse  actus  ra- 
tionis  consentientis. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  morbus  corporalis  non  est  actus,  sed  dispo- 
sitio  quEedam  permanens;  unde  eadem  manens  potesl  mutari.  Sed  pecca- 
tum  veniale  est  actus  transiens,  qui  resumi  non  potest ;  et  quantiim  ad 
hoc  non  est  simile. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  dispositio  quae  fit  habitus,  est  sicut  imper- 
fectum  in  eadem  specie;  sicut  imperfecta  scientia,  dum  perficitur,  fit  ha- 
bitus.  Sed  veniale  peccatum  est  dispositio  alterius  generis,  sicut  accidens 
ad  formam  substantialem,  in  quam  nunquam  mutatur. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM   CIRCUMSTANTIA  POSSIT   FACERE   DE   MiNIALI   MORTALE. 

De  his  etiam  2  2,  quaest.  CI,  art.  4  ad  5,  et  Sent.  IV,  dist.   -16,  quaest.  lll,  art.  2  et  4,  et  De  nialo, 
quffist.  II,  art.  8,  et  quast.  'Vll,  art.  4  ,  per  tot.  «l  art.  7  ccrp.  princ. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  circumstantia  possit  de  ve- 
niali  peccato  facere  mortale.  Dicit  enim  Augustinus  in  serm.  de  Purgatorio, 
[juod  «  si  diu  teneatur  iracundia,  et  ebrietas,  si  assidua  sit,  transeunt  in 
lumerum  peccatorum  mortalium.  «  Sed  ira  etebrietas  non  sunt  ex  suo  ge- 
lere  peccata  mortalia,  sed  venialia;  alioquin  semper  essent  mortalia. 
rgo  circumslantia  facit  peccatum  veniale  esse  mortale. 

2.  Praeterea,  Magister  dicit  (Sent.  lib.  ii,  dist.  24j,  qu6d  «  delectatio,  sisit 
norosa,  est  peccatum  mortale  :  si  autem  non  sit  morosa,  est  peccatum 
reniale.  »  Sed  morositas  esl  quaedam  circumstantia.  Ergo  circumstantia 
acit  de  peccato  veniali  mortale. 

3.  Praelerea,  plus  differunl  malum  et  bonum,  quam  veniale  peccatum  et 
nortale,  quorum  utrumque  est  in  genere  mali.  Sed  circumstantia  facitde 
ctu  bono  malum.  sicut  patet  cum  quis  dat  eleemosynam  propter  inanem 
^oriam.  Ergo  mult6  magis  potest  facei^e  de  peccato  veniali  mortale. 

Sed  contra  est,  quod  cum  circumstantia  sit  accidens,  quantitas  ejus  non 
(Otestexcederequantitatem  ipsius  aclOs,quam  habetexsuo  genere;  sem- 
er  enim  subjectum  proeeminetaccidenti.  Si  igitur  actus  ex  suo  genere  sit 
eccatum  veniale,  non  poterit  per  circumstantiam  fieri  peccatum  mortale, 

[\)  Quod  patet  ex  doctrina  Ecclesiae  quae  non  (2)  Scilicet  directe  yel  indirecte. 

?cessari6  oMigat  peccata  venialia  CQufiteri,  sive 
la  siut  pauca,  slve  multa. 


310  QU.^ST.  LXXXVIII,  ART.  V. 

cum  peccatum  mortale  in  infinitum  quodainmodo  excedat  quantitatem 
venialis,  ut  ex  dictis  patet  (art.  praBc.  in  arg.  Sedcont.). 

CONGLUSIO.  —  Quoniam  veniale  ex  genere,  specie  differt  a  mortali  ex  genere; 
fieri  nullomodo  potest,  ul  circums«antia  faciatde  veniaJi  mortaie,  nisiquando  illa 
circumstantia  est  quaedam  moralis  aclus  differentia  specifica,  novam  peccati  speciem 
constituens. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  vii,  art.  1), 
cum  de  circumstantiis  ageretur,  circumstantia,  inquantum  hujusmodi,  est 
accidensmoralisactCis.  Gontingit  tamen  circumstantiam  accipi  ut  differen- 
tiam  specificam  actus  moralis;  et  tunc  amittit  rationem  circumstantioe,  et 
constituit  speciem  moralis  actus.  Hoc  autem  contingit  in  peccatis,  quando 
circumstantia  addit  deformitatem  alterius  generis;  sicut  cum  aliquis  acce- 
dit  ad  non  suam  est  actus  deformis  deformitate  opposita  castitati;  sed  si 
accedat  ad  non  suam  quae  est  alterius  uxor,  additur  deformitas  opposita 
justitiae,  contra  quam  est  ut  aliquis  usurpet  rem  alienam;  et  secundum 
hoc  hujusmodi  circumstantiaconstituit  novam  speciem  peccati,  quae  dici- 
tur  adulterium.  Impossibile  est  autem  quod  circumstantia  de  peccato  ve- 
niali  (1)  faciat  mortale,  nisi  afferat  deformitatem  alterius  generis.  Dictum 
est  enim  (art.  1  hujus  quaest.),  quod  peccatum  veniale  habet  deiormita- 
tem  per  hoc  quod  importat  deordinationem  tirca  ea  quae  sunt  ad  finem; 
peccatum  autem  mortale  habet  deformitatem  per  hoc  qii6d  importat  deor- 
dinationem  respectu  ultimi  finis.  Unde  manifestum  estquod  circumstantia 
non  potest  de  veniali  peccato  facere  mortale,  manens  circumstantia;  sed 
soliim  tunc  quando  transfert  in  aliam  speciem,  et  fit  quodammododifferen- 
tia  specifica  moralis  actus. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  diuturnitas  non  estcircumstaniia  tra- 
hens  in  aliam  speciem;  similiter  nec  frequentia  vel  assiduitas,  nisi  forte 
per  accidens  ex  aliquo  supervenienti.  Non  enim  aliquid  acquirit  novam 
speciem  ex  hoc  quod  multiplicatur  vel  protelatur ;  nisi  fort^  in  actu  pro- 
telato  vel  multiplicato  supei^veniat  aliquid  quod  variet  speciem,  put^  ino- 
bedientia,  vel  contemptus,  vel  aliquid  hujusmodi.  Dicendum  esl  ergo  qu6d 
ciim  ira  sit  motus  animi  ad  nocendum  proximo,  si  sit  tale  nocumentum, 
in  quod  tendit  motus  irae,  quod  ex  genere  suo  sit  peccatum  mortale(sicut 
homicidium,  vel  furtum),  talis  ira  ex  generesuo  est  peccatum  mortale ;  sed 
quod  sit  peccatum  veniale,  habet  ex  imperfectione  actus,  inquantum  est 
motus  subitus  sensualitatis.  Si  vero  sit  diuturna,  redit  ad  naturam  sui  ge- 
neris  per  consensum  rationis.  Si  vero  nocumentum,  in  quod  tendit  motus 
ira?,  esset  veniale  ex  genere  suo  (puta  cum  aliquis  in  hoc  irascitur  contra 
aliquem,  quod  vult  ei  dicere  aliquod  verbum  leve  et  jocosum,  quod  modicum 
ipsum  corilristet),  non  erit  irapeccatum  mortale,  quantumcumque  sit  diu- 
turna,  nisi  forte  per  accidens ;  puta  si  ex  hoc  grave  scandalum  oriatur,  vel 
propter  aliquid  hujusmodi.  De  ebrietate  vero  dicendum  est,  quod  secun- 
diim  suam  rationem  habet  quod  sit  peccatum  mortale  (2);  quod  enim  homo 
absque  necessitate  reddat  se  impotentem  ad  utendum  ratione,  per  quam 
homo  in  Deum  ordinatur,  et  multa  peccata  occurrentia  vitat,  ex  sola  vo- 
hiptate  vini  (IJ),  expresse  contrariatur  virtuti.  Sed  quod  sit  peccatum  ve- 
niale  contingit  propter  ignorantiam  quamdam  vel  infirmitatem,  puta  cum 

[W  Sciendum  est,  ait  Sylvias,  B.  Thomam  in  (2)  Cf-  quod  Div.  Thomas  dicit  (2  2,  quKst.  Cl., 

hoc  articulo  loqui  de  peccato  veniali  ex  gMicre,        art.  \  et  2). 

sivf  ex  objocto ;  sed  non  de  pecoato  veniali  ex  (5)    Sive   plcnius  construendo    :  quod    eaiffl 

levitate  niaterise,  sive  ex  imperfectione  actus.  homo  ex  sola  vini  voluptate  absque  necessi- 

tate  reddat  se  impolentem,  etc. 


QVEST.  LXXXVIll,  ART.  V  ET  VI.  341 

imo  nescit  virtutem  vini,  aut  propriam  debilitatem,  unde  non  putat  se 
3briari ;  tunc  enim  non  imputatur  ei  ebrietas  ad  peccatum,  sed  solum  su- 
rabundantia  potCis.  Sed  quando  frequenter  inebriatur,  noii  potest  per 
nc  ignorantiam  excusari,  quin  videatur  voluntas  ejus  eligere  magis  pati 
rietatem  quam  abstinere  a  vino  supcrfluo ;  unde  redit  peccatum  ad  suam 
turam. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  delectatio  morosa  non  dicitur  esse  pec- 
tum  mortale,  nisi  in  his  quae  ex  suo  genere  sunt  peccata  mortalia;  in 
ibus  si  deleclatio  non  morosa  sit  peccatum  veniale,  est  ex  imperfectione 
tCis,  sicut  de  ira  dictum  est  (in  solut.  praec);  dicitur  enim  ira  diuturna  et 
lectatio  morosa,  propter  approbationem  rationis  deliberantis. 
(^d  tertium  dicendum,  quod  circumstant  a  non  facit  de  bono  actu  ma- 
u,  nisi  constituens  speciem  peccati,  ut  supra  etiam  habitum  est  (quaest. 
[II,  art.  lOet  11). 
ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  peccatum  mortale  possit  fieri  veniale. 
De  his  eliam  De  mab,  quaest.  vii,  art.  2  ad  \%,  et  art.  3  ad  9. 

\d  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  mortale  possit  fieri 
niale.  iEqualiter  enim  distat  peccatum  veniale  a  mortali,  et  6  contrario. 
i  peccatum  veniale  fit  mortale,  ut  dictum  est  (art.  4  et  5  praec).  Ergo 
am  peccatum  mortale  potest  fieri  veniale. 

l.  Praeterea,  peccatum  veniale  et  mortale  ponuntur  differre  secundum 

cqu6d  peccans  mortaliter  diligit  creaturam  plusquam  Deum;  peccans 

tem  venialiter  diligit  creaturam  infra  Deum.  Contingit  autem  quod  ali- 

is  committens  id  quod  est  ex  genere  suo  peccatum  mortale,  diligat 

jaturam  infra  Deum  (1) :  puta  si  aliquis  nesciens  fornicationem  simpli- 

n  esse  peccatum  mortale,  et  contrarium   divino  amori,  fornicetur;  ita 

nen  qu6d  propter  divinum  amorem  paratus  esset  fornicationem  pra^ter- 

ttere,  si  sciret  fornicando  se  contra  divinum  amorem  agere.  Ergo  pec- 

bit  venialiter ;  et  sic  peccatum  mortale  potest  veniale  fieii. 

.  Praeterea,  sicut  dictum  est  (art.  praec  arg.  3),  plus  differt  bonum  a 

0,  quam  veniale  peccatum  a  mortali.  Sed  actus  qui  est  de  se  malus, 

est  fieri  bonus,  sicut  homicidium  potest  fieri  actus  justitiae;  sicut  patet 

udice,  qui  occidit  latronem.  Ergo  multo  magis  peccatum  mortale  potest 

i  veniale. 

ed  contra  est  qu6d  aeternum  nunquam  potest  fieri  temporale.  Sed  pec- 
im  mortale  meretur  poenam  aeternam,  peccatum  autem  veniale  tempo- 
im  poenam.  Ergo  peccatum  mortale  nunquam  potest  fieri  veniale. 
)NCLUS10.  —  Licet  veniale   peccatum  per  additionem  mortalis  deformitatis, 
uam  circumstantiae  speciem  peccati  mutantis,  fiat  mortale;  tamen  morlale  pec- 
m  per  accessionem  venialis  deformitatis  non  fit  veniale,  sed  gravius  mortale. 
tamen  potest  mortale  ex  genere,  fieri  veniale  ex  imperfectione  actiis. 
spondeo  dicendum  quod  veniale  et  mortale  differunt  sicut  perfectun: 
perfectum  in  genere  peccati,  ut  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.  ad  1). 
rfectumautem  peraliqiiam  additionem  potestad  perfectionem  venire 
et  veniale  per  hoc  qu6d  additur  ei  deformitas  pertinens  ad  genus 
atimortalis,  efficiturmortale;  sicutciim  aliquis  dicit  verbum  otiosum, 
rnicetur.  Sed  id  quod  est  perfectum,  non  potest  fieri  imperfectum  per 
tionem.  Etideo  peccatum  mortale  non  fit  veniale  per  hoc  qu6d  additur 
jiqua  deformitas  pertinens  ad  genus  peccati  venialis.  Non  enim  dimi 
r  peccatum  ejus  qui  fornicatur  ut  dicat  verbum  otiosum;  sed  magis 

td  estininus  quam  Deum)  quia  non  ita  illam  amat  ut  finem  suum  constituere  in  ea  velit. 


340  QVJEST.  LXXXVni,  ART.  V. 

ciim  peccatum  mortale  in  infinitum  quodammodo  excedat  quantitatem 
venialis,  ut  ex  dictis  patet  (art.  pra^c.  in  arg.  Sedcont.), 

CONGLUSIO.  —  Quoniam  veniale  ex  genere,  specie  differt  a  mortali  ex  genere; 
fierl  nulloraodo  potest,  ut  circumsiantia  faciatde  veniaJi  mortale,  nisiquando  ilid 
circumstantia  est  quaedam  moraiis  aclus  differentia  specifica,  novam  peccati  speciem 
coustituens. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  vn,  art.  1), 
cum  de  circumstantiis  ageretur,  circumstantia,  inquantum  hujusmodi,  est 
accidensmoralisactOs.  Contingit  tamen  circumstantiam  accipi  ut  differen- 
tiam  specificam  actus  moralis;  et  tunc  amittit  rationem  circumstantioe,  et 
constituit  speciem  moralis  actus.  Hoc  autem  contingit  in  peccatis,  quando 
circumstantiaaddit  deformitatem  aiterius  generis;  sicut  cum  aliquis  acce- 
dit  ad  non  suam  est  actus  deformis  deformitate  opposit^  castitati;  sed  si 
accedat  ad  non  suam  quae  est  alterius  uxor,  additur  deformitas  opposita 
justitiae,  contra  quam  est  ut  aliquis  usurpet  rem  afienam;  et  secundimi 
hoc  hujusmodi  circumstantiaconstituit  novam  speciem  peccati,  quae  dici- 
tur  adulterium.  Impossibile  est  autem  quod  circumstantia  de  peccato  ve- 
niali  (i)  faciat  mortale,  nisi  afferat  deformitatem  alterius  generis.  Dictum 
est  enim  (art.  1  hujus  quaest.),  quod  peccatum  veniale  habet  detormita- 
tem  per  hoc  quod  importat  deordinationem  circa  ea  quae  sunt  ad  finem; 
peccatum  autem  mortale  habet  deformitatem  per  hoc  qu6d  importat  deor- 
dinationem  respectu  ultimi  finis.  Unde  manifestum  est  quod  circumstantia 
non  potest  de  veniali  peccato  facere  mortale,  manens  circumstantia;  sed 
soliim  tunc  quando  transfert  in  aliam  speciem,  et  fit  quodammododifferen- 
tia  specifica  moralis  actus. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  diuturnitas  non  estcircumstantia  tra- 
hens  in  aliam  speciem;  similiter  nec  frequentia  vel  assiduitas,  nisi  forte 
per  accidens  ex  aliquo  supervenienti.  Non  enim  aliquid  acquirit  novam 
speciem  ex  hoc  qu6d  muUiplicatur  vel  protelatur ;  nisi  fort^  in  actu  pro- 
telato  vel  multiplicato  superveniat  aliquid  quod  variet  speciem,  put^  ino- 
bedientia,  vel  contemptus,  vel  aliquid  hujusmodi.  Dicendum  est  ergo  qu6d 
clim  ira  sit  motus  animi  ad  nocendum  proximo,  si  sit  tale  nocumentum, 
in  quod  tendit  motus  irae,  quod  ex  genere  suo  sit  peccatum  mortaIe(sicut 
homicidium,  vel  furtum),  talis  ira  ex  genere  suo  est  peccatum  mortale ;  sed 
quod  sit  peccatum  veniale,  habet  ex  imperfectione  actiis,  inquantum  est 
motus  subitus  sensualitatis.  Si  ver6  sit  diuturna,  redit  ad  naturam  sui  ge- 
neris  per  consensum  rationis.  Si  vero  nocumentum,  in  quod  tendit  motus 
irae,  esset  veniale  ex  genere  suo  (puta  cum  aliquis  in  hoc  irascitur  contra 
aliquem,  qu6d  vult  ei  dicere  aliquod  verbum  leve  et  jocosum,  quod  modicum 
ipsum  contristet),  non  erit  irapeccatum  mortale,  quantumcumque  sit  diu- 
turna,  nisi  forte  per  accidens ;  puta  si  ex  hoc  grave  scandalum  oriatur,  vel 
propter  aliquid  hujusmodi.  De  ebrietate  vero  dicendum  est,  quod  secun- 
dum  suam  rationem  habet  quod  sit  peccatum  mortale  (2);  quod  enim  homo 
absque  necessitate  reddat  se  impotentem  ad  utendum  ratione,  per  quam 
homo  in  Deum  ordinatur,  et  multa  peccata  occurrentia  vitat,  ex  sola  vo- 
luptate  vini  (3),  expresse  contrariatur  virtuti.  Sed  quod  sit  peccatum  ve- 
niale  contingit  propter  ignorantiam  quamdam  vel  infirmitatem,  puta  cum 

[{)  Sclendum  est,  ait  Sylvius,  B,  Thomam  in  (2)  Cf-  quod  Div.  Thomas  dicit  (2  2,  qusest.  CI., 

hoc  articulo  loqui  de  peccato  veniali  ex  genere,        art.  \  et  2). 

sive  ex  objeclo ;  sed  non  de  peccato  veniali  ex  (o)    Sive   plenius  construendo    :  quod    enim 

levilate  materiae,  sive  ex  imperfectione  actds.  homo  ex  sola  vini  voluptate  abtque  necetsi- 

tate  reddat  se  impotentem,  etc. 


QU.EST.  LXXXVin,  ART.  V  ET  VI.  341 

homo  nescit  virlutem  vini,  aut  propriam  debilitatem,  unde  uon  putat  se 
inebriari ;  tunc  enim  non  imputatur  ei  ebrietas  ad  peccatum,  sed  soliuu  su- 
perabundantia  potus.  Sed  quando  frequenter  inebriatur,  uoii  potcst  per 
hanc  ignorantiam  excusari,  quin  videatur  vohmtas  ejus  eligere  magis  pati 
ebrietatem  quam  abstinere  a  vino  supertluo ;  unde  redit  peccatum  ad  suam 
naturam. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  delectatio  morosa  non  dicitur  esse  pec- 
catum  mortale,  nisi  in  his  quae  ex  suo  genere  sunt  peccata  mortalia;  in 
quibus  si  delectatio  non  morosa  sit  peccatum  veniale,  est  ex  imperfectione 
actCls,  sicut  deiradictum  est  (in  sohit.  praec);  diciturenim  ira  diuturnaet 
delectatio  morosa,  propter  approbationem  rationis  deliberantis. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  circumstant  a  non  facit  de  bono  actu  ma- 
lum,  nisi  conslituens  speciem  peccati,  ut  supra  etiam  habitum  est  (quaest. 
xvm,  art.  lOet  11). 

AHTICULUS  VI.  —  UTRUM  peccatum  mortale  possit  fieri  veniale. 
De  his  etiam  De  mab,  quaest.  vii,  art.  2  ad  18,  et  art.  3  ad  9. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  peccatum  mortale  possit  fieri 
veniale.  iEquahterenim  distat  peccatum  veniale  a  mortali,  et  d  contrario. 
Sed  peccatum  veniale  fit  mortale,  ut  dictum  est  (art.  4  et  5  praec).  Ergo 
etiam  peccatum  mortale  potest  fieri  veniale. 

2.  Praeterea,  peccatum  veniale  et  mortale  ponuntur  differre  secundum 
hocquod  peccans  mortaliter  diligit  creaturam  plusquam  Deum;  peccans 
autem  venialiter  diligit  creaturam  infra  Deum.  Contingit  autem  quod  ali- 
quis  committens  id  quod  est  ex  genere  suo  peccatum  mortale,  diligat 
creaturam  infra  Deum  (1) :  puta  si  aliquis  nesciens  fornicationem  simpli- 
cem  esse  peccatum  mortale,  et  contrarium  divino  amori,  fornicetur;  ita 
tamen  qu6d  propter  divinum  amorem  paratus  esset  fornicationem  praeter- 
mittere,  si  sciret  fornicando  se  contra  divinum  amorem  agere.  Ergo  pec- 
^abit  venialiter ;  et  sic  peccatum  mortale  potest  veniale  fieri. 

3.  Praeterea,  sicut  dictum  est  (art.  praec  arg.  3),  plus  differt  bonum  a 
tnalo,  quam  veniale  peccatum  a  mortali.  Sed  actus  qui  est  de  se  malus, 
potest  fieri  bonus,  sicut  homicidium  potest  fieri  actus  justitiae;  sicut  patet 
in  judice,  qui  occidit  latronem.  Ergo  multo  magis  peccatum  mortale  potest 
fieri  veniale. 

Sed  contra  est  qu6d  aeternum  nunquam  potest  fieri  temporale.  Sed  pec- 
catum  mortale  meretur  poenam  aeternam,  peccatum  autem  veniale  tempo- 
ralem  poenam.  Ergo  peccatum  mortale  nunquam  potest  fieri  veniale. 

CONCLUSIO.  —  Licet  veniale  peccatum  per  additionem  mortalis  deformitatis, 
tanquam  circumstantiae  speciem  peccati  mutantis,  fiat  mortale;  tamen  mortale  peo- 
catum  per  accessionem  venialis  deformitatis  non  fit  veniale,  sed  gravius  mortale. 
Dici  taraen  potest  mortale  ex  genere,  fieri  veniale  ex  imperfectione  actus. 

Respondeo  dicendum  quod  veniale  et  mortale  differunt  sicut  perfectun: 
et  imperfectum  in  genere  peccati,  ut  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.  ad  1). 
Imperfectumautem  peraliquam  additionem  potestad  perfectionem  venire 
Unde  et  veniale  per  hoc  qu6d  additur  ei  deformitas  pertinens  ad  genus 
peccatimortalis,  efficiturmoriale;  sicutctim  aliquis  dicit  verbum  otiosum, 
ut  fornicetur.  Sed  id  quod  est  perfectum,  non  potest  fieri  imperfectum  per 
additionem.  Et  ideo  peccatum  mortale  non  fit  veniale  per  hocqu6d  additur 
ei  aliqua  deformitas  pertinens  ad  genus  peccati  venialis.  Non  enim  dimi 
nuitur  peccatum  ejus  qui  fornicatur  ut  dicat  verbum  otiosum;  sed  magis 

(-1)   Id  estminus  qnam  Deum  ]  quia  non  ita  illam  amat  ut  finem  suum  constituere  in  ea  velit. 


342  QU^ST.  LXXXIX,  ART.  I. 

aggravaturpropterdeformitalemadjunctam.  Potest  tamen  id  quod  est  ex 
genere  mortale,  esse  veniale  propter  imperfectionem  aclCis ;  quia  non  per- 
fecte  pertingit  ad  rationem  actus  moralls,  cum  non  sit  deliberatus,  sed 
subitus,  ut  ex  dictis  patet  (art.  2  hujus  quaest.).  Et  hoc  fit  per  subtractio- 
nem  quamdam  (1),  scilicet  deliberatae  rationis.  Et  quia  k  ratione  deliberata 
habet  speciem  moralis  actus,  inde  est  quod  per  talem  subtractionem  solvi- 
tur  species  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  veniale  differt  k  mortali  sicut  imper- 
fectum  k  perfecto,  ut  puer  k  viro.  Fit  autem  expuero  vir,  sed  non  conver- 
titur  (3).  Unde  ratio  non  cogit. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  si  sit  talis  ignorantia  quae  peccatum  om- 
nino  excuset,  sicut  est  furiosi  vel  amentis,  tunc  ex  tali  ignorantia  fomica- 
tionem  committens  nec  venialiter  nec  mortaliter  peceat.  Si  ver6  sit  igno- 
rantia  non  invincibilis,  tunc  ignorantia  ipsa  est  peccatum,  et  continet  in 
se  defectum  divini  amoris,  inquantum  negligithomo  addiscere  ea  per  quae 
potest  se  in  divino  amore  conservare. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  Auguslinus  dicit  in  libro  contra  Men- 
dacium  (cap.  7,  ante  med.),  «  ea  quae  sunt  secundum  se  mala,  nullo  fine 
bene  fieri  possunt.  »  Homicidium  autem  estoccisioinnocentis;  et  hoc  nuUo 
modo  bene  fieri  potest.  Sed  judex  qui  occidit  latronem,  vel  miles  qui  occi- 
dit  hostem  reipublicae,  non  appellantur  homicidae,  ut  Augustinus  dicit  (De 
lib.  arb.  lib.  i,  cap.  4  et  5). 

QUtESTIO  LXXXIX. 

DE   PECCATO   VENIALI   SECUNDUM   SE,   IN   SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  estde  peccato  veniali  secundum  se,  et  circa  hoc  qusBruntur 
sex  :  r  Utrum  peccatum  veniale  causet  macuiam  in  anima.  —  T  De  distinclione 
peccali  veniaHs,  proui  figuraUir  per  lignum^  fcenum  et  stipulamt  I.  Corinth.  iii. 
—  3°  Utrum  homo  in  statu  innocentiae  potuerit  peecare  venialiter.  —  4"  Ulriim  an- 
gelus  bonus  vel  malus  possit  peccare  venialiter.  —  5°  Utrum  primi  motus  infide- 
lium  sint  peccata  venialia.  —  6°  Utrum  veniale  possit  essein  aliquo  simul  cumsolo 
peccato  originali. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  peccatum  veniale  causet  maculam  in  ambu. 

De  his  etiam  part.  III,  qusst.  Lxxxvn,  art.  2  ad  5,  et  Sent.  n.  dist.  46,   qusest.  li  ad  3,  et  qnaest.  I 

ad  -I,  et  ai  t.  2,  queest.  I  ad  4,  et  De  nialo,  qusest.  Vil,  art.  2  eorp.  et  Psalm.   xxxiv,  com.  2. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qiiod  peccatum  veniale  causet  ma- 
culam  in  anima.  Dicit  enim  Augustinus  iib.  De  poenitentia  (scilicet  hom. 
ult.  inter  50,  cap.  2,  circa  fin.),  qu6d  «  peccata  venialia,  si  multiplicentur, 
decorem  nostriim  ita  exterminant,  ut  k  coelestis  sponsi  amplexibus  nos 
separent. »  Sed  nihil  aliud  est  macula  quam  detrimentum  decoris.  Ergo 
peccata  venialia  causant  maculam  in  anima. 

2.  Praeterea,  peccatum  mortale  causat  maculam  in  anima  propter  inor- 
dinationem  actCis  et  atfectOs  ij^sius  peccantis.  Sed  in  peccato  veniali  est 
quaedam  deordinatio  actCis  et  affectCis.  Ergo  peccatum  veniale  causat  ma- 
cuiam  in  anima. 

3.  Praeterea,  macula  animae  causatur  ex  contactu  rei  temporalis  per  amo- 
rem,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxxvi,  art.  1).  Sed  in  peccato  veniali 

(i)  Scillcet  ex  eo  quod  non  accedat  perfecta  talis,sedqii6d  illud  quod  est  exgenere  seuexspe- 

deliberatio.  ciesuamnrtale,  sit  vcnialc,  diiin  absque  pe'fecl3 

^2)    Illius    non  est  sensiis,  ait    Sylvius,    qnbd  delilieratione  non  cominittitur. 

actus  fuerit  priusmortalis,  et  pcslea  desinal  esse  (5)  Sive  puer  ex  viro  non  fit. 


QVJEST.  LXXXIX,  ART.  I  ET  II.  343 

anima  inordinato  ainore  conlingit  rem  temporalem.  Ergo  peccatiim  veniale 
inducit  maculam  in  anima. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Ephes.  v,  27) :  Ut  exhiberet  ipse  sibi  glorio- 
sam  Ecclesiam  non  habentem  maculam,  aut  rugam.  Glossa  interl.  «  Id  est, 
aliquod  pecc^tum  criniiiiale.  »  Ergo  proprium  peccati  mortalis  esse  vide- 
turquod  maculam  inanima  causet. 

CONCLUSIO.  —  Pecc^tum  veniale,  cura  non  tollat  habitum  charitatis,  neque 
aliarum  virtutum,  sed  majzis  impediat  actus  illarum,  non  inducit  maculam  in 
anima,  uisi  inquantum  nitorem,  qui  est  ex  virtulum  actibus,  impedit. 

Respoiideo  dicendum  quO)d,  sicut  ex  dictis  patet  (quaest.  lxxxvi,  art.  1), 
macula  importat  detrimenlum  nitoris  ex  aliquo  contactu,  sicut  in  corpora- 
libus  patet,  ex  quibus  per  similitudinem  nomen  maculae  ad  animam  trans- 
fertur.  Sicut  autcm  in  corpore  est  duplex  nitor,  unus  quidem  ex  intrinseca 
dispositione  membrorum  et  coloris;  alius  autem  ex  exteriori  claritate  su- 
pervenieute  :  ita  etiam  in  anima  est  duplex  nitor ;  unus  quidem  habitualis, 
quasi  intrinsecus;  alius  autem  actualis,  quasi  exterior  fulgor.  Peccatum 
autem  veniale  impedit  quidem  nitorem  actualem,  non  tamen  habitualem; 
quia  nonexcludit  neque  diminuit  habitumcharitatis  et  aliarum  virtutum, 
ut  infra  patebit  (2  2,  qu.  xxiv,  art.  10),  sed  solum  impedit  earum  actum.  Ma- 
cuia  autem  importat  aliquid  manens  in  re  maculata;  unde  magis  videtur 
pertinere  ad  detrimentum  habitualis  niloris  quam  actualis.  Unde,  propri^ 
loquendo,  peccatum  veniale  non  causat  maculam  in  anima.  Et  si  alicubi 
dicatur  maculam  inducere,  hoc  est  secundiim  quid,  inquantum  impedit 
nitorem  qui  est  ex  actibus  virtutum  (i). 

Ad  primimi  ergo  dicendum,  quod  Augustinus  loquitur  in  eo  casu  in  quo 
multa  peccata  venialia  dispositive  inducunt  ad  mortale;  aliter  autem  non 
separarent  ab  amplexu  ccelestis  sponsi. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  inordinatio  actus  in  peccato  mortali  cor- 
rumpit  habitum  virtulis,  non  autem  in  peccato  veniali. 

.4d  tertium  dicendum,  quod  in  peccato  mortali  anima  per  amorem  con- 
tingit  rem  temporalem  quasi  finem,  et  per  hoc  totaliler  impeditur  infiuxus 
splendoris  gratiae,  qui  provenit  in  eos  qui  Deo  adha^rent  ut  ultimo  fini  per 
charitatem.  Sed  in  peccato  veniali  non  adhaeret  homo  creaturae  tanquam 
fini  ultimo  (2).  Unde  non  est  simile. 
ARTICULUS  IL  —  utrum  convementer  peccata  venialia  per  lignum,  f(i:num 

ET  STIPULAM  DESIGNENTUR. 

De  his  etiam  Sent.  IT,  dist.  21,  quaest.  i,  art.  2,  qusest.  II,  ait.  \  corv.  et  iist.  46,  qusest.  II,  art.  3, 

quaest.  UI  ad  5.  » 

Ad  secundum  sic  procccUur.  i.  Videturqu6d  inconvenienier  peccata  ve- 
nialia  per  iignum  et  foenum.^  et  stipulam  designentur.  Lignum  enim,  foRuum 
et  stiputa  dicuntur  superaedincari  spirituali  fundamento.  Sed  peccata  ve- 
Dialla  sunt  pra^terspirituale  aidificium  ;  sicutetiam  quffilibet  falsaeopinio- 
nes  sunt  praeter  scientiam.  Ergo  peccata  venialia  non  convenienter  desi 
gnantur  per  lignum,  foenum  et  stipulam. 

2.  Praeterea,  ille  qui  aedificat  tignumy  foenum  et  sfipulam,  sic  salvus  erit 
quasi  per  ignetn,  Sed  quandoque  ille  qui  committit  peccata  venialia,  non 
erit  salvus  etiam  per  ignem  ;  puta  cum  peccata  venialia  inveniuntur  in  eo 

(4)  In  60  sensn  intelligenilum  est  Scripturas  et  (2)  Qui  peccat  venialiter  finem  suum  ultimam 

Sanctos  Patre<;  qni  volunl  a  pcccato  veniali  ma-        in  Deo  constituit,  sed  finem  proxinium  in  bono 
culam  ipsam  quamdam  in  anima  imprimi,  quod        creato  ponit. 
fatctur  ipse  D.  Thomas(part.  III,  quaest.  Lxxxvil, 
•rt.  2  ad  3j. 


344  QU^ST.  LXXXIX,  ART.  11. 

qui  decedit  cum  peccato  mortali.  Ergo  inconvenienter  per  liqnum,  fcenum 
et  stipulam  peccata  venialia  designantur. 

3.  Prajterea,  secundum  Apostolum  alii  sunt  qui  xdificant  aurum,  argen- 
tum  et  lapides  pretiosos,  id  est,  amorem  Dei  et  proximi,  et  bona  opera;  et 
alii  qui  xdificant  lignum,  fosnum  et  stipulam.  Sed  peccata  venialia  commit- 
tunt  etiam  illi  qui  diligunt  Deum  et  proximum,  et  bona  opera  faciunt;  di- 
citur  enim  (I.  Joan.  i,  8)  :  Si  dixerimus,  quia  peccatum  non  habemus^  nos 
ipsos  seducimus.  Ergo  non  convenienter  designantur  peccata  venialia  per 
ista  tria. 

4.  Prseterea,  mult5  plures  differentiae  et  gradussunt  peccatorum  venia- 
lium  quam  tres.  Ergo  inconvenienter  sub  his  tribus  comprehenduntur. 

Sed  contra  estquod  Apostolus  (I.  Cor.  ni,  12)  dicit  de  eo  qui  superaedifi- 
cat  lignum^  foenumet  stipulam,  quod  salvus  erit  quasiper  ignem;  et  sic  pa- 
tietur  poenam,  sed  non  aiternam.  Reatus  autem  poense  temporalis  proprid 
pertinet  ad  peccatum  veniale,  ut  dictum  est(qu8est.  lxxxvii,  art.  5,  etquaest. 
Lxxxvm,  art.  2).  Ergo  per  illa  tria  significantur  peccata  venialia. 

CONCLUSIO.— Venialia  peccata  recte  Apostolas  ligno,  foeno  et  stipul«Bcomparavit , 
quoniam  tria  ista  levia  sunt,  celeriterque  igne  absumuntur,  licel  alia  aliis  celerius  ; 
unde  quod  peccatorum  veuialiura  alia  aliis  citius  purgantur,  ostenditur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  quidam  intellfexerunt  fundamentum  esse 
fidem  informem,  super  quam  aliqui  aedificant  bona  opera,  quae  figurantur 
per  aurum,  argentum  et  lapides  pretiosos ;  quidam  vero  peccata  etiam  mor- 
talia,  quae  figurantur,  secundum  eos,  per  lignum,  Jcenum  et  stipulam.  Sed 
hanc  expositionem  improbat  Augustinus  flib.  De  fide  et  operibus,  cap.  45), 
quia,  ut  Apostolus  dicit  (Gaiat.  v),  qui  operacarnis  facit,  regnum  Dei  non 
consequetur,  quod  est  salvum  fieri.  Apostolus  autem  dicit  qu6d  ille  qul 
dedificat  lignum,  foenam  et  stipulam^  salvus  erit  quasi  per  ignem.  Unde  non 
potest  intelligi  quod  per  lignum,  foenum  et  stipulam  peccata  mortalia  desi- 
gnentur.  Dicunt  ergo  quidam,  qu6d  per  lignum,  famum  etstipulam  signifi- 
cantur  cpera  bona,  quae  superaedificantur  quidem  spirituali  sedificio,  sed 
tamen  commiscent  se  eis  peccata  venialia ;  sicut  cum  aliquis  habet  curam 
rei  familiaris,  quod  bonum  est,  commiscet  se  superfluus  amor  vel  uxoris, 
vel  filiorum,  vel  possessionum,  sub  Deo  tamen ;  ita  scilicet  qu6d  pro  his 
homo  nihil  velletfacere  contra  Deum.  Sed  hoc  iterum  non  videtur  conve- 
nienter  dici.  Manifestum  est  enim  quod  omnia  opera  bona  referuntur  ad 
charitatem  Dei  et  proximi ;  unde  pertinent  ad  aurum,  argentum  et  lapides 
pretiosos  :  non  ergo  ad  lignum^  fcenum  et  stipulam.  Et  ideo  dicendum  est 
qu6d  ipsa  peccata  venialia,  quaeadmiscent  se  procurantibus  terrena,  signi- 
ficantur  per  lignura,  foenum  et  stipulam.  Sicut  enim  hujusmodi  congregan- 
tur  in  domo,  etnon  pertinent  ad  substantiam  aedificii,  etpossunt  comburi 
aedificio  remanente :  ita  etiam  peccata  venialia  multiplicantur  in  homine, 
manentespirituali  aedificio;  et  pro  istis  patitur  ignem  vel  temporalis  tribu- 
lationis  in  hac  vita,  vel  purgatorii  post  hanc  vitam;  et  tamen  salutem  con- 
sequituraeternam  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  peccata  venialia  non  dicuntur  super- 
sedificari  spirituali  fundamenio,  quasi  directesupra  ipsum  posita,  sedquia 
ponuntur  juxta  ipsum  (2),  sicut  accipitur  (Psal.  cxxxvi,  Ij:  Super  flumina 

(1)  ■Aliam   verborum   Apostoli   explicationera  tuiu  rectae  fidei  superstruant  doctrinam  parDm 

indicat  D.  Tbonias  (lect.  II  in  cap.   5  Ep.  i  ad  solidam  ,  humanis  rationibus  niasis  quam  lilto- 

Cor.)  :  quam  ut  bene  probabilem  tenct  Sylvios.  ris  divinis  immixtam,  curiosam  a<:  vanam  po- 

Per  lignum,  foenum  et  stipulam  inlelligit  pec-  tius  quhm  utilem  et  piam. 

cata  venialia  qu»  commiltunt  doctoros  et  Piitros  (2)  Scilicot  jacto  fundamento  superveniunt,  et 

lu  doccDdovel  prsedicando,  cum  super  fundamen-  simul  cum  eo  existunt. 


QU^ST.  LXXXIX,  ART.  II  ET  III.  34S 

Babylmu,  id  est,  juxta  ;  qaia  peccata  veuialia  iioii  destruunt  spirituale  a^di- 
ficium,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  non  dicitur  de  quocumque  aedificante 
lignum,  /oenum  et  stipulam,  quod  saluus  sit  quasi  per  ignem;  sed  soKim 
de  eo  qui  *dificat  supra  fundamentum,  qiiod  quidem  non  est  fides  infor- 
mis,  utquidam  existimabant,  sed  fides  formata  charitate,  secundum  illud 
(Ephes.  ni,  17)  :  Incharitate  radicati  et  fundati.  Ule  ergo  qui  deceditcum 
peccato  mortali  et  veniahbus,  habet  qnidem  tignum,  foenum  et  stiputam, 
sed  non  sunt  superaedificata  (1)  supra  fundamehtum  spirituale  :  et  ideo 
non  eritsalvus  sic  quasi  per  ignem. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  iih  qui  sunt  abstracti  a  cura  temporahum 
rerum,  etsi  aliquando  venialiter  peccent,  tamen  levia  peccata  veniaiia  com- 
mittunt,  et  frequentissimo  per  fervorem  charitatis  purgantur;  unde  tales 
non  supertediticant  veniaha,  quia  in  eis  modicum  manet.  Sed  peccata 
venialia  ipsorum  qui  circa  terrena  occupantur,  diutius  manent;  quia  non 
ita  frequenter  recurrere  possunt  ad  hujusmodi  peccata  veniaha  delenda 
percharitatis  fervorem. 

Ad  quartum  dicendum,  quod,  sicut  Philosophus  dicit  CDe  coelo,  hb.  i, 
text.  2),  «  omnia  tribus  includuntur,  scilicet  principio,  medio  et  fine.  »  Et 
secundum  hocomnes  gradus  venialium  peccatorum  ad  tria  reducuntur, 
scilicet  adlignumj  quod  diutitis  manet  in  igne;  ad  stiputam,  quaecitissimd 
expeditur;  ad  fosnum,  quod  medio  modo  se  habet  :  secundtim  enim  quod 
peccata  venialia  sunt  majoris  vel  minoris  adhairentiae  vel  gravitatis,  cilius 
vel  tarditis  per  ignem  purgantur. 

ARTICULUS  lil.  —  UTRUM  homo  in  statu  innocenti^  potuerit 

FECCARE   VENIALITER. 

De  his  etiam  SeDt.  ii,  dist.  21,  queest.  ii,  art.  5,  et  iii,  dist.  54,  art.  4  ad  4,  et  De  malo,  qusest.  II, 

art.  8  ad  \,  et  quaest.  Vil,  art.  8. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  \ .  Videtur  qu6d  homo  in  statu  innocentiae 
potuerit  peccare  venialiter.  Quia  super  iliud  (I.  ad  Timoth.  ii) :  Adam  non 
est  seductusj  dicit  Glossa  ord.  Aug.  (De  civ.  Dei,  lib.  xiv,  cap.  11,  in  fin.)  : 
«  Inexpertus  divinae  severitatis  in  eo  falli  potuit,  ut  crederet  veniale  esse 
commissum.  »  Sed  hoc  non  credidisset,  nisi  veniaiiter  peccare  potuisset. 
Ergo  venialiter  peccare  potuit  non  peccando  mortaliter. 

2.  Praeterea,  Augustinus  dicit  (Super  Genes.  ad  litt.  Ub.  xi,  cap.  5,  in 
princ.J  :  «  Non  est  arbitrandum  qu6d  esset  liominem  dejecturus  tentator, 
nisi  praecessisset  in  anima  hominis  qusedam  elatio  comprimenda. »  Elatio 
autem  dejectionempraecedens,  qu8e(2jfactaest  perpeccatum  mortale,  non 
potuitesse  nisi  peccatum  veniaie.  Similiteretiam  in  eodem  hb.  Augustinus 
dicit  (cap.  ult.  circ.  fin.},  qu6d  «  virum  sollicitavit  aliqua  expericndi  cupi- 
ditas,  cum  mulierem  vidisset,  sumpto  vetito  pomo,  non  esse  mortuam.  » 
Videtur  etiam  fuisse  in  Eva  aliquis  infidelitatis  motus  in  hoc  qu6d  de  verbis 
Domini  dubitavit,  ut  patet  per  hoc  quod  dixit :  Ne  fort^  moriamur,  ut  habe- 
tur  (Gen.  iii,  3).  Haec  autem  videntur  venialia  peccata.  Ergo  homo  potuit 
venialiter  peccare,  antequam  mortaliter  peccaret. 

3.  Prajterea,  peccatum  mortale  magis  opponitur  integritati  primi  status 
quam  peccatum  veniale.  Sed  homo  poiuit  peccare  mortaliter,  non  obstante 
integi  itate  primi  status.  Ergo  etiam  potuit  peccare  venialiler. 

Sed  contra  est  qu6d  cuilibet  peccato  debetur  aliqua  pcjena.  Sed  nihil  poe- 
nale  essepotuit  in  statu  innocentiae,  ut  Augustinus  dicit  (De  civ.  Dei,  hb. 

0)  Nicolai,  sed  non  supercedificat.  (2)  Supple  dejcc:is  a  juslilia  vel  d  recliiU' 

dine  sui  stalHs ,  ait  Nicotai 


346  Q\]JEST.  LXXXIX,  ART.  III. 

XIV,  cap.  10).  Ergo  iion  potuU  peccare  aliquo  peccato  quo  non  ejiceretur  ab 
illo  integritatis  statu.  Sed  peccatum  veniale  non  mutat  statum  hominis. 
Ergo  tion  potuit  peccare  venialiter. 

CONCLUSIO.  —  Quia  non  committitur  veniale  peccatum  nisi  ex  hoc,  quod  cor- 
pus  animae,  el  sensualitas  rationi  non  perfecte  subjicitur ,  et  talis  imperfeclio  perdu- 
rante  innocentiae  statu  non  erat;  propterea  non  potuit  homo  in  slatu  inuocentiae 
venialiter  peccare  anlequam  peccaret  mortaliter. 

Respondeo  dicendum  qu6d  communiter  (4)  ponitur  qu6d  homo  in  statu 
innocentiae  non  potuit  venialiter  peccare.  lloc  autem  non  est  sic  intelligen- 
ium  quasi  id  quod  nobisestveniale,  si  ipse  committeret,  esset  sibi  mortale 
propter  altitudinem  sui  statiis.  Dignitas  enim  personae  est  quajdam  cir- 
cumstantia  aggravans  peccatum,  non  tamen  transfert  in  aliam  speciem, 
nisi  fort^  superveniente  deformitate  inobedientiae,  vel  voti,  vel  alicujus 
hujusmodi ;  quod  in  proposito  dici  non  potest.  Unde  id  quod  est  de  se  ve- 
niale,  non  potuit  transferri  in  mortale  propter  dignitatem  primi  status.  Sic 
ergo  intelligendum  est  qu6d  non  potuit  peccare  venialiter,  quia  non  potuit 
esse  ut  comniitteret  aliquid  quod  esset  de  se  peccatum  veniale,  antequara 
integritatem  primi  statOs  amitteret,  peccando  morlaliter.  Cnjus  ratio  est, 
quia  peccatum  veniale  in  nobis  contingit  vei  propter  imperfectionem  actus, 
sicut  subiti  motus  in  genere  peccatorum  morlalium,  vel  propter  inordina- 
tionem  existentem  circa  ea  quae  sunt  ad  finem,  servato  debito  ordine  ad 
finem.  Utrumque  autem  horum  contingit  propter  quemdam  defectum 
ordinis  ex  eo  quod  inferius  non  continetur  firmiter  sub  superiori.  Quod 
enimin  nobis  insurgat  subitus  motus  sensualitatis,  contingit  ex  hoc  quod 
sensualitas  non  est  omnino  subdita  rationi ;  quod  vero  insurgat  subitus 
motus  in  ratione  ipsa,  provenit  in  nobis  ex  hoc  quod  ipsa  executio  actus 
rationis  non  subditur  deliberationi,  quae  est  ex  altiori  bono,  utsupra  dic- 
tum  est  (quaest.  Lxxiv,  art.  10);  quod  ver6  humanus  animus  inordinetur 
circa  ea  quae  sunt  ad  finem,  servato  debito  ordine  ad  finem,  provenit  ex 
hoc  qu6d  ea  quae  sunt  ad  finem,  non  ordinantur  infaliibiliter  sub  fine, 
qui  tenet  summum  locum,  quasi  principium  in  appetibilibus,  ut  supra 
dictum  est  (quaest.  lxxii,  art.  5).  In  statu  autem  innocentiae,  ut  habitumest 
(pars  I,  quaest.  xcv,  art.  1),  erat  infallibilis  ordinis  firmitas,  ut  semper 
inferius  contineretur  sub  superiori,  quamdiu  summum  hominis  contine- 
retur  sub  Deo,  ut  etiam  Augustinus  dicit  (De  civit.  Dei,  lib.  xiv,  cap.  13); 
et  ideo  oportebat  qu6d  inordinatio  in  homine  non  esset,  nisi  inciperet  ab 
hoc  qu6d  summum  hominis  non  subderetur  Deo ;  quod  fit  per  peccatum 
mortale.  Ex  quo  patet  quod  homo  in  statu  innocentiae  non  potuitpeccare 
venialiter,  antequam  peccaret  mortaliter  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  veniale  non  sumitur  ibi  secundiim 
qu6d  nunc  de  veniali  loquimur;  sed  dicitur  veniale  quod  est  facile  re- 

missibile. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  illaelatio  quae  praecessitin  animohominis, 
fuitprimum  hominis  peccatum  mortale;  dicitur  autem  praecessisse  dejec- 
tionem  ejus  in  exteriorem  actum  peccati.  Hujusmodi  autem  elationemsub- 
secuta  estet  experiendi  cupiditas  in  viro,  et  dubitatio  in  muliere  (3),  quae 

(1)  Hjec  quffislio  intcr  thoologos  controverti-  virlute  justitiaB  originalis,  juxta  I).  Tlioniam,  at 
tur.  Comuiunior  cquidcm  est  D.  Thoniffi  sen-  patot  ex  liis  dictis,  eam  vero  Siiarez  attnbuit 
tentia,  et  eam  lenenl  llonav.  (Sent.  H,  dist.  21,  proviJcntise  Dei  spcciali  quae  in  hoc  slalu  a  pec- 
art.  5,  quaest.  l) ;  Durandus  (quffist.  IV);  fconra-  cato  veuiali  hominom  avortisset. 

dus,  Me.lina,  Valentia,    Granadus,  plerique  alii.  (3)  Cf.  2  2,  quajst.CLXiii,  ar».  i. 

(2)  I!!a   primi   iinminis  impocc:il)ilitas  fit  eX 


QU.EST.  LXXXIX,  ART.  III  ET  IV.  347 

ex  hoc  solo  in  quamdam  aliam  elatioiiem  prorupit,  qii6d  praecepti  men- 
Uonem  ^serpente  audivit,  quasi  nolletsub  praeceptocontineri. 

Ad  fertiufn  dicendum,  qucSd  peccatum  mortale  intantum  opponitur  inte- 
gritati  primi  statOs,  qu6d  corrumpit  ipsum;  quod  peccatum  veniale  facere 
non  polesl.  Et  quia  non  potest  simul  esse  qusecumque  inordinatio  cum 
integritate  primi  statils,  consequens  est  qu6d  primus  homo  non  potuerit 
peccare  venialiter,  antequam  peccaret  mortaliter. 

ARTICULUS  IV.  —  LTRUM  ancelus  bonus  vel  malus  possit  peccare 

VENIALITER. 
De  his  etiam  De  malo,  qiiaest.  vii,  art.  9. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  i.  Videlur  qu6d  angelus  bonus  vel  malus 
possit  peccare  venialiter.  Horao  enim  cum  angelis  convenit  in  superiori 
animae  parte,  quae  mens  vocatur,  secundum  illud  Gregorii  (in  homil.  xxix 
in  Evang.,  parum  a  princ.) :  «  Homo  intelligit  cum  angelis.  »  Sed  homo 
secundum  superiorem  partem  animae  potest  peccare  venialiter.  Ergo  et 
angelus. 

2.  Praeterea,  qiiicumque  potest  quod  est  plus,  potest  etiam  quod  est  mi- 
nus.  Sed  angeius  potuit  diligere  iDonum  creatum  plus  quam  Deum,  quod 
fecit  peccando  mortaliter.  Ertjo  etiam  potuit  bonum  creatum  diligere  infra 
Deum  inordinat6,  venialiter  peccando. 

3.  Praeterea,  angeli  mali  videntur  aliqua  facere  quae  sunt  ex  genere  suo 
venialia  peccata,  provocando  homines  ad  risum  et  ad  alias  hujusmodi  levi- 
tates.  Sed  circumstantiapersonae  non  faciide  veniali  mortale,  ut  dictum  est 
(quaest.  lxxxviii,  art.  5),  nisi  speciali  prohibitione  superveniente;  quod 
non  est  in  proposito.  Ergo  angelus  potest  peccarevenialiter. 

Sed  contra  est  qu6d  major  est  perfectio  angeli  quam  perfectio  hominis 
In  primo  statu.  Sed  homo  in  primo  statu  non  potuit  peccare  venialiter.  Ergo 
mult6  miniis  angelus. 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  boni  angeli  in  gratia  confirmati  sunt,  nullo  modo  pec- 
care  possunt  :  mali  autem  et  in  malitia  sua  obstinati  (quia  quidquid  eligunt,  ad 
finem  indebilum  eligunt,  nimirumad  supeibiam  suam)  non  venialiter,  sed  morta- 
iiter  in  omnibus,  quaecumque  propria  volunlale  agunt,  peccaut. 

Respondeo  dicendum  qu6d  intellectus  angeU,  sicut  dictum  est(parsl, 
quaest.  lviii,  art.  3),  non  est  discursivus,  ut  scilicetprocedata  principiis 
in  conclusiones,  seorsum  utrumque  intelligens,  sicut  in  nobis  contingit; 
unde  oportet  qu6d  quandocumque  considerat  conclusiones,  consideret  eas 
proutsunt  in  principiis.  In  appetibihbus  autem,  sicutm^jltoties  dictumest 
(quaest.  viii,  art.  2,  etquaest.  lxxu,  art.  5),  fines  sunt  sicutprincipia :  ea  ver6 
quae  sunt  ad  finem  suntsicut  conclusiones.  Unde  mens  angeli  non  fertur 
in  ea  quaesunt  ad  finem,  nisi  secundum  quod  stant  sub  ordine  finis  (1). 
Propter  hoc  ex  natura  sua  habent  qu6d  non  possit  in  eis  esse  deordinatio 
c-irca  ea  quae  sunt  ad  finem,  nisi  simul  sit  deordinatio  circa  finem  ipsum, 
quod  est  per  peccatum  mortale.  Sed  angeli  boni  non  moventur  in  ea  quae 
sunt  ad  finem  nisi  in  ordine  ad  finem  debitum,  qui  estDeus;  etprOpter  hoc 
omnes  eorum  actus  sunt  actus  charitatis;  et  sic  in  eis  non  potest  esse  pec- 
catum  veniale.  Angeli  ver6  mah  in  nihil  moventur  nisi  in  ordinead  finem 
peccati  superbiae  ipsorum ;  et  ideo  in  omnibus  peccant  mortaiiter,  quae- 
cumque  propri^  voiuntate  agunt*  Secus  autem  est  de  appetitu  naturalis 

i^)  Jijsta  Sylviiim  D.  Dortor  in  hoc  articalo  ter  peccare,  quemadmoJura  docentValcnl.  (t.  II, 

asit  taDtum  de  angelo  in  gratia  constitulo:  et  disp.  6,  qnaest.  XIX,  punct.  l) ;  Tanner.  (disp.  4 

illi  prohahilp  videtiir  riuocl ,  si  angeliis  fiiisset  qnaest.  7,  dub.  4j  et  Granad.  part.  I.,  quaest.  LXIII. 
creatui  in  puris  naturalibns,  potuisset  veniali- 


348  QUiEST.  LXXXIX,  ART.  IV  ET  V. 

boni,  qui  est  in  eis,  ut  dictum  esl  fpars  I,  quaest.  lxiii,  art.  i  ad  3,  et  art.  4), 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  homo  convenit  quidem  cum  angelis  in 
mente,  sive  in  intellectu;  sed  differt  in  modo  intelligendi,  ut  dictum  est  (in 
corp.  et  part.  I,  quaest.  lv,  art.  2). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  angelus  non  potuit  mintis  diligere  creatu- 
ram  quam  Deum,  nisi  simul  referenseam  inDeum  sicut  in  ultimum  finem, 
vel  in  aliquem  finem  inordinatum,Vationejam  dict&(in  corp.  art.). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  omnia  illa  quee  videntur  esse  venialia,  dae- 
mones  procurant,  ut  homines  ad  sui  familiaritatem  attrahanl,  et  sic  dedu- 
cant  eos  in  peccatum  mortale-,  unde  in  omnibus  talibus  mortaliterpeccant 
propter  intentionem  finis. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  primi  motus  sensualitatis  in  infidelibus  sint 

PECCATA  MORTALIA  (1). 
De  his  etiam  2  2,  quaest.  CLTIII,  art.  2  ad  3,  ct  Sent.  ii,  dist.  \A,  quaest,  lll,  art,  2  eorp.  et  lll,  dist.  25, 
qnffist.  I,  art.  3,  qusest.  ll  ad  3,  et  IV,  dist.  55,  quajst.  l,  art.  3,  qnsest.  ll  ad  3,  et  De  ver.  queest.  XXVI, 
art.  6  ad  16,  ct  De  malo,  qusest.  yxi,  art.  8,  et  quodl.  vill,  art.  21,  et  Rom.  Vlll  in  princ. 

Ad  quintumsic  proceditur.  1.  Videtur  quod  primi  motus  sensualitatis  in 
infidelibus  sint  peccata  mortalia.  Dicit  enim  Apostolus  (Rom.  viii,  \),  qu6d 
nihil  est  damnationis  his  qui  sunt  in  Christo  Jesu,  qui  non  secundiim  carnem 
amhulant ;  et  loquitur  ibi  deconcupiscentia  sensualitatis,  ut  ex  pra^missis 
apparet.  Haec  ergo  causa  est  quare  concupiscere  non  sit  damnabiiehis  qui 
non  secundum  carnem  ambulant,  consentiendo  scilicet  concupiscentiae, 
quia  sunt  in  Christo  Jesu.  Sed  infideles  non  suntin  Christo  Jesu.  Ergo  in 
infidelibus  est  damnabile.  Primi  igitur  motus  infidelium  sunt  peccata 
mortalia. 

2.  Praeterea,  Anselmus  dicit  (lib.  De  grat.  et  lib.  arb.  sive  De  concord. 
grat.  et  lib.  arb.,  a  med.) :  «  Qui  non  sunt  in  Christo,  sentientes  carnem, 
tequuntur  damnationem,  etiamsi  non  secundiim  carnem  ambuiant.  »  Sed 
damnatio  non  debetur  nisi  peccato  mortali.  Ergo,  ciim  homo sentiatcarnem 
secundum  primum  motum  concupiscentiae,  videtur  quod  primus  motus 
concupiscentiae  in  infidelibus  sit  peccatum  morlale. 

3.  Praeterea,  Anselmus  dicit  in  eodem  lib.  (ibid.)  :  «  Sic  est  factus  homo 
utconcupiscentiamsentire  non  deberet.  w  Hoc  autem  debitum  videtur  ho- 
mini  remissum  per  gratiam  baptismalem,  quam  infideles  non  habent.  Ergo 
quandocumque  infidelis  concupiscit,  etiamsi  non  consentiat,  peccat  mor- 
taliter  contra  debitum  faciens. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Act.  x,  34)  :  Non  est  personanim  acceptor 
Deus.  Quod  ergo  uni  non  imputat  ad  damnationem,  nec  alteri.  Sed  primos 
motus  fidelibus  non  imputat  ad  damnationem.  Ergo  etiam  nec  infidelibus. 

CONCLUSIO.  —  Quum  sensualilas  non  sit  subjeclum  peccati  morlalis,  ncc  siue 
consensu  rationis  fiat  culpa  mortalis;  consequens  est  primos  motus,  tam  fidelium 
quam  infidelium,  nisi  eisconsenliant,  non  esse  peccata  mortalia. 

Respondeo  dicendum  quod  irrationabiliter  dicitur  quod  primi  motus 
infidelium  sint  peccata  mortalia,  si  eis  non  consentiant.  Et  hoc  patet  du- 
pliciler :  prim6  quidem,  quia  ipsa  sensualitas  non  potest  esse  subjectum 
peccati  morialis,  ut  supra  est  habitum  (quaest.  lxxiv,  art.  4);  est  autem 
eadem  natura  sensualitatis  in  infidelibus  et  fidelibus  •,  unde  non  potest  esse 
quod  solus  motus  sensualitatis  in  infidelibus  sit  peccatum  mortale.  Alio 
modo  ex  statuipsiuspeccantis;  nunquamenim  dignitas  personae  diminuit 

(I)  Movet  lianc  qusestionem  S.  Doctor  propter        niotus  Tocantes  eos  quilms  infidclos  non    cnn- 
quosdam  quJ  posuerunt  primos  mntus  scnsuali-         soiitiuut. 
tatis  in  iniii.libus  csse  peccata  niorlalia,  prinios 


QU.EST.  LXXXIX,  ART.  V  ET  VI.  3i9 

peccatnm,  sed  magis  anget,  iit  ex  siipra  dictis  patet  (qna^st.  lxxiii,  art. 
10);  niide  nec  peccatnm  est  minns  in  fideli  qnam  in  infideli;  sed  mnlt6 
majus.  Nam  et  infidelinm  peccata  magis  merentur  veniam  propter  igno- 
rantiam,  secundiim  illnd  (I.  ad  Tim.  i,  13) :  Misericordiam  Dei  conserutus 
sum,  qvia  ignorans  feci  in  incredHlilale  mea;  et  peccata  fidefinm  aggra- 
vantnr  propter  gratia?  sacramenta,  secundum  illnd  (ilebr.  x,29) :  Quanfd 
magis  putatis  deteriora  mereri  snppticia,  qui....  sanguinem  testamenti,  in 
quo  sanctificatus  est.,  poltutum  duxerit  ? 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  Apostolus  loqnitur  de  damnatione  de- 
bita  peccato  originali,  qnae  anfertur  per  gratiam  Jesu  Christi ,  qnamvis 
maneat  concnpiscentiGe  fomes  (1);  nnde  hoc  quod  fidelcs  concupiscnnt, 
non  est  in  eis  signnm  damnationis  originahs  peccati,  sicut  est  in  infideli- 
bus.  Et  hoc  etiam  modo  intelligendum  estdictum  Anselmi  (cit.  in  arg.  2). 

Unde  patet  solutio  ad  secundum. 

Ad  tertium  dicendum ,  qn6d  illud  debitum  non  concupiscendi  erat  per 
originalem  justitiam;  unde  id  qnod  opponitur  tali  debito,  non  pertinet  ad 
peccatum  actuale,  sed  ad  peccatum  originale. 

ARTICULUS  VL  —  utrum  peccatum  veniale  possit  esse  in  aliquo  cum  solo 

ORIGINALI. 

Dehisetiam  part.  I,  qiiaest.  XC,  art-.4  aHo,  et  Scnl.  il,  (list."28,  art.  5  ad  o,  et  dist.  42,  qiiaest.  I,  art.  5 
8tl  7,  ei  lY.  dist.  43  ,  quBcst.  I,  art.  3  ad  o,  et  Dc  ver.  qusest.  xxiv  ,  art.  -12  ad  2,  et  qiisest.  XXVin, 
art.  5  ad  4,  et  De  malo,  quaest.  V,  art.  \  ad  8,  et  qujest.  vii,  art.  10  ad  8. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  peccatum  veniale  possit  esse 
in  aliqnocnm  solo  originali.Dispositioenim  praecedit  habitum.  Sed  veniale 
est  dispositio  ad  mortale,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxxviii,  art.  3).  Ergo 
veniale  in  infideli,  cui  non  remittitur  originale,  invenitur  ante  mortale.  Et 
sic  quandoque  infideies  habent  peccata  venialia  cum  originali  sine  mor- 
tnlibus. 

2.  Praeterea ,  minus  habet  de  connexione  et  convenientia  veniale  cum 
mortali.  quam  mortale  peccatnmcam  mortali.  Sed  infidelis  subjectus  ori- 
ginali  peccato  potest  committere  unum  peccatum  mortale,  et  non  aliud. 
Ergo  et  potestcommittere  peccatnm  veniale,  et  non  mortale. 

3.  Prsterea,  determinari  potest  tempus  iii  quo  puer  prim6  potest  esse 
actor  peccati  actualis;  ad  quod  tempus  ciim  pervenerit,  potest  ad  minus 
per  aliqnod  breve  spatium  stare,  quin  peccet  mortaliter;  quia  hoc  etiam 
in  maximis  sceleratis  contingit.  In  illo  antem  spatio  quaniumcumque  brevi 
potest  peccare  venialiter.  Ergo  peccatum  veniale  potest  esse  in  aliquo  cum 
originali  peccatoabsquemortali. 

Sed  contra  est,  quia  pro  peccato  originali  puniuntur  homines  in  limbo 
puerornm,  ubi  non  est  poena  sensus,  ut  infra  dicetur  (in  parte  quam  non 
complevit.  Vid.  Snpplem.  qu.  lxix,  art.  5);  in  inferno  autem  detruduntur 
homines  propter  solnm  peccatum  mortale.  Ergo  non  erit  locus  in  quo  pos- 
sit  puniri  ille  qui  habet  peccatum  veniale  cum  originali  solo. 

CONCLUSIO.  —  Cum  defcctus  aetatis  prohibens  rationis  usum,  a  mortali  excuset, 
Dulto  raagis  a  veniali  excusare  credendus  esl  :  unde  fieri  uon  pptest,  ut  peccalum 
veuiale  in  ahquo  sit  cum  solo  originali  ahsque  mortali. 

P.esppndeo  dicendum  qu6d  impossibile  est  quod  peccatum  veniale  sit  in 
aliquo  cnm  originali  peccato  absque  mortali.  Cnjusratio  est,  quia  anteqnam 
ad  annos  discretionis  perveniat,  defectus  ajtatis  prohibens  usum  rationis 
excusat  eum  a  peccato  mortali  •,  unde  mult6  magis  excusateum  a  peccato 

,1)  Docet  quoque  synod.  Trid.  (sess.  v)  :  Mancre  in  baplizatis  concufiscentiam  vel  fondtem. 


350  QU.^ST.  XC,  ART.  I. 

veniali,  si  committat  aliquid  quod  sit  ex  genere  suo  tale.  Ctim  vero  usum 
rationis  habere  inceperit,  non  omnino  excusalur  a  culpa  venialis  et  mor- 
talis  peccati ;  sed  primum  quod  tunc  iiomini  cogitandum  occurrit,  est  de- 
liberare  de  seipso.  Et  si  quidem  seipsum  ordinaverit  ad  debitum  tinem, 
pergratiam  consequetur  remissionem  originalis  peccati;  si  vero  non  or- 
dinetseipsumaddebitum  finem  (1),  secundum  qu6d  in  illa  setate  estcapax 
discretionis,  peccabit  mortaliter,  non  faciens  quod  in  se  est;  et  ex  tunc  non 
erit  in  eo  peccatum  veniaie  sine  mortali,  nisi  postquam  totum  fuerit  ei 
per  gratiam  remissum  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  veniale  non  est  disposilio  ex  necessi- 
tate  pptecedens  mortale,  sedcontingenter;  sicut  quandoque  labor  disponit 
ad  febrem,  non  autem  sicut  calor  disponit  ad  formam  ignis. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  non  impeditur  peccatum  veniale  esse  si- 
mul  cum  solo  originali  propter  distantiam  ejus  vel  convenientiam,  sed 
propter  defectum  usus  rationis,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ab  aliis  peccatis  mortalibus  potest  puer  in- 
cipiens  habere  usum  ralionis  per  aiiquod  tempus  abstinere;  sed  a  peccato 
omissionis  praedictae  non  liberatur,  nisi  quam  cit6  potest,  se  convertat  ad 
Deum.  Primum  enim  quod  occurrit  homini  discretionem  habenti,  est  quod 
de  ipso  cogitet,  ad  quem  alia  ordinet  sicut  ad  finem.  Finis  enim  est  prior 
in  intentione.  Et  ideo  hoc  est  tempus  pro  quo  obligatur  ex  Dei  praecepto 
afflrmativo,  quo  Dominus  dicit :  Convertimini  ad  me,  et  ego  convertar  ad 
vos  (Zach.  I,  3). 

QUiESTIO  XC. 

DE  LEGIBUS,  IN  QUATUOR   ARTICULOS   DIVISA. 

Consequenter  considerandum  est  de  principiis  exterioribus  actuum.  Principium 
autem  exterius  ad  malum  inclinans  est  diabolus,  de  cujus  tentatione  in  primo  dic- 
tum  est  (qua^st.  cxi,  art.  2  et  3).  Principium  autem  exterius  movens  ad  bonum  est 
Deus,  qui  et  nos  instruit  per  iegem,  et  juvat  per  gratiam.  —  Unde  primo  de  lege, 
secundo  de  gralia  dicendum  est.  —  Circa  legem  autem  primo  oporlel  considerare  de 
ipsa  legein  communi;  secundodepartibus  ejus.  —  Circa  legem  autem  in  comnauni 
tria  occurrunt  consideranda  :  primo  quidem  de  essenlia  ipsius;  secundo  de  diffe- 
rentia  legum  ;  tcrtio  de  effectibus  legis.  —  Circa  primum  quaErunlur  quatuor: 
1°  Utriim  lex  sit  ahquid  rationis.  —  2°  De  fine  legis.  —  3"  De  causa  ejus.— 4°  De  pro- 
mulgatione  ipsius. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  lexsit  aliquid  rationis  (3). 

De  his  etiam  infra,  qusest.  xci,  art.  \  corp.  et  quaest.  xcu,  art.  \  corp.  et  qusest.  XCIV,  art.  I  corp. 

Ad  primum  sic  proceditur.  d .  Videtur  quod  lex  non  sit  aliquid  rationis. 
Dicit  enim  Apostolus  (Rom.  vii,  23)  ;  ndeo  aliam  legem  in  membris  meis, 
etc.  Sed  nihil  quod  est  rationis,  est  in  membris  ;  quia  ratio  non  utitur  or- 
gano  corporali.  Ergo  lex  non  est  aliquid  rationis. 

(1)  VaUle  probabile  est,  ait  Sylvius,  atque  aileo  toninus  (part.  I,  tit.  10,  cap.  I,  g  l.ettit.  (3 
tutuni  in  cinscifntia  quod  nullum  sit  prsecep-  cap.  2,  g  5),  Caprcolus(lv,  Jist.  16.  p.  I.  art.  3), 
tum  convertencli  se  in  Dcum  statim  ac  bomo  Abulmsis  (quoest.  DCCXLIX  in  cap.  2.>),  Cajetan., 
incipit  hiibere  vim  rationis,  ac  per  conscquens  Conrad.,  Medina,  Curiel,  Grauad.  ct  onines 
qooii  coiu  solo  originali  possitesse  peccalum  vc-  thoniista». 

niale  ,   qnemadmoaum  docent   Bonavent.    (iv  ,  o    Cln  a  hanc  quaestionem,  trcs  snnt  senten- 

dist.  21,  quffist.  l),    Diirand.  (Sint.   iv,  diSt.  16,  tia;  :  quidam  censent  legem  essentiahter  esse  ac- 

quffist.  II),  Kicbard.(n,dist.  42)  etalii  recentiorum  tuni  voluntatis,  alii  actum  inteilectAs,ai'i  utnus- 

non  pauci.  que.  Juxta  l).  Thomam  lex  est  aliqiiiJ  ratiooi»  . 

(2)  D.  rhomsB  scntentia  est  quoque  proha-  prajsiipponens  tamen  ,  addit  Billuart,  saltem  lu 
bilis,  oteani  raulti  sustinuerunt  inter  quos  S.  An-  legibus  positivis,  actum  volunlatis. 


QU^ST.  XC,  ART.  I.  351 

2.  Prseterea,  in  ratione  non  est  nisi  potentia,  habitus  et  actus.  Sed  lex 
non  est  ipsa  potentia  rationis;  simillter  etiam  non  est  aliquis  habitus  ra- 
tionis,  quia  habitus  ratioiiis  sunt  virtutes  intellectuales,  de  quibus  supra 
dictum  est  (qusest.  Lvn);  nec  etiam  actus  rationis  est,  quia  cessante  ra- 
tionis  actu  lex  cessaret,  puta  in  dormientibus.  Ergo  lex  non  est  aliquid 
rationis. 

3.  Prii^terea,  lex  movet  eos  qui  subjiciuntur  legi,ad  rect^  agendum.  Sed 
moveread  agendum  propriepertinet  ad  voluntatem,  ut  patet  ex  praimis- 
sis  (quaest.  ix,  art.  1).  Ergo  lex  non  pertinet  ad  rationem,  sed  magis  ad 
volunlatem,  secundum  qu6d  etiam  Juiisperitus  dicit  (lib.  i,  ff.  De  constit. 
princ.) :  Quod  placuit  principi,  legis  habet  vigorem. 

Sed  contra  est  quod  ad  legem  pertinet  praecipere  et  prohibere.  Sed  im- 
perare  est  rationis,  ut  supra  habitum  est(quaest.  xvn,  art.  1).  Ergo  lex  est 
aliquid  raiionis. 

CONCLCSIO.  —  Cum  lex  sit  quaedam  regula  ,  et  humanoium  actuum  mensura, 
necessario  ad  ipsam  rationem  speclal. 

Respondeo  dicendum  quod  lex  quaedam  regula  est  et  mensura  actuum, 
secundum  quam  inducitur  aliquis  ad  agendum,  vel  ab  agendo  retrahitur. 
Diciturenim  lex  a  ligando  (i),  quia  obhgat  ad  agendum.  Regula  autem  et 
mensura  humanorum  actuum  est  ratio,  quae  est  principium  primum  ac- 
tuum  humanorum,  ut  ex  praedictis  patet  (quaest.  lxvi,  art.  1).  Rationis 
enim  est  ordinare  ad  finem,  qui  est  primum  principiumin  agendis,  secun- 
dum  Philosophum  (Ethic.  lib.  vii,  cap.  8,  a  med.).  In  unoquoque  autem 
genere  id  quod  est  primum  principium,  est  mensura  et  regula  iliius  gene- 
ris-,  sicut  unitas  in  genere  numeri,  et  motus  primus  in  genere  motuum. 
Unde  relinquitur  quod  lex  sitahquid  pertinens  ad  rationem  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ciim  lex  sit  regula  quaedam  et  mensura, 
dicitur  dupliciter  esse  in  ahquo  :  uno  modo  sicut  in  mensurante  et  regu- 
lante;  et  quia  hoc  est  proprium  rationis,  ideo  per  hunc  modum  lex  est  in 
ratione  sola.  Alio  modo  sicut  in  regulato  et  mensurato ;  et  sic  lex  est  in 
omnibus  quae  inclinantur  in  aliquid  ex  aliqua  lege ;  ita  qu5d  quaelibet  in- 
clinatio  proveniens  ex  aliqua  lege  potest  dici  lex  non  essentialiter,  sed 
quasi  participative.  Et  hocmodo  inclinatio  ipsa  membrorum  ad  concupis-_ 
cendum  lex  memhrorumy ocdiiwv. 

Ad  secundum  dicendum,  quod,  sicut  in  actibus  exterioribus  est  consi- 
derare  operationem  et  operatum,  puta  aedificationem  et  sedificatum  ;  ita  in 
operibus  rationis  est  considerare  ipsum  actum  rationis,  qui  estintelligere 
et  ratiocinari;  etaliquid  per  hujusmodi  actum  constitutum;  quod  quidem 
in  speculativa  ratione  prim6quidem  estdefinitio,  secundo  enuntiatio  ,  ter- 
ti6  vero  syllogismus  vel  argumentatio.  Et  quia  ratio  etiam  practica  utitur 
quodam  syllogismo  in  operabihbus,  ut  supra  habitum  est  (quaest.  xiii,  art. 
3,  etquaest.  lxxvii,  art.  2  ad  4),  secundum  quod  Philosophus  docet(Ethic. 
!ib.  vii,  cap.  3;,  ideo  est  invenire  aiiquid  in  ratione  practicaquod  ita  se  ha- 
*3eat  ad  operationes,  sicut  se  habei  propositio  in  ratione  speculativa  ad 
3oncIusiones ;  et  hujusmodi  propositiones  universales  rationis  practicae 
irdinatae  ad  actiones  habent  rationem  legis ;  quae   quidem  proposiliones 

(t)  Eam  dcrivationem  tradnnt  Major  (Sent.  lY,  quid  sit  eligendum  ;  Cicero  hanc  ex  verbo  legere 

dist.  \,  quaest.  IV),    Gabriel  (UI,  dist.  57,  art.  4),  derivat,  quod  idem  soual  (De  leg.  lib.  I,  n.  -19). 

Dominic.  Sotus  (De  jure,  lib.  i,  ot  just.  art.  I).  (2)  Ita  Hichard.  (Sent.  lll,  dist.  57),  Conrad., 

Juxta  Isid.  (Orig.  lib.  II,  cap.  ^O)  dicilur  d  le-  Medina,  Valentia,  Vasquez,  Tanncrus,  Granad. 

gendo  quia  scribi  solet  et  legi.  Juita  Aug.  quaest.  et  alii. 
XX  in  Lerit.  dicitur  ab  eligendo  ,qmai  ostendit 


3S2  QU^ST.  XC,  ART.  I  ET  II. 

aliqnando  aclualiter  considerantur,  aliquando  vero  habitualiter  a  ratione 
tenentur. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ratio  habet\im  movendi  a  voluntate,  ut  su- 
pra  dictum  est  (quaest.  xvii,  art.  1).  Ex  hoc  enim  qu6d  aliquis  vult  finem, 
ratio  imperat  de  hisquse  sunt  ad  finem.  Sed  voluntas  dehis  quse  imperan- 
tur  ad  hoc  quod  legis  rationem  habeat,  oportet  quod  sit  aliqu4  ratione  re- 
gulata  :  et  hoc  modo  intelligitur  qu6d  «voluntas  principis  habet  vigorem 
legis;  »  alioquin  voluntas  principis  magis  esset  iniquitas  quam  lex. 

ARTICULUS  II.   —  UTRUM  lex  ordinetuk  semper  ad  bonum  commune  (i). 

De  his  etiam  infra,  qusest.  XCI,  art.  \  corp.  et  art.  6  ad  3,  et  quaest.  XCVI,  art.  1,  2,  3,  4  et  6  corp.  et 

2  2,  qusBst.  LViii.  art.  5  corp.  et  part.  III,  quaest.  LXX,  art.  2  ad  2,  et  Cont.  gent.  lib.  lU,  cap.  403,  fin. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1  Videturq^uod  lex  non  ordinetur  semper 
ad  bonum  commune  sicut  ad  finem.  Ad  legem  enim  pertinet  praecipere  et 
proliibere.  Sed  praecepta  ordinantur  ad  quaidam  singularia  bona.  Non  ergo 
semper  ftnis  legis  est  bonum  commune. 

2.  Prffiterea,  lex  dirigit  liominem  ad  agendum.  Sed  actus  humani  sunt 
in  particularibus.  Ergo  et  lex  ad  aliquod  particulare  bonum  ordinatur. 

3.  Praeterea,  Isidorus  dicit(Etymologiarum  Ub.  v,  cap.  3}  :  «  Si  raiione  lex 
constat,  lex  erit  omne  quod  ratioue  constiterit.»  Sed  ratione  consistit  non 
solum  quod  ordinatur  ad  bonum  commune,  sed  etiam  quod  ordinatur  ad 
privatum  bonum  unius.  Ergo,  etc. 

Sed  contra  est  quod  Isidorus  dicit  (Etymologiarum  lib.  v,  cap.  21),  quod 
« lex  est  nullo  privato  commodo,  sed  pro  communi  utilitate  civium  con- 
scripta.  » 

CONGLUSIO.  —  Ciim  lex  sit  regula  humanoriim  actuum,  quorum  ultimus  fiais 
est  beatitudo,  et  quidem  communis ;  necesse  est,  eam  semper  ad  bonum  commune 
ordinari. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  dictum  est  (art.  prsec),  lex  pertinet  ad 
id  quod  est  principium  humanorum  actuum,  ex  eoqu6d  est  reguhi  etmen- 
sura.  Sicut  autem  ratio  est  principium  humanorum  actuum,  ita  etiam  in 
ipsa  ratione  est  aliquid  quod  est  principium  respectu  omnium  aliorum; 
unde  ad  hoc  oportet  qu6d  principaliter  et  maxim^  pertineat  lex.  Primum 
autem  principium  in  operativis,  quorum  est  ratio  practica,  est  finis  ulti- 
muB.  Est  autem  ultimus  finis  humanse  vitae  felicitas  vel  beatitudo,  ut  supra 
habitum  est  (qusest.  i,  art.  6  et  7,  et  quaest.  ii,  art.  5  et  7).  Unde  oporlet 
quod  lex  maxim6  respiciat  ordinem  qui  estin  beatitudine.  Rursus  cum  om- 
nis  pars  ordinetur  ad  totum,  sicut  imperfectum  ad  perfectum  (unus  au- 
jtem  homo  est  pars  communitatis  perfectae),  necesse  est  quod  lex  propri^ 
respiciat  ordinem  ad  felicitatem  communem.  Unde  et  Pliilosophus,  prae- 
missa  definitione  legalium,  mentionem  facit  de  felicitate  et  communione 
pohtica;  dicit  enim(Ethic.  lib.  v,  cap.  1,  a  med.),  quod  «« legahajusta  dici- 
mus  facti  va  et  conservativa  felicitatis  et  particularium  ipsius  poUtica  commu- 
nicatione. »  Perfecta  enim  communitas  civitas  est,  ut  dicitur  (Politic.  lib.i, 
cap.  4).  In  quolibet  autem  genere  id  quod  maxime  dicitur,  est  principium 
aliorum,  etalia  dicuntur  secundiim  ordinem  ad  ipsum;  sicut  ignis,  qui  est 
nciaxim^  calidus,  est  causa  caliditatis  in  corporibus  mixtis,  quae  intantum 
dicuntur  calida,  inquantum  participant  de  igne.  Unde  oportet,  ciim  lex 
maximedicatur  secundiim  ordinem  ad  bonum  commune,  quod  quodcum- 
que  aliud  praeceplum  de  particulari  opere  non  habeat  rationem  legis,  nisi 


{\)  Duplex  hujus  articuli  sensus  reddi  pntest ; 
anns  utruin  lex  semper  ad  aliquam  conimuui- 
tatem  dirigi  dcbcul;  aller,  an  lcx  semper  ordi- 


nari  debeat  in   bonum    coraraune   tanquaui    in 
finem;  iu  utroque  responsio  est  affirnialiva. 


QU^ST.  XC,  ART.  II  ET  III.  353 

secundtim  ordinem  ad  bonum  commune  (1).  Et  ideo  omnis  lex  ad  bonum 
commune  ordinatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  praeceptum  importat  applicationem  le- 
gis  ad  ea  quaelege  regulantur.  Ordo  autem  ad  bonum  commune,  qui  per- 
tinet  ad  legem,  est  applicabilis  ad  singulares  fmes,  et  secundum  hoc  etiam 
de  particularibus  quibusdam  praecepta  dantur. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  operationes  quidem  sunt  in  particularibus; 
sed  illa  particularia  referri  possunt  ad  bonum  commune,  non  quidem  com- 
munitate  generis  vel  speciei,  sed  communitate  causse  finalis,  secundiim  quod 
bonum  commune  dicitur  finis  communis. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  sicut  nihil  constat  firmiter  secundtim  ratio- 
nem  speculativam,  nisi  per  resolutionem  ad  prima  principia  indemonstra- 
bilia ;  fta  firmiter  nihil  constat  per  rationem  practicam  nisi  per  ordinatio- 
nem  ad  ultimum  finem,  qui  est  bonum  commune.  Quod  autem  hoc  modo 
ratione  constat,  legis  rationem  habet. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  ra.tio  cujuslibet  sit  factiva  legis  (2). 

De  his  etiam  infra,  qusest.  xcii,  art.  2  ad  2,  et  qusest.  XLY,  art.  4  corp.  et  qusest.  xcvi,  art.  4  et  4 
corp.  et  22,  qusest.  L,  art.  \  acl5,  et  qusest.  LVii,  art.  2  corp.  et  qusest.  LX,  art.  6  corp.  et  qusest. 
LXVII,  art.  \  corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  4.  Yidetur  qu5d  cujusUbet  ratio  sit  factiva 
legis.  Dicitenim  Apostolus  (Rom.  ii,  14),  quod  ciim  gentes^  quae  legem  non 
habent^  naturaliter  ea  qux  legis  sunt  faciunt^  ipsi  sibi  sunt  lex.  Hoc  autem 
communiter  de  omnibus  dicit.  Ergo  quilibet  potest  facere  sibi  legem. 

2.  Praeterea,  sicut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  n,  cap.  4,  a  princ),  «in- 
tentio  legislatoris  est  ut  inducat  hominem  ad  virtutem. »  Sed  quilibet  homo 
potest  alium  inducere  ad  virtutem.  Ergo  cujuslibet  hominis  ratio  est  fac- 
tiva  legis. 

3.  Praeterea,  sicut  princeps  civitatis  est  civitatis  gubernator,  ita  quiUbet 
paterfamilias  est  gubernator  domus.  Sed  princeps  civitatis  potest  in  civi- 
tate  legem  facere.  Ergo  quihbet  paterfamilias  potest  in  sua  domo  facere 
legem. 

Sed  contra  est  quod  Isidorus  dicit  (Etymol.lib.  v,  cap.  40)  et  habetur  in 
Decretis  (cap.  4,  dist.2):  «  Lex  est  constitutio  populi,  secundtim  (3)  quam 
majores  natu  simul  cum  plebibus  aliquid  sanxerunt. »  Non  est  ergo  cujus- 
libet  facere  legem. 

CONGLUSIO.  —  Cum  lex  ordinet  hominem  in  bonum  commune,  non  cujuslibet 
ratio  facere  potest  legem,  sed  multitudinis ,  vel  principis  vicem  multitudinis  gerentis. 

Respondeo  dicendum  quod  lex  proprie  prim6  et  principahter  respicit 
ordinem  ad  bonum  commune.  Ordinare  autem  aliquid  in  bonum  commune 
est  vel  totius  multitudinis,  vel  ahcujus  gerentis  vicem  (4)  totius  multitu- 
dinis.  Et  ideo  condere  legem  vel  pertinet  ad  totam  multitudinem,  vel  per-. 
tinet  ad  personam  publicam,  quae  totius  multitudinis  curam  habet ;  quia 
et  in  omnibus  aUis  ordinare  in  finem  est  ejus,  cujus  est  proprius  ille 
finis  (5). 

(1)  In  hocdiffertrex  atyrannoquodrexbonum  (5)  Ita  editi  passira,  Cod.  Alcan.  cum  aliis, 
commune,  tyrannus  bonuuj  privatum  spectet.  mquanfum.  TextusDecret.,  qua  majores. 
Hinc  conc.  (Tolet.  Vlll ,  can.  'lO)  statuit  quod  (4)  Quibus  verbis  B.  Thoraas  non  intelligit 
reges  nuUd  vi  aut  factione  contractus  d  vicarium  multitudinis,  sed  eum  cui  cura  multi- 
subdilis  ectigant,  neque  sint  prospectantes  tudinis  coramissa  est,  ut  ex  sequentibus  patet. 
proprii  jura  commodi,  sed  consulentes  pa-  (o)  Hanc  potestatem  legislativam  in  christia- 
trioB  atque  gcnti.  nos  maximejustos  non  agnoscunt  lutherani  et 

(2)  Hujus  articuli  sensus  est  :  an  quilibet  le-  calvinistse,  secuti  in  hoc  Valdenses.Wicleffum  et 
gem  condere  possit.  Joannein  Huss   damnatos   in    c»uc.  Constaat. 

(sess.  VI,  can.  io). 

III.  12 


354  QU.^ST.  XC,  ART.  III  ET  IV. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  1  hujus 
quaest.  ad  1),  lex  est  in  aliquo  non  solum  sicut  in  regulante,  sed  etiam 
participative  sicut  in  regulato.  Et  hoc  modo  unusquisque  sibi  est  lex,  in- 
quantum  participat  ordinem  alicujus  regulantis ;  unde  et  ibidem  subditur : 
Qui  ostendunt  opus  legis  scriptum  in  cordihus  suis. 

Ad5ecwn6^w??idicendum,  qu6d  persona  privata  non  potest  inducere  effica- 
citer  ad  virtutem ;  potest  enim  soltim  monere:  sed  si  sua  monitio  non  re- 
cipiatur,  non  habet  vim  coactivam,  quam  debet  habere  lex,  ad  hoc  qu6d 
efflcaciter  inducat  ad  virtutem,  ut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  x,  cap. 
ult.}.  Hanc  autem  virtutem  coactivam  habet  multitudo,  vel  persona  pu- 
blica,  ad  quam  pertinet  pcenas  infligere,  ut  infra  dicetur  (2  2,  qusest.  lxiv, 
art.  3),  et  ideo  solius  ejus  est  leges  facere. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  homo  est  pars  domOs,  ita  domus  est 
pars  civitatis;  civitas  uutem  est  communitas  perfecta,  ut  dicitur  (Polit. 
lib.  I,  cap.  d).Et  ideo  sicut  bonum  unius  hominis  non  estultimus  finis,  sed 
adcommunebonum  ordinatur ;  itaetiam  bonum  unius  domils  ordinatur  ad 
bonum  unius  civitatis,  quae  est  communitas  perfecta.  Unde  ille  qui  gu- 
bernataliquamfamiliam,  potest  quidem  facere  ahqua  praecepta  vel  statuta, 
non  tamen  quse  proprie  habeant  rationem  legis. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  promulgatio  sit  de  ratione  legis  (I). 
De  his  etiam  Sent.  iii.  dist.  24,  qusest.  III,  art.  5  corp.  et  ad  ^  ,  et  iv,  dist.  5,  art.  5,  quaest.  iii  rorp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  promulgatio  non  sitde  ratione 
legis.  Lex  enim  naturalis  maxime  habet  rationem  legis.  Sed  lex  naturalis 
non  indiget  promulgatione.  Ergo  non  est  de  ratione  legis  quod  promulgetur. 

2.  Prseterea,  ad  legem  pertinet  proprie  obligare  ad  aliquid  faciendum, 
vel  non  faciendum.  Sed  non  solum  obligantur  ad  implendam  legem  illi 
coram  quibus  promulgatur  lex,  sed  etiam  alii.  Ergo  promulgatio  non  est 
de  ratione  legis. 

3.  Prseterea,  obligatio  legis  extenditur  etiam  in  futurum ;  quia  «  leges 
futuris  negotiis  necessitatem  imponunt»,  utjura  dicunt  (lib.  i  Cod.,  tit.  De 
leg.  etconstit.).  Sed  promulgatio  fit  ad  praesentes.  Ergo  promulgatio  non 
est  de  necessitate  legis. 

Sed  conira  est  quod  dicitur  in  Decretis  (distinctione  4,  in  append. 
Grat.  ad  cap.  In  istis)^  quod  «  leges  instituuntur,  cum  promulgantur. » 

CONCLUSIO.  —  Gumlex  per  modum  regulae,  quae  iisquibus  imponitur  applicari 
debet,  constituatur;  eam,  ut  obligandi  vim  habeat,  promulgari,  et  ad  eorum  qui  legi 
subjiciuntur,  notitiam  deduci,  oportet. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  dictum  est  (art.  1  hujus  qusest.),  lex 
imponitur  aliis  per  modum  regulae  et  mensurae.  Regula  autem  et  mensura 
imponitur  per  boc  qu6d  applicatur  his  qu3e  regulantur  et  mensurantur. 
Unde  ad  hoc  qu6d  lex  virtutem  obligandi  obtineat,  quod  est  proprium 
legis,  oportet  qu6d  applicetur  hominibus,  qui  secundum  eam  regulari  de- 
bent.  Talis  autem  applicatio  fit  per  hoc  quod  in  notitiam  eorum  deduci- 
tur  ex  ipsa  promulgatione.  Unde  promulgatio  ipsa  necessaria  est  ad  hoc 
qu6d  lex  habeat  suam  virtutem  (2).  Et  sic  ex  quatuor  praedictis  potest  col- 

0)  Consentiunt  omnes  theologi  promulgalio-  sitale  legum.  Lex  seterna  et  naturalis  promulga- 

nem  esse legi necessariam  ;sed  sublilior  movetur  tur  unicuique  per  rationis  dictamen.  Lex  divina 

qusstio  utriim  promulgatio  ita  sit  legi  necessa-,  positiva  quandoque  promulgatur  pcr  internam 

ria  ut  sit  de  ejus  cssentia,  an  tantum  conditio  revelalionem  ut  in  prophetis ,  quandoque  fer 

necessarid  requisitaut  actusobliget ;  sedeaparvi  externam  propositionem  sine  solemnitate,  sicnt 

momenti  nobis  videtur  controversia.  eam   Cbrislus  pronmlpavit  suis  apostoiis;   ali- 

(2)  Diversa  requiritur  promulgatio  pro  diver-  quando  cura  solemnitate,  ut  lex  vctus  in  monte 


QUiEST.  XCI,  ART.  1. 


355 


ligi  definitio  legis,  quae  nihil  est  aliud  quam  «  qusedam  rationis  ordinatio 
ad  bonumcommune,  et  ab  eo  qui  curam  communitatis  habet,  promulgata. » 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  promulgatio  legis  naturae  est  ex  hoc 
ipso  quod  Deus  eam  mentibus  hominum  inseruit  naturaliter  cognoscendam. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  illi  coram  quibus  lex  non  ])romulgatur, 
obligantur  ad  legem  observandam,  inquantum  in  eorum  notitiam  deve- 
nit  per  alios,  vel  devenire  potest  promulgatione  fact^. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  promulgatio  praesens  in  futurum  extenditur 
perfirmitatem  scripturae,  quae  quodammodo  semper  eam  promulgat.  Unde 
Isidorus  dicit  (Etymologiarum  lib.  v,  cap.  3,  et  lib.  ii,  cap.  10),qu6d  « lex  k 
legendo  vocata  est,  quia  scripta  est.  » 

QUiESTIO  XGI. 

DE  LEGUM  DIYERSITATE  (1),   IN  SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  diversitate  legum;  et  circa  hoc  quaeruntur  sex  : 
r  Utriim  sit  aiiqua  lex  aeterna.  —  2°  Utrum  sit  aliqua  lex  naturalis.  —  3°  Utrum  sit 
aliqua  lex  humana.  —  4°  Utrum  sit  aliqua  lex  divina.— 5°  Utrum  sit  una  tantum,  vel 
plures.  —  6°  Utrum  sit  aliqua  lex  peccati. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  sit  aliqua  lex  ^terna  (2). 

De  his  etiam  infra ,  qusest.  xcni,  art.  'i ,  per  tot.,  et  art.  5  et  4  corp.  et  art.  5 ad  5,  et  Sent.  lY,  dist.  ^, 
qusest.  i,  axtA,  et  Cont.  gent.  lib.  Iii,  cap.  \i^,  et  Rom.  Viii,  com.ofin. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  non  sit  aliqua  lex  seterna. 
Omnis  enim  lex  aliquibus  imponitur.  Sed  non  fuit  ab  seterno  cui  aliqua 
lex  posset  imponi;  solus  enim  Deus  fuit  ab  aeterno.  Ergo  nulla  lex  est 
aeterna. 

2.  Praeterea,  promulgatio  est  de  ratione  legis.  Sed  promulgatio  non 
potuit  esse  ab  aeterno ;  quia  non  erat  ab  aeterno  cui  promulgaretur.  Ergo 
nulla  lex  potest  esse  aeterna. 

3.  Praeterea,  lex  importat  ordinem  ad  finem.  Sed  nihil  est  aeternum, 
quod  ordinetm*  ad  finem ;  solus  enim  ultimus  finis  est  aeternus.  Ergo  nuUa 
lex  est  aeterna. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (De  libero  arbitr.  lib.  i,  cap.  6,  pa- 
rum  a  med.) :  «  Lex,  quae  summa  ratio  nominatur,  non  potest  cuipiam  in- 
telligenti  non  incommutabilis  aeternaque  videri.  » 

CONCLUSIO.  —  Est  aliqua  lex  aeterna,  ratio  videlicet  gubernativatotius  universi  in 
mente  divina  existens. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (qusest.  praeced. 
art.  1  et  4),  nihil  est  aliud  lex  qu^m  dictamen  practicae  rationis  in  prin- 
cipe,  qui  gubernat  aliquam  communitatem  perfectam.  Manifestum  est 
autem,  supposito  qu6d  mundus  divina  providentia  regatur,  ut  habitum 
est  (pars  I,  quaest.  xxii,  art.  1  et  2),  qu6d  tota  communitas  universi  gu- 
bernalur  ratione  divin^.  Et  ideo  ipsa  ratio  gubernationis  rerum  in  Deo 
sicut  in  principe  universitatis  existens  legis  habet  rationem.  Et  quia  di- 
vina  ratio  nihil  concipit  ex  tempore,  sed  habet  aeternum  conceptum,  ut 


Sinai  ,  lex  nova  iu  die  Peutecostes.  Lex  humana 
autemsemper  premulgatur  cum  aliqua  solemni- 
tate  et  sic  usas  obtinuit(Billaart  Deleg.dissert.  \ , 
art.  5). 

{\)  Quadruplicem  fecit  S.  Doctor  legem  pro- 
prie  dictam,  scilicet  seternam',  naturalem ,  hu- 
manam  et  diTinam. 

(2)  Les  sterna  est  ratio  gubernationis  rerum 


prima  et  originalis.  Quamvis  lex  seterna  et  pro- 
videntia  sint  realiter  unum  in  Deo,  ratione 
tamen  differunt.  Unde  S.  Doctor  dicit  (qusest.  V 
De  verit.  art.  \  ad  6) :  In  Deo  lex  CBterna  non 
est  providentia,  sed  providentioe  quati  prin- 
cipium ;  unde  et  convenienter  legi  veternce 
attribuuntur  actus  providentici. 


3S6  QU^ST.  XCI,  ART.  1  ET  U. 

dicitur  (Proverb.  vin),  indo  est  quod  hujusmodi  legem  oportet  dicere 

aeternam. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ea  quae  in  seipsis  non  sunt,  apud 
Deum  existunt,  inquantum  sunt  ab  ipso  cognita  et  praeordiiiata,  secundiim 
illud  (Rom.  iv,  17)  :  Qui  vocat  eaqusR  non  sunt,  tanquam  eaqux  sunt,  Sic 
igitur  aeternus  divinae  legis  conceptus  habet  rationem  legis  aeternae,  se- 
cundum  quod  a  Deo  ordinatur  ad  gubernationem  rerum  ab  ipso  praeco- 
gnitarum, 

Ad  secundum  dicendum,  quod  promulgatio  fit  et  verbo  et  scripto ;  et 
utroque  modo  lex  aeterna  habet  promulgationem  ex  parte  Dei  promul- 
gantis  ;  quia  et  Verbum  divinum  estaeternum,et  scriptura  libri  vitae  est 
8eterna(i).  Sed  exparte  creaturae  audientis  aut  inspicientis  nonpotest  esse 
promulgatio  aeterna. 

Ad  tertium  dicendr:^,  quod  lex  importat  ordinem  ad  finem  activ^,  in- 
quantum  scilicet  per  eam  ordinantur  ahqua  in  finem ;  non  autem  passivd, 
idest,  quod  ipsa  lex  ordinetur  ad  finem,  nisi  per  accidens  in  gubernante, 
cujus  finis  est  extra  ipsum,  ad  quem  etiam  necesse  est  ut  lex  ejus  ordine- 
tur.  Sed  finis  divinae  gubernationis  est  ipse  Deus  ;  nec  ejus  lex  est  aliud 
ab  ipso ;  unde  lex  aeterna  non  ordinatur  in  aliuiji  finem. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  sit  in  nobis  aliqua  lex  naturalis  (2). 

De  his  etiam  infra,  quaest.  xcvi,  art.  2  ad  5,  et  qusest.  xc^ii,  art.  i  ad  1 ,  et  Sent.  iv,  dist.  S,  qnsest.  il, 

art.  \  corp.  et  Rom.  viii ,  fin. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  non  sit  in  nobis  aliqua  lex 
naturalis.  Sufficienter  enim  homo  gubernatur  per  legem  aeternam.  Dicit 
enim  Augustinus  (De  lib.  arbit.  lib.  i,  cap.  6,  circa  fin.),  quod  «  lex  aeterna 
est  qua  justum  est  ut  omnia  sint  ordinatissima.  )>  Sed  natura  non  abundat 
in  superfluis,  sicut  nec  deficit  in  necessariis.  Ergo  non  est  homini  aliqua 
lex  naturalis. 

2.  Praeterea,  per  legem  ordinatur  homo  in  suis  actibus  ad  finem,  ut  su- 
pra  habitum  est  (quaest.  praec.  art.  2).  Sed  ordinatio  humanorum  actuum 
adfinem  non  est  per  naturam,  sicutaccidit  in  creaturis  irrationahbus,  quae 
solo  app^itu  naturali  agunt  propter  finem,  sed  agit  homo  propter  finem 
per  rationem  et  voluntatem.  Ergo  non  est  aliqua  lex  homini  naturah's. 

3.  Praeterea,  quanto  aliquis  est  liberior,  tant6  minus  est  sub  lege.  Sed 
homo  est  liberior  omnibus  aliis  animalibus  propter  liberum  arbitrium, 
quod  prae  aliis  animalibus  habet.  Cum  igitur  alia  animalia  non  subdantur 
legi  naturali,  nec  homo  alicui  legi  naturali  subdetur. 

Sed  contra  est  quod  (Roman.  ii,  super  illud  :  Cum  genies,  qux  legem 
non  habent, naturoliter  ea  qux  legis  sunt^  faciunt),  dicit  Glossa  ordin.,  qu6d 
«c  sinon  habent  legemscriptam,  habent  tamen  legem  naturalem,  qua  qui- 
libet  intelligit,  et  sibi  conscius  est  quid  sit  bonum  et  quid  malum. » 

CONGLUSIO.  —  Est  in  hominibus  lex  quaedam  naturahs,  participatio  videiicet 
legisa}ternae,secundumquambonumet  malum  discernunt. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xc,  art.  i 

{\)  Quod  magis  intelligendum  est  secundum  (2)  Legem  naturalem  agnoscunt  omne»  philo- 

appropriatioucm  qukm  socundum  proprielatera ,  sophi  et  theologi,  ut  videre  est  Arist.  (Eth.  lib.  V 

siquidem  legem  ffiternam  ponit  S.  Doctor  inter  cap.  7) ;  Cicer.  (De  legib.  hb.  i  et  lib.  ii);  S.  An- 

attributa  essentialia  (quffist.  xcili.  art.  I  ad  2  et  gust.  (Conf.  lib.  ii ,  cap.  4,  et  De  serm.  Dom. 

art.  4  incorp.  ct  ad  I),  dicitque  Filium  Dei,  qui  lib.  II,  cap.  9) ;  S.  Isid.  (Etym.  hb.ii  etiii).  S»od 

cst  ipsum  Verbum  fflternum,  esse  legem  aeUr-  non  inter  se  consentiunt  ad  definiendum  quil 

nam  per  quamdara  appropriationem,  in  resp.  sit  lex  ista. 
ad  2.  nic  libcr  vitffi  pro  divinorum  prfficeptorum 
coUectione  usurpator. 


QUiEST.  XCI,  ART.  II  ET  III.  357 

ad  1),  lex,  ctim  sit  regula  et  mensura,  dupliciter  potest  esse  in  aliquo  : 
uno  modo  sicut  in  regulante  etmensarante ;  alio  modo  sicut  in  regulato 
et  mensurato ;  quia  inquantum  participat  aliquid  de  regula  vel  men- 
sura,  sic  regulatur  vel  mensuratur.  Unde  cum  omnia  quse  divinae  provi- 
dentiae  subduntur,  a  lege  aeterna  regulentur  et  mensurentur,  ut  ex  dictis 
patet  (art.  praec),  manifestum  est  qu5d  omnia  participant  aliqualiter  le- 
gem  seternam,  inquantum  scilicet  ex  impressione  ejus  habent  inclinatio- 
nes  in  proprios  actus  et  fines.  Inter  caetera  autem  rationalis  creatura  ex- 
cellentiori  quodam  modo  divinae  providentiee  subjacet,  inquantum  etipsa 
fit  providentiae  particeps,  sibi  ipsi  et  aliis  providens.  Unde  et  in  ipsa  parti- 
cipatur  ratio  aeterna,  per  quam  habet  naturalem  inclinationem  ad  debitum 
actum  et  finem ;  ettalis  participatio  legis  aeternae  in  rationali  creatura  lex 
naturalis  dicitur.  Unde  cum  Psalmista  dixisset  (Psal.  iv,  6) :  Sacriflcate  sa- 
crificium  justitise,  quasi  quibusdam  quaerentibus  quae  sunt  justitiae  opera, 
subjungit :  Multi  dicunt :  Quis  ostendit  nobis  bona?  Cui  quaestioni  respon- 
dens,  dicit :  Signatum  est  super  nos  lumen  vultiis  tui^  Bomine;  quasi  lumen 
rationis  naturalis,  quo  discernimus  quid  sit  bonum  et  quid  malum,  quod 
pertinet  ad  naturalem  legem,  nihil  aliud  sit  quam  impressio  luminis  di- 
vini  in  nobis.  Unde  patet  qu6d  lex  naturalis  nihil  aliud  est  quam  parti- 
cipatio  legis  aeternae  in  rationali  creatura. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procederet,  si  lex  naturalis 
esset  aliquid  diversum  a  lege  aeterna  (1) ;  non  autem  est  nisi  quaedam 
participatio  ejus,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  omnis  operatio  rationis  et  voluntatis  de- 
rivatur  in  nobis  ab  eo  qu6d  est  secundum  naturam,  ut  supra  habitum 
est  (quaest.  x,  art.  1).  Nam  omnis  ratiocinatio  derivatur  a  principiis  na- 
turaliter  notis  ;  et  omnis  appetitus  eorum  quae  sunt  ad  finem,  derivatur 
h,  naturali  appetitu  ultimi  finis ;  et  sic  etiam  oportet  qu6d  prima  directio 
actuum  nostrorum  ad  finem  fiat  per  legem  naturalem. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  etiam  animalia  irrationalia  participant  ra- 
tionem  aeternam  suo  modo,  sicut  et  rationalis  creatura.  Sed  quia  ratio- 
nalis  creatura  participat  eam  intellectualiter  et  rationaliter,  ideo  partici- 
patio  legis  aeternae  in  creatura  rationali  proprie  lex  vocatur;  nam  lex  est 
aliquid  rationis,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  praec.  art.  1) ;  in  creatura 
autem  irrationali  non  participatur  rationaliter  ;  unde  non  potest  dici  lex 
nisi  per  similitudinem. 

ARTICULUS  III.  —  OTRUM  sit  aliqua  lex  humana  (2). 

De  hls  etiam  infra,  quast.  xcv.art.  1,  et  Sent.  ii,  dist.  9,  art.  2  corp.  et  ad  5,  et  iii,  dist.  40,  art.2 
et  art.  8  corp.  et  Eom.  viii,  corp.  et  fin.  et  iii,  dist.  37,  art.  2,  qusest.  ii,  et  Met.  lib.  i,  lect.  5. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  non  sit  aliqua  lex  humana, 
Lex  enim  naturalis  est  participatio  legis  aeternae,  utdictum  est  (art.  praec). 
Sed  per  legem  aeternam  omnia  sunt  ordinatissima,  ut  Augustinus  dicit  (De 
lib.  arb.  lib.  i,  cap.  6,  circa  fin.).Ergo  lex  naturalis  sufficit  ad  qmnia  hu- 
mana  ordinanda.  Non  est  ergo  necessarium  qu6d  sit  aliqua  lex  humana. 

2.  Praeterea,  lex  habet  rationem  mensurae,  ut  dictum  est  (quaest.  praec 
art.  1  et  2).  Sedratio  humana  non  est  mensura  rerum,  sedpotius  h  con- 

(1)  Monet  Conradus  ex  Ws  non  esse  colligen-         (2)  Quamvis  lex  divina  positiva  sit  excellen- 

dum  qubd  lex  asterna  et  lex  naturalis  non  sint  tior  lege  humana,   prius  tamen,  ait  Billuart 

diversa  entia,  quippb  sunt  res  diversse    sicut  S.  Doctor  agit  de  lege  humana,  quia  est  nobis 

creator  et  creatura ;  sed  vult  tantiim  B.  Tho-  notior  et  naturse  propinquior,  ideoque  quasi 

mas  legem  seternam  et  legem  naturalem  non  ordine  generatiouis  prior. 
esse  leges  simpliciter  diversas.- 


358  QUiEST.  XCI,  ART.  III. 

verso,  ut  (Metaphys.  lib.  x,  text.  5)  dicitur.  Ergo  ex  ratione  humana  nuUa 

lex  procedere  potest. 

3.  Praeterea,  mensura  debet  esse  certissima,  ut  dicitur  (Metaph.  lib.  x, 
text.  3).  Sed  dictamen  humanse  rationis  de  rebus  gerendis  est  incertum, 
secundum  illud  (Sap.  ix,  14)  :  Cogitationes  mortalium  timidx^  et  in- 
certx  provirlentix  nostrse.  Ergo  ex  ratione  humana  nulla  lex  procedere 

potest.  * 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  (De  liber.  arb.  lib.  i,  cap.  6  et  seq.) 
ponit  duas  leges,  unam  aeternam,  et  aliam  temporalem,  quam  dicit  esse 
humanam. 

CONCLUSIO.  —  Praeter  aeternam  et  naturalem  legem  est  lex  quaedam  ab  homini- 
businventa,  secundum  quamin  particulari  disponuntur  quae  in  legenaturae  conti- 
nentur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  sicut  supra  dictum  est  (qu.  praec,  in  corp. 
et  ad  2),  lex  est  quoddam  dictamen  practicae  rationis.  Simifis  autem  pro- 
cessus  esse  invenitur  rationis  practicae  et  speculativse  :  utraque  enim  ex 
quibusdam  principiis  ad  quasdam  conclusiones  procedit,  ut  superitis  habi- 
tum  est  (loc.  cit.).  Secundiim  hoc  ergo  dicendum  est  quod  sicut  in  ratione 
speculativaexprincipiis  indemonstrabilibus  naturaliter  cognitis  producun- 
tur  conclusiones  diversarum  scientiarum,  quarum  cognitio  non  est  nobis 
naturaliter  indita,  sed  per  industriam  rationis  inventa;  ita  etiam  ex  prai- 
ceptis  legis  naturalis,  quasi  ex  quibusdam  principiis  communibus  et  inde- 
monstrabilibus,  necesse  est  quod  ratio  humana  procedat  ad  aliqua  magis 
particulariter  disponenda;  et  istse  particulares  dispositiones  adinventse 
secundtim  rationem  humanam  dicuntur  leges  humanx,  observatis  aliis 
conditionibus  quse  pertinent  ad  rationem  legis,  ut  supra  dictum  est  (qusest. 
praec).  Unde  TuUius  dicit  in  sua  Rhet.  (De  invent.  lib.  ii,  aliquant.  ante  fin.}, 
quod  «  initium  juris  est  a  natura  profectum;  deinde  quaedam  in  consuetu- 
dinem  ex  utilitatis  ratione  (1)  venerunt :  postea  res  a  natura  profectas  et 
consuetudine  probatas  legum  metus  et  religio  sanxit »  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ratio  humana  non  potest  participare 
ad  plenum  dictamen  rationis  divinae,  sedsuo  nwdo  et  imperfect^.  Et  ideo 
sicut  ex  parte  rationis  speculativae  per  naturalem  participationem  divinae 
sapientiae  inest  nobis  cognitio  quorumdam  communium  principiorum,  non 
.autem  cujuslibet  veritatis  propria  cognitio,  sicutin  divina  sapientia  conti- 
netur;  ita  etiam  exparte  rationis  practicae  naturaliter  homo  participatlegem 
seternam  secundiim  quaedam  communia  principia,  non  autem  secundum 
particulares  directiones  singulorum,  quse  tamen  in  aeterna  lege  continen- 
tur;  etideo  necesse  est  ulteritis  quod  ratio  humana  procedat  ad  particu- 
lares  quasdam  legum  sanctiones. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ratio  humana  secundiim  se  non  est  regula 
rerum,  sed  principia  ei  naturaliter  indita  sunt  regulse  qusedam  generales 
et  mensurse  omnium  eorum  quse  sunt  per  hominem  agenda,  quorum  ratio 
naturalis  est  regula  et  mensura,  licet  non  sit  mensura  eorum  quae  sunt  k 
natura. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ratio  practica  est  circa  operabilia,  quse  sunt 
singularia  et  contingentia,  non  autem  circa  necessaria,  sicutratio  specula- 
tiva.  Et  ideo  leges  humanae  non  possunt  illam  infallibiiitatem  habere  quam 
habent  conclusiones  demonstrativse  scientiarum.  Nec  oportet  quod  omnis 

(1)  Al.,  ex  utilitate  rationii.  ut  convenienter  et  probabiliter  ex  legis  oaturalis 

(2)  Omnis  lex  humana  derivatura  lege  natu-  principii»  deducta  vel  utillorum  detcrminativa. 
rali ,  non  quideni  ut  conciusio  necessHria ,  sed 


QUiEST.  XCI,  ART.  III  ET  IV.  359 

mensura  sit  omnino  infallibilis  et  certa,  sed  secundum  qu6destpossibile 
in  genere  suo  (1). 

A.ItXICUt.US    IV.    —  DTRUM   FDERIT  NECESSARIDM    ESSE  ALTQDAM    LEGEM 

DIVINAM  (2). 
De  his  etiam  part.  I^  quasst.  i,  art.  2,  et  part.  III,  quaest.  lx,  art.  5  ad  3,  et  SeDt.  Iii,  dist.  37,  art.  5, 

et  Rom.  VIII,  fin. 

Ad  quartum  sicproceditur.  1.  Videtur  qu6d  non  fueritnecessarium  esse 
aliquam  legem  divinam.  Quia,  ut  dictum  est  (art.  3  huj.  qu.),  lex  naturalis 
est  quaedam  participatio  legis  aeternge  in  nobis.  Sed  lex  iBterna  estlex  di- 
vina,  utdictum  est  (art.  1  hujus  qu3est.).Ergononoportet  qu6d  praeter  le- 
gem  naturalem,  et  leges  humanas  ab  ea  derivatas,  sit  aliqua  lex  divina. 

2.  Prseterea  (Eccli.  xv,  44),  dicitur  qu6d  Beus  dimisit  hominem  in  manu 
consilii  sui.  Consilium  autem  est  actus  rationis,  ut  supra  habitum  est  (qu. 
xrv,  art.  1).  Ergo  homo  dimissus  est  gubernationi  suee  rationis.  Sed  dicta- 
men  rationis  humanse  est  lex  humana,  ut  dictum  est  (art.  prsec).  Ergo 
Don  oportet  qu6d  homo  aliqua  lege  divina  gubernetur. 

3.  Praeterea,  naturahumana  est  sufficientiorirrationalibuscreaturis.  Sed 
irrationales  creaturae  non  habent  aliquam  legem  divinam  praeter  inclina- 
tionem  naturalem  eis  inditam.  Ergo  mult6  minus  creaturarationalis  debet 
habere  aliquam  legem  divinam  praeter  naturalem  legem. 

Sed  contra  est  qu6d  David  expetitlegem  a  Deo  sibi  poni,  dicens  (Psal. 
CXViii,  33)  :  Legem  pone  mihi,  Domine,  viam  justif,cationum  tuarum. 

CONCLUSIO.  —  Praeter  aaturalem  et  humanam  legem,  divina  quaedam  lex  neces- 
saria  fuit,  per  quam  homo  in  supernaturaiem  suum  finem,  qui  est  seterna  beatitudo, 
ordinaretur,  atque  infallibiliter  dirigeretur. 

Respondeo  dicendum  qu6dpr8eter  legem  naturalem  et  legem  humanam, 
necessarium  fuit  ad  directionem  humanae  vitae  habere  legem  divinam.  Et 
hocpropter  quatuor  rationes:  prim6  quidem,  quia  per  legem  dirigitur  homo 
ad  actus  proprios  in  ordine  ad  ultimum  finem.  Et  si  quidem  homo  ordina- 
retur  tantiim  ad  finem  qui  non  excederet  proportionem  naturalis  facultatis 
hominis,  non  oporteret  qu6d  homo  haberet  aliquid  directivum  ex  parte 
rationis  supra  legem  naturalem  et  legem  humanitus  positam,  quae  ab  ea 
derivatur.  Sed  quia  homo  ordinatur  ad  finem  beatitudinis  geternae,  quae 
excedit  proportionem  naturalis  facultatis  humanse,  ut  supra  habitum  est 
(qu.  v,art.  5),  ideo  necessarium  fuitut  supralegem  naturalem  ethumanam 
dirigeretur  etiam  ad  suum  finem  lege  divinitiis  data.  Secund6,  quia  propter 
incertitudinem  humani  judicii,  prsecipue  de  rebus  contingentibus  et  par- 
ticularibus,  contingit  de  actibus  humanis  diversorum  esse  diversa  judicia, 
ex  quibus  etiam  diversse  et  contrarise  leges  procedunt.  Ut  ergo  homo  absqua 
omni  dubitatione  scire  possit  quid  ei  sit  agendum  et  quid  vitandum,  neces 
sarium  fuit  ut  in  actibus  propriis  dirigeretur  per  legem  divinitiis  datam,  de 
qua  constat  qu6d  non  potest  errare.  Terti6,  quia  de  his  potest  homo  legem 
facere  de  quibus  potest  judicare.  Judicium  autem  hominis  esse  nonpotest 
de  interioribus  actibus,  qui  latent,  sed  soliim  de  exterioribus  motibus,  qui 
apparent  :  et  tamen  ad  perfectionem  virtutis  requiritur  qu6d  in  utrisque 
actibus  homo  rectus  existat.  Et  ideo  lex  humana  non  potuit  cohibere  et 
ordinare  sufficienter  interiores  actus,  sed  necessarium  fuit  qu6d  ad  hoc 

^l)  Lex  humana  deflniri   potest  :  ordinatio  cedit,  seu  quam  Deus  immediatb  dedit.  In  eo 

rationis   humanx  legi  naturali  conveniens,  ad  differt  h  lege  «terna   qubd  lex  «terna  sit  in- 

bonum  commune  ah  eo  qui  curam  communitatis  creata,  quippe  Deus  est  ipse,  dnm  h  contra  lex 

habet  promulgata.  divina  positiva  sit  eflfectus,  siquidem   eara  in 

(2)  Lex  divina  positiva  de  qua  liic  agitur  de-  terapore  tulit  ac  promulgavit. 
fniri  potest :  ea  lex  quae  h  Deo  immediatfe  pro- 


360  QU^ST.  XCI,  ART.  IV  ET  V. 

superveniret  lex  divina.  Quarto,  quia,  sicut  Augustinus  dicit  (De  libero  arb . 
lib.  I,  cap.  5  et  6),  lex  humana  non  potest  omnia  quae  male  fiunt,  punire, 
vei  prohibere;  quia  dum  auferre  vellet  omnia  mala,  sequeretur  quod 
etiam  multa  bona  tollerentur,  et  impediretur  utiUtas  boni  communis,  quod 
est  necessarium  ad  conservationem  humanam  (1).  Ut  ergo  nullum  malum 
improhibitum  et  impunitum  remaneat,  necessarium  fuit  supervenire  legem 
divinam,  per  quam  omnia  peccata  prohibentur.  Et  istse  quatuor  causse  tan- 
guntur  (Psalmo  xvni,  8),  ubi  dicitur  :  Lex  Domini  immaculata,  id  est,  nul- 
lam  peccati  turpitudinem  permittens;  convertens  animas,  quia  non  soliim 
exteriores  actus,  sed  etiam  interiores  dirigit ;  testimonium  Domini  fidele, 
propter  certitudinem  veritatisetrectitudinis;  sapientiam  prxstans  parvu- 
lis,  inquantum  ordinat  hominem  ad  supernaluralem  finem  et  divinum. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  per  naturalem  legem  participatur  lex 
aeterna  secundum  proportionem  capacitatis  humanse  naturae.  Sed  oportel 
ut  altiori  modo  dirigatur  homo  in  ultimum  finem  supernaturalem.  Et  ideo 
superadditur  lex  divinitus  data,  per  quam  lex  aiterna  participatur  altiori 
raodo. 

Ad  secmidum  dicendum,  quod  consilium  est  inquisitio  quaedam;  unde 
oportet  quod  procedat  ex  aliquibus  principiis.  Nec  sufficit  quod  procedat 
ex  principiis  naturaliter  inditis,  quae  sunt  praecepta  legis  naturae,  propter 
praedicta  (in  corp.  art.),  sed  oportet  quod  superaddantur  quaedam  alia 
principia,  scilicet  prsecepta  legis  divinae. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  creaturae  irrationales  non  ordinantur  ad 
altiorem  finem  quam  sit  iinis  qui  est  proportionatus  naturali  virtuti  ipsa- 
rum.  Et  ideo  non  est  simihs  ratio. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  lex  divina  sit  una  tantum  (2). 

De  his  etiam  infra,  qusest.  cvii,  art.  \ ,  et  Galat.  iii,  lcct.  2. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  lex  divina  sit  una  tantiim. 
Unius  enim  regis  in  uno  regno  est  una  lex.  Sed  totum  humanum  genus 
comparaturadDeum  sicut  ad  unumregem,  secundtim  illud(Psal.  xlvi,8): 
Rex  omnis  terraR  Deus.  Ergo  est  una  tantum  lex  divina. 

2.  Praeterea,  lex  omnis  ordinatur  ad  finem  quem  legislator  intendit  in 
eis  quibus  legem  fert.  Sed  unum  et  idem  est  quod  Deus  intendit  inhomi- 
nibus,  secundiim  illud(I.  adTim.  ii,  4) :  Fult  omnes  homines  salvos  fieri,  et 
ad  agnitionem  veritatis  venire.  Ergo  una  tantiim  est  lex  divina. 

3.  Praeterea,  lex  divina  propinquior  esse  videtur  legi  aeternae,  quae  est 
una,  quam  lex  naturalis,  quanto  altior  est  revelatio  gratiae  quam  cognitio 
naturse.  Sed  lex  naturalis  est  una  omnium  hominum.  Ergo  mult6  magis 
lex  divina. 

Sed  contra  estquod  Apostolus  dicit  (Hebr.  vii,  12) :  Translato  sacerdotiOj 
necesse  est  ut  legis  translatio  fiat.  Sed  sacerdotium  est  duplex,  ut  ibidem 
dicitur,  scificet  sacerdotium  Leviticum,  et  sacerdotium  Christi.  Ergoetiam 
duplex  est  lex  divina,  scihcet  lex  vetus  et  lex  nova. 

CONGLUSIO.— Siculieumdemdicimus  hominempuerum  et  virum,sicveterem  legem 
et  legem  novam ,  tanlum  unam  esse  legem  divinam  (secundum  imperfectum  et  per- 
fectum  divisam)  dicimus. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (pars  I,  quaest.  xxx,  art.  2 
et  3),  distinctio  est  causa  numeri.  Dupliciter  autem  inveniuntur  aliqua  dis- 
tingui;  uno  modo  sicut  ea  quae  sunt  omnino  specie  diversa,  ut  equus  et 

{{)  Slmilibus  argiimentis  revelationis  necessi-  (2)  Ante  Moysera  non  fuitlex  positiva  divina, 

tatem  demonstrat  S.  Doctor  (Cf.  quae  in  append.        qnodoreunanimi  confitentur  omnes  theologi  (Cf 
I  vol.  rejecimus).  Suarez,  De  leg.  lib.  ix,  cap.  4). 


QU.^ST.  XCI,  ART.  V.  m 

bos ;  alio  modo  sicut  perfectum  et  imperfectum  in  eadem  specie,  sicut  puer 
et  vir.  Et  hoc  modo  lex  divina  distinguitur  in  legem  veterem  et  legem  no- 
vam.  Unde  Apostolus  (Galat.  iii)  comparat  statum  veteris  legis  statui  pueri 
existentis  sub  psedagogo  :  statum  autem  novae  legis  comparat  statui  viri 
perfecti,  qui  jam  non  est  sub  psedagogo.  Attenditurautem  perfectio  et  im- 
perfectio  legis  secundum  tria  quse  ad  legem  pertinent,  ut  supra  dictum 
est  (qusest.  praec.  art.  2,  3  et  -4).  Prim6  enim  ad  legem  pertinet  utordinetur 
ad  bonum  commune  sicut  ad  finem,  ut  supra  dictum  est  (qusest.  prsec. 
art.  2).  Quod  quidem  potest  esse  duplex;  scilicet  bonum  sensibile  et  ter- 
renum;  et  ad  tale  bonum  ordinabat  direct^  lex  vetus;  unde  statim 
(Exod.  iii)  in  principio  legis  invitatur  populus  ad  regnum  terrenum  Cha- 
nanaeorum;  et  iterum  bonum  intelligibile,  etcoeleste;  et  adhocordinat 
lex  nova ;  unde  statim  Christus  ad  regnum  coelorum  in  suae  prsedicationis 
principio  invitavit,  dicens :  ■Pcenitentiam  agite^  apprepinquahit  enim  regnum 
coelorum  (Matth.  iv,  17),  Et  ideo  Augustinus  dicit  (Contra  Faustum,  lib.  iv, 
cap.  2,  in  princ),  quod  temporalium  rerum  promissiones  in  Testament© 
veteri  continentur,  et  ideo  Vetus  appellatur;  sed  seternae  vitse  promissio 
ad  novum  pertinetTestamentum.  Secundo  adlegem  pertinet  dirigere  hu- 
manos  actus  secundum  ordinem  justitiae ;  in  quo  etiam  superabundat  lex 
nova  legi  veteri,  interiores  actus  animi  ordinando,  secundum  illud  (Matth. 
v,  20) :  Nisi  ahundaverit  justitia  vestra  plus  qudm  Scribarum  et  Pharisxo- 
rum,  nonintrahitis  in  regnum  ccelorum;  et  ideo  dicitur  quod  lex  vetus  co- 
hibet  (1)  manum,  lex  nova  animum.  Terti6  ad  legem  pertinet  inducere  ho- 
mines  ad  observantias  mandatorum ;  et  hoc  quidem  lex  vetus  faciebat  ti- 
more  poenarum ;  lex  autem  nova  facit  hoc  per  amorem,  qui  in  cordibus 
nostris  infunditur  per  gratiam  Christi,  quae  in  lege  nova  confertur,  sed  in 
lege  veteri  figurabatur.  Et  ideo  dicit  Augustinus  contra  Adamantium  Ma- 
nichaei  discipulum  (cap.  17,  aliquant.  a  princ),  quod  «  brevis  differentia 
est  legis  et  Evangehi,  timor  et  amor.  » 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  paterfamib*as  in  domo  aiia 
mandata  proponit  pueris,  et  alia  adultis  ;  ita  etiam  unus  rex  Deus  in  uno 
suo  regno  aliam  legem  dedit  hominibus  adhuc  imperfectis  existentibus,  et 
aliam  perfectiorem  jam  manuductis  per  priorem  legem  ad  majorem  capa- 
citatem  divinorum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  salus  hominum  non  pcterat  esse  nisi  per 
Christum,  secundum  illud  (Act.  iv,  12) :  Non  est  aliud  nomen  datum  homi- 
nibus^  in  quo  oporteat  nos  salvos  fieri.  Et  ideo  lex  perfecte  omnes  ad  salu- 
tem  inducens  dari  non  potuit  nisi  post  Christi  adventum;  antea  vero  dari 
oportuit  populo  ex  quo  Christus  erat  nasciturus  legem  praeparatoriam  ad 
Christi  susceptionem ,  in  qua  quaedam  rudimenta  salutaris  justitiae  conti- 
nentur. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  lex  naturalis  dirigit  hominem  secundiim 
qusedam  praecepta  communia,  in  quibus  conveniunt  tam  perfecti  quam 
imperfecti ;  et  ideo  est  una  omnium.  Sed  lex  divina  dirigit  hominem  etiam 
in  particularibus  quibusdam,  ad  quae  non  simihter  se  habent  perfectl  et 

H)  Obseryandum  est,  alt  Sylvius,  probibere  mam  ordinabat  ad  virtutem  et  d  miio  re- 

et  cobibere  non  esse  eadem   :  nam  probibere  trahebat;  non  tamen  contra  transcjressores 

nudam  operis  alicujus  inhibitionem   importatj  hujusmodi  prcBceptorum    pcenam    aliquum 

cohibcre  autcm  importat  inhibitioncm  cum  ad-  ordinare  poterat,  secundiim  quam  cohibere 

jectione  pcenae;  hinc  ait  ipse  S.  Doctor  (Seut,  iii,  vel  cogere  dicitur  :  et  ideb  non  sequilur  quod 

dist.  ult.  art.  2ad  4)  de  veteri  lege  disserens :  animam  cohiberet. 
Lex  prcEceptis  affirmativis  et  aecjalivis  ani- 


m  QUiEST.  XCI,  ART.  V  ET  VI. 

imperfecti;  et  ideo  oportuit  legem  divinam  esse  duplicem,  sicut  jam  dic- 

tumest(in  corp.)- 

ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  sit  aliqua  lex  fomitis  (1). 
De  his  etiam  infra,  qusst.  xciii,  art.  3  ad  ^,  et  Rom.  Yii ,  lect.  4. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  non  sit  aliqua  lex  fomitis. 
Dicit  enim  Isidorus  (Etymolog.  lib.  ii,  cap.  3),  qu6d  «  lex  in  ratione  con- 
sistit.  »  Fomes  autem  non  consistit  in  ratione,  sed  magis  a  ratione  deviat. 
Ergo  fomes  non  liabet  rationem  legis. 

2.  Prseterea,  omnis  lex  obligatoria  est,  ita  qu6d  qui  eam  non  servant, 
transgressores  dicuntur.  Sed  fomes  non  constituit  aliquem  transgresso- 
rem  ex  hoc  quod  ipsum  non  sequitur ;  sedmagis  transgressor  redditur,  si 
quis  ipsum  sequatur.  Ergo  fomes  non  habet  rationem  legis. 

3.  Praeterea,  lex  ordinatur  ad  bonum  commune,  ut  supra  habitum  est 
(quaest.  praec.  art.  2).  Sed  fomes  non  inchnat  ad  bonum  commune,  sed 
magis  ad  bonum  privatum.  Ergo  fomes  non  habet  rationem  legis. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Rom.  vii,  23) :  i^ideo  aliam  legem 
in  membris  meis  repugnantem  legi  mentis  viese. 

CONCLUSIO.  —  Ipsa  sensualitatis  inordinata  indinatio  ex  destitutione  originalis 
justiliaeproveniens,  lexcarnis  seu  lex  fomitis  dicitur,  legisque  rationem  habet,  in- 
quantum  est  pcenahs,  et  ex  lege  divina  hominem  propria  dignitate  destitutum  con- 
sequens. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  praec.  art.  1 
ad  1),  lex  essentialiter  invenitur  in  regulante  etmensurante,  participativd 
autem  in  eo  quod  mensuratur  et  regulatur;  ita  qu6d  omnis  inclinatio  vel 
ordinatio  quse  invenitur  in  his  quse  subjecta  sunt  legi,  participativ^  dicitur 
lex,  ut  ex  supra  dictis  patet  (art.  2  hujus  quaest.).  Potest  autem  in  his  quae 
subduntur  legi  aliqua  inclinatio  inveniri  dupliciter  a  legislatore  :  uno 
modo  inquantum  directe  suos  inclinat  subditos  ad  aiiquid,  et  interdum  ad 
diversos  actus ;  secundiim  quem  modum  potest  dici  quod  alia  est  lex  mili- 
tum,  et  alia  est  lex  mercatorum.  Alio  modo  indirect^,  inquantum  scilicet 
per  hoc  quod  legislator  destituit  aliquem  sibi  subditum  aliqu^  dignitate, 
sequitur  qu6d  transeat  in  alium  ordinem,  et  quasi  in  aliam  legem :  puta  si 
miles  ex  militia  destituatur,  transibit  in  legem  rusticorum  vel  mercato- 
rum.  Sic  igitur  sub  Deo  legislatore  diversae  creaturse  diversas  habent  na- 
turaies  inclinationes,  ita  ut  quod  uni  est  quodammodo  lex,  alteri  sit  con- 
tra  legem;  ut  si  dicam  qu6d  furibunduni  esse  est  quodammodo  lex  canis, 
estautem  contra  legem  ovis,  vel  alterius  mansueti  animalis.  Est  ergo  ho- 
minis  lex,  quam  sortitur  ex  ordinatione  divina,  secundum  propriam  con- 
ditionem,  ut  secundum  rationem  operetur.  Quae  quidem  lexfuitjam  valida 
in  primo  statu,  ut  nihil  vel  praeter  rationem,  vel  contra  rationem,  posset 
subrepere  homini.  Sed  dum  homo  a  Deo  recessit,  incurrit  in  hoc  qu6d  fe- 
ratur  secundiim  impetum  sensualitatis  :  et  unicuique  etiam  particulariter 
hoc  contingit,  quanto  magis  a  ratione  recesserit;  ut  sic  quodammodo  bes- 
tiis  assimiletur,  quse  sensuaUtatis  impetu  feruntur,  secundum  illud  (Psalm. 
XLViii,  21)  :  Ho7nocuminhonore  esset,  non  intellexit ;  comparatus  estjumen" 
tis  insipientibusy  et  similis  factus  est  illis,  Sic  igitur  ipsa  sensualitatis  in- 
clinatio,  quse  fomes  dicitur,  in  aliis  quidem  animalibus  simpliciter  habet 
rationem  legis,  illo  tamen  modo  quo  in  talibus  lex  dici  potest,  secundCim 

(I)    Occasionem   hujus    dubii    dederunt  ista  clinationem  sensualitatis  seu  appetitds  sensitivi 

verba  Apost.  (Rom.  Vii)  :   Video  aliam  legem  ad  scctandum  ea  quas  sensibus  sunt  delectabiha, 

in  membris  meis,  etc.  Nam  per  legem  fomitis  etiam  repugnante  ratione- 
D.  Tliomas  intelligit  ipsum  fomitem  ,  id  est,  in- 


QU^ST.  XCn,  ART.  1.  363 

directam  inclinationem  legis.  In  hominibus  autem  secundum  hoc  non  ha- 
bet  rationem  legis,  sed  magis  est  deviatio  a  lege  rationis.  Sed  inquantum 
per  divinam  justitiam  homo  destituitur  originali  justitia  et  vigore  rationis, 
jpse  impetus  sensualitatis,  qui  eum  ducit,  habet  rationem  legis,  inquan- 
tum  est  poenalis,  et  ex  lege  divina  consequens  hominem  destitutum  pro- 
priadignitate(l). 

Ad  primuni  ergo  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procedit  de  fomite  secundiim 
se  considerato,  prout  inclinat  ad  malum;  sic  enim  non  habet  rationem 
legis,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.),  sed  secundiim  quod  sequitur  ex  divinge 
legis  justitia ;  tanquam  si  diceretur  lex  esse  qu6d  aliquis  nobilis  propter 
suam  culpam  ad  servilia  opera  induci  permitteretur. 

Ad  secundum  dicendum,  quodobjectio  illa  procedit  de  eo  quod  est  lex, 
quasi  regula  et  mensura ;  sic  enim  deviantes  a  lege  transgressores  consti- 
tuuntur.  Sicautem  fomesnonest  lex,  sedper  quamdam  participationem, 
ut  supra  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ratio  illa  procedit  de  fomite  quantum  ad  in- 
clinationem  propriam,  non  autem  quantum  ad  suam  originem.  Et  tamen 
si  consideretur  inclinatio  sensualitatis,  prout  est  in  aliis  animalibus,  sic  or- 
dinatur  ad  bonum  commune,  id  est,  ad  conservationem  naturae  in  specie 
vel  in  individuo ;  et  hoc  est  etiam  in  homine,  prout  sensualitas  subditur 
rationi ;  sed  fomes  dicitur,  secundum  quod  exit  rationis  ordinem. 

QU^STIO  XGII. 

DE  EFFECTIBUS  LEGIS,  IN  DUOS  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  effectibus  legis;  et  circa  hoc  quaeruntur  duo; 
1*  Utrum  effectus  legis  sit  homines  facerebonos.  —  2°  Utrum  efifectus  legis  sint  impe- 
rare,  vetare,  permittere  et  punire,  sicut  legisperitus  dicit. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  effectus  legis  sit  facere  homines  bonos. 
De  his  etiam  infra,  art.  2  ad  4,  et  Cont.  gent.  lib.  lu,  cap.  \\%,  g  2,  5  et  A,  et  Rom.  z. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  legis  effectus  non  sit  facere 
homines  bonos.  Homines  enim  sunt  boni  per  virtutem ;  virtus  enlm  est 
quae  «  bonum  facit  habentem,  »  ut  dicitur  (Eth.  lib.  ii,  cap.  6,  in  princ). 
Sed  virtus  est  homini  asolo  Deo ;  ipse  enim  « eam  facit  in  nobis  sine  nobis,» 
ut  supra  dictum  est  in  definitione  virtutis  (quaest.  lv,  art.  4).  Ergo  legis 
non  est  homines  facere  bonos. 

2.  Praeterea ,  iex  non  prodest  homini,  nisi  legi  obediat.  Sed  hoc  ipsum 
qu6d  homo  obedit  legi,  est  ex  bonitate.  Ergo  bonitas  praeexigitur  in  homine 
ad  legem.  Non  igitur  lex  facit  bonos  homines  (2). 

3.  Prseterea,  lex  ordinatur  ad  bonum  commune ,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.xc,  art.  2).  Sed  quidambene  se  habentin  hisquse  adcommune  per- 
tinent,  qui  tamen  in  propriis  non  bene  se  habent.  Non  ergo  ad  legem  per- 
tinet  quSd  faciat  homines  bonos. 

4.  Praeterea,  quaedam  leges  sunt  tyrannicae,  ut  PhilosophuS  dicit  in  sua 
Politica  (lib.  iii,  cap.  7,  in  fin.  et  lib.  iv,  cap.  10).  Sed  tyrannus  non  intendit 
ad  bonitatem  subditorum,  sed  soliim  ad  propriam  utilitatem.  Non  ergo  le- 
gis  est  facere  homines  bonos. 

Sed  contra  estquod  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  i,  cap.  ult.  circa  princ), 
quod  «  voluntas  cujuslibet  legislatoris  haec  est  ut  faciat  homines  bo- 
nos.  » 

{\)  Ea  de  re  conf.  conc.  Trid.  sess.   V,  De  (2)  Id  est,  non  facit  nt  sint  boni,  qui  jam 

peccat.  origin.  circa  finem  illius  decrcti.  prsesupponuntur  boni  utlegem  servent. 


364  QU.^ST.  XCII,  ART.  I. 

CONCLUSIO.  —  Sicut  principis  est  bene  imperare,  sic  subditorum  propria  virlus 
quae  eos  bonos  facit,  est  bene  obedire,  ad  quod  lex  inducit :  unde  propriuslegis  efiectus 
est,  homines  vel  secundum  quid,  vel  simpliciler  bonos  efficere. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictumest  (quaest.  xc,  art.  1  et4), 
lex  nihil  aliud  est  quam  dictamen  rationis  in  praesidente,  quo  subditi  gu- 
bernantur.  Cujuslibet  autem  subditi  virtus  est  ut  bene  subdatur  ei  a  quo 
gubernatur ;  sicut  virtus  irascibilis  et  concupiscibilis  in  hoc  consistit  qu6d 
sint  bene  obedientes  rationi.  Et  per  hunc  modum  « virtus  cujuslibet  sub- 
jecti  estutbene  subjiciatur  principanti, » ut  Philosophus  dicit  (Poht.  lib.  i, 
cap.  ult.).  Ad  hoc  autem  ordinatur  unaquseque  lex  ut  obediatur  ei  k  sub- 
ditis.  Unde  manifestum  est  quodhoc  sit  proprium  legis inducere  subjectos 
ad  propriam  ipsorum  virtutem.  Cum  igitur  virtus  sit  quae  facit  bonum  ha- 
bentem,  sequitur  quod  proprius  effectus  legis  sit  bonos  facere  eos  quibus 
datur,  vel  simphciter,  vel  secundum  quid.  Si  enim  intentio  ferentis  legem 
tendat  in  verum  bonum  quod  est  bonum  commune  secundum  justitiam 
divinam  regulatum,  sequitur  quod  per  legem  homines  fiant  boni  simpli- 
citer.  Si  vero  intentio  legislatoris  feratur  ad  id  quod  non  est  bonum  sim- 
phciter,  sed  utile,  vel  delectabile  sibi,  vel  repugnans  justitiae  divinae,  tunc 
lex  non  bonos  facit  homines  simpliciter,  sed  secundum  quid,  scilicet  in 
ordine  ad  tale  regimen  (i).  Sic  autem  bonum  iHvenitur  etiam  in  per  se 
malis;  sicut  aliquis  dicitur  bonus  latro,quia  operaturaccommode  adfinem. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  duplex  est  virtus,  ut  ex  supra  dictis 
patet  (queest.  lxxiii,  art.  3  et  4),  scihcet  acquisita  et  infusa.  Ad  utramque 
autem  aliquid  operatur  operum  assuetudo ,  sed  diversimode ;  nam  virtu- 
tem  quidem  acquisitam  causat ;  ad  virtutem  autem  infusam  disponit,  et 
eam  jam  habitam  conservat  et  promovet.  Et  quia  lex  ad  hoc  datur  ut  diri- 
gat  actus  humanos,  inquantum  actus  humani  operantur  ad  virtutem ,  in- 
tantum  lex  facit  homines  bonos.  Unde  et  Philosophus  dicit  (Poht.  lib.  ii, 
cap.  6,  parum  ante  finem,  et  Ethic.  lib.  ii,  cap.  1),  quod  «  legislatores  as- 
suefacientes  (2)  faciunt  bonos.  » 

Ad  secundum  dicendum,  quod  non  semper  aliquis  obedit  legi  ex  bonitate 
perfecta  virtutis ;  sed  quandoque  quidem  ex  timore  poenae,  quandoque  au- 
tem  ex  solo  dictamine  rationis,  quod  est  quoddam  principium  virtutis,  ut 
supra  habitum  est  (quaest.  lxiii,  art.  1  et  2). 

Ad  tertium  dicendum ,  quod  bonitas  cujuslibet  partis  consideratur  in 
proportione  ad  suum  totum;  unde  et  Augustinus  dicit  (Confess.  lib.  iii, 
cap.  8,  paul6  a  princ),  qu6d  « turpis  est  omnis  pars  quae  suo  toti  non  con- 
gruit. »  Ciim  igitur  quilibet  homo  sit  pars  civitatis,  impossibile  est  quod 
aliquis  homo  sit  bonus,  nisi  sit  bene  proportionatus  bono  communi ;  nec 
totum  potest  bene  existere  nisi  ex  partibus  sibi  (3)  proportionatis.  Unde 
impossibile  est  qu6d  bonum  commune  civitatis  bene  se  habeat,  nisicivessint 
virtuosi,  ad  minus  illi  quibus  convenit  principari.  Sufficit  autem  quantura 
ad  bonum  communitatis  qu6d  alii  intantum  sint  virtuosi,  qu6d  principum 
mandatis  obediant.  Et  ideo  Philosophus  dicit  (Polit.  lib.  iii ,  cap.  3),  qu6(l 
«  eadem  est  virtus  principis  et  boni  viri ;  non  autem  eadem  est  virtus  cu- 
juscumque  civis  et  boni  viri.  » 

{\)  Non  D.  Thomae  sensus  est  quod  lex  homi-  num,  quia  inducit  ad  actum  temperanti»  qui  est 

nem  faciat  bonum  ex  omni  parte  et  iu  omni  ge-  simpliciter  bonus. 

nere  virtutum,  hoc  enim  proprium  est  coUec-  (2)  Nicolai,  assuefaciendo. 

tionis  omnium  legum,  scd  sensus  est  quod  ipsum  (5)  Supple  toti,  ait  Nicolai,  quamvls  etiam  nt 

faciat  bonum  secundum  aliquam  veram  ratio-  sint  proportionatoB  toti,  debent  et  esse  propor* 

nem  boni  honesti ;  sic  lex  temperantis  facit  bo-  tionats  sibi  invicem. 


QVJEST.  XCII,  ART.  I  ET  II.  365 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  lex  tyrannica,  ciim  non  sit  secundum  ra- 
tionem,  non  est  simpliciter  lex,  sed  magis  est  quaedam  perversitas  legis; 
et  tamen  inquantum  liabet  aliquid  de  ratione  legis,  intendit  ad  hoc  qu6d 
cives  sint  boni;  non  enim  habet  de  ratione  legis,  nisi  secundum  hoc  qu6d 
estdictamen  alicujus  praesidenlis  in  subditis  (1),  et  ad  hoc  tenditut  subditi 
legis  sint  bene  obedientes;  quod  est  eos  esse  bonos,  non  simpliciter,  sed 
in  ordine  ad  tale  regimen. 

ARTICULUS  11.  —  UTRUM  legis  actus  cokvenienter  assignentur  (2). 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  legis  actus  non  sint  con- 
venienter  assignati  in  hoc  quod  dicitur,  qu6d  legis  actus  est  imperare^ 
vetare^  permittere  et  punire.  Lex  enim  omnis  praeceptum  comnmne  est, 
ut  legisconsultus  Papinianus  dicit  (lib.  i,  ff.  tit.  3 ,  De  legib.  et  sena- 
tuscons.).  Sed  idem  est  imperare  quod  praecipere.  Ergo  alia  tria  super- 
fluunt. 

2.  Praeterea,  effectus  legis  est  ut  inducat  subditos  ad  bonum,  sicut  su- 
pra  dictum  est  (art.  prsec).  Sed  consilium  est  de  mehori  bono  quam  prae- 
ceptum.  Ergo  magis  pertinet  ad  legem  consulere  quam  praecipere. 

3.  Pi^aeterea,  sicut  homo  aliquis  incitatur  ad  bonum  per  poenas,  ita  etiam 
et  per  praemia.  Ergo  sicut  punire  ponitur  effectus  legis,  ita  etiam  et  prae- 
miare. 

4.  Praeterea,  intentio  legislatoris  est  ut-  homines  faciat  bonos,  sicut  supra 
dictum  est  (art.  praec).  Sed  ille  qui  solo  metu  poenarum  obedit  legi,  non 
est  bonus ;  nam  «  timore  servih ,  qui  est  timor  poenarum ,  etsi  bonum  ali- 
quis  faciat ,  non  tamen  aliquid  bene  facit ,  »  ut  Augustinus  dicit  (En- 
chir.  cap.  121).  Non  ergo  videtur  esse  proprium  legis  qu6d  puniat. 

Sed  contra  est  quod  Isidorus  dicit  (Etym.  lib.  v,  cap.  19) :  «  Omnis  lex  aut 
permittit  aliquid,  ut  vir  fortis  praemium  petat;  aut  vetat,  ut  sacrarum  vir- 
ginum  nuptias  nulli  liceat  petere ;  aut  punit,  ut  qui  caedem  fecerit,  capite 
plectatur.  »» 

GONGLUSIO.  —  Secundumtres  humanorum  actuum,  quos  lex  dirigit,  differentias, 
tres  etiam  nominantur  legis  actus :  imperat  siquidem  lex  actus  virtuosos,  prohibet 
vitiosos,  permittit  indifferentes;  quartus  autem  legis  actus,  qui  est  punire,  secun- 
dum  hoc  sumitur,  per  quod  lex  ad  obediendum  inducit,  quod  est  timor  pcenae. 

Respondeo  dicendum  qu6d ,  sicut  enuntiatio  (3)  est  rationis  dictamen 
per  modum  enuntiandi ,  ita  etiam  lex  per  modum  praecipiendi.  Rationis 
autem  proprium  est  ut  ex  aliquo  ad  aliquid  inducat.  Unde  sicut  in  de- 
monstrativis  scientiis  ratio  inducit  ut  assentiatur  conclusioni  per  quaedam 
principia,  ita  etiam  inducit  ut  assentiatur  legis  praecepto  per  aliquid.  Prae- 
cepta  autem  legis  sunt  de  actibus  humanis,  in  quibus  lex  dirigit,  ut  su- 
pra  dictum  est  (quaest.  xc,  art.  1,  et  quaest.  xci,  art.  4).  Sunt  autem  tres 
differentiae  humanorum  actuum:  nam,sicutsupra  dictum  est  (quaest.  xviii, 
art.  b  et  8),  quidam  actus  sunt  boni  ex  genere,  qui  sunt  actus  virtutum; 
et  respectu  horum  ponitur  legis  q.qX\xs  prxcipere  vel  imperare;  praecipit 
enim  lex  omnes  actus  virtutum,  ut  dicitur  (Ethic  lib.  v,  cap.  1,  a  med.)- 
Quidam  ver6  sunt  actus  mali  ex  genere,  sicut  actus  vitiosi ;  ei  respectu 
horum  lex  habet  prohibere.  Quidam  ver6  ex  genere  suo  sunt  actus  indiffe- 
rentes ;  et  respectu  horum  lex  habet  permittere ;  et  possunt  etiam  indiffe- 

(1)  Ita  Mss.  et  exempla  omnia  qusB  vidimus.  tur :  nun  enim  lex  est  babitus  aut  potentia,  sed 
Tbeologi  :  -Ytsi  hoc  quod  est  dictamen  ali-  dicuntur  actus  legis  quasi  integraliter ,  quia 
cujus  prcEsidentis  tn  subditos.  quodammodo  lex  in  communi  ex  istis  quatuor 

(2)  Actus   illi   numerantur   quatuor;  scilicet  integratur. 

prjBcipere,  prohibere,  perraittere  et  punire.  Haec  (5j  Enuntiatio  idem  sonat  ac  propositio. 

quatuor  dicuntur  actus,  nonquod  a  lege  eli<:-ian- 


368  QUJEST.  XCIII,  ART.  II  ET  III. 

noD  est,  opinio  vera,  vel  falsa  est.  Intellectus  ver6  divinus  est  mensura 
rerum ;  quia  unaquaeque  res  intantumhabet  de  ventate,  inquantum  imita- 
tur  intellectum  divinum,ut  dictum  esl  (part.  I,qu8e3t.  xvi,  arl.  0«  Etideo  in- 
tellectus  divinus  est  verus  secundtim  se ;  unde  ratio  ejus  est  ipsa  veritas. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  lex  ^terna  sit  omnibus  nota  (1). 
De  his  etiam  supra,  quaest.  XIX,  art.  4  ad  5,  et  art.  5  et  6. 

Adsecundum  sic  proceditur.  4.  Videlur  qu6d  lex  asterna  non  sit  omni- 
bus  nota.  Quia,  utdicit  Apostolus  (I.  Cor.  ii,  11),  Qiix  sunt  Dei,  nemo  novit 
nisi  Spiritus  Dei.  Sed  lex  aeterna  est  quaedam  ratio  inmente  divina  existens. 
Ergo  omnibus  est  ignota,  nisi  soli  Deo. 

2.  Praeterea,  sicut  Augustinus  dicit  (De  lib.  arb.  lib.  i,  cap.  6,  circa  fin.), 
«  lex  aeterna  est  qua  justum  est  ut  omnia  sintordinatissima. »  Sednon  om- 
nes  cognoscunt  qualiter  omnia  sint  ordinatissima.  Ergo  non  omnes  cognos- 
cunt  legem  aeternam. 

3.  Prseterea,  Augustinus  dicit  (lib.  De  vera  relig.  cap.  31,  non  longe  k 
fin.),  quod  « lex  aeterna  est  de  qua  homines  judicare  non  possunt. »  Sed  si- 
cut  (Ethic.  lib.  i,  cap.  3,  a  med.)  dicitur,  «  unusquisque  bene  judicat  quae 
cognoscit. ))  Ergo  lex  aeterna  non  est  nobis  nota. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (De  lib.  arb.  lib.  i,  cap.  6,  circa 
fin.),  qu6d  « aeternae  legis  notio  nobis  impressa  est.  » 

CONGLUSIO.  —  Quamvis  aeternam  legem,  prout  in  seipsa  est  et  in  mente  divina, 
solus  Deus,  et  beati  qui  Deum  per  essentiam  vident,  cognoscaut;  tamen  omnes  ratio- 
nis  participes,  cum  aliquid  veritatis,  ut  minimum  principiorum  naturalium  notitiam 
habeant,  etiam  legis  cetern^e,  quae  est  veritas  incommutabihs,  aiiquam  notitiam  habere 
censentur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  dupliciter  aliquid  cognosci  potest :  uno  modo 
in  seipso ;  alio  modo  in  suo  effectu,  in  quo  aliqua  similitudo  ejusinvenitur ; 
sicut  aliquis  non  videns  solem  in  sua  substantia,  cognoscit  ipsum  in  sua 
irradiatione.  Sic  igitur  dicendum  est,  quod  legem  aeternam  nuUus  potest 
cognoscere,  secundum  quod  in  seipsa  est,  nisi  solus  Deus,  et  beati,  qui 
Deum  per  essentiam  vident;  sed  omnis  creatura  rationalis  ipsam  cognos- 
cit  secundtim  aliquam  ejus  irradiationem  vel  majorem,  vel  minorem.  Om- 
nis  enim  cognitio  veritatisest  quaedam  irradiatio  et  participatio  legis  aeter- 
nae,  quae  est  veritas  incommutabilis,  ut  Augustinus  dicit  (lib.  De  vera  relig. 
cap.  31);  veritatem  autem  omnes  aliqualiter  cognoscunt,  ad  minus  quan- 
tiim  ad  principia  communia  legis  naturalis;  in  aliis  ver6  quidam  plus  et 
quidam  mintis  participant  de  cognitione  veritatis ;  et  secundum  hoc  etiam 
plusvel  minus  cognoscunt  legem  aeternam  (2). 

kd.primum  ergo  dicendum,  qu6d  ea  quae  sunt  Dei,  in  seipsis  quidem 
cognosci  a  nobis  non  possunt,  sed  tamen  in  effectibus  suis  nobis  manifes- 
tantur,secundiim  illud  (Rom.  i,  20) :  Invisibilia  Dei^  per  ea  quxfacta  sunt^ 
intellecta  conspiciuntur. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  legem  aeternam  etsi  unusquisque  cognos- 
cat  pro  sua  capacitate  secundtim  modum  praedictum,  nullus  tamen  eam 
comprehendere  potest;  non  enim  totaliter  manifestari  potest  per  suos  ef- 
fectus.  Et  ideo  non  oportet  qu6d  quicumque  cognoscit  legem  aeternam  se- 
cundiim  modum  praedictum,  cognoscat  totum  ordinem  rerum,  quo  omnia 
sunt  ordinatissima. 

(i)  Hujus  qu8estioms  sensus  est  :  an  omnibus  beant,  quatenus  cognoscunt  aliqua  eorum  quas 

notum  sit  quae  et  qualis  sit  lex  seterna.  sunt  participationcs  legis  aetern»,  non  oranes 

(2)  Notandum  tamen  quod  etsi  omncs  ma-  tamen  habent  notitiam  legis  aiternje  formaliter, 
lerialiter   aiiquam  notitiam   legis   «eternse  ba- 


\ 

QUiEST.  XCIII,  ART.  II  ET  III.  369 


id  tertiim  dicendum,  quod  judicarede  aliquo  potest  intelligi  dupliciter : 
un^  modo,  sicut  vis  cognitiva  dijudicat  de  proprio  objecto,  secundiim  il- 
ludUob,  XII,  H)  :  Nonne  aiiris  verba  dijudicat,  et  fauces  comedentis  sapo- 
remy  Et  secundiim  istum  modum  judicii  Philosophus  dicit  (Ethic.  Hb.  i, 
cap.3,  a  med.),  quod  «  unusquisque  bene  dijudicat  quae  cognoscit, »  judi- 
cand6  scilicet  an  sit  verum  quod  proponitur.  Alio  modo,  secundum  quod 
superior  judicat  de  inferiori  quodam  practico  judicio,  an  scilicet  ita  debeat 
esse,  ^I  non  ita ;  et  sic  nullus  potest  judicare  de  lege  aeterna  (d). 

AKTICULUS  III.  —  UTRUM  omnis  lex  a  lege  ^terna  derivetur  (2). 

Ad  tertium  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  non  omnis  lex  k  lege  seterna 
derivetur.  Est  enim  quaedam  lex  fomitis,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xci^ 
art.  9).  Ipsaautem  non  derivatur  a  lege  divina  quae  est  lex  seterna ;  ad  ip- 
sam  enim  pertinet  prudentia  carnis,  de  qua  Apostolus  dicit  (Rom.  viii,  7), 
qu6d  legi  Dei  nonpotest  esse  subjecta.  Ergo  non  omnis  lex  procedit  a  lege 
aeterna. 

2.  Praeterea,  a  lege  aeterna  nihil  iniquum  procedere  potest :  quia,  sicut 
dictum  est  (art.  prsec.  arg.  2),  « lex  geterna  est  secundum  quam  justum  est 
ut  omnia  sint  ordinatissima.  »  Sed  qusedam  leges  sunt  iniquae,  secundiim 
illud  (Isai.  x,  i) :  ^'ds  qui  condunt  leges  iniquasl  Ergo  non  omnis  lex  proce- 
ditalege  a^terna. 

3.  Praeterea,  Augustinus  dicit  (De  lib.  arb.  lib.  i,  cap.  5,  sub  fine),  quod 
«  lex  quae  populo  regendo  scribitur,  recte  multa  permittit  quae  per  divinam 
providentiam  vindicantur.  »  Sed  ratio  divinae  providentiae  est  lex  aeterna, 
ut  dictum  est  (art.  i  hujus  quaest.).  Ergo  nec  etiam  omnis  lex  recta  proce- 
dit  a  lege  aeterna. 

Sed  contra  est,  quod  (Proverb.  viii,  i5)  divina  Sapientia  dicit :  Per  me  re- 
ges  regnanty  et  legum  conditores  justa  decernunt,  Ratio  autem  divinae  sa- 
pientiae  est  lex  aeterna,  ut  supra  dictum  est  (art.  i  hujus  quaest.).  Ergo 
omnes  leges  a  lege  aeterna  procedunt. 

CONCLUSIO.  —  Quoniam,  teste  B.  Augustino,  in  temporali  legenihil  est  justum  ac 
legitimum  quod  non  sit  ex  lege  aeterna  profectum ;  certum  est  omnes  leges,  inquantum 
parlicipant  de  ratione  recta,  intantum  a  lege  aeterna  derivari. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra]dictum  est  (quaest.  xc,  art.  i  et  2), 
lex  importat  rationem  quamdam  directivam  actuum  ad  finem.  In  omnibus 
autem  moventibus  ordinatis  oportet  quod  virtus  secundi  moventis  derive- 
turavirtute  moventisprimi;  quia  movens  secundum  non  movet  nisi  in- 
quantum  movetur  a  primo.  Unde  in  omnibus  gubernantibus  idem  videmus, 
quod  ratio  gubernationis  a  primo  gubernante  ad  secundos  derivatur,  sicut 
ratio  eorum  quae  suht  agenda  in  civitate,  derivatur  a  rege  per  praeceptum 
in  inferiores  administratores ;  et  in  artificialibus  etiam  ratio  artificialium 
actuum  derivatur  ab  architectore  ad  inferiores  artifices,  qui  manu  ope- 
rantur.  Ctim  ergo  lex  aeterna  sit  ratio  gubernationis  in  supremo  guber^ 
nante,  necesse  est  quod  omnes  rationes  gubernationis  quae  sunt  in  inferio- 
ribus  gubemantibus  a  lege  aeterna  deriventur.  Hujusmodi  autem  rationes 
inferiorum  gubernantium  sunt  quaecumque  aliae  leges  praeter  aeternam. 
Unde  omnes  leges,  inquantum  participant  de  ratione  recta,  intantum  deri- 
vantur  k  lege  aeterna ;  et  propter  hoc  Augustinus  dicit  (De  liber.  arb.  lib.  i, 
cap.  6,  adfin.),  quod  «in  temporali  icge  nihil  est  justum  ac  legitimum, 
quod  non  ex  lege  aeterna  homines  sibi  derivaverint  (3). » 

(l)  Siquidem  nullus  Deo  est  superior.  quasdam  participatio  est  legis  seternse,   ut  ex 

{2)  Omnis  lex  qusecumque  sit,  sive  humana,      supra  dictis  patet. 
8lve  divina,  a  lege  seterna  derivatur  siquidem         (3)  Triplici  modo  potest  intelligi  leges  alias 


370  QU.^ST.  XCIII,  ART.  III  ET  IV. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  fomes  habet  rationem  legis  in  homine, 
inquantum  est  poena  consequens  divinam  justitiam;  et  secundiim  boc 
manifestum  est  quod  derivatur  a  lege  seterna.  Inquantum  ver6  inclinat  ad 
peccatum,  sic  contrariatur  legi  Dei,  et  non  habet  rationem  legis,  ut  exsu- 
pra  dictis  patet  (quaest.  xci,  art.  6). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  lex  humana  intantum  habet  rationem  le- 
^s,  inquantum  est  secundum  rationem  rectam ;  et  secundum  hoc  mani- 
festum  est  qu6d  k  lege  aeterna  derivatur.  Inquantum  ver6  a  ratione  recedit, 
sic  dicitur  lex  iniqua ;  et  sic  non  habet  rationem  legis,  sed  magis  violen- 
tiae  cujusdam.  Et  tamen  in  ipsa  lege  iniqua  inquantum  servatur  aUquid  da 
eimilitudine  legis,  propter  ordinem  potestatis  ejus  qui  legem  fecit,  secun- 
dum  hoc  etiam  derivatur  a  lege  seterna.  Omnis  enim  potestas  d  Domino  Deo 
est,  ut  dicitur  (Rom.  xiii,  i}. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  lex  humana  dicitur  aliqua  permittere,  non 
quasi  approbans,  sed  quia  ea  dirigere  non  potens.  Multa  autem  diriguntur 
lege  divin^  quae  dirigi  non  possunt  lege  human^;  plura  enim  subduntur 
causae  superiori  quam  inferiori.  Unde  hoc  ipsum  qu6d  lex  humana  non  se 
intromittit  de  his  quae  dirigere  non  potest,  ex  ordine  legis  aeternae  prove- 
nit.  Secus  autem  esset,  si  approbaret  ea  quae  lex  aeterna  reprobat.  Unde 
ex  hoc  non  habetur  qu6d  lex  humana  non  derivetur  a  lege  seterna,  sed 
qu6d  non  perfect6  eam  assequi  possit. 

ARTICULUS   IV. — UTRUM  NECESSARIA  ET  iETERNA  SUBJICIANTUR  LEGI  ^TERN^E  (1). 
De  his  etiam  part.  I,  qusest.  xxii,  art.  2  ad  3,  et  art.  4  ad  3,  et  qusest.  ciu,  art.  'I  ad  3,  et  2  2, 

qusest.  ILIX,  art.  6  corp. 

Adquartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  necessaria  et  aeterna  subji- 
ciantur  legi  aeternae.  Omne  enim  quod  rationabile  est,  rationi  subditur. 
Sed  voluntas  divina  est  rationabilis,  cum  sit  justa.  Ergo  rationi  subditur. 
Sed  lex  aeterna  est  ratio  divina.  Ergo  voluntas  Dei  subditur  legi  aeternae. 
Voluntas  autem  Dei  est  aliquid  aeternum.  Ergo  etiam  aeterna  et  necessa- 
ria  legi  aeternoe  subduntur. 

2.  Praeterea,  quidquidsubjicitur  regi,  subjicitur  legi  regis.  Filius  autem, 
ut  dicitur  (I.  Corinth.  xv,  23  et  28),  subjectus  erit  Deo  et  Patri,  ciim  tradiderit 
ei  regnum.  Ergo  Filius,  qui  est  aeternus,  subjicitur  legi  aeternae. 

3.  Praeterea,  lex  aeterna  est  ratio  divinae  providentiae.  Sed  multa  neces- 
saria  subduntur  divinae  providentiae,  sicut  permanentia  substantiarum  in- 
corporalium  et  corporum  coelestium.  Ergo  legi  aeternae  subduntur  etiam 
necessaria. 

4.  Sed  contra^  ea  quae  sunt  necessaria,  impossibile  est  aliter  se  habere, 
unde  cohibitione  non  indigent.  Sed  imponitur  homini  lex,  ut  cohibeatur  a 
malis,  ut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  xcii,  art.  2).  Ergo  ea  quae  sunt  ne- 
cessaria,  legi  non  subduntur. 

GONCLUSIO.  —  Quum  lex  aeterna  sit  divinaB  gubernationis  ratio,  omnia  creata 
sive  contingentia  sive  necessaria  illi  subjecta  sunt. 

^espondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.}, 
lex  aeterna  est  ratio  divinae  gubernationis.  Quaecumque  ergo  divinae  gu- 
bernationi  subduntur,  subjiciuntur  etiam  legi  aeternae;  quse  ver6  guberna- 
tioni  divinae  non  subduntur,  neque  legi  aeternae  subduntur.  Horum  autem 

ab  eeterna  derivari :  -(<>  tanquam  ab  exemplari ;  tionis  aut  fidei,  prtecipit  et  approbat  ut  aliqua 

quia  omDes  legcs  ut  sint  justae  debent  esse  con-  fiant  legcs,  eaque  pro  diversitate  temporum , 

formes  legi  jeternsB;  2»  tanquam  k  causa  effi-  locorum,  personarum,  etc. 

ciente,  quia  omnis  potestas  legislatlva  est  a  Deo  ;  (i)  De  duobus  hic  quseritur,  scilicet  de  ne- 

S*    iuquantuni  Icx  ffitcrna,  mediante  luminera-  cessariis  ,  etiamsiuou  sint  aeterna,  et  deeternis. 


\  QU-CST.  XCIII,  ART.  IV  ET  V.  37i 

dWinctio  attendi  potest  ex  his  quse  circa  nos  sunt.  Humanae  enim  guber- 
nVtioni  subduntur  ea  quae  per  homines  fieri  possunt ;  quae  vero  ad  natu- 
rato  hominis  pertinent,  non  subduntur  gubernationi  humanae,  scilicet  qu6d 
hotpo  habeat  animam,  vel  manum  aut  pedes.  Sic  igitur  legi  aeternse  sub- 
durttur  omnia  quae  sunt  in  rebus  a  Deo  creatis,  sive  sint  contingentia,  sive 
sin^necessaria;  ea  ver6  quaepertinent  ad  naturam  vel  essentiam  divinam, 
legi  geternae  non  subduntur,  sed  sunt  realiter  ipsa  lex  aeterna. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  de  voluntate  Dei  dupliciter  possumus 
loqui :  uno  modo  quantum  ad  ipsam  voluntatem;  et  sic  cum  voluntas  Dei 
sit  ipsa  essentia  ejus,  non  subditur  gubernationi  divinae,  neque  legi  aeter- 
nae,  sed  idem  est  quod  lex  aeterna.  Alio  modo  possumus  loqui  de  voIud- 
tate  divina  quantum  ad  ipsa  quae  Deus  vult  circa  creaturas :  quae  quidem 
subjecta  (1)  sunt  legi  aeternae,  inquantum  horum  ratio  est  in  divina  sa- 
pientia;  et  ratione  horum  voluntas  Dei  dicitur  rationabilis;  alioquin  ra- 
tione  sui  ipsius  magis  est  dicenda  ipsa  ratio. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  Filius  Dei  non  est  k  Deo  factus,  sed  natu- 
raliter  ab  ipso  genitus ;  et  ideo  non  subditur  divinae  providentiae  aut  legi 
aeternse,  sed  magis  ipse  est  lex  aeterna  per  quamdam  appropriationem,  ut 
patet  per  Augustinum  (lib.  De  vera  relig.  cap.  31).  Dicitur  autem  esse 
subjectus  Patri  ratione  humanae  naturae,  secundiim  quam  etiam  Pater 
dicitur  esse  major  eo. 

Tertium  concedimus,  quia  procedit  de  necessariis  creatis. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d,  sicut  Philosophus  dicit  (Metaph.  lib.  v, 
text.  6),  «  quaedam  necessaria  habent  causamsuae  necessitatis ; »  etsic  hoc 
ipsum  qu6d  impossibile  est  ea  aliter  se  habere,  habent  ab  alio  (2);  et  hoc 
ipsum  est  cohibitio  quaedam  efficacissima.  Nam  qusecumque  cohibentur  in 
communi,  intantum  cohiberi  dicuntur,  inquantum  non  possunt  aliter  fa- 
cere  quam  de  eis  disponatur. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  NATURALIA  CONTINGENTIA  SUBSINT  LEGI  /ETERN.E  (3). 
De  his  eiiam  part.  I,  qusest.  xxii,  art.  2,  et  Sent.  i,  dist.  59,  quaest.  II,  art.  2,  et  Cont.  gent.  lib.  ili, 

cap.  71.  72  el  75,  et  De  ver.  quaest.  V,  art.  5  et  4;  et  Opusc.  iii,  cap.  ^52  usque  156 ,  etOpusc.  XV, 

cap.  42  nsqne  \^,  et  Job,  xi. 

Ad  quintum  sicproceditur.l.  Videtur  qu6d  naturalia  contingentia  non 
subsint  legi  aeternae.  Promulgatio  enim  est  de  ratione  legis,  ut  supra  dic- 
tum  est  (quaest.  xc,  art.  4).  Sed  promulgatio  non  potest  fieri  nisi  ad  crea- 
turas  rationales  quibus  potest  aliquid  denuntiari.  Ergo  solae  creaturae  ra- 
tionales  subsunt  legi  aeternae;  non  ergo  naturalia  contingentia. 

S.Praeterea,  «eaquae  obediunt  rationi,  participant  aliqualiterratione, » ut 
dicitur  (Ethicor.  lib.  i,  cap.  ult.).  Lex  autem  aeterna  est  ratio  summa,  ut 
supra  dictum  est  (art.  4  hujus  quaest.).  Cum  igitur  naturalia  conlingentia 
non  participent  aliqualiter  ratione,  sed  penitus  sint  irrationabilia,  videtur 
quod  non  subsint  legi  aetemae. 

3.  Praeterea,  lex  aeterna  est  efflcacissima.  Sed  in  naturalibus  contingen- 
tibus  accidit  defectus.  Non  ergo  subsunt  legi  aeternae. 

Sedcowfm  est  quod  dicitur(Prov.  viii,  29):  Quando  circumdahat  mari 
terminum  suum,  et  legem  ponebat  aquis,  ne  transirent  fines  suos. 

(4)Hincpatetqu6clnonipsadivinavoluntaslegi  ?■)  Eorum  aecessitas  est  i  lege  aeterna. 

aternjB  subjecta  sit,  scJ  quod  volita  isti  legi  ,5)  Postquani  quaesivit  S.  Doctor  de  necessa- 

sint  subjecta.   Dicitur  tamen  volnntas  Dei  ra-  riis,  nunc  qiaerit  de  contingeutibus ;  et  primo 

tionabilis,   quia   ex  parte   volitorum   iovenitur  quidem  de  contingentiLus  uaturalibus ;  articulo 

quod  unum  sit  proptei*  alterum,  atque  ita  unum  sequenti  quaesiturus  de  contingentibus  bumanis. 
est  ratio  alterius ,  secundiim  ea  qua  dicta  sunt 
(|>2rt.  I,  queest.  XIX,  art.  3). 


372  QUiEST.  XCIII,  ART.  V  ET  VI. 

GONCLUSIO.  —  CumDeus  omnibus  rebus  naturalibus  quosdam  instinctus,  quibus 
in  suos  fines  ferantur,  impresserit;  etiam  naturalia  contingentia  aeternaB  legi  siibesse 
perspicuum  est. 

Respondeo  dicendum  quod  aliter  est  de  lege  hominis  dicendum,  et  ali- 
ter  de  lege  aeterna,  quae  est  lex  Dei.  Lex  enim  hominis  non  se  extendit 
nisi  ad  creaturas  rationales,  quae  homini  subjiciuntur.  Cujus  ratio  est, 
quia  lex  est  directiva  actuum  qui  conveniunt  subjectis  gubernatioai  ali- 
cujus;  unde  nullus,  proprie  loquendo,  suis  actibus  legem  imponit.  Quae- 
cumque  autem  aguntur  circa  usum  rerum  irrationalium  homini  subdita- 
rum,  aguntur  per  actum  ipsius  hominis  moventis  hujusmodi  res  :  nam 
hujusmodi  irrationales  creaturae  non  agunt  seipsas,  sed  ab  aliis  aguntur, 
ut  supra  habitum  est  (quaest.  i,  art.  2).  Et  ideo  rebus  irrationalibus  homo 
legem  imponere  non  potest,  quantumcumque  ei  subjiciantur;  rebus  au- 
tem  rationalibus  sibi  subjectis  potest  imponere  legem,  inquantum  suo 
praecepto  vel  denuntiatione  quacumque  imprimit  menti  earum  quamdam 
regulam,  quae  est  principium  agendi.  Sicut  autem  homo  imprimit  denun- 
tiando  quoddam  interius  principium  actuum  homini  sibi  subjecto,  ita 
etiam  Deus  imprimit  toti  naturae  principia  propriorum  actuum ;  et  ideo 
per  hunc  modum  Deus  dicitur  praecipere  toti  naturae,  secundtim  illud 
(Psalm.  cxLviii,  6):  Praeceptum  posuit^  etnon  praeteribit.  Etper  hanc  etiam 
rationem  omnes  motus  et  actiones  totius  naturae  legi  aeternae  subduntur. 
Unde  aliquo  modo  creaturae  irrationales  subduntur  legi  seternae,  inquan- 
tum  moventur  a  divina  providentia ;  non  autem  per  intellectum  divini 
praecepti,  sicut  creaturae  rationales  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  hoc  modo  se  habet  impressio  activa 
principii  intrinseci  quantiun  ad  res  naturales,  sicut  se  habet  promulgatio 
legis  quantum  ad  homines;  quia  per  legis  promulgationem  imprimitur 
hominibus  quoddam  directivum  principium  humanorum  actuum,  ut  dic- 
tum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  creaturae  irrationales  non  participant  ra- 
tione  humana,  nec  ei  obediunt ;  participant  tamen  per  modum  obedientiae 
ratione  divin^ ;  ad  plura  enim  se  extendit  virtus  rationis  divinae  quam 
virtus  rationis  humanae.  Et  sicut  membra  corporis  humani  moventur  ad 
imperium  rationis,  non  tamen  participant  ratione,  quia  non  habent  aliquam 
apprehensionem  ordinatam  ad  rationem,  ita  etiam  creaturae  irrationales 
moventur  k  Deo,  nec  tamen  propter  hoc  sunt  rationales. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  defectus  qui  accidunt  in  rebus  naturalibus, 
quamvis  sint  praeter  ordinem  causarum  particularium,  non  tamen  sunt 
praeter  ordinem  causarum  universalium,  et  praecipu^  causae  primae,  quae 
Deus  est,  cujus  providentiam  nihil  subterfugere  potest,  ut  dictum  est 
(part.  I,  quaest.  xxii,  art.  2).  Et  quia  lex  aeterna  est  raiio  divinae  providen- 
tiae,  ut  dictum  est  (art.  i  hujus  quaest.) ;  ideo  defectus  rerum  naturalium 
legi  aeternae  subduntur  (2). 

ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  OMNES  RES  HUMANiE  SUBJICIANTUR  LEGI  iETERNJE. 

De  his  etiani  part.  I,  quaest,  xxn,  art.  2  corp.  et  ad  2 ,  et  Sent.  iii,  dist.  9,  quaest.  ii,  art.  2  corp.  et 

ad  5,  et  Cont.  gent.  cap.  ^,  64,  90,  U\  et  H2,  et  De  ver.  quaest.  y,  art.  5,  et  Opusc.  ui,  cap.  243. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  non  omnes  res  humanae  sub- 
jiciantur  legi  aeternse.  Dicit  enim  Apostolus  (Galat.  v,  18):  Si  spiritu  Dei 

(4)  Lex  illa  apparet  in  animalibus  perinstinc-  particulares,  sed  non  relata  ad  Deum,  quamio- 

tum  quo  ducuntur,  et  in   corporibus  inferio-  quidem  in  causis  vel  effectibus  naturalibus  ni- 

ribusperlegesphysicas  quibussubjiciuntur.  hil  contingat,  prseter  ordinem  divinsB  guberna- 

(2)  Ex  his  colljgi  potest  quod  fortuita  et  ca-  tiouis. 
sualia  quse  accidunt,  talia  sint  relata  ad  causas 


QU.EST.  XCIII,  ART.  VI.  373 

dmbninij  non  estis  sub  lege.  Sed  viri  justi ,  qui  sunt  filii  Dei  per  adop- 
tionem ,  spiritu  Dei  aguntur,  secundtim  illud  (Rom.  vni,  44} :  Qui  splritu 
Dei  aguntur^  hi  filii  Dei  sunt.  Ergo  non  omnes  iiomines  sunt  sub  lege 
aeterna. 

2.  Praeterea ,  Apostolus  dicit  (Rom.  vin,7):  Prudentia  carnis  inimica 
est  Deo,  legi  enim  Dei  subjectanonesi.  Sed  multi  homines  sunt  in  quibus 
prudentia  carnis  dominatur.  Ergo  legi  aeternae,  quse  est  lex  Dei,  non  subji- 
ciuntur  omnes  homines. 

3.  Praeterea,  Augustinus  dicit  (De  lib.  arb.Iib.i,  cap.  6,  circa  med.),qu6d 
«  lex  aeterna  est  qu^  mali  miseriam,  boni  vitam  beatam  merentur.  »  Sed 
homines  jam  beati  vel  jam  damnati  non  sunt  in  statu  merendi.  Ergo  non 
subsunt  legi  aeternae. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (De  civ.  Dei,  lib.  xix,  cap.  12,  circa 
fin.) :  «  NuUo  modo  aliquid  legibus  summi  Creatoris,  ordinationique  sub- 
trahitur,  a  quo  pax  universitatis  administratur.  » 

GONCLUSIO.  —  Res  oranes  humanae,  seternae  legi  subjiciuntur,  tametsi  aliter  ho- 
mines  boni,  aliter  mali  homines  gubernentur. 

Respondeo  dicendum  quod  duplex  est  modus  quo  aliquid  subditur  legi 
aeternse,  ut  ex  supra  dlctis  patet  (art.  praec.) :  uno  modo  inquantum  parti- 
cipatur  lex  seterna  per  modum  cognitionis ;  alio  modo  per  modum  actionis 
et  passionis,  inquantum  participatur  permodum  interioris  principii  motivi. 
Et  hoc  secundo  modo  subduntur  legi  aeternae  irrationales  creaturae ,  ut 
dictum  est  (art.  praec).  Sed  quia  rationalis  natura  cum  eo  quod  est  com- 
mune  omnibus  creaturis  habet  aliquid  sibi  proprium,  inquantum  est  ratio- 
nalis,  ideo  secundum  utrumque  modum  legi  aeternae  subditur :  quia  et  no- 
tionem  legis  aeternae  aliquo  modo  habet,  ut  supra  dictum  est  (art.  2  hujus 
quaest.),  et  iterum  unicuique  ra  tionali  creaturae  inest  naturalis  inclinatio 
ad  id  quod  est  consonum  legi  aeternae.  «  Sumus  eriim  innati  (1)  ad  haben- 
dum  virtutes,  »  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  ii,  circa  princ).  Uterque  tamen  mo- 
dus,  imperfectus  quidem  est,  et  quodammodo  corruptus  in  malis ;  in  quibus 
et  inclinatio  naturalis  ad  virtutem  depravatur  per  habitum  vitiosum,  et 
iterum  ipsa  naturalis  cognitio  boni  in  eis  obtenebratur  per  passiones  et 
habitus  peccatorum.  In  bonis  autem  uterque  modus  invenitur  perfec- 
tior ;  quia  et  supra  cognitionem  naturalem  boni  superadditur  eis  cognitio 
fidei  et  sapientiae,  et  supra  naturalem  inclinationem  ad  bonum  superad- 
ditur  eis  interius  motivum  gratiae  et  virtutis.  Sic  igitur  boni  perfect^  sub- 
sunt  legi  aeternae,  tanquam  semper  secundiim  eam  agentes;  mali  autem 
subsunt  quidem  legi  aeternae ,  imperfect^  quidem  quantum  ad  actiones  ipso- 
rum ,  prout  imperfect^  cognoscunt  (2),  et  irnperfect^  inclinantur  ad  bo- 
num ;  sed  quantiim  deficit  ex  parte  actionis,  suppletur  ex  parte  passionis, 
prout  scilicet  intantum  patiuntur  quod  lex  aeterna  dictat  de  eis,  inquantum 
deficiunt  facere  quod  legi  aeternae  convenit.  Unde  Augustinus  dicit  (De  lib 
arb.  lib.  i,  cap.15,  aliquant.  a  princ) :  «  Justos  sub  aeterna  lege  agere  exis- 
timo;  »  et  in  libro  De  catechizandis  rudibus  (cap.  18,  parum  ante  fin.), 
dicit  quod  «  Deus  ex  justa  miseria  animarum  se  deserentium  convenien- 
tissimis  legibus  inferiores  partes  creaturae  suae  novit  ordinare.  « 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  illud  verbum  Apostoli  potest  inteUigi 
dupliciter  :  uno  modo,  ut  esse  sub  lege  intelligatur  ille  qui  nolens  obliga- 
tionem  legis,  subditur  ei  quasi  cuidam  ponderi;  unde  Glossa  (ordinar. 
August.  lib.  De  nat.  et  grat.  cap.  57)  ibidem  dicit  quod  «  sub  lege  est  qui 

M)  Ita  codd.  et  editi  passim.  Tbeologl,  nati.  culari  et  practice^  et  imperfecte  iaclinantur  io 

(2)  Imperfecte  cognoscunt  bonum  in   parti-       illud,  quoad  affectum  et  effectum. 


374  QVALST.  XCIV,  ART.  I. 

timore  siipplicii,  quod  lex  minatur,  non  amore  justitiae  a  malo  opere  abs- 
tinet;  «  et  hoc  modo  spirituales  virl  non  sunfsub  lege;  quia  per  charita- 
tem,  quam  Spiritus  sanctus  cordibus  eorum  infundit,  voluntarid  id  quod 
legis  est ,  implent.  Alio  modo  potest  etiam  intelligi ,  inquantum  hominis 
opera,  qui  Spiritu  sancto  agitur,  magis  dicuntur  esse  opera  Spiritils  sancti 
qukm  ipsius  hominis.  IJndeciim  Spiritus  sanctus  non  sit  sub  lege,  sicut  nec 
Filius,  ut  supra  dictum  est  (art.  4.hujus  quaest.  ad  2),  sequitur  qu6d  hujus- 
modiopera,  inquantum  sunt  Spiritus  sancti,  non  sint  sub  lege.  Ethuic  at- 
testatur  quod  Apostolus  dicit  (II.  Corinth.  iii,  17):  Ubi  Spiritus  Dominij  ibi 
libertas. 

Ad  secundum  dicendum ,  qu6d  prudentia  carnis  non  potest  subjici  legi 
Dei  ex  parte  actionis  (1),  quia  inclinat  ad  actiones  contrarias  legi  divinae; 
subjicitur  tamen  legi  Dei  ex  parte  passionis,  quia  meretur  pati  poenam  se- 
cundum  legem  divinae  justitiae.  Nihilominus  tamen  in  "nuUo  homine  ita 
prudentia  carnis  dominatur,  qu6d  totum  bonum  naturae  corrumpatur;  et 
ideo  remanet  in  homine  inclinatio  ad  agendum  ea  quae  sunt  legis  aeternae  (2). 
Habitum  est  enim  supra  (quaest.  lxxxv,  art.  2),  quod  peccatum  non  toUit 
totum  bonum  naturae. 

Ad  tertium  dicendum ,  quod  idem  est  per  quod  aliquid  conservatur  in 
fine,  et  per  quod  movetur  ad  finem ;  sicut  corpus  grave  gravitate  quiescit 
in  loco  inferiori,  per  quam  etiam  ad  locum  ipsum  movetur.  Et  sic  dicen- 
dum  est  qu6d  sicut  secundum  legem  aeternam  aliqui  merentur  beati- 
tudinem  vel  miseriam,  ila  per  eamdem  legem  in  beatitudine  vel  mi- 
seria  conservantur.  Et  secundiim  hoc  beati  et  damnati  subsunt  legi 
aeternae. 

QUtESTIO  XGIV. 

DE  LEGE  NATURALI,   IN  SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  lege  nalurali ;  et  circa  hoc  quaeruntur  sex :  !•  Quid  sit 
lex  naturahs.  —  T  Quae  sint  prsecepta  legis  naturalis.— 3°  Utrum  omnes  actus  virtu- 
tum  sint  de  lege  naturae.  — 4°  Utrum  lex  naturahs  sit  una  apud  omnes.  —  5°  Utnim 
sit  mutabiiis.  —6°  Utrum  possit  a  mente  hominis  deleri. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  lex  naturalis  sit  habitus  (3). 

Ad  primum  sic  proceditur.  4.  Videtur  quod  lex  naturalis  sit  habitus. 
Quia,  ut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  5,  in  princ),  «  tiia  sunt  in 
anima,  potentia,  habitus  et  passio.  »  Sed  naturalis  lex  non  est  aliqua  po- 
tentiarum  anim8e,nec  aliquapassionum,  ut  patet  enumerando  per  singula. 
Ergo  lex  naturalis  est  habitus. 

2.  Praeterea,  Easilius  dicit  (Damascenus,  Orth.  fid.  lib.  iv,  cap.  23),  quod 
<*  conscief.tia,  sive  synderesis,  est  lex  intellectOs  nostri; » quod  non  potest 
intelligi  nisi  de  lege  naturali.  Sed  synderesis  est  habitus  quidam,  ut  habi- 
tum  est  (part.  I,  queest.  lxxix,  art.  12).  Ergo  lex  naturalis  est  habitus. 

3.  Praeterea,  lex  naturalis  semper  in  homine  manet,  ut  infra  patebit 
(art.  5  hujus  quaest.).  Sed  non  semper  ratio  hominis ,  ad  quam  lex  per- 

(1)  Inquantam  non  inclinat  ad  agendam  ea  ratione  su8e  essentiee,  aliqui  actus  coQveniunt  vel 
qu«  lex  Dei  jubet.  disconveniunt;  alii  volunt  eam    essc  habitam. 

(2)  Proinde  habet  aliquam  legis  stern»  parti-  Sunt  qui  existimant  dictamen  esse  actuale  r«- 
cipationem,  ac  per  consequens  etiara  eft  ratione  tionisnaturalis.Veriusvidetur  juxla  D.Thomam 
legi  «Bternae  subjicitur.  legera   naturalcm  nihil  aliud  csse  qu^m  luraen 

(3)  Circa  hanc  quaestioncm  dissentiunt  theo-  nalurale  ut  impressum  ct  parlicipalum  i  lcge 
Jogi.  Quidam  dicunt  legcm  naturalem  esse  ipsam  scu  ratione  aeterna. 

Daturara  rationalcra  secundum  se,  prout  ipsi , 


QVJEST.  XCrV,  ART.  I  ET  11.  375 

tinet,  cogitat  de  naturali  lege.  Ergo  lex  naturalis  non  est  actus,  sedhabitus. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (lib.  De  bono  conjugali,  cap.  21,  k 
princ),  quod  «  habitus  est  quo  aliquid  agitur,  cum  opus  est.  »  Sed  natu- 
rahs  lex  non  est  hujusmodi ;  est  enim  in  parvulis  et  damnatis,  qui  per  eam 
agere  non  possunt.  Ergo  lex  naturalis  non  est  habitus. 

CONCLUSIO.  —  Lex  naluralis  proprie  non  est  habitus  aliquis:  sed  impropric ;  eate- 
nus  dicitur  habitus,  quatenus  continet  aliqua  praecepta,  quae  habitu  in  ipsa  ratione 
sunt. 

Respondeo  dicendum  qu6d  aliquid  potest  dici  esse  habitus  dupliciter : 
uno  modo  proprid  et  essentialiter ;  et  sic  lex  naturalis  non  est  habitus. 
Dictum  est  enim  supra  (qusest.  xc,  art.  1  ad  2}  qu6d  lex  naturalis  est  ali- 
quid  per  rationem  constitutum ,  sicut  etiam  propositio  est  quoddam  opus 
rationis.  Non  est  autem  idem  quod  quis  agit,  et  quo  quis  agit ;  aliquis  enim 
per  habitum  grammaticae  agit  orationem  congruam.  Ctim  igitur  habitus  sit 
quo  quis  agit,  non  potest  esse  quod  lex  aliqua  sit  habitus  propri^  et  essen- 
tialiter.  Alio  modo  potest  dici  habitus  id  quod  habitu  tenetur,  sicut  dicitur 
fides  id  quod  fide  tenetur.  Et  hoc  modo ,  quia  praecepta  legis  naturalis 
quandoque  considerantur  in  actu  k  ratione ,  quandoque  autem  sunt  in 
ea  habitualiter  tantum,  secundum  hunc  modum  potest  dici  qu6d  lex 
naturalis  sit  habitus;  sicut  etiam  principia  indemonstrabilia  in  specu- 
lativis  non  sunt  ipsi  habitus  principiorum,  sed  sunt  principia,  quorum  est 
habitus. 

Ad  primum  ergo  dicendum ,  qu6d  Philosophus  intendit  ibi  investigare 
genus  virtutis  :  et  cum  manifestum  sit  qu6d  virtus  sit  quoddam  principium 
actCls,  illa  tantum  ponit  quae  sunt  principia  humanorum  actuum,  scilicet 
«  potentias,  habitus  et  passiones.  »  Prseter  haec  autem  tria  sunt  quaedam 
alia  in  anima,  sicut  quidam  actus,  ut  velle  est  in  volente  et  etiam  cognita 
smit  in  cognoscente,  et  proprietates  naturales  animae  insuntei,  ut  immor- 
talitas  et  alia  hujusmodi. 

Adsecundum  dicendum,  quod  synderesis  (1)  dicitur  lex  intellecttis  nostri, 
inquantum  est  habitus  continens  prsecepta  legis  naturalis,  quae  sunt  prima 
principia  operum  humanorum. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ratio  illa  concludit  qu6d  lex  naturalis  habi- 
tualiter  tenetur ;  et  hoc  concedimus. 

Ad  id  ver6  quod  in  contrarium  objicitur,  dicendum  quod  eo  quod  habi- 
tualiter  inest,  quandoque  aliquis  uti  non  potest  propter  aliquod  impedi- 
mentum ;  sicut  homo  non  potest  uti  habitu  scientiae  propter  somnum ;  et 
similiter  puer  non  potest  uti  habitu  intellectus  principiorum ,  vel  etiam 
lege  naturali,  quae  ei  habitualiter  inest,  propter  defectum  aetatis. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  LEX  NATURALIS   CONTINEAT  PLURA  PRiECEPTA,  VEL 

UNUM   TANTUM. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  lex  naturalis  non  contineat 
plura  praecepta,  sed  unum  tantum.  Lex  enim  continetur  in  genere  prae- 
cepti,  ut  supra  habitum  est  (quaest.  xcii,  art.  2).  Si  igitur  essent  multa 
praecepta  legis  naturalis ,  sequeretur  qu6d  etiam  essent  multae  leges  na- 
turales. 

2.  Praeterea ,  lex  naturalis  consequitur  hominis  naturam.  Sed  humana 
natura  est  una  secundtim  totum,  Iic6t  sit  multiplex  secundiim  partes.  Aut 

(-1)  Synderesb  est  habitus  nos  Inclinans  ad  as-  tamen  aliquando    dicitar  lex  impropric,  quia 

sentiendampriQcipiispracticis,ntdicitur(part.I  Tirtate  continet  legem  sien  prscepta  legis  natn- 

quaest.  LXXix  ,  art.  -12).  Lex  vere  naturse  noo  est  ralis. 
habitus,  sed  actus,  nt  ex  dictis  patet.  Synderesis 


376  QVEST.  XCIV,  ART.  11. 

ergo  est  nniim  praeceptum  tantum  legis  naturae  propter  unitatem  totius, 
aut  sunt  multa  secundum  multitudinem  partium  naturse  humanse ;  et  sic 
oportebit  qu6d  etiam  ea  quae  sunt  de  inclinatione  concupiscibilis,  perti- 
neant  ad  legem  naturalem. 

3.  Praeterea,  lexest  aliquid  ad  rationem  pertinens,  ut  supradictum  est 
(quaest.  xc,  art.  i).  Sed  ratio  in  homine  est  una  tantum.  Ergo  sclum  unum 
praeceptum  est  legis  naturalis. 

Sed  contra  est,  quia  sic  se  habent  praecepta  legis  naturalis  in  homine 
quantum  ad  operabilia,  sicut  se  habent  prima  principia  in  demonstrativis. 
Sed  prima  principia  indemonstrabilia  suntplura.  Ergo  etiam  praecepta  legis 
naturae  sunt  plura. 

GONCLUSIO.  —  Licet  multa  in  seipsis  sint  legis  naturae  praecepta,  ad  unum  tamen 
primum  praeceplum  quo  bonum  prosequendum,  et  malum  vitandum  esse  decernitur, 
referri  singula  possunt. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (qusest.  xc,  art.  i  ad 
2,  et  quaest.  xci,  art.  3),  praecepta  legis  naturae  hoc  modo  se  habent  ad 
rationem  practicam,  sicut  principia  prima  demonstrationum  se  habent  ad 
rationem  speculativam ;  utraque  enim  sunt  quaedam  principia  per  se 
nota  (1).  Dicitur  autem  aliquid  perse  notum  dupliciter :  uno  modo  secun- 
dum  se,  aho  modo  quoad  nos.  Secundum  se  quidem  quaelibet  propositio 
diciturper  se  nota,  cujus  praedicatum  est  de  ratione  subjecti;  contingit 
tamen  quod  ignoranti  definitionem  subjecti  talis  propositio  nonerit  per  se 
nota ;  sicut  ista  propositio  :  Homo  est  rationale  (2),  est  per  se  nota  secun- 
diim  sui  naturam;  quia  qui  dicit  hominem,  dicitrationale;  et tamen  ignoranti 
quid  sit  homo,  ha3c  propositio  non  est  per  se  nota.  Et  inde  est  qu6d,  sicut 
dicit  Boetius  in  lib.  De  hebdomad.  (circa  princ),  «  quaedam  sunt  dignita- 
tes  (3)  vel  propositiones  per  senotae  communiter  omnibus ;  »  ethujusmodi 
sunt  illae  propositiones  quarum  termini  sunt  omnibus  noti,  ut :  Omne 
totum  est  majus  sud  parte;  et :  Qux  uni  et  eidem  sunt  xqualia,  sibi  invicem 
sunt  xqualia.  Quaedam  ver6  propositiones  sunt  per  se  notae  solis  sapienti- 
bus,  qui  terminos  propositionum  intelligunt  quid  significent;  sicut  intelli- 
genti  qu6d  angelus  non  est  corpus,  per  se  notum  est  qu6d  non  est  cir- 
cumscriptive  (4)  in  loco;  quod  non  est  manifestum  rudibus,  qui  hoc  non 
capiunt.  In  his  autem  quaein  apprehensione  hominum  cadunt,  quidam  ordo 
invenitur.  Nam  illud  quod  prim6  cadit  sub  apprehensione,  est  ens,  cujus 
inteliectus  includitur  in  omnibus,  quaecumque  quis  apprehendit.  Et  ideo 
primum  principium  indemonstrabile  est,  qu6d  non  est  simul  afflrmare  et 
negare,  quod  iundatur  supra  rationem  entis  et  non  entis;  et  super  hoc 
principio  omnia  alia  fundantur,  ut  dicit  Philosophus  (Metaph.  lib.  iv,  text. 
9  et  seq.).  Sicut  autem  en^  est  primum  quod  cadit  in  apprehensione  sim- 
pliciter,  ita  bonum  est  primum  quod  cadit  in  apprehensione  practicae  ratio- 
nis,  quae  ordinatur  ad  opus.  Omne  enim  agens  agit  propter  finem,  qui 
habet  rationem  bons.  Et  ideo  primum  principium  in  ratione  practica 
est  quod  fundatur  supra  rationem  boni;  quae  est  :  Bonum  est  quod 
omnia  appetunt.  Hoc  est  ergo  primum  praeceptum  legis,  qu6d  bonum 
est  faciendum  et  prosequendum,  et  malum  vitandum;  et  super  hoc 
fundantur  omnia  alia  praecepta  legis  naturae,  ut  scilicet  omnia  illa 
facienda  vel  vitanda  pertineant  ad  praecepta  legis  naturae,  quae  ralio  prac- 

(0  Per  se  nota,  id  est  evidentia  lis  existcndi  modus  rei  in  loco,  ut  partes  itiius 

(21  Nicolai,  homo  est  animal  ralionalc.  correspondeant  partibus  spalii,  quod  angc?©  re« 

(3)  Dignitatcs,  id  est,  axiomata.  pugnat,  quippe  qui  immatcrialis  est. 

(4)  Circumscriptivd;  hoc  verbodesignalurta- 


QU^ST.  XCIV,  ART.  II  ET  111.  377 

tica  naturaliter  apprehendit  esse  bona  humana.  Quia  ver6  bonum  habet 
rationem  finis,  malum  autem  rationem  contrarii,  inde  est  quod  omnia  illa 
ad  qu3e  homo  habet  naturalem  inclinationem,  ratio  naturahter  apprehendit 
ut  bona,  et  per  consequens  ut  opere  prosequenda,  et  contraria  eoram  ut 
mala  et  vitanda.  Secundum  igitur  ordinem  inclinationum  naturalium  est 
ordo  prseceptorum  legis  natura^.  Inest  enim  primo  inclinatio  homini  ad 
bonum  secundum  naturam,  in  qua  communicat  cum  omnibus  substantiis. 
prout  scilicet  quselibet  substantia  appetit  conservationem  sui  esse  secun 
dum  suam  naturam;  et  secundum  hanc  inclinationem  pertinent  ad  legem 
naturalem  ea  per  quae  vita  hominis  conservatur,  et  contrariumimpeditur. 
Secundo  inesthomini  inclinatio  ad  aliqua  magis  specialia  secundum  natu- 
ram,in  qua  communicat  cum  ca^teris  animalibus ;  et  secundum  hocdicun- 
tur  ea  esse  de  lege  naturali  quae  natura  omnia  animaliadocuit,  ut  est  com- 
mixtio  maris  et  femina),  et  educatiohberorum,  et  similia.  Tertio  modo  inest 
homini  inchnatio  ad  bonum  secundum  naturam  rationis,  qua^estsibi  pro- 
pria;  sicut  homo  habet  naturalem  inchnationem  ad  hoc  quod  veritatem 
cognoscat  de  Deo,  et  ad  hoc  quod  in  societate  vivat :  et  secundum  hoc  ad 
legem  naturalem  pertinent  ea  quae  ad  hujusmodi  inclinationem  spectant, 
utpote  qu6d  homo  ignorantiam  vitet,  quod  alios  non  offendat,  cum  quibus 
(lebet  conversari,  et  caetera  hujusmodi  quae  ad  hoc  spectant  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  omnia  ista  praicepta  legis  natui-ae, 
inquantum  referuntur  ad  unum  primum  praeceptum ,  habent  rationem 
unius  legis  naturalis. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  omnes  hujusmodi  inchnationes  quarum- 
cumque  partium  naturae  humange,  puta  concupiscibiHs  et  irascibilis, 
secundum  quod  regulantur  ratione,  pertinent  ad  legem  naturalem,  et 
reducuntur  ad  unum  primum  prseceptum,  ut  dictum  est  (in  corp.) ;  et 
secundum  hoc  sunt  multa  prsecepta  legis  naturae  in  seipsis,  quse  tamen 
communicant  in  una  radice. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ratio,  etsi  in  se  una  sit,  tamen  est  ordinativa 
omnium  quae  ad  homines  spectant;  et  secundtim  hoc  sub  lege  rationis 
continentur  omnia  ea  quae  ratione  regulari  possunt. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  OMNES  ACTUS  VIRTUTUM  SINT  DE  LEGE  NATUR/E. 
De  liis  etiam  Sent.  iv,  dist.MS,  quaest.i,  art.  5,quaest.  I  ad  4. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  non  omnes  actus  virtutum 
sint  de  lege  naturae.  Quia,  ut  supra  dictum  est  (qu.  xc,  art.  2),  de  ratione 
legis  est  ut  ordinetur  ad  bonum  commune.  Sed  quidam  virtutum  actus 
ordinantur  ad  bonum  privatum  ahcujus,  ut  patet  praecipu^  in  actibus 
temperantiae.  Non  ergo  omnes  actus  virtutum  legi  subduntur  naturali. 

2.  Praeterea,  omnia  peccata  ahquibus  virtuosis  actibus  opponuntur.  Si 
igitur  omnes  actus  virtutum  sint  de  lege  naturae,  videtur  ex  consequenti 
qu6d  omnia  peccata  sint  contra  naturam;  quod  tamen  specialiter  de  qui- 
busdam  peccatis  dicitm*. 

3.  Praeterea,  in  his  quae  sunt  secundum  naturam,  omnes  conveniunt. 
Sedin  actibus  virtutum  non  omnes  conveniunt ;  aUquid  enim  estviftuosum 
uni,  quod  est  alteri  vitiosum.  Ergo  non  omnes  actus  virtutum  sunt  de  lege 
naturae. 

Sed  contra  est  quodDamascenusdicit  (Orth.  fid.  lib.  ni,  cap.  4,  circafin.), 
qu6d  « virtutes  sunt  naturales. »  Ergo  et  actus  virtuosi  subjacent  legi 
naturaj. 

(i)  Hinc  tres  sant  gradus  appetitfls  seu  in-  titus;  una  cnim  voluntas  hominis  diyerso  modo 
«liualionis  nalaralis ;  non  autem  sunt  tres  appe-       considerata  ad  Lsbc  omnia  se  extendit. 


378  QUiEST.  XCIV,  ART.  III  ET  IV. 

CONCLUSIO.  —  Cftm  naturaliler  hoc  unicuique  propria  ratio  dictet,  ut  virtuosfe 
agat ;  fatendum  quidem  est  omnes  virtutum  actus  secundiim  generalem  quamdam 
raiionem,  quS  ut  virtuosi  sunt  considerantur,  ad  naturae  legem  pertinere :  non  omnes 
autem  ut  secundiim  seipsos  in  propriis  speciebus  considerantur. 

Respondeo  dicendum  qu5d  de  actibusvirtuosis  dupliciter  loqui  possu- 
mus  :  uno  modo,  inquantum  sunt  virtuosi ;  alio  modo,  inquantum  sunt 
tales  actus  inpropriis  speciebusconsiderati.  Si  igiturloquamurde  actibus 
virtutum,inquantum  sunt  virtuosi,sic  omnes  actus  virtuosi  pertinent  ad 
legem  natura).  Dictum  est  enim  (art.  prsec.)  qu6d  ad  legem  naturae  perti- 
oet  omne  illud  ad  quod  homo  inclinatur  secundum  suam  naturam.  Incli- 
naturautem  unumquodque  naturaliter  ad  operationem  sibi  convenientem 
secundum  suam  formam,  sicut  ignis  ad  calefaciendum.  Unde  cum  anima 
rationalis  sit  propria  formahominis,  naturalis  inclinatio  inest  cuilibet 
homini  ad  hoc  quod  agat  secundum  rationem ;  et  hoc  est  agere  secundum 
virtutem.  Unde  secundum  hoc  omnes  actus  virtutum  sunt  de  lege  naturali; 
dictat  enim  hoc  naturaliter  unicuique  propria  ratio  ut  virtuos^  agat.  Sed  si 
loquamur  de  actibus  virtuosis  secundum  seipsos,  prout  scilicet  in  propriis 
speciebus  considerantur,  sic  non  omnes  actus  virtuosi  sunt  de  lege  naturae. 
Multa  enim  secundiim  virtutem  fiuntad  quae  naturanon  prim6  inclinat; 
sed  per  rationis  inquisitionem  ea  homines  adinvenerunt  quasi  utilia  ad 
bene  vivendum  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  temperantia  est  circa  concupiscentias 
naturales  cibi  et  potCis,  et  venereorum,  quae  quidem  ordinantur  ad  bonum 
commune  naturae,  sicut  et  alia  legalia  ordinantur  ad  bonum  commune 
morale. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  natura  hominis  potest  dici  vel  illa  quse 
est  propria  hominis ;  et  secundiim  hoc  omnia  peccata,  inquantum  sunt 
contra  rationem,  sunt  etiam  contra  naturam,  ut  patet  per  Damascenum 
(Orth.  fid.  lib.  n,  cap.  30) ;  vel  illa  quae  est  communis  homini  et  ahis 
animalibus;  el  secundum  hoc  quaedam  specialia  peccata  dicuntur  esse 
contra  naturam,  sicut  contra  commixtionem  maris  et  feminae,  quae  est 
naturalis  omnibus  animalibus,  est  concubitus  masculorum,  quod  specia- 
liter  dicitur  vitium  contra  naturam. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ratio  illa  procedit  de  actibus  secundiim 
seipsos  consideratis.  Sic  enim  propter  diversas  hominum  conditiones 
contingit  quod  aliqui  actus  sunt  aliquibus  virtuosi,  tanquam  eis  propor- 
tionati  et  convenientes,  qui  tamen  sunt  aliis  vitiosi,  tanquam  eis  non 
proportionati  (2). 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  LEX  NATURiE  SIT  UNA  APUD  OBINES. 
De  his  etiam  Sent.  iii,  dist.  57,  art.  5  corp.  et  lY,  dist.  53,  qusBst.  i,  art.  \  corp.  et  art.  2  ■d4. 

Adquartum  sic  proceditur.  d.  Videtur  qu6d  lex  naturae  non  situna  apud 
omnes.  Dicitur  enim  in  Decretis  (dist.  d,  seu  in  Praeludio,  dist.  1),  qu6d 
« jusnaturale  est  quod  in  lege  et  in  Evangelio  continetur.  »  Sed  hoc  non 
estcommune  omnibus ;  quia,  ut  dicitur  (Rom.  x,  d6},  non  omnes  ohediunt 
Evangelio.  Ergo  lex  naturalis  non  est  una  apud  omnes. 

2.  Praeterea,  «  quae  sunt  secundiim  legem,  justa  essedicuntur, »  ut  dici- 
tur  (Ethic.  lib.  v,  cap.  d  et  2).  Sed  in  eodem  lib.cap.  dO,  dicitur  qu6d  «  nihil 
est  ita  justum  apud  omnes  quin  apud  aliquos  diversificctur.»  Ergo  etiam 
lex  naturalis  non  estapud  omnes  eadem. 

H)  Talla  siint  jejunia,  mortificationes  carnis,  (2)  Sicut  abstinere   a  venereis  Tirtuosum  cst 

perpetua  castitas  et  alia    hujusmodi  qua    ad        soluto ,  votum  castitalls  babenti ;  vitiosum   au- 
consilia  evangelica  pertinent.  tcm  conjngato,  si  uxor  repugnet. 


QVJEST.  XCIV,  ART.  IV.  379 

3.  Praeterea,  ad  legem  naturai  pertinet  id  ad  quod  homo  secundum 
naturam  suam  inclinatur,  ut  supra  dictum  est  (art.  2  hujus  qu).  Sed 
diversi  homines  naturaliter  ad  diversa  inclinantur,  alii  quidem  ad  concu- 
piscentiam  voluptatum,  alii  ad  desideria  honorum,  alii  ad  alia.  Ergo  non 
est  una  lex  naturalis  apud  omnes. 

Sed  contra  est  quod  Isidorus  dicit  (Hbro  v  Etymologiarum,  cap.  4) :  «  Jus 
naturale  est  communeomni  nalioni.  « 

GONGLUSIO.  —  Unaest  apud  omnes  lex  naturiB  quoad  prima  principia  omnibus 
coinmunia,  et  secundum  reclitudinem,  et  secuudum  notiliam ;  iicet  quoad  propria 
aliqua  ex  communibus  deducta,  eadem  apud  omnes  non  sit. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  2  hujus  qu.),  ad 
legem  naturae  pertinent  ea  ad  quae  homo  naturaliter  inclinatur;  inter  quae 
homini  proprium  est  ut  inclinetur  ad  agendum  secundum  rationem.  Ad  ra- 
tionem  autem  pertinet  ex  communibus  ad  propria  procedere,  ut  patet 
(Physic.  lib.  i,  text.  2,  3  et  4).  Aliter  tamen  circa  hoc  se  habet  ratio  specu- 
lativa  et  aUter  practica;  quia  etiam  ratio  speculativa  praecipu^  nego- 
tiatur  circa  necessaria,  quas  impossibile  est  aliter  se  habere,  absque 
aliquo  defectu  invenitur  veritas  in  conclusionibus  propriis,  sicut  et  in 
principiis  communibus.  Sed  ratio  practica  negotiatur  circa  contingen- 
tia,  in  quibus  sunt  operationes  humanae;  et  ideo,  si  in  communibus  sit 
aliqua  necessitas  (4),  quanto  magis  ad  propria  descenditur,  tanto  magis 
invenitur  defectus.  Sic  igitur  in  speculativis  est  eadem  veritas  apud  om- 
nes  tam  in  principiis  quam  in  conclusionibus,  lic^t  veritas  non  apud 
omnes  cognoscalurin  conclusionibus,  sed  solum  in  principiis,  quae  di- 
cuntur  communes  conceptiones.  In  operativis  autem  non  est  eadem  veritas 
vel  rectitudo  practica  apud  omnes  quantiim  ad  propria,  sed  soliim  quan- 
ttim  ad  communia ;  et  apud  quos  est  eadem  rectitudo  in  propriis,  non  est 
aequaliter  omnibus  nota.  Sic  igitur  patet  qu6d  quantum  ad  communia 
principia  rationis  sive  speculativae  sive  practicae,  est  eadem  veritas  seu 
rectitudo  apud  omnes  et  sequahter  nota.  Quantum  vero  ad  proprias  con- 
clusiones  rationis  speculativae,  est  eadem  veritas  apud  omnes,  non  tamen 
aequaliter  omnibus  nota  :  apud  omnes  enim  verum  est  quod  triangulus  ha- 
bet  tres  angulos  a^quales  duobus  rectis,  quamvis  hoc  non  sit  omnibus  no- 
tum.  Sed  quantum  ad  proprias  conclusiones  rationis  practicae  (2),  nec  est 
eadem  veritas  seu  rectitudo  apud  omnes,  nec  etiam  apud  quos  est  eadem, 
est  aequahter  nota.  Apud  omnes  enim  hoc  rectwm  est  et  verum,  ut  secun- 
dum  rationem  agatur.  Ex  hoc  autem  principio  sequitur  quasi  conclusio 
propria,  qu6d  deposita  sint  reddenda ;  et  hoc  quidem  ut  in  pluribus  verum' 
est ;  sed  potest  in  aliquo  casu  contingere  qu6d  sit  damnosum  et  per  con- 
sequens  irrationabile,  sideposita  reddantur;  puta  si  aliquis  petat  ad  im- 
pugnandam  patriam;  et  hoc  tant6  magis  invenitur  deficere,  quant6  magis 
ad  particularia  descenditur  :  puta  si  dicatur  qu6d  deposita  sunt  reddenda 
cum  tali  cautione  vel  tali  modo.  Quant6  enim  plures  conditiones  particu- 
lares  apponuntur,  tant6  pluribus  modis  poterit  deficere  ut  non  sit  rectum 
vel  inreddendo  vel  non  reddendo.  Sic  igitur  dicendum  estqu6d  lex  natu- 
rae,  quantdm  ad  prima  principia  communia,  est  eadem  apud  omnes  et  se- 
cundum  rectitudinem  et  secundum  notitiam.  Sed  quantum  ad  qusedam 
propria,  quse  sunt  quasi  conclusiones  principiorum  communium,  est  ea- 

H)  Ita  codd.  Tarrac,  Alcan.  aliiqne  cam  edi-  queesuDt  per  se  nota;  2*  conclusiones  ex  eis  ue- 

tispassim.  Al.,  oert^ax.  cessario  et  proxime  deductas  ■  5*  cooclusiones 

(2)  Intcr  ea  quae  ad  legem  natur»  pertinent  reraotas  quarum  relatio  cum  primis  princirjifs 

distinguendum  est  cum  tbeologis  :  4*  principia  non  evidenter  patct. 


3«0  QUiEST.  XCIV,  ART.  IV  ET  V. 

dem  apud  omnes  ut  in  pluribus,  et  secundum  rectitudinem,  et  secundCim 
notitiam ;  sed  ut  in  paucioribus  potest  deficere,  et  quantum  ad  rectitudi- 
nem,  propter  aliqua  particularia  impedimenta  (sicut  etiam  naturas  genera- 
biles  et  corraptibiles  deficiunt  ut  in  paucioribus  propter  impedimenta),  et 
etiam  quantum  ad  notitiam;  et  hoc  propter  hoc  qu6d  aliqui  habent  depra- 
vatam  rationem  ex  passione,  seu  ex  mala  consuetudine,  seu  ex  mala  ha- 
bitudine  naturae;  sicut  apud  Germanos  olim  latrocinium  non  reputabatur 
iniquum,  ciim  tamen  sit  express^  contra  legem  naturae,  utrefert  Julius 
Caesar  (De  bello  gallico,  lib.vi,  circa  med.)  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  verbum  illud  non  est  sic  intelligen- 
dum,  quasi  omnia  quae  in  lege  et  in  Evangelio  continentur,  sint  de  lege 
naturae,  cum  multa  tradantur  ibi  supra  naturam ;  sed  ea  quse  sunt  de  lege 
naturae,  plenari6  ibi  traduntur.  Unde  ctim  dixisset  Gratianus  quod  « jus 
naturale  est  quod  in  lege  et  in  Evangelio  continetur,  »  statim  explicando 
subjunxit :  «  Quo  quisque  jubetur  alii  facere  quod  sibi  vult  fieri,  et  prohi- 
betur  alii  inferre  quod  sibi  nolit  fieri.  » 

Ad  secundum  dicendum,  quod  verbum  Philosophi  est  intelligendum  de 
his  quae  sunt  naturahter  justa,  non  sicut  principia  communia,  sed  sicut 
quaedam  conclusiones  ex  his  derivatae ;  quse  ut  in  pluribus  habent  rectitu- 
dinem,  et  ut  in  paucioribus  deficiunt  (2). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  sicut  ratio  in  homine  dominatur  et  imperat 
aliis  potentiis;  ita  oportet  quod  omnes  incUnationes  naturales  ad  alias  po- 
tentias  pertinentes  ordinentur  secundum  rationem.  Unde  hoc  est  apud 
omnes  communiter  receptum  (3),  ut  secundiim  rationem  dirigantur  omnes 
hominum  inclinationes. 

ARTICULUS  V.   —  UTRUM  LEX  NATURiE  MUTARI  POSSIT. 

De  his  etiam  supra,  art.  4  corp.  et  ad  2,  et  infra,  qusest.  xcvii ,  art.  i  ad  i ,  et  Sent.  ui,  dist.  37, 

art.  3  corp.  et  IV,  dist.  33,  qusest.  I,  art.  2  corp.  et  art.  2  ad  'l . 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  lex  naturae  mutari  possit. 
Quia  super  illud  (Eccli.  xvii,  9) :  Addidit  eis  disciplinam  et  legem  vitx,  dicit 
Glossa  ordin.:  «  Legem  litterae,  quantum  ad  correctionem  legis  naturalis, 
scribi  voluit.  »  Sed  illud  quod  corrigitur,  mutatur.  Ergo  lex  naturalis  po- 
test  mutari. 

2.  Praeterea,  contra  legem  naturalem  est  occisio  innocentis,  et  etiam 
adulterium  et  furtum.  Sed  ista  inveniuntur  esse  mutata  k  Deo  :  put^  cCim 
Deus  praecepit  Abrahae  qu6d  occideret  filium  innocentem,  ut  habetur 
(Genes.  xxii) ;  et  ctim  praecepit  Judaeis  ut  mutuata  iEgyptiorum  vasa  subri- 
perent,  ut  habetur  (Exod.  xii);  et  ciim  prsecepit  Oseae  ut  uxorem  fornica- 
riam  acciperet,  ut  habetur  (Oseae  i).  Ergo  lex  naturalis  potest  mutari. 

3.  Praeterea,  Isidorus  dicit  (Etymolog.  lib.  v,  cap.  4),  qu6d  «  communis 
omnium  possessio  etuna  hbertasestde  jure  naturali.  »  Sed  haec  videmus 
esse  mutataper  legeshumanas.  Ergo  videtur  qu6dlex  naturalis  sitmutabilis. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  in  Decretis  (dist.  5,  seu  in  Praeludio,  dist.  5) : 
«  Naturale  jus  ab  exordio  rationalis  creaturae  coepit,  nec  variatur  tempore, 
sed  immutabile  permanet. » 

CONCLUSIO.  —  Lex  naturae  quamvis  sit  immutabilis  quoad  communia  legis  na- 
turaj  praecepta,  quia  nihil  ei  subtrahi  potest ;  mutabilis  tamen  dicitur  esse,  dum 

{\)  En  ejus  verba,  quje  lcguutur,  cap.  23,  cit.  conclusiones  proximc  deductas  non  adraittitur 

libri:  Latrocinia  nullam  habent  infamiam,  apud  homines  qui  lumine  Evangelii   illustran- 

quo}  extra  fines  civitatis  fiunt;  atque  eaju-  tur;  sed  reperiri  potest  apud  populos  omnind 

tenlulis  exercendce   ac  desidicB  minuendw  incultos. 

causa  fieri  pradicant.  (5)  Ita  codd.  et  editi  passim.   Edit.  Rom. , 

(2)  Juxta  theologos  ignoratio  inviucibilis  circa  reclum. 


QU.EST.  XCIV,  ART.  V.  381 

mnlta  ei  utilia  superaddi  possunt,  et  nonnuUa  propria  subtrahi  quae  legis  observan- 
tiam  pro  temporum  varietate,  impedire  possent. 

Respondeo  dicendum  qu6d  lex  naturalis  potest  intelligi  mutari  duplici- 
ter :  uno  modo  per  hoc  quod  aliquid  ei  addatur;  et  sic  nihil  prohibet  legem 
naturalem  mutari ;  multa  enim  supra  legem  naturalem  superaddita  sunt 
iad  humanam  vitam  ulilia  tam  per  legem  divinam,  quam  etiam  per  lege? 
3iumanas.  Alio  modo  potest  intelligi  mutatio  legis  naturalis  per  modum 
subtractionis,  ut  scilicet  aliquid  desinat  esse  de  lege  naturali  quod  pritis 
ftiit  secundum  legem  naturalem;  et  sic,  quantCim  ad  prima  principia  legis 
naturae,  lex  naturae  est  omnino  immutabilis;  quantfim  autem  ad  secunda 
praecepta,  quae  diximus  esse  quasi  quasdam  proprias  conclusiones  pro- 
pinquas  primis  principiis,  sic  lexnaturalis  non  immutatur,  quin  ut  inplu- 
ribus  sitrectum  semper  quod  lex  naturalis  habet;  potest  tamen  mutari  et 
in  aliquo  particulari  et  in  paucioribus  propter  aliquas  speciales  causas  im- 
pedientes  observantiam  talium  prseceptorum  (1),  ut  supra  dictum  est  (arti- 
culo  praeced.). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  lex  scripta  dicitur  esse  data  ad  cor- 
rectionem  legis  naturalis,  vel  quiaperlegem  scriptam  suppletum  est  qu6d 
legi  naturae  deerat,  vel  quia  lex  naturse,  in  aliquorum  cordibus  quanttim 
ad  aliqua,  corrupta  eratintantum  ut  existimarent  esse  bonaquse  naturali- 
ter  sunt  mala  (2),  et  talis  corruptio  correctione  indigebat. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  naturali  morte  moriuntur  omnes  com- 
muniter  tam  nocentes  quam  innocentes ;  quse  quidem  naturalis  mors  di- 
ymk  potestate  inducitur  propter  peccatum  originale,  secundum  illud  (I. 
Reg.  II,  6} :  Dominus  mortificat  et  vivificat,  Et  ideo  absque  aliqua  injustitia 
secunddm  mandatum  Dei  potest  infligi  mors  cuicumque  homini  vel  no- 
centi  vel  innocenti.  Similiter  etiam  adulterium  est  concubitus  cum  uxore 
aliena,  quae  quidem  est  ei  deputata  secundum  legem  Dei  divinittis  tradi- 
tam  :  unde  ad  quamcumque  mulierem  aliquis  accedat  ex  mandato  divino, 
non  est  adulterium  nec  fornicatio.  Et  eadem  ratio  est  de  furto  quod  est 
acceptiorei  alienae;  quidquid  enim  accipit  aliquis  ex  mandato  Dei,  qui  est 
dominus  universorum,  non  accipit  absque  voluntate  domini;  quod  est 
furari  (3).  Nec  solum  in  rebus  humanis  quidquid  a  Deo  mandatur,  hoc  ipso 
est  debitum ;  sed  etiam  in  rebus  naturalibus  quidquid  a  Deo  fit,  est  natu- 
rale  quodammodo,  ut  dictum  est  (part.  I,  queest.  cv,  art.  6  ad  1). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  aliquid  dicitur  esse  de  jure  naturali  dupli- 
citer :  uno  modo  quia  ad  hoc  natura  inclinat ,  sicut  non  esse  injuriam 
alteri  faciendam ;  alio  modo  quia  natura  non  inducit  contrarium ,  sicut 
possemus  dicere  qu6d  hominem  esse  nudum  est  de  jure  naturali,  quia 
natura  non  dedit  ei  vestitum,  sed  ars  adinvenit.  Et  hoc  modo  « communis 
omnium  possessio  et  una  libertas  »  dicitur  esse  de  jure  naturali,  quia 
scilicet  distinctio  possessionum  et  servitus  non  sunt  inductse  a  natura  (4), 
sed  per  hominum  rationem  ad  utilitatem  humanae  vitae ;  et  sic  etiam  in  hoc 
Jex  naturae  non  est  mutata  nisi  per  additionem. 

(^)  H»c  verba  juxta  mentem  D.  Thomse  se  verum  ctiam  in  Judaeis,  ut  patet  ex  scribis  e( 

refernnt  ad  depositum  de  cujus  redditione  men-  pharisseis  quos  saepissime  Christus-erguit. 

tio  est  (art.  prsc).  Sed  ex  hispatet  quod  lex  ipsa  (5)  In  his  et  in  aliis  hujusmodi  circumstantiis 

non  proprio  mutetur,  sed  illius  mutatio  fit  per  agit  Deus,  non  tanquam  legislator,  sed  taiiquam 

mntationem   materise,  ita  ut  materia  quae  erat  rerum  omnium  supremus  auctor  et  domiuator. 

objectum  legis  mutetur  ac  proinde  desinat  esse  (4)  Ex  his  ergo  non  sequitur  qubd  rerum  ac 

ejus  objectum.  possessionum  distinctiosit  contra  legem  iiaturas, 

(2)  Qnod  reverk  fuit  non  tantutn  in  ethnicis,  siquidem  les   naturae  non  prohibuit  fieri  lianc 

rcrum  divisionem,  ubiexpcdiret. 


382  QUiEST.  XCV. 

ARTICULUSVl.   —  UTRUM  LEX  NATUR.4i:  POSSIT  A  CORDE  HOMINIS  ABOLERI. 
De  his  ctiam  infra,  qusest.  XCIX,  art.  2  ad  2. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  i .  Videtur  quod  lex  naturae  possit  a  corde  ho- 
minis  aboleri.  Quia  super  illud  (Rom.  ii) :  Cum  gentes,  qux  legem  non 
habeiit,  etc,  dicit  Glossa  ordin.,  quod  « in  interiori  homine  per  gratiam  in- 
novato  lex  justitiae  inscribitur,  quam  deleverat  culpa.  »  Sex  lex  justiliae  est 
lex  naturae.  Ergo  lex  naturae  potest  deleri. 

2.  Praeterea,  lex  gratiae  est  efficacior  quam  lex  naturae.  Sed  lex  gratiae 
deletur  per  culpam.  Ergo  mult6  magis  lex  naturae  potest  deleri. 

3.  Praeterea,  illudquodlege  statuiturinduciturquasijustum.  Sedmulta 
sunt  ab  hominibus  statuta  contra  legem  naturae.  Ergo  lex  naturae  potesl  § 
cordibus  hominum  aboleri. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (Confess.  lib.  ii,  cap.  4,  in  princ.): 
«  Lex  tua  scripta  est  in  cordibus  hominum,  quara  nec  ulla  quidem  delet 
iniquitas. »  Sed  lex  scripta  in  cordibus  hominum  est  lex  naturalis.  Ergo 
lex  naturalis  deleri  non  potest. 

CONCLUSIO.  —  Non  potest  lex  naturae,  quoad  ejus  communia  et  universaliaom- 
nibus  nota  principia,  ex  cordibus  hominum  aboleri :  sed  quoad  particuiaria  quae- 
dam,  et  ut  in  paucioribus. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (art.  4  hujus  quaest.), 
ad  legem  naturalem  pertinent  primol  quidem  quaedam  praecepta  commu- 
nissima,  quae  sunt  omnibus  nota ;  secundari6  autem  quaedam  secundaria 
praecepla  magis  propria,  quae  sunt  quasi  conciiisiones  propinquae  princi- 
piis.  Quantum  ergo  ad  illa  principia  communia,  lex  naturalis  nullo  modo 
potest  a  cordibus  hominum  deleri  in  universali ;  deletur  tamen  in  particu- 
lari  operabili,  secundum  qu6d  ratio  impeditur  applicare  commune  princi- 
piumadparticulare  operal^ile,  propter  concupiscentiam,  vel  ahquamaliam 
passionem,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxvii,  art.  2).  Quantum  vero  ad 
aiia  praecepta  secundaria,  potest  lex  naturalis  deleri  de  cordibus  hominum, 
vel  propter  malas  persuasiones  (eo  modo  quo  etiam  in  speculativis  erro- 
res  contingunt  circa  conclusiones  necessarias),  vel  etiam  propter  pravas 
consuetudines  et  habitus  corruptos,  sicut  apud  quosdam  non  reputabahtur 
latrocinia  peccata,  vel  etiam  vitia  contra  naturam  (1),  ut  etiam  Apostolus 
dicit  (Rom.  i). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  culpa  delet  legem  naturae  in  particu- 
lari,  non  autem  in  universali ;  nisi  fort6  quanttim  ad  secundaria  pi-aecepta 
legis  natui-ae,  eo  modo  quo  dictum  est  (in  corp.). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  gratia,  etsi  sit  efficacior  quam  natura, 
tamen  natura  essentialior  est  homini,  et  ideo  magis  permanens. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procedit  de  secundis  praeceptis 
legis  naturae,  contra  quae  aliqui  legislatores  statuta  aliqua  fecerunt  quaB 
sunt  iniqua  (2). 

QUiESTIO  XGV. 

DE  LEGE  HUMANA,  IN  QUATUOR  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  lege  humana :  et  primo  quidem  de  ipsa  lege  secun- 
dtim  se;  secundo  depotestate  ejus;  tertio  deejusmutabilitate.— Circa  primum  qua&- 

(1)  Si  popnlorum  annales  consulantnr,  varia  existimarent  parentessenio  confectos  iDterficere, 
errorum  istorum  exemplareperiri  poteruntapud  filios  et  filias  dsemoniis  vovere.  latrocinia  exer- 
etbnicos,  priusquam  doctrina  Cbristi  in  mnndo  cere,  fornicationem,  aliaque  abominanda  luxu- 
fnerit  propagata.  riaa  opera  committere. 

(2)  Ed  cscitatis  aliqui  devencrunt  ut  licitmn 


QU.EST.  XCV,  ART.  I.  383 

runtur  quatuor:  1°  Deutililate  ipsius.  —  2°  De  origine  ejus.-— 3»  De  qualitate  ipsius. 
—4°  De  divisione  ejusdem. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM    fuerit  utile  aliquas  leges  poni  ab  hominibus  (1). 
De  his  etiam  supra,  qnsest.  XCI,  art.  5,  et  Sent.  ii,  dlst.  9,  art.  5  corp.  ad  2  et  ad  5,  et  lll,  dist.  40, 

art.  2. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  non  fuerit  utile  aliquas  le- 
ges  poni  ab  hominibus.  Intentio  enim  cujuslibet  legis  est  ut  per  eam  ho- 
mines  fiant  boni,  sicut  supra  dictum  est  (qusest.  xcii,  art.  1).  Sed  ho- 
mines  magis  inducuntur  ad  bonum  voluntarii  per  monitiones  quamcoacti 
per  leges.  Ergo  non  fuit  necessarium  leges  ponere. 

2.  Praterea,  sicut  dicit  Philosophus  (Ethic.  lib.  v,  cap.  4,  circa  med.), 
«  ad  judicem  confugiunt  homines  sicut  ad  justum  animatum.  »  Sed  jus- 
titia  animata  est  mehor  quam  inanimata  quae  legibus  continetur.  Ergo 
melius  fuisset  ut  executio  justitiae  committeretur  arbitrio  judicum,  qu^m 
qu6d  super  hoc  lex  aUqua  conderetur. 

3.  Praeterea,  lex  omnis  directiva  est  actuum  humanorum,  ut  ex  supra- 
dictis  patet  (quaest.  xc,  art.  1  et  2).  Sed  ctim  humani  actus  consistant 
in  singularibus,  quae  sunt  infmita,  non  possunt  ea  qu83  ad  directionem 
humanorum  actuum  pertinent,  sufficienter  considerari,  nisi  ab  aliquo  sa- 
piente,  qui  inspiciat  singula.  Ergo  melius  fuisset  arbitrio  sapientum  dirigi 
actus  humanos  quam  ahqua  lege  posita.  Ergo  non  fuit  necessarium  leges 
humanas  ponere. 

Sed  contra  est  quod  Isidorus  dicit  (Etymol.lib.  v,  cap.  20) :  «  Factse  sunt 
leges,  ut  earum  metu  humana  coerceatur"  audacia,  tutaque  sit  inter  im- 
probos  innocentia,  et  in  ipsis  improbis  formidato  supplicio  refrenetur  no- 
cendi  facultas,  »  Sed  hsec  sunt  necessaria  maximehumano  generi.  Ergo 
necessarium  fuit  ponere  leges  humanas. 

CONCLUSIO.  —  Necessarium  fuit  ad  quietam  et  pacificam  hominum  vitam,  ali- 
quas  ab  hominibus  leges  imponi,  quibus  homines  improbi  metu  pcenae  a  vitiis  cohi- 
berentur,  et  virtutem  assequi  possent. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  lxui,  art.  1), 
homini  naturahtcr  inest  quaedam  aptitudo  ad  virtutem ;  sed  ipsa  virtutis 
perfectio  necesseest  quod  homini  adveniat  peraliquam  discipiinam;  sicut 
etiam  videmus  quod  per  aliquam  industriam  subvenitur  homini  in  suis 
necessitatibus,  puta  in  cibo  et  vestitu,  quoniam  initia  quaedam  habet  a 
natura,  scilicet  rationem  et  manus;  non  autem  ipsum  complementum, 
sicut  caetera  animalia,  quibus  natura  dedit  sufficienter  tegumentum  et  ci- 
bum.  Ad  hanc  autem  disciplinam  non  de  facili  invenitur  homo  sibi  suf- 
ficiens  :  quia  perfectio  virtutis  prsecipue  consistit  in  retrahendo  hominem 
ab  indebitis  delectationibus,  ad  quas  praecipue  homines  sunt  proni,  et 
maxim^  juvenes,  circa  quos  est  efficacior  disciplina.  £t  ideo  oportet  quod 
hujusmodi  disciplinam,  per  quam  ad  virtutem  pervenitur,  homines  ab  alio 
sortiantur.  Et  quidem  quantum  ad  illos  juvenes  qui  sunt  proni  ad  actus 
virtutum  ex  bona  dispositione  naturae,  vel  consuetudine,  vel  magis  ex  di- 
vino  munere,  sufficit  disciphna  paterna,  quae  est  per  monitiones.  Sed  quia 
inveniuntur  quidam  protervi,  et  ad  vitia  proni,  qui  verbis  de  facili  moveri 
non  possunt;  necessarium  fuit  qu6d  per  vim  vel  metum  cohiberentur  k 
malo,  ut  saltem  sic  malefacere  desistentes,  et  ahis  quietam  vitam  redde- 
rent,  et  ipsi  tandem  per  hujusmodi  assuetudinem  ad  hoc  perducerentur 

[\)  Leges  humanai  sant  necessariae  non  qui-  inalnm,  sine  legibus  humanis,  nec  multitudo 
dem  simpliciter  et  absolute,  sed  sic,  ut  atlonta  virtutum,  nec  respublica  pacem  habere  et  con- 
hominum  pervicacia,  corruptione  et  pronitaie  \n       servare  posset  (Billuart). 


384  QU.^ST.  XGV,  ART.  I  ET  II. 

qu6d.voIuntarie  facerent  quae  prius  metu  implebant,  et  sic  fierent  virtuosi. 
Hujusmodi  autem  disciplina  cogens  metu  poenae  est  disciplina  legum. 
Unde  necessarium  fuit  ad  pacem  hominum  et  virtutem,  qu6d  leges  pone- 
rentur" :  quia,  sicut  Philosophus  dicit  (Polit.  lib.  i,  cap.  2,  in  fin.) :  ««  sicut 
homo  si  sit  perfectus  virtute,  est  optimum  animalium,  sic  si  sit  separatus 
a  lege  et  justitia,  est  pessimum  omnium ;  »  quia  homo  habet  arma  rationis 
ad  expellendas  concupiscentias,  et  saevitias,  quae  non  habent  aha  animalia. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  homines  bene  dispositi  melius  indu- 
cuntur  ad  virtutem  monitionibus  voluntariis  quam  coactione;  sed  quidam 
mald  dispositi  non  ducuntur  ad  virtutem,  nisi  cogantur. 

Ad  secundum  dicendum,  quod,  sicut  Philosophus  dicit  (Rhet.  lib.  i,  cap.  1, 
aliquant.  a  princ),  «  meliusest  omnia  ordinari  lege,  quam  dimitterejudi- 
cum  arbitrio;  »  et  hoc  propter  tria.  Primo  quidem,  quia  facilius  est  invenire 
paucos  sapientes,  qui  sufficiant  ad  rectas  leges  ponendas,  quam  multos 
qui  requirerentur  ad  recte  judicandum  de  singuhs.  Secundo,  quia  ilii  qui 
leges  ponunt,  ex  multo  tempore  considerant  quid  lege  ferendum  sit;  sed 
judicia  de  singularibus  factis  fiunt  ex  casibus  subit6  exortis.  Faciliiis  autem 
ex  multis  consideratis  potest  homo  videre  quid  rectum  sit,  quam  solum  ex 
aliquo  uno  facto.  Terti6,  quia  legislatores  judicant  in  universah  et  de  fu- 
turis ;  sed  homines  judiciis  praesidentes  judicant  de  praesentibus ,  ad  quse 
afficiuntur  amore  vel  odio,  aut  aliqu^  cupiditate;  et  sic  eorum  depravatur 
judicium.  Quia  ergo  justitia  animata  judicis  non  invenitur  in  multis,  et 
quia  flexibilis  est,  ideo  necessarium  fuit,  in  quibuscumque  est  possibile, 
legem  determinare  quid  judicandum  sit,  et  paucissima  arbitrio  hominum 
committere. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  quaedam  singuiaria,  quae  non  possunt  lege 
comprehendi,  necesse  est  committere  judicibus;  ut  ibidem  Philosophus 
dicit  (loc.  sup.  cit.),  puta  de  eo  quod  est  factum  esse  vel  non  esse,  et  de 
aliis  hujusmodi. 

ARTICULUSII. —  UTRUM  omnislex  humanitus  posita  a  lege  naturaliderivetur. 
Dc  his  etiam  Coat.  gent.  lib.  Iii,  cap.  -I^o. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  4.  Videtur  qu6d  non  omnislex  humanittis 
posita  a  lege  naturali  derivetur.  Dicit  enim  Philosophus  (Eth.  lib.  v,  cap.  7, 
in  princ.)„  qu6d  « justum  legale  est  quod  principio  quidem  nihii  dififert 
utrtim  sic  velaliter  fiat.  »  Sed  in  his  quae  oriuntur  ex  lege  naturali,  difiPert 
utrum  sic  vel  aliter  fiat.  Ergo  ea  quae  sunt  legibus  humanis  statuta,  non 
omnia  derivantur  alege  naturae. 

2.  Praeterea,  jus  positivum  dividitur  contra  jus  naturale,  ut  patet  per 
Isidorum  (Etymol.  lib.  v,  cap.  4),  et  per  Philosophum  (Ethic.  lib.  v,  loc.  cit.). 
Sed  ea  quae  derivantur  a  principiis  communibus  legis  naturae,  sicut  con- 
clusiones,  pertinent  ad  legem  naturae,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  praec. 
art.  3  et4).  Ergo  ea  quae  sunt  delege  humana,  non  derivantur  a  lege  na- 
turae. 

3.  Praeterea,  lex  naturae  est  eadem  apud  omnes;  dicit  enim  Philosophus 
(Ethic.  lib.  V,  cap.  7  in  princ),  qu6d  «  naturale  jus  est  quod  ubique  habe( 
eamdem  potentiam.  »  Si  igitur  leges  humanae  a  naturali  lege  derivarentur, 
sequeretur  etiam  qu6d  ipsae  essent  eaedem  apud  omnes,  quod  patet  esse 
falsum. 

4.  Praeterea,  eorum  quae  a  lege  naturali  derivantur,  potest  aliqua  ratio 
assignari.  Sed  non  omnium  quae  a  majoribus  lege  statuta  sunt,  ratio  reddi 
potest,  ut  Jurisperitus  dicit  (lib.  i,  fiT.  tit.  3  De  legib.  et  senatusc).  Ergo 
non  omnes  leges  humanae  derivantur  a  lege  naturali. 


QU^ST.  XCV,  ART.  U.  385 

Sed  contra  est  quod  Tullius  dicit  in  sua  Rhetor.  (De  invcnt.  lib.  ii,  ali- 
quant.  ante  fin.) :  <'  Res  a  natura  profectas  et  a  consuetudine  probatas  le- 
gum  mctus  et  religio  sanxit.  ^» 

CONCLUSIO.  —  Cum  in  rebus  humanis  aliquid,  ex  eo  quod  ad  ralionis  regulam 
sitconforme,  juslum  dicatur ;  lex  vero  non  sit  quae  justa  non  fuerit;  necessum  est  a 
lege  naturali,  quae  prima  est  rationis  regula,  omnem  humanam  legem  derivari. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  Augustinus  dicit  (De  lib.  arbit.  lib.  i, 
cap.  5,  parum  aprinc),  «  non  videtur  esse  lex  qua?  jusla  non  fuerit :  »  unde 
inquantum  habet  dejustitia,  intantum  habetde  virtule  legis.  In  rebus  au- 
tem  humanisdicituresse  aliquid  justum  ex  eoquodest  rectum  secundfim 
regulam  rationis. Rationis  autem  prima  regula  est  lex  natuiie,  ut  ex  supra 
dictis  patet  (quaest.  prsec.  art.  2).  Unde  omnis  lex  humanitus  posita  intan- 
tum  habet  de  ratione  legis,  inquantum  a  lege  naturae  derivatur.  Si  ver6  in 
aliquo  a  lege  nalurali  discordet,  jam  non  erit  lex,  scd  legis  corruptio.  Sed 
sciendum  est  qu6d  k  lege  naturah  dupliciter  potest  aliquid  derivari :  uno 
modo  sicut  conclusiones  ex  principiis,  alio  modo  sicut  determinationes 
quaedam  aliquorum  communium.  Primus  quidem  modus  similis  est  ei  quo 
in  scientiis  ex  principiis  conclusiones  demonstrativse  producuntur;  se- 
cundo  vero  modo  simile  estqu6d  in  artibus  formae  communes  determinan- 
tur  ad  aliquid  speciale  •,  sicut  artifex  formam  communem  domus  necesse 
est  qu6d  determinet  ad  hanc  vel  illam  domus  figuram.  Derivantur  ergo 
quaedam  aprincipiis  communibuslegis  naturaepermodumconclusionum; 
sicuthoc  quod  estnon  esseoccidendum^  utconclusio  quaedam  derivari  potest 
ab  60  quod  est  nulli  esse  faciendum  malum:  quaedam  ver6  per  modum  de- 
terminationis ;  sicut  lex  naturae  habet  quod  ille  qui  peccat  puniatur,  sed 
quod  tali  poena  vel  tali  puniatur,  hoc  est  quaedam  determinatio  legis  na- 
turae.  Utraqueigitur  inveniuntur  in  lege  humana  posita.  Sed  ea  quae  sunt 
primi  modi  continentur  in  lege  humana,  non  tanquam  sintsolumlege  po- 
sita,  sed  habent  etiam  aliquid  vigoris  ex  lege  naturali  (1).  Sed  ea  quae  sunt 
secundi  modi,  ex  sola  lege  humana  vigorem  habent  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  Philosophus  loquitur  de  illis  quse  sunt 
lege  posita  per  determinationem  vel  specificationem  quamdam  praecepto- 
rum  legis  naturae. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procedit  de  his  quae  derivantur  k 
lege  naturae  tanquam  conclusiones. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  principia  communia  legis  naturae  non  eo- 
dem  modo  applicari  possunt  omnibus,  propter  multam  varietatem  rerum 
humanarum;  et  ex  hoc  provenit  diversitas  legis  positivae  apud  diversos. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  verbum  illud  Jurisperiti  intelligendum  est 
in  his  quae  introducta  sunt  4  majoribus  circa  particulares  determinationes 
legis  naturalis,  ad  quas  quidem  determinationes  se  habet  expertorum  et 
prudentum  judicium,  sicut  ad  quaedam  principia;  inquantum  scilicet 
statim  vident  quid  congruentius  sit  particulariter  determinandum.  Unde 
Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  vi,  cap.  11,  ad  fin.),  quod  «  in  talibus  oportet 
attendere  judicium  expertortun  et  seniorum  velprudentum  in  demonstra- 
bilibus  enuntiationibus  et  opinionibus,  non  minus  quam  demonstratio- 
nibus. 

(t)  Leges  bamansB  qri»  ita  derivaatiir  a  lego  (2i  Leges  ills  qaae  a  lege  naturali  per  modam 

Datnrali  semper  vel  jubent  cyaod  secundura  se  determinationis  dcrivantur,  jubentvel  prolubent 

seu  ez  natura  sua  bonum  cst»  vel  prohibent  id  ea  qute  sccunduni  sc  sunt  indifferentia. 
qaod  est  per  se  maiam. 

III.  13 


386  QUiEST.  XCT,  ART.  III. 

ARTICULUS  in.  —  UTRUM  ISIDORUS   CONVENIENTER  QUALITATEM  LEGIS   POSlTIViB 

DESCRIBAT  (1). 

Ad  tertium  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  Isidorus  inconvenienter  qua- 
litatem  legis  positivse  describat,  dicens  (Etymol.  lib.  v,  cap.  21) :  «  Erit  lex 
honesta,  justa,  possibilis,  secundum  naturam,  secundum  consuetudinem 
patrise,  loco  temporique  conveniens,  necessaria,  utilis,  manifesta  quoque, 
ne  aliquid  per  obscuritatem  incaptione  contineat,  nuUo  privato  commodo, 
sedpro  communi  utilitate  civium  scripta.  »  Supra  enim  (cap.  2),  in  tribus 
conditionibus  qualitatem  legis  explicaverat,  dicens  :  «  Lex  erit  omne  quod 
ratione  constiterit  duntaxat,  quod  religioni  congruat,  quod  disciplinae 
conveniat,  quod  saluti  proficiat.  »  Ergo  superfiu^  postmodum  conditiones 
legis  multiplicat. 

2.  Praeterea,  justitia  est  pars  honestatis,  ut  TuUius  dicit  (De  offic.  lib.  i, 
in  tit.  Dequatuorvirtulibus).  Ergopostquam  dixerat,  honesta,  superfluead- 
ditur,  justa, 

3.  Praeterea,  lex  scripta,  secundum  Isidorum  (Etym.  lib.  ii,  cap.  10,  et 
lib.  v,  cap.  3),  contra  consuetudinem  dividitur.  Non  ergo  debuit  in  defini- 
tione  legis  poni  qu6d  esset  secundum  consuetudinem  patrise. 

4.  Praeterea,  necessarium  dupliciter  dicitur;  scilicet  id  quod  est  necessa- 
rium  simpliciter,  quodimpossibile  estaliter  se  habere,  ethujusmodi  neces- 
sarium  nonsubjacet  humano  judicio;  unde  lalis  necessitas  ad  legem  hu- 
manam  non  pertinet.  Est  etiam  aliquid  necessarium  propter  finem ;  et  talis 
necessitasidem  est  quod  utilitas.  Ergo  superflue  utrumque  ponitur,  neces- 
saria  et  utilis, 

Sed  contra  est  auctoritas  ipsius  Isidori  (cit.  in  arg.  1). 

CONGLUSIO.  —  Omnem  humanam  seu  positivam  iegem  necesse  est  justam,  ho- 
nestam,  possibilem  secundum  naturam,  secundum  patriae  consuetudinem,  ioco  tem- 
porique  convenientem,  necessariam,  utilem,  manifestam,  et  pro  communi  civium 
utilitate  scriptam  esse. 

Respon-deo  dicendum  qu6d  uniuscujusque  rei  quae  estpropter  finem,  ne- 
cesse  est  qu6d  forma  determinetur  secundum  proportionem  ad  finem ;  si- 
cut  forma  serrae  talis  est,  qualis  convenit  sectioni,  ut  patet  (Physic.  lib.  ii, 
text.  88).  Quselibet  etiam  res  recta  et  mensurata  oportet  qu6d  habeat  for- 
mam  proportionatam  suse  regulse  et  mensurae.  Lex  autem  humana  utrum- 
que  habet :  quia  et  est  aliquid  ordinatum  ad  finem;  et  est  quaedam  regula 
vel  mensura  regulata  vel  mensurata  quadam  superiori  mensur^ ;  quae  qui- 
dem  est  duplex,  scilicet  divina  lex,  et  lex  naturae,  ut  ex  supra  dictis  patet 
(art.  prsec.  et  quaest.  xci,  art.  2,  3  et  4,  et  quaest.  xciii,  art.  3).  Finis  autem 
humanae  legis  est  utilitas  hominum,  sicutetiam  Jurisperitus  dicit(lib.  xxv, 
ff.  tit..  3,  Deleg.  et  senatuscons.).  Et  ideolsidorus  (Etym.  lib.  v,  cap.  3)  in 
conditione  legis  primoquidem  tria  posuit :  scilicetquod  religionicongruat^ 
inquantum  scilicet  est  proportionata  legi  divinag;  qu6d  disciplinie  conveniat^ 
inquantum  est  proportionata  legi  naturae ;  qu6d  saluti  proficiat^  inquan- 
tum  est  proportionata  utilitati  humanae.  Et  ad  hsec  tria  omnes  aliae  condi- 
tiones,  quas  postea  ponit,  reducuntur.  Nam  quod  dicitur  honesta^  refertur 
adhocquod  religioni  congruat;  quod  autem  subditur  : /t<s^a,  possibUis^ 
secunditm  naturam,  secundmn  consuetudinempatriXy  loco  temporique  con- 
i?«nlc7w,  reducitur  ad  hocqu66.conveniatdisciplin3e{2).  Attenditur  enim  hu- 
mana  disciphna  primum  quidem  quantiim  ad  ordinem  rationis,  qui  impor- 

(4)  Qualitates  in  hoc  articulo  enumerat«  re-  ceptorummultitudine  abstinere  (2  2,  quaest.  cv, 
dpiuntur  injure  canonico  (dist.  4,  cap.  2).  art.  4  ad  5). 

(2)  HiocS.  Doctor  docet  prffilatos  debere  k  prae* 


QU^ST.  XCV,  ART.  III  ET  IV.  387 

tatur  in  liocqu5d  dicliuvj usia.  Secundo  quaiUum  ad  facultatem  agentium ; 
debet  enim  esse  disciplina  conveniens  unicuique  secundiim  suam  possibi- 
litatem,  observata  etiam  possibilitate  naturaa.  Non  enim  eadem  sunt  impo- 
nenda  pueris,  quae  imponuntur  viris  perfectis.  Et  secundum  humanam 
conditionem;  non  enim  potest  homo  solus  in  societate  vivere,  aliorum  mo- 
rem  non  gerens.  Terti6  quantum  ad  debitas  circumstantias  dicit :  Loco 
temporique  conveniens,  Quod  vei6  subditur  :  Necessaria,  utilis^  etc,  refer- 
tur  ad  hoc  quod  expediat  saluti  :  ut  necessitas  referatur  ad  remotronem 
inalorum,  utihtas  ad  consecutionem  bonorum,  manifestatio  (i)  ver6  ad  ca- 
vendum  nocumentum,  quod  ex  ipsa  lege  posset  provenire.  Et  quia,  sicut 
supra  dictum  est  (quaest.  xc,  art.  2),  lex  ordinatur  ad  bonum  commune,  hoc 
ipsum  in  ultima  parte  determinationis  (2)  ostenditur. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  objecta. 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  isidorus  convenienter  ponat  diyisionem  humanarom 

LEGUM. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  inconvenienter  Isidorus  divi- 
sionem  legum  humanarum  ponat,  sivejuris  humani.  Sub  hoc  enim  jure 
comprehendityws  gentium^  quod  ideo  sic  nominatur,  ut  ipse  dicit  (Etym. 
Db.  v,  cap.  6),  quia  «  eo  omnes  fere  gentes  utuntur.»  Sed,  sicut  ipse  dicit 
fibid.  cap.  4),  «jusnaturaleest  quodcommuneomniumnationum. »  Ergo 
jus  gentium  non  continetur  sub  jure  positivo  humano,  sed  magis  sub  jure 
naturali. 

2.  Pi^seterea,  ea  quse  habent  eamdem  vim,  non  videntur  formaliter  differre, 
sed  solum  materialiter.  Sed  leges,  piebiscita,  senatusconsulta,  et  alia  hu- 
jusmodi,  quae  ponit  (ibid.  cap.  iO  et  seq.),  omnia  habent  eamdem  vim. 
Ergo  videtur  qu6d  non  differant  nisi  materialiter.  Sed  talis  distinctio  in  arte 
non  est  curanda,  ciim  possit  esse  in  infinitum.  Ergo  inconvenienter  hujus- 
modi  divisio  humanarum  legum  introducitur. 

3.  Praeterea,  sicut  in  civitate  sunt  principes,  sacerdotes  et  milites;  ita 
ctiam  sunt  et  alia  hominum  offlcia.  Ergo  videtur  qu6d,  sicut  ponitur  quod- 
dam  jus  militare  et  jus  publicum,  quod  consistit  in  sacerdotibus  et  ma- 
gistratibus,  ita  etiam  debeant  poni  aha  jura  ad  alia  offlcia  civitatis  perti- 
nentia. 

4.  Praeterea,  ea  quae  sunt  per  accidens,  sunt  praetermittenda.  Sed  accidit 
legi  ut  ab  hoc  vel  ab  alio  homine  feratur.  Ergo  inconvenienter  ponitur  di- 
visio  legum  humanarum  ex  nominibus  legislatorum,  ut  scilicet  quaedam 
dicatur  Cornelia,  quaedam  Falcidia,  etc. 

In  contrarium  auctoritas  Isidori  (loco  citato  in  arg,  1)  sufflciat. 

CO^XLUSIO.  —  Lex  humana,  ut  a  lege  naturse  derivatur,  dividitur  in  jus  gen- 
lium  el  jus  civile  :  ul  verb  ordinalur  ad  bonum  commune,  dividitur  secundum  varie- 
tatem  miDistrorum,  ut  in  militum  ,  principum  et  sacerdotum  legem  ;  vel  secundCiin 
varietatem  regiminum,  vel  eorum,  de  quibus  leges  feruntur ;  vel  denique  secunddm 
nomina  illorum,  qui  iegem  inslituerunt. 

Respondeo  dicendum  qu6d  unumquodquepotestper  se  dividi  secundiiin 
id  quod  in  ejus  ratione  continetur ;  sicut  in  ratione  animalis  continetur 
anima,  quse  est  rationalis  vel  irrationalis  ;  et  ideo  animal  proprie  etper  se 
dividitursecundumrationale,  etirrationale,  nonautem  secundum  albumet 
nigrum,  quse  sunt  omnino  praeter  rationem  ejus.  Sunt  autem  multa  de  ra- 
tione  legis  humanse,  secundum  quorum  quodlibet  lex  humana  propri6  et 

(1)  Lexdebet  esee  manifeslala,  id  est,  distincte         (2)  Ita  codd.  et  editi  pajslra.  Garcia,  deseri" 
«tclarfecouceptaut  possitab  oaiaibas  ic.elligi,  De     ptiouu. 
alioquin  ex  obacuritate  nocumentam  proveaiat. 


388  QU.EST.  XCVI. 

per  se  dividi  potest.  Est  enim  primo  de  ratione  legis  humanae  qu6d  sil 
derivata  a  lege  natura3,  ut  ex  dictis  patet(art.  2  hujus  quaest.),  et  secundum 
hoc  dividitur  jus  positivum  in  jus  gentium  et  jus  civile,  secundiim  duos 
modos  quibus  aliquid  derivatur  a  lege  naturae,  ut  supra  dictiim  est  (ibid.). 
Nam  ad  jus  gentium  pertinent  ea  quae  derivantur  ex  lege  naturfB  sicut 
conclusiones  ex  principiis ;  ut  justae  emptiones,  venditiones  et  alia  hujus- 
modi,  sine  quibus  homines  ad  invicem  convivere  non  possunl;  quodesl 
de  lege  naturse,  quia  homo  est  naturaliter  animal  sociabile,  ut  probatur 
(Polit.  lib.  I,  cap.  2,  a  princ).  Qusevero  derivantur  k  lege  naturae  permo- 
dum  particularis  determinationis,  pertinent  ad  jus  civile,  secundiim  quod 
quaelibet  civitas  aliquidsibi  accommod^  determinat.  Secund6est  deratione 
legis  humanse  quod  ordinetur  ad  bonum  commune  civitatis :  et  secundum 
hoc  lex  humana  dividi  potest  secundiim  diversitatem  eorum  qui  specialiter 
dant  operam  ad  bonuiii  commune;  sicutsacerdotespropopuloDeuvn  oran- 
tes;  principes  populum  gubernantos;  et  militespro  salute  populi  pugnan- 
tes;  etideoistis  hominibus  specialia  quaedam  jura  aptantur.  Tertid  est  de 
ratione  legis  humanae  utinstituatur  a  gubernante  communitatem  civitatis, 
sicut  supra  dictum  est  (qutPst.  xc,  art.  3} ;  et  secundtim  hoc  distinguuntur 
leges  humanae  secundum  diversa  regimina  civitatum.  Quorum  unum,  se- 
cundiim  Philosophum  (Polit.  lib.  ni,  cap.  10),  est  regnum,  quando  scilicet 
civitas  gubernatur  ab  uno;  et  secundiim  hoc  accipiuntur  constitutiones 
principum.  Ahud  vero  regimen  est  aristocratia^  id  est,  principatusoptimo- 
rum  vel  optimatum;  et  secundum  hoc  sumuntur  responsa  prudentum,  et 
etiam  senatusconsulta.  Aliud  regimen  est  oligarchia,  id  est,  principatus 
paucorum  divitum  et  potentum;  et  secundiim  hocsumitur  jus  praitorium, 
quod  etiam  honorarium  dicitur.  Aliud  autem  regimen  est  populi,  quod  no- 
minatur  democratia ;  et  secundtim  hoc  sumuntur  plebiscita.  AHud  autem 
est  tjTannicum,  quod  est  omnino  corruptum;  unde  ex  hoc  non  sumitur 
ah'qua  lex.  Estetiam  aliquod  regimen  ex  istis  commixtum,  quod  est  opti- 
mum  (1) ;  et  secundiim  hoc  sumitur  lex  « quam  majores  natu  simul  cum  ple- 
bibus  sanxerunt,  »  ut  Isidorus  dicit  (Etymol.  lib.  v,  cap.  40).  Quarto  vero 
de  ratione  legis  humanae  est  quod  sit  directjva  humanorum  actuum ;  et  se- 
cundiim  hoc  secundum  diversa  de  quibus  leges  feruntur,  distinguuntur 
leges,  quae  interdum  ab  auctoribus  nominantur;  sicut  distinguitur  lex 
Julia  de  adulteriis,  lex  Cornelia  de  sicariis,  et  sic  de  ahis,  non  propter 
auctores,  sed  propter  res  de  quibus  sunt  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  jus  gentium  estquidem  aliquo  modo  na- 
turale  homini,  secundtim  quod  est  rationalis,  inquantum  derivatur  k  lege 
naturali  per  modum  conclusionis,  quae  non  est  multum  remotaaprincipiis, 
unde  de  facili  in  hujusmodi  homines  consenserunt ;  distinguitur  tamen  a 
lege  naturah,  maxime  ab  eo  quod  est  omnibus  animaiibus  commune 

Ad  alia  patet  responsioex  his  quae  dicta  sunt  (in  corp.  art.). 

QUtESTIO  XCVl. 

DE  POTESTATE  LEGIS  HUMANiE,  IN  SEX  ARTICULOS   DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  potestate  legis  humanae ;  et  circa  hoc  qu?cruntur  sex: 
l^Utriim  humana  lex  debeat  poni  in  communi.  —  2"  Utriim  lex  humana  debeat  om- 
nia  vitia  cohibere.  —  3°  Ulrum  omnium  virtutum  actus  habeat  ordinare.  —  4»Utrum 

(<)  Ea  de  re  confer  qu8B  dicuntur  infra.quffist.  vilcra  et  erclesiasticam,  rationo  duarom  po- 
CV,  art.  ^  aJ  I,  et  22,  quffist.  L,  art.  i  0(12.  testatum  quibus  orbis  christianussubjicitur.sci- 

(2)  Divisio  conmiunis  legis  hunianffi  est  in  ci-        licet  potestas  ecclesiastica  et  potcstas  ciTilis. 


QU^ST.  XCVT,  ART.  1.  389 

impon.it  homini  necessitatem  quanium  nd  furum  conscienticC.  —  5"  Utrum  omiies 
homines  legi  humanae  subdanlur.  —  G"  Utriira  his  qui  sunt  sub  lege,  liceat  agere 
praeter  verba  legis. 

ARTIGULUS   I.   —    UTRUM   LEX  HLMANA  DEBEAT  PONI  IN   GOMMUNI  MAGIS  QUAM   IN 

PARTICULARI  (i). 
De  Lis  etiam  infra,  quaest.  xcvui,  art.  6  aJ  2,  ct  2  2,  quaest.  cxlvii,  art.  5  et  4  corp. 

Ad  primura  sic  procedilur.  4.  Yidotur  qu6d  lex  humana  non  debeat  poni 
in communi,  sed  magis  in  particulari.  Dicit  enim  Philosophus  (Eihicor. lib.  v, 
cap.  7),  qu6d  « legalia  sunt  quaecumque  in  singularibus  legem  ponunt,  et 
etiam  sententialia, »  quae  sunt  etiam  singukiria,  quiade  singularibus  acti- 
bus  sententiae  feruntur.  Ergo  lex  non  solum  poniturincommuni,  sed  etiam 
in  singulari. 

2.  Praeterea,  lex  est  directiva  humanorum  actuum,  ut  supra  dictum  est 
(qusest.  xc,  art.  1  et  2).  Sed  humani  actus  in  singularibus  consistunL  Ergo 
iex  humana  non  debet  in  universali  ferri,  sed  magis  in  singulari. 

3.  Prseterea,  lex  est  regula  et  mensura  humanorumactuum,  ut  supra  dic- 
tum  est  (ibid.).  Sed  « mensura  debet  esse  certissima, »  ut  dicitui'  (Metaph. 
lib.  X,  text.  3).  Cum  ergo  in  actibus  humanis  non  possit  esse  aliquod  uni- 
versale  ita  certum,  quin  in  particularibus  deficiat,  videtur  quod  necessesit 
leges  non  in  universali,  sed  in  singularibus  poni. 

Sed  contra  est  quod  Jurisperitus  dicit  (Pomponius  et  Celsus,  ut  refertur 
lib.  I,  tit.  3,  ff.  De  legib.  et  senatuscons.)  quod  «jura  constitui  oportel  in 
his  quae  saepius  accidunt;  ex  his  autem  quae  forl6  uno  casu  accidere  pos- 
Bunt,  jura  non  constituuntur.  » 

CONGLUSIO.  —  Cum  lex  humana  ad  commune  bonum  ordinetur,  in  communi 
magis,  quam  in  particulari  poni  debet,  et  secundum  personas,  et  negotia,  et  tempora. 

Respondeo  dicendum  quod  unumquodque  quod  est  propter  finem,  ne- 
cesse  est  quod  sit  fini  proportionatum.  Finis  autem  legis  est  bonum  com- 
mune  :  quia,  ut  Isidorus  dicit  (Etym.  lib.  v,  cap.  21),  «  nuUo  privato  com- 
modo,  sed  pro  communi  utilitate  civium  lex  debet  esse  conscripta. «  Unde 
pportet  leges  humanas  esse  proportionatas  ad  bonum  commune.  Bonum 
autem  commune  constat  exmultis;  et  ideo  oportet  quodlex  admuUa  res- 
piciat  et  secundum  personas,  et  secundum  negotia,  et  secundum  tempora. 
onstituitur  enim  communitas  civitatis  ex  multis  personis,  et  ejus  bonum 
}er  raultiplices  actiones  procuratur;  nec  ad  hoc  instituitur  quod  aliquo 
;empore  modico  duret,  sed  quod  omni  tempore  perseveret  per  civium  suc- 
essionem,  ut  Augustinus  dicit(De  civ.  Dei,  lib.  ii,  cap.  21,  et  lib.  xxii,  cap.  6, 
^ers.  fin.). 

Ad  primum  ergo  dicendura,  qu6d  Philosophus  (Eth.  lib.  v,  cap.  7)  ponit 
res  speciesjuris  legalis,  quodest  jus  positivura.  Sunt  enira  quaedam  quae 
impliciter  in  comrauni  ponuntur ;  ethaec  (2)  sunt  legescommunes  ;  et  quan- 
ura  ad  huJQsraodi  dicit  quod  «legale  est  quod  ex  principio  quidera  nihil 
liffert  sic  vel  aliter;  quando  autera  ponitur,  differt  •,  »  puta  quod  «  captivi 
tatuto  pretio  redimantur.»  Quaedam  ver6  sunt  quae  sunt  comraunia  quan- 
um  ad  aliquid,  et  singularia  quantura  ad  aliquid;  et  hujusraodi  dicuntur 
dvilegia,  quasi  leges  privatae,  quia  respiciunt  singulares  personas-^et  ta- 

(<)  In  hocarliculo  docet  D.  Thomaslegerahu-  D.  Thonias,  prout  habent  oranes  editioncs,  et 

lanam  generalitcr  respicere  pcrsonas,  negotia  P.Nicolaii  fcraininum  inplurali  est  communiler 

lempora,  non  autem  restringi  in  particulari  A(E;sed  reperitur  etiam  ftcpc.  SicPlautus  Aulul. 

i  singulas  circumstantias  personarum,  rcrum,  act.  III,   sc.  v,  v.    50,  hasc  surA  alque  alitB 

i\  temporum.  multo}  in    magnis  dotibus   incommoditates 

(2}  Ueliquimas  hoBC,  quia  ita  scripsisse  »'itletur  (ed.  Parm.;. 


390  QU^ST.  XCVI,  ART.  I  ET  U. 

men  poteslas  eorum  extenditur  ad  multa  negotia-,  et  quantCim  ad  hoc  sub- 
dit :  «  Adhuc  qusecumque  in  singularibus  legem  ponunt.  »  Dicuntur  etiam 
quaedam  legalia,  non  quia  sint  leges,  sed  propler  applicationem  leguir 
communium  ad  aliqua  particularia  facta,  sicut  sunt  sententix,  quae  pro 
jure  habentur ;  et  quantum  ad  hoc  subdit  :  Et  sententialia  {\). 

Ad  secundiim  dicendum,  quod  illud  quod  est  directivum,  oportet  esse 
plurium  directivum.  Unde  (Metaphys.  hb.  x,  text.  4)  Philosophus  dicit  qudd 
«  omnia  quae  sunt  unius  generis,  mensurantur  aliquo  uno,  quod  est  priT 
mum  in  genere  illo.»  Si  enim  essent  tot  regulae  vel  mensurae,  quot  sunf 
mensurata  velregulata,  cessaret  utique  utilitas  regulae  vel  mensurae,  quae 
est  ut  ex  uno  multa  possint  cognosci;  et  ita  nuUa  esset  utilitas  legis,  si 
non  se  extenderet  nisi  adunum  singularem  actum.  Ad  singulares  enim  ac- 
tus  dirigendos  dantur  singularia  praecepta  prudentum ;  sed  lex  est  prae- 
ceptum  commune,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xciv,  art.  2  et  3). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  «f  non  est  eadem  certitudo  quaerenda  in  om- 
nibus,»  ut  (Ethic.  lib.  i,  cap.  3,  in  princ.  et  cap.  7,  sub  fin.)  dicitur.  Unde 
in  rebus  conlingentlbus ,  sicut  suiit  naturalia  et  res  humanae,  sufBcit  ta- 
lis  certitudo  ut  aliquid  sit  verum  utin  pluribus;  licet  interdum  deficiat  ut 
in  paucioribus  (2). 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  ad  legem  uumanam  pertineat  obinia  vitia  cohibere  (3). 
l)o  his  etiam  snpra  ,  quaest.  XCI,  art.  4  corp.  fin.  et  qussst.  XCIII,  art.  5  ad  3,  et  infra,  qusest.  XC, 

art.  -1   corp.  et  2  2,  qucest.  LXIX,  art.  2  ad  I,  et  quaest.  LXXVll,  art.  \  ad  A,  et  quaest.  LXXyill, 

art.  1  ad  4,  et  De  malo,  queest.  iii,  art.  4  ad  6,  et  quodl.  ii,  art.  40,  etad  'l,  et  2,  et  Job,  XI. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  4 .  Videtur  qu6d  ad  legern  humanam  perti- 
neat  omnia  vitia  cohibere.  Dicit  enim  Isidorus  (Etymol.  lib.  v,  cap.  20), 
quod  ttleges  sunt  factae,  ut  earum  metu  coerceatur  audacia.  »  Non  autem 
sufficienter  coerceretur,  nisi  quaelibet  mala  cohiberentur  per  legem.  Ergo 
lex  humana  debet  quaelibet  mala  cohibere. 

2.  Praeterea,  intentio  legislatoris  est  cives  facere  virtuosos.  Sed  non  po- 
test  aliquis  esse  virtuosus,  nisi  ab  omnibus  vitiis  compescatur.  Ergo  ad 
legem  humanam  pertinet  omnia  vitia  compescere. 

3.  Praeterea,  lex  humana  a  lege  naturali  derivatur,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.  xci,  art.  3,  et  quaest.  xciii,  art.  3).  Sed  omnia  vitia  repugnant  legi 
naturae.  Ergo  lex  humana  omnia  vitia  debet  cohibere. 

Sed  contra  estquod  dicitur  (De  hb.  arb.  lib.  i,  cap.  5,  circafin.):  «Vide- 
tur  mihi  legem  istam  quae  populo  regendo  scribitur,  rect^  ista  perinittere, 
et  per  divinam  providentiam  vindicari.  »  Sed  divina  providentia  non  vin- 
dicat  nisi  vitia.  Ergo  rect^  lex  humana  permittit  aliqua  vitia ,  non  cohi- 
bendo  ipsa. 

GONGLUSIO.  —  Quoniam  secundum  Sapientis  sententiam,  qui  nimium  emungit^ 
elicit  sanguinem ;  non  potest  humana  lex,  quae  promiscuae  pouitur  multitudini,  et 
plerosquehabet  imperfectos,  omnia  vitia  cohibere,  sed  graviora  tantum,sine  quorum 
prohibitione  societas  humana  servari  non  posset. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  jam  dictum  est  (quaest.  xc,  art.  i  et  2), 
lex  ponitur  ut  quaedam  regula,  vel  mensura  humanorum  actuum.  Mensura 
autem  «  debetesse  homogenea  mensurato,  »  utdicitur(Metaph.lib.  x,  text. 
3  et  4);  diversa  enim  diversis  mensurantur.  Unde  oportet  qu6d  etiam  leges 
imponantur  hominibus  secundiim  eorum  conditionem  :  quia,  ut  Isidorus 
dicit  (Etymol.  lib.  v,  cap.  21),  «lex  debetesse  possibilis,  et  secundum  na- 

(1)  ItaNicolai.  Edit.  Neap.  MGo  :  subditur.  (5)  Sensusest  hujas  articuli   an  espediat  yel 

(2)  Nempe  in  casibus  parliculatibus,  in  quibus  sit  conveniens  qu6d  lex  hnmana  omnia  vitia 
epikid  utendum  est.  prohibeat. 


QU.EST.  XCVl,  ART.  II  ET  III.  391 

turam,et  secundCim  consueludinem  patriae.  »  Potestas  autem  sivefacultas 
operandi,  ex  interiori  habitu  seu  dispositiope  procedit ;  non  enim  idem  est 
possibile  ei  qui  non  habet  habitum  virtutis,  et  virtuoso;  sicut  etiam  non 
est  idem  possibile  puero  et  viro  perfecto ;  et  propter  hoc  non  ponitur  ea- 
dem  lex  pueris  quae  ponitur  adultis ;  multa  enim  pueris  permittuntur  quae 
in  adultis  lege  puniuntur,  vel  etiam  vituperantur;  et  simihter  multa  Sunt 
permittenda  hominibus  non  perfectis  virtute,  quae  non  essent  toleranda  in 
hominibus  virtuosis.  Lex  autem  humana  ponitur  multitudini  hominum, 
,in  qua  major  pars  est  hominum  non  perfectorum  virlule.  Et  ideo  lege  hu- 
mana  non  prohibentur  omnia  vitia,  a  quibus  virtuosi  abstinent,  sed  soltim 
graviora,  h  quibus  possibile  est  majorem  partem  multitudinis  abstinere,  et 
praecipud  quaesuntin  nocumentum  aliorum,  sine  quorum  prohibitione  so- 
cieias  humana  conservari  non  posset;  sicut  prohibentur  lege  human^  ho- 
micidia,  furta,  et  hujusmodi. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  audacia  pertinere  videtur  ad  invasio- 
nem  aliorum;  unde  prascipue  pertinet  ad  illa  peccata  quibus  injuria  proxi- 
mis  irrogatur,  quae  lege  human^  prohibentur,  ut  dictum  est  (in  corp. 
art.). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  lex  humana  intendit  homines  inducere  ad 
virtutem,  non  subit6,  sed  gradatim  :  et  ideo  non  statim  multitudini  imper- 
fectorum  imponit  ea  quae  sunt  jam  virtuosorum,  ut  scilicet  ab  omnibus 
malis  abstineant;  alioquin  imperfecti  hujusmodi  praecepta  ferre  non  va- 
lentes  in  deteriora  mala  prorumperent,  sicut  dicitur  (Prov.  xxx,  33) :  Qui 
nimis  emiingit,  elicit  sanguinem;  et  (Jilatth.  ix),  quod  si  vinum  novum,  id 
est,  prascepta  perfectae  v\t?e  ^  mittanfur  inutres  veteres,  id  est,  in  homi- 
nes  imperfectos,  utres  rumpuntury  et  vinum  effunditur,  id  est,  prae- 
cepta  contemnuntur,  et  homines  ex  contemptu  ad  pejora  mala  prorum- 
punt. 

Ad  teriium  dicendum,  quod  lex  naturalis  est  quaedam  participatio  legis 
seternae  in  nobis;  lexautem  humana  deficit  a  lege  aeterna.  Dicit  enim  Au- 
gustinus  (De  lib.  arb.  lib.  i,  cap.  5,  in  fin.) :  «Lexista,  quaeregendis  civita- 
tibus  fertur,  multa  concedit,  atque  impunita  relinquit,  quae  per  divinam 
providentiam  vindicantur;  neque  enim  quia  non  omnia  facit,  ideo  quaefa- 
cit  improbanda  sunt.  »  Unde  etiam  lex  humana  non  omnia  potestprohibere 
quae  prohibet  lex  naturae. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM   LEX   HUMANA  PRiECIPIAX  ACTUS   OMNIUM   VIRTUTCM. 
De  his  etiam  supra,  qusst.  xciii,  art.  5,  et  infra,  qusest.  C,  art.  2corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  d .  Videtur  quod  lex  humana  non  praecipiat 
actus  omnium  virtutum.  Actibus  enim  virtutum  opponuntur  actus  vitiosi. 
Sed  lex  humana  non  prohibet  omnia  vitia,  ut  dictum  est  (art.  praec).  Ergo 
etiam  non  praecipit  actus  omnium  virtutum. 

2.  Praeterea,  actus  virtutis  a  virtute  procedit.  Sed  virtus  est  finis  legis; 
et  ita  quod  est  ex  virtute  sub  praecepto  legis  cadere  non  potest.  Ergo  lex 
humana  non  praecipit  actus  omnium  virtutum. 

3.  Praeterea,  lex  humana  ordinatur  ad  bonum  commune,  ut  dictum  est 
quaest.  xc,  art.  2).  Sed  quidam  actus  virtutum  non  ordinantur  ad  bonum 
ccmmune,  sed  ad  bonum  privatum.  Ergo  lex  non  praecipit  actus  omnium 
nrtutum. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  v,  cap.  d,  k  med.), 
ju6d  «  praecipit  lex  et  fortis  opera  facere,  et  quae  temperati,  et  quae  man- 
ueti :  similiter  autem  secundiim  alias  virtutes,  et  mahtias,  haec  quidem 
ubens,  haec  autem  prohibens.  - 


392  QU.EST.  XCVI,  ART.  111  ET  IV. 

CONGLUSIO.  —  Non  quoscumque  virlutum  actus  lex  humana  praecipit,  sed  illos 
iumtaxat,  per  quos  homo  ad  bonum  commune  ordinatur. 

Respondeo  dicendum  quod  speciesvirtutumdistinguuntursecundtimob- 
jecta,  ut  ex  supra  dictis  patet(qu8est.  liv,  art.  1  adl,  etart.  2).0mniaautem 
objectavirtutum  referri  possunt  vel  ad  bonum  privatum  alicujus  personaa, 
vel  ad  bonum  communemuItitudinis;sicut  eaquaesuntfortiludinis,potest 
aliquis  exequi  vel  propter  conservationem  civitatis,  vel  ad  conservandum 
jus  amici  sui ;  et  simile  est  inaliis.  Lex  autem,  ut  dictum  est  (qusest.  xc,  art.  2}, 
ordinatur  ad  bonum  commune;  et  ideo  nulia  virtus  estde  cujus  actibuslex 
praecipere  non  possit  (1).  Non  tamen  de  omnibus  actibus  omnium  virtutum 
lex  humana  praecipit,  sedsolum  de  illis  qui  ordinabiles  sunt  ad  bonum  com- 
mune,  vel  immediate,  sicut  cum  aliqua  directe  propter  bonum  commune 
dunt ;  vel  mediat^ ,  sicut  cfim  aliqua  ordinantur  a  legislatore  pertinentia 
ad  bonam  disciplinam,  per  quam  cives  informantur,  ut  commune  bonum 
justitiae  et  pacis  conservent. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  lex  humana  non  prohibet  omnes  actus 
vitiosos  secundtim  obligationem  praecepti,  sicut  nec  prsecipit  omnes  actus 
virtuosos;  prohibet  tamen  aliquos  actus  singulorum  vitiorum  (2),  sicut 
etiam  pnecipit  quosdam  actus  singularum  virtutum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  aliquis  actus  dicitur  esse  virtutis  dupli- 
citer  :  urio  modo  ex  eo  quod  homo  operatur  virtuosa  (sicut  actus  virtutis 
justitiae  est  facere  recta,  et  actus  fortitudinis  facere  fortia),  et  sic  lex  proe- 
cipit  aliquos  actus  virtutum ;  alio  modo  dicitur  actus  virtutis,  quia  aliquis 
operatur  virtuosa  eo  modo  quo  virtuosus  operatur  (3) ;  et  talis  actus  sem- 
per  procedit  a  virtute,  nec  cadit  sub  praecepto  legis ;  sed  est  finis,  ad  quem 
legislator  ducere  intendit. 

Ad  tertium  dicendum ,  quod  non  est  aliqua  virtus  cujus  actus  non  sint 
ordinabiles  ad  bonum  commune,  ut  dictum  est  (in  corp.},  vel  mediatd, 
vel  immediate. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  lex  humana  imponat  homini  necessitatem 

IN  FORO   CONSCIENTI^  (4). 
De  bis  ctiam  2  2,  quaest.  LX,  aii.  5  ad  ^ . 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  lex  humana  non  imponat 
homini  necessitatem  in  foro  conscientiae.  Inferior  cnim  potestas  non  potest 
imponere  legem  in  judicio  superioris  potestatis.  Sed  potestas  humana, 
quae  fert  legem  humanam,  est  infra  potestatem  divinam.  Ergo  lex  humana 
non  potest  irnponere  legem  quantiim  ad  judicium  divinum,  quod  est  ju- 
dicium  conscientise. 

2.  Praeterea,  judicium  conscientiae  maxim^  dependet  ex  divinis  manda- 
tis.  Sed  quandoque  divina  mandata  evacuantur  per  leges  humanas,  secun- 
dum  illud  (Matth.  xv,  6) :  Irritum  fecistis  mandatum  Dei  propter  traditio- 
nes  vestras.  Ergo  lex  humana  non  imponit  homini  necessitatem  quantCim 
ad  conscientiam. 

3.  Praeterea,  leges  humanae  frequenter  ingerunt  calumniam  et  injuriam 
hominibus,  secundum  illud  (Isai.  x,  i):  Px  quicondunt  leges  iniquas^  et 

H)  &iqaid€m  nulla  est  virtus  cujus  aliquis  (4)  De  fide  est  legem  humanam  necessitatem 

actus  non  sit  ad  bonumcommuDe  ordiuabilis.  in  foro  conscientise  imponere ;  quod  dcfinitHm 

(2)  Id  est,  singulorum  vitiorum  aliquos  actus  est  in  coucil.  Constant.  adversus  Joaiinem  Huss. 

prohibere  potest ;  uuUum  est  cnim  genus  vitii  (sess.  VHi  el  xv),  a  Leone  X  advcrsus  Lutlierum, 

cujus  aliquis  actus  non  possit   contra  bonum  et  in  concilio  Trid.  (sess.  Vii,  cau.  8)  coatraom- 

commune  vcrtere.  nes  liaereticos  aui  hoc  dogma  rejecerunt. 

(5)   Quod  facile  potest  inlelligi  cx  quest.  c, 
art.  9. 


QU.*:ST.  XCVI,  ART.  IV.  393 

scribentes  injiistitias  scripscrunt,  nt  opprimerent  injndicio  pavpereSy  et  vim 
facerent  cansse  humilinm  popull  77ifi.'Sedlicitum  est  iiniciiique  oppressio- 
nem  et  violentiam  evitare.  Ergo  leges  humanse  non  imponunt  necessitatem 
homini  quantum  ad  conscientiam. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (I.  Petr.  ii,  19) :  Hxc  est  gratia,  si  propter 
conscientiam  sustineat  quis  tristitias  patiens  injusti. 

CONCLUSIO   —  Justae  leges  humaDae  obligant  homines  in  foro  conscientiae,ratione 
legis  aeternae  a  qua  derivaulur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  leges  positae  humanitus  vel  sunt  justae  velin- 
justse.  Si  quidem  justiB  sint,  habent  vim  obligandi  in  foro  conscientiae  a 
lege  aeterna,  a  qua  derivantur,  secundum  illud  (Proverb.  vni,  15) :  Perme 
reges  regnant,  et  legum  conditores  justa  decernunt.  Dicuntur  autem  leges 
justae ,  et  ex  iine  ,  quando  scilicet  ordinantur  ad  bonum  commune;  et  ex 
auctore,  quando  scilicet  lex  lata  non  excedit  potestatem  ferenlis-,  et  ex 
forma ,  quando  scilicet  secundum  aquahtatem  proportionis  imponuntur 
subditis  onera  in  ordine  ad  bonum  commune.  Cum  enim  unus  homo  sit 
pars  multitudinis,  quilibet  homo  hoc  ipsum  quod  est,  et  quod  habet,  est 
multitudinis,  sicut  et  quaelibet  pars  id  quod  est,  est  totius ;  unde  et  natura 
aliquod  detrimentum  infert  parti,  ut  salvet  totum.  Et  secundum  hoc  leges 
hujusmodi  onera  proportionabiliter  inferentes,  justae  sunt,  et  obligant  in 
foro  conscienliae,  et  sunt  leges  legales  (1).  Injustae  autem  sunt  leges  du- 
pliciter :  uno  modo  per  contrarietatem  ad  bonum  humanum  ^  contrario 
praedictis  :  vel  ex  line,  sicut  cum  aliquis  praesidens  leges  imponit  onerosas 
subditis,  non  pertinentes  ad  utilitatem  communem,  sed  magis  ad  propriam 
cupiditatem  vel  gloriam ;  vel  etiam  ex  auctore,  sicut  cum  aliquis  legem  fert 
ultra  sibi  commissam  potestatem ;  vel  etiam  ex  forma,  puta  cum  inaequa- 
liter  onera  multitudini  dispensantur,  etiamsi  ordinentur  ad  bonum  com- 
mune.  Et  hujusmodi  magis  sunt  violentise  quam  leges  :  quia,  sicut  Augus- 
tinus  dicit  (De  lib.  arb.  lib.  i,  cap.  5,  parum  a  princ),  « lex  esse  non 
videtur,  quae  justa  non  fuerit.  »  Unde  tales  leges  non  obligant  in  foro  con- 
scientise ,  nisi  forte  propter  vitandum  scandalum  vel  turbationem  (2) ; 
propter  quod  etiam  homo  juri  suo  debet  cedere,  secundtim  illud  (Matth.  v, 
41):  Qui  angariaverit  te  mille  passus,  vade  cum  eo  alia  duo  ;  et  qui  abstu  • 
lerit  tibi  tunicam,  da  ei  et  pallium.  Alio  modo  leges  possunt  esse  injustae 
per  contrarietatem  ad  bonum  divinu.m,;sicut-leges'  txmnnorum  inducentes 
ad  idololatriam ,  vel  ad  quodcumque  aliud-quod  si t  c^^itra  legem  divinam ;  et 
tales  leges  nuUo  modo  licet  obsefvare  (3),  quia,^si^t  dicitur  (Act.  iv),  obe- 
dire  oportet  Deo  magis  qudm  hominibus,  >: 

Ad  primum  ergo  dicendum ,  quod,  sicut  Apostolus  dicit  (Rom.  xni,  1), 
omnis  potestas  (humana)  d  Deo  est;  et  ideb  qui' potestati resistit  (in  his  quae 
ad  potestatis  ordinem  pertinent),  Dei  ordinationi  resistit;  et  secundiim  hoc 
efflcitur  reus  quantiim  ad  conscientiam. 

Ad  secundum  dicendum ,  qu6d  ratio  illa  procedit  de  legibus  humanis 
quae  ordinantur  contra  Dei  mandatum;  et  ad  hoc  ordo  potestatis  iion  se 
extendit;  unde  in  talibus  legi  humanae  non  est  parendum. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ratio  illa  proceditde  lege  quae  infert  grava- 
men  injustum  subditis;  ad  quod  etiam  ordo  potestatis  divinitus  eoncessus 

(1)  Id  cst,  veram  legis  rationem  et  forraam  scandalaetoffensiones,  velperturbationes  earumh 
obtincntes.  que  occasiones. 

(2)  Id  liac  hypothesi  non  leges  istse  in  conscien-  (5)  Ad  mortcm  adeundura  est,  utfeceruntolira 
tia  obiigant,  sed  lex  naluralis,  quse  jubet  vitari  martyres,  potius  quam  legibus  istis  irapiis  etper 

se  malis  obedire. 


394  QU^ST.  XCVI,  ART.  IV  ET  V. 

non  se  extendit ;  unde  nec  in  taiibus  homo  obligatur  ut  obediat  legi,  si  sine 
scandalo  vel  majori  detrimento  resistere  possit. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  omnes  subjiciantur  legi  (1). 
Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  non  omnes  legi  subjiciantur. 
nii  enim  soli  subjiciuntur  legi,  quibus  lex  ponitur.  Sed  Apostolus  dicit 
(I.  Timoth.  I,  9)  qu6d  justo  non  est  lex  posita.  Ergo  justi  non  subjiciuntur 
legi  humanae. 

2.  Praeterea,  Urbanus  II  papa  dicit  (et  habetur  in  Decretis ,  caus.  49, 
quaest.  2) :  «  Qui  lege  privata  ducitur,  nulla  ratioexigitutpublicaconstrin- 
gatur. »  Lege  autem  privat^  SpiritCis  sancti  ducuntur  omnesvirispirituales, 
qui  sunt  filii  Dei,  secundum  illud  (Rom.  viii,  14) :  Qui  Spiritu  Deiaguntur, 
hi  filii  Dei  sunt.  Ergo  non  omnes  homines  legi  humanae  subjiciuntur. 

3.  Praeterea,  Jurisperitus  (Ulpianus)  dicit  (lib.  i,  ff.  tit.  3  De  legibus  et 
senatuscons.),  quod  «  princeps  legibus  solutus  est.  >»  Qui  autem  est  solutus 
a  lege,  nonsubditur  legi.  Ergo  non  omnes  subjecti  suntlegi. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Rom.  xiii,  i) :  Omnis  anima  potesta- 
tibus  sublimioribus  subdita  sit.  Sed  non  videtur  esse  subditus  potestati  qui 
non  subjicitur  legi  quam  fert  potestas.  Ergo  omnes  homines  debent  esse 
legi  subjecti. 

CONCLUSIO.  —  Quicumque  potestati  subjecti  sunt,  legi  etiam  subjiciuntur :  non 
tamen  omnesaliquo  poense  timore  legibus  subditi  sunt,  sed  soli  mall. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  ex  supra  dictis  patet(quaest.  xc,  art.  4), 
lex  de  sui  ratione  duo  habet :  prim6  quidem  qu6d  est  regula  humanorum 
actuum ;  secund6  qu6d  habet  vim  coactivam.  Dupliciter  erge  aliquis  homo 
potest  esse  legi  subjectus :  uno  modo  sicut  regulatum  regulae ;  et  hoc 
modo  omnes  illi  qui  subduntur  potestati,  subduntur  legi  quam  fert 
poteslas.  Quod  autem  aliquis  potestati  non  subdatur,  potest  contingere 
dupliciter :  uno  modo  quia  est  simpliciter  absolutus  ab  ejus  subjectione : 
unde  illi  qui  sunt  de  una  civitate  vel  regno ,  non  subduntur  legibus  prin- 
cipis  alterius  civitatis  vel  regni,  sicat  nec  ejus  dominio ;  alio  modo  secun- 
dtim  qu6d  regitur  superiori  lege :  puta  si  aliquis  subjectus  sit  proconsuli, 
regulari  debet  ejus  mandato,  non  tamen  in  his  quae  dispensantur  ei  ab  im- 
peratore ;  quanttmi  enim  ad  illa  non  adstringitur  mandato  inferioris,  cCim 
superiori  mandato  dirigatur.  Et  secundtim  hoc  contingit  quod  aliquis  sim- 
pliciter  subjectus  legi  secundum  aliqua  legi  non  adstringitur,  secundum 
quae  regitur  superiori  lege.  Alio  vero  modo  dicitur  aliquis  subjectus  legi, 
sicut  coactum  cogenti ;  et  hoc  modo  homines  virtuosi  et  justi  non  sub- 
duntur  legi,  sed  soli  mali.  Quod  enim  est  coactum  et  violentum,  est 
contrarium  voluntati ;  voluntas  autem  bonorum  consonat  legi,a  qua  ma- 
lorum  voluntas  discordat ;  et  ideo  secundum  hoc  boni  non  sunt  sub  lege, 
sed  soldm  mali. 

.  Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procedit  de  subjectione  qu8B 
est  per  modum  coactionis.  Sic  enim  justis  iion  est  lex  posita,  quia  ipsisibi 
sunt  lex,  dum  ostendunt  opus  legis  scriptum  in  cordibus  suis,  sicut  Aposto- 
lus  (Rom.  II,  15)  dicit.  Unde  in  eos  non  habet  lex  vim  coactivam,  sicut 
habet  in  injustos. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  lex  Spiritas  sancti  est  superior  omni  lege 
humanitiis  posita;  et  ideo  viri  spirituales  secundum  hoc  qu6d  lege  SpiritOs 

(l)Beguardi  et  BeguinjB  xii»  sseculo  dogmati-  tlier  et  ipsius  sectarii ;  quod  damnatum  est(conc. 

zaverunt  eos  qui  perfecti  sunt  non  esse  human»  Viennens.    Cleraent.  Ad   nostram,   Do  haeret. 

obedientiae  subjectos.nec  ad  aliquaEcclesiae  praj-  contra  Beguardos  et  Beguin.  et  in  Tridcnt.  ses3. 

cepta  obligarl.  Eumdom  errorem  renovarunt  Lu-  vr,  cap.  11,  can.  19  et  20,  et  sess.  vii,  can.  8}. 


QU/EST.  XCVl,  ART.  V  ET  YI.  395 

sancti  ducuntur,  non  subduntur  legi  quantdm  ad  ea  quse  lepugnant  duc- 
tioni  Spiritils  sancU  *,  sed  tamen  hoc  ipsum  est  de  ductu  SpiritCis  sancti 
quod  homines  spirituales  legibus  humanis  subdantur  (1),  secundum  illud 
(I.  Petr.  II,  i3) :  Suhjecti  estoie  omni  hiimanx  creaturx  propter  Deum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  princeps  dicitur  esse  sokitus  alege  quantum 
ad  vim  coactivam  legis;  nuUus  enim  proprie  cogitur  a  seipso;  lex  autem 
non  habet  vim  coactivam  nisi  ex  principis  potestate.  Sic  igitur  princeps 
dicitur  esse  solutus  a  lege,  quia  nullus  in  ipsum  potest  judicium  condem- 
nationis  ferre,  si  contra  legem  agat  (2).  Unde  super  illud  Psal.  l  :  Tibi  soli 
peccavi,  etc,  dicit  Gloss.  (ord.  Cassiod.),  qu5d  ««  rex.  non  habet  hominem 
quisua  facta  dijudicet.  »  Sed  quantum  ad  vim  directivam  legis  princeps 
subditur  legi  propria  voluntate,  secundum  quod  dicitur,  extra  De  constitu- 
tionibus,  cap.  Ciiin  omnes :  ««  Quod  quisque  juris  in  alterum  statuit,  ipse 
eodem  jure  uti  debet.  Et  Sapientis  dicit  auctoritas(Gatonis  in  Uudiment.) : 
«  Patere  legem  quam  ipse  tuleris.  »  Et  inGodice,lib.  iv  G.  Delegib.  etcon- 
stitut.,  Theodosius  et  Valentinianus  impp.  Volusiano  prafecto  scribunt : 
«» Digna  vox  est  majestate  regnantis,  legibus  alligatum  se  principem  profi- 
teri;  adeo  de  auctoritate  juris  nostra  pendet  auctoritas.  Et  revera  majus 
imperio  est  subjicere  iegibus  principatum.  «  Improperatur  etiam  his  a 
Domino  qui  dicunt,  et  non  faciunt,  et qui  aliis  onera  gravia  imponunt^et  ipsi 
necdigito  voiunteamovere,  ut  dicitur  (Matth.  xxiii).  Unde,  quanttim  adDei 
judicium,  princeps  non  est  solutus  a  lege  quantum  ad  vim  directivam 
ejus  (3),  sed  debet  voluntarius,  non  coactus  legem  implere,—  Est  etiam 
princeps  supra  legem,  inquantum,  si  expediens  fuerit,  potest  legem  mu- 
tare,  et  in  ea  dispensare  pro  loco  et  tempdre. 

ARTICULUS  VI.  —  UTKUM  EI  QUI  SUBDITUR  LEGI,  LICEAT  PR/ETER  verba  legis 

AGERE   (4). 

De  bis  etiam  iinfra,  qusst.  xCYii,  art.  5  ad  ^ ,  et  2  2,  qiisest.  LX,  art.  5  ad  2  et  5,  et  qusest.  CXLTii, 
art.  4  cerp.  et  Sent.  Ill,  dist.  53,  qusest.  III,  art.  4,  qusest.  V  corp.  ct  ad  h,  et  disl.  57,  art.  4  corp. 
fin.  et  lY,  dist.  i^,  qusst.  III,  art.  2,  quaist.  i,  et  4  corp. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  d.  Videtur  quod non  liceat  ei  qui  subditur  legi, 
praeter  verba  legis  agere.  Dicit  enim  Augustinus  (lib.  De  vera  religione, 
cap.  31,  amed.) :  «  In  temporalibus  legibus  quamvis  homines  judicent  de 
his,  cum  eas  instituunt,  tamen  quando  sunt  institutse  et  firmatae,  non  lice- 
bitde  ipsis  judicare,  sed  secundum  ipsas. »  Sed  si  aliquis  praatermittat 
verba  legis,  dicens  se  intentionem  legislatoris  servare,  videtur  judicare  de 
lege.  Ergo  non  licet  ei  qui  subditur  legi,  prsetermittere  verba  legis,  ut 
intentionem  legislatoris  servet. 

2.  Praeterea,  ad  eum  solum  pertinet  leges  interpretari,  cujus  est  condere 
leges.  Sed  omnium  subditorum  legi  non  est  leges  condere.  Ergo  eorum  non 
est  interpretari  legislatoris  intentionem,  sed  semper  secundum  verba  legis 
agere  debent. 

3.  Praeterea,  omnis  sapiens  intentionem  suam  verbis  novit  expiicare. 
Sed  illi  qui  leges  condiderunt,  reputari  debent  sapientes ;  dicit  enim  Sa- 
pientia  (Prov.  vui,  15) :  Per  me  reges  regnant,  et  legum  conditores  justa 

{{)  Qaod  de  fide  est,  nt  patet  ex  decisionibus  subditis.  Si  cnim  lcx  babet  matcriam  qnae  non  sit 

suprarelatit.  ejnsmodi,  sicut  si  stataeietur  quo^rnemo   gla- 

(2)Quod  verumesttantam  deregiminemonar-  dium  gestaret,  rcs  ita  non  foret. 

cbico,  abi  rex  aut  princeps  potestate  absolulft  (4)  Quecrltur  bic  de  privato  quolibet  qui  legi 

pollet.  subditus  cst;  nam  de  principe  seu  legislatore  S. 

(3)  Hic  supponitur  legem  versari  in  matcria  Doctor  disserit,  qusest.  XCVII,  art.  4. 
quse  ejusdem  rationis  est  in  legislatore  atque  in 


396  QU.^ST.  XCVI,  ART.  VI. 

decernunt.  Ergo  de  intentione  legislatoris  non  est  judicandum  nisi  per 
verba  legis. 

Sed  contra  est  quod  Hilarius  dicit  (De  Trinit.  lib.  iv,  circa  med.) :  « Tnlel- 
ligentia  dictorum  ex  causis  est  assumenda  dicendi ;  quia  non  sermoni  res, 
sed  rei  debet  esse  sermosubjectus.  »  Ergomagis  est  attendendum  ad  cau- 
sam  quse  movit  legislatorem  quam  ad  ipsa  verba  legis. 

GONGLUSIO.  —  Semper  ei  qui  legi  subdilur,  verba  legis  servanda  sunt,  nisi  adsit 
periculum  publici  boni;  quod  si  subitum  sit  non  patiens  tantam  moramut  ad  supe- 
riorem  recurri  possit,  praeter  verba  legis  agere  licet. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (qu.  xc,  art.  2}, 
omnis  lex  ordinatur  ad  communem  liominum  salutem,  et  intantum  obtinet 
vim  etrationem  legis;  secundum  ver6  qu6d  ab  hoc  deficit,  virtutem  obli- 
gandi  non  habet.  Unde  Jurisperitus  dicit  (lib.  i,  ff.  tit.  3  De  legib.  et  sena- 
tuscons.},  qu6d  «  nuUa  ratio  juris  aut  aequitalis  benignitas  patitur,  ut  quae 
salubriterpro  salute  hominum  introducuntur,  eanos  duriori  interpretatione 
contra  ipsorum  commodum  perducamusad  severitatem.  »Contingit  autem 
multoties  quod  aliquid  observari  communi  saluti  est  utile  ut  in  pluribus, 
tamen  in  ahquibus  casibus  est  maxime  nocivum.  Quia  igitur  legislator  non 
potest  omnes  singulares  casus  intueri,  proponit  legem  secundum  ea  quae 
in  pluribus  accidunt,  ferens  intentionem  suam  ad  communem  utilitatem. 
Unde  si  emergat  casus  in  quo  observatio  tahs  legis  sit  damnosa  communi 
saluti,  non  est  observanda  (1);  sicut  si  in  civitate  obsessa  statuatur  lex 
quod  portae  civitatis  maneant  clausae,  hoc  est  utile  communi  saluti  ut  in 
pluribus;  si  lamen  contingat  casus  qu6d  hosteslnsequantur  aliquos  cives, 
per  quos  civitas  conservatur,  damnosissimum  esset  civitati,  nisi  eis  portae 
aperirentur ;  et  ideo  in  tali  casu  essent  portae  aperiendae,  contra  verba 
legis,  ut  servaretur  utilitas  communis,  quam  legislator  intendit.  Sed  tamen 
hoc  est  considerandum,  qu6d  si  observatio  legis  secundtim  verba  non  ha- 
bet  subitum  periculum ,  cui  oporteat  statim  occurri,  non  pertinet  ad 
quemlibet  ut  interpretetur  quid  situtile,  et  quid  inutile  civitati ;  sedhoc 
solum  pertinet  ad  principes,  quipropter  hujusmodi  casus  habent  auctorita- 
tem  in  legibus  dispensandi.  Si  ver6  sit  subitum  periculum,  non  patiens 
tantam  moram  ut  ad  superiorem  recurri  possit,  ipsa  necessitas  dispensa- 
tionem  habet  annexam,  quia  necessitas  non  subditur  legi. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ille  qui  in  casu  necessitatis  agit  praeter 
verba  legis,  non  judicat  de  ipsa  lege,  sed  judicat  de  casu  singulari,  in  quo 
videt  verba  legis  observanda  non  esse. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ille  qui  sequitur  intentionem  legislatoris, 
non  interpretatur  legem  simpliciter,  sed  in  casu  in  quo  manifestum  estper 
evidentiam  nocumenti  (2)  legislatorem  aliud  intendisse.  Si  enim  dubium 
sit,  debet  vel  secundtim  verbalegis  agere,  vel  superiorem  consulere. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  nullius  hominis  sapientia  tanta  est  ut  possit 
omnes  singulares  casus  excogitare ;  et  ideo  non  potest  sufftcienter  per 
verba  sua  exprimere  ea  quae  conveniunt  ad  finem  intentum.  Et  si  posset 
legislator  omnes  casus  considerare,  non  oporteret  ut  omnes  exprimeret 
propter  confusionem  vitandam;  sed  legem  ferre  deberet  secundimi  ea  quae 
in  pluribus  accidunt. 

{\)  In  hoc  casu  atcndum  est  epikid  ,  ut  (iTTtxsta),  quia  hsec  interpretatio  aeqtiitatera  oa- 
aiunt  theologi,   hanc  vocem  graeco  matuantes        turalom  aut  sensura  communem  sequitar. 

(2   Al.,  documenti. 


QU.EST.  XCVII,  ART.  I.  397 

QUiESTlO  XCVII. 

DE  MUTATIONE  LEGUM,   IN  QUATUOR  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  mutatioue  legum ;  et  circa  hoc  qurerunlur  qualuor  : 
i"  Utrum  lex  humaua  sit  mutabi-lis.  —  2°  Utrum  semper  debeat  mutari  quando  ali- 
quidmelius  occurrerit.  —  3"  Utriim  per  consuetudinem  aboieatur,  et  ulrum  consue- 
tudoobtineat  vim  legis.— 4°  Utrum  usus  legis  humanae  per  dispensationem  rectorum 
immutari  debeat. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  lex  humana  debeat  mutari  aliquo  modo  (1;. 
De  his  ctiam  supra,  quaest.  xcvi,  art,  5  ad  3,  et  art.  6,  per  tot.,  et  infra,  quajst.  civ,  art.  3  ad  2. 

Ad  primum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  lex  humana  nullo  modo 
debeat  mutari.  Lex  enim  humana  derivatur  a  lege  naturali,  ut  supra  dic- 
tum  est  (qu.  xcv,  art.  2).  Sedlex  naturalis  immobilis  permanet.  Ergoetlex 
humana  debet  immobilis  permanere. 

2.  Praeterea,  sicut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  v,  eap.  5,  a  med.),  «  men- 
sura  maxime  debet  esse  permanens. »  Sed  lex  humana  est  mensura  huma- 
norum  actutun,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xc,  art.  1  et  2).  Ergo  debet 
immobiliter  permanere. 

3.  Praeterea,  de  ratione  legis  est  quod  sit  justa  et  recta,  ut  supra  dictum 
est  (qu.  xcv,  art.  3).  Sed  illud  quod  semel  est  rectum,  semper  est  rectum. 
Ergo  illudquod  est  semel  lex,  semper  debet  esse  lex. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (De  lib.  arb.  iib.  i,  cap.  6,  circa 
med.) :  «  Lex  temporalis,  quamvis  justa  sit,  commulari  tamen  per  tempora 
juste  potest.  >» 

CONCLUSIO.  —  Cum  lex  humana  sit  rationis  dictaraen,  quo  humani  diriguntur 
actus,  contiugit  legem  mutari.dum  imperfectisperfectionis  aliquid  superadditur  pro 
hominum,  ac  temporum  variis  conditionibus. 

Respondeo  dicendum,  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xci,  art.  3), 
iex  humana  est  quoddam  dictamen  rationis,  quo  diriguntur  humani  actus: 
et  secundum  hoc  dupiex  causa  potest  esse  qu6d  lex  humana  just^  raute- 
tur :  una  quidem  ex  parte  rationis ;  alia  ver6  ex  parte  hominum,  quorum 
actus  lege  regulantur.  Ex  parte  quidem  rationis,  quia  humanae  rationi 
naturale  esse  videtur  ut  gradatim  ab  imperfecto  ad  Iperfectum  perveniat. 
Unde  videmus  in  scientiis  speculativis,  quod  qui  prim6  philosopiiati  sunt, 
quasdam  imperfecta  tradiderunt,  quae  postmodum  per  posteriores  sunt 
traditamagis  perfecte.  Ita  etiam  et  in  operabihbus;  nam  primi  qui  intende- 
runt  invenire  ahquid  utile  communitati  hominum,  non  valentes  omnia  ex 
seipsis  considerare,  instituerunt  quaedam  imperfecta  in  multis  deficientia, 
quae  posterioresmutaverunt,  instituentesaliqua  quse  in  paucioribus  deficere 
possunt  k  communi  utilitate  (2).  Ex  parte  vero  hominum,  quorum  acfcus 
lege  regulaiTtur,  lexrect^  mutari  potest  propter  mutationem  conditioniiim 
hominum,  quibus  secundiim  diversas  eorum  conditiones  diversa  expe- 
diunt;  sicut  Augustinus  ponit  exemplum  (De  lib.  arb.  lib.  i,  cap.  6,  a  princ.), 
qu6d  n  si  populus  sit  bene  moderatus  et  gravis,  communisque  utilitaiis 
diligentissimus  custos,  rect6  lex  fertur,  qu4  tali  populo  liceat  creare  sibi 
magistratus,  per  quos  respubhca  administretur.  Porro,  si  paulatim  ideni 

(<)  Circa  hanc  qusestionem  ita  se  liabet  conci-  exposcit.  Quoniam  ipse  Deus  ex  his  qucs  in 

lium  Lateranense  :  i>on  dehet  reprehensibile  Veteri  Testamento  statuerat,  nonnulla  muta' 

judicari  ii  secundiim  tarietalem  temporum  vit  in  Novo. 

statuta  quandoque  varientur  humana:  prce-  (2)  Ilinc  S.  Doctor  genus  liumanum  tanquam 

scrlim  cum  necessitas  vel  evidens  ulilitas  id  aptuni  semper  progredi  considpvat. 


398  QUiEST.  XCVII,  ART.  I  ET  II. 

populus  depravatus  habeat  venale  suffragium,  et  regimen  tlagitiosis  sce- 
leratisque  committat,  recte  adimitur  populo  talis  potestas  dandi  honores, 
et  ad  paucorum  bonorum  redit  arbitrium.  » 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  naturalis  lex  est  participatio  quaedam 
legis  seternse,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xcin,  art.  3),  et  ideo  immobilis 
perseverat ;  quod  habet  ex  immobilitate  et  perfectione  divinse  rationis  ins- 
tituentis  naturam.  Sed  ratio  humana  mutabilis  est  et  imperfecta ;  et  ideo 
ejus  lex  mutabilis  est.  Et  praeterea  lex  naturalis  continet  quaedam  univer- 
salia  prsecepta,  quae  semper  manent ;  lex  ver6  posita  ab  homine  continet 
praecepta  qusedam  particularia  secundum  diversos  casus  qui  emergunt. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  mensura  debet  esse  permanens,  quantum 
est  possibile.  Sed  in  rebus  mutabilibus  non  potest  esse  aliquid  omnino 
immutabiliter  permanens ;  et  ideo  lex  humana  non  potest  esse  omnino 
immutabilis. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  rectum  in  rebus  corporalibus  dicitur  abso- 
lute ;  et  ideo  semper,  quantum  est  de  se,  manet  rectum.  Sed  rectitudo 
legis  dicitur  in  ordine  ad  utilitatem  communem,  cui  non  semper  pro- 
portionatur  una  eademque  res,  sicut  supra  dictum  est  (in  corp.),  et  ideo 
talis  rectitudo  mutatur. 

AItTICUl4.1jS  II.  —  DTRDM    LEX    HDMANA    SEMPER    SIT    MDTANDA,    QDANDO 

OCCDRRIT   ALIQDID  MELIDS  (1). 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  semper  lex  humana, 
quando  aliquid  melius  occurrit,  sit  mutanda.  Leges  enim  humanae  sunt 
adinventae  per  rationem  humanam,  sicut  etiam  aliae  artes.  Sed  aliis  in 
artibus  mutatur  id  quod  priiis  tenebatur,  si  aliquid  melius  occurrat.  Ergo 
idem  est  etiam  faciendum  in  legibus  humanis. 

2.  Praeterea,  ex  his  quae  praeterita  sunt,  providere  possumus  de  futuris. 
Sed  nisi  leges  humanae  mutatae  fuissent  superyenientibus  melioribus 
adinventionibus,  multa  inconvenientia  sequerentur,  e6  qu6d  loges  anti- 
quae  inveniuntur  multas  ruditates  continere.  Ergo  videtur  qu6d  leges 
sint  mutandae,  quotiescumque  aliquid  melius  occurrit  statuendum. 

3.  Prseterea,  leges  humanae  circa  actus  singulares  hominum  statuun- 
tur.  In  singularibus  autem  perfectam  cognitionem  adipisci  non  possa- 
mus  nisi  per  experientiam,  quae  tempore  indiget,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  ii, 
in  princ.  lib.).  Ergo  videtur  qu6d  per  successionem  temporis  possit  ali- 
quid  melius  occurrere  statuendum. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  in  Decretis  (dist.  12,  cap.  5) :  «  Ridiculura 
est  et  satis  abominabile  dedecus,  ut  traditiones,  quas  antiquittis  k  Patri- 
bus  siiscepimus,  infringi  patiamur.  » 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  mutalio  legis  communi  saluli  detrimentum  adferre  so- 
let,  non  semper  lex  mutanda  est,  quando  aliquid  melius  occurrit,  nisi  adsit  evidens 
necessitas,  aut  maxima  reipublicae  utilitas. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  dictum  est  (art.  praec),  lex  humana 
intantum  recte  mutatur,  inquantum  per  ejus  mutationem  communi  utili- 
tati  providetur.  Habet  autem  ipsa  legis  mutatio,  quantum  in  se  est,  detri- 
mentum  quoddam  communis  salutis,  quia  ad  observantiam  legum  pluri- 
mum  valet  consuetudo  ;  intantum  qu6d  ea  quae  contra  communem  coiisue- 
tudinem  fiunt,  etiamsi  sint  leviora  de  se,  graviora  videntur.  Unde  quando 
mutaturlex,  diminuitur  vis  constrictiva  legis  (2),  inquantum  toUiturcon* 

(1)  Doctrinam    quam    in   hoc    articulo    tradit      citato,  ec  ex  coiic.  Trid.  sess.  xxiv,  cap.  1  et2, 
S.  Doctor  semper  practice  secuta  est  Ecclesia,  ut      et  sess.  xxi,  cap.  2. 
patet  ex  concil.   Lateran.  in  articulo  praecedenti  (2)  Iia  seotiunt  omnespbilosophi.  Unus  ex  re- 


QU.«ST.  XCVn,  ART.  II  ET  III.  399 

suetudo.  Etideo  nunquam  debetmutari  lex  humana,  nisi  ex  alia  parte 
tantum  recompenselur  communi  saluli,  quantCim  ex  ista  parte  derogatur. 
Quod  quidem  contingit  vel  ex  hoc  quod  aliqua  maxima  et  evidentissima 
utilitas  ex  novo  statulo  provenit ;  vel  ex  eo  qu6dest  maxima  necessitas,  vel 
ex^o qu6d  lex consueta  aut  manifestaminiquitatem  continet,  aut  ejus  ob- 
servatio  estplurimum  nociva.  Unde  dicitur  ajurisperito  Ulpiano  (lib.  i,  ff. 
tit.  4,  De  constit.  princip.),  quod  « in  rebus  novis  constituendis  evidens 
debetesse  utilitas,  ut  recedalur  ab  eo  jure  quod  diCi  sequum  visum  est.  » 

Ad  prinium  ergo  dicendum,  qu6d  ea  qua^  sunt  artis,  habent  efficaciam 
ex  sola  ratione ;  et  ideo  ubicumque  melioratio  occurrit,  est  mutandum 
quod  priCis  tenebatur.  Sed  leges  habent  maximam  virtutem  ex  consuetu- 
dine,  ut  Philosophus  dicit  (Polit.  lib.  ii,  cap.  6,  circ.  fin.),  et  ideo  non  sunt 
de  facili  mutandae. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ratio  illa  concludit  qu6d  leges  sunt  mu- 
tandae ;  non  tamen  pro  quacumque  melioratione ;  sed  pro  magna  utilitate 
vel  necessitate,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.}. 

Et  simihter  dicendum  e^&idi&terUum. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  consuetudo  possit  obtinere  vim  legis  (1). 

D«  his  etiam  2  2,  qusest.  LXXix,  art.  2  ad  2,  et  qusst.  C,  art.  2  corp.  et  quodl.  ii,  art.  8  corp.  princ. 

et  quodl.  IX,  art.  -15. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  consuetudonon  possit  obtinere 
vim  legis,  nec  legem  amovere.  Lex  enim  humana  derivatur  a  lege  naturae? 
et  a  lege  divina,  ut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  xciii,  art.  3,  et  quaest.  xcv, 
art.  2).  Sed  consuetudo  hominum  non  potest  mutare  legem  naturae,  nec 
legem  divinam.  Ergo  etiam  nec  legem  humanam  immutare  potest. 

2.  Pi^aeterea,  ex  multis  malis  non  potest  fieri  unum  bonum.  Sed  ille  qui 
incipit  primo  contra  legem  agere,  male  facit.  Ergo  multiplicatis  similibus 
actibus  non  efflcietur  aliquod  bonum.  Lex  autem  est  quoddam  bonum, 
cum  sit  regula  humanorum  actuum.  Ergo  per  consuetudinem  non  potest 
removeri  lex,  ut  ipsa  consuetudo  legis  vimobtineat. 

3.  Praeterea,  ferre  leges  pertinet  ad  publicas  personas,  ad  quas  pertinet 
regere  communitatem,  unde  privatae  personae  legem  facere  non  possunt. 
Sed  consuetudo  invalescit  per  actus  privatarum  personarum.  Ergo  consue- 
tudo  non  potest  obtinere  vim  legis,  per  quam  lex  removeatur. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  in  epistola  ad  Casulanum  :  «  Mos 
populi  Dei,  et  instituta  majorum  pro  lege  sunt  tenenda ;  et  sicut  praevari- 
catores  legum  divinarum,  ita  et  contemptores  consuetudinum  ecclesiasti- 
carum  coercendi  sunt. » 

CX)NGLUSIO.  —  Cum  unusquisque  hoc  eligere  videatur  ut  bonum,  quod  opere  im- 
plet,  certum  est  non  per  verba  tantummodo,  sed  etiam  per  opera  seu  actus,  maxime 
multiplicatos  (qui  consuetudinem  efficiunt)  legem  causari,  ut  recte  consuetudo  vim 
l^s  habere  dicatur. 

Respondeo  dicendum  quod  omnislexproficiscitur  k  ratione  et  voluntate  le- 
gislatoris :  lexquidem  divinaet  naturalis^rationabiliDei  voluntate,Iexautem 
humanaa  voluntatehominisratione  regulata.  Sicut  autem  ratio  et  voluntas 
hominismanifestanturverboin  rebus  agendis,  ita  etiammanifestantur  facto; 
hoc  enim  unusquisque  eligere  videturutbonum,  quod  opere  implet.  Manifes- 

centioribas  scribebat  ipse :  «  Cest  surtout  la  son  Discours  sur  Vorigine  de  Vinigalite  par- 
grande  antiquitd  des  lois  qui  les  reod  saintes  et       vii  les  hommes). 

T^cerables;  lo  peuple  meprise  bientot  cellesqu^il  (I)  Consueludo  de  qua  hic  agitur  est  consue- 

Toit  changcr  tous  les  jours  (Rousseau,  Preface  de       tudo  facti,  quse  a  S.  Doctore  delinitur :  frequen- 

tia  operandi  liber^  eodem  modo. 


400  QU^ST.  XCVII,  ART.  III  ET  IV. 

tumestautem  quodverbohumanopotest  etmutarilex,  etetiam  exponi,  in- 
quantum  manifes  tat  interiorem  motum  et  conceptum  rationis  liumanse ;  unde 
etiam  et  per  actus  maxim^  multiplicatos,  qui  consuetudinem  efficiunt, 
mutari  potest  lex,  et  exponi,  et  etiam  aliquid  causari  quod  legis  virtutem 
obtineat;  inquantum  scilicetper  exteriores  actus  multiplicatos  interior.vo- 
luntatis  motus,  et  rationis  conceptus  efficacissime  declaratur.  Ciim  enim 
aliquid  multoties  fit,  videtur  ex  deliberato  rationis  judicio  provenire.  Et 
secundum  hoc  consuetudo  et  habet  vim  legis,  et  legem  abolet,  et  est  le- 
gum  inlerpretatrix. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  lex  naturalis  et  divina  procedit  h  vo- 
luntate  divina,  ut  dictum  est  (in  corp.},  unde  non  potest  mutari  per  consue- 
tudinem  procedentem  a  voluntate  hominis;  sed  solum  per  auctoritatem 
divinam  mutari  posset;  et  inde  estquod  nulla  consuetudo  vim  legis  obti- 
nere  potest  contra  legem  divinam  vel  legem  naturalem.  Dicit  enim  Isidorus 
in  Synonym.  (lib.u,  cap.  16,  circ.  med.) :  «  Usus  auctoritati  cedat;  pravum 
usum  lex  et  ratio  vincat  (i). » 

Adm'W7ioftmidicendum,qu6d,sicutsupradictumest  (quaest.  xcvi,  art.  6), 
leges  humanae  in  aliquibiis  casibus  deficiunt.  Unde  possibile  est  quando- 
que  prseter  legem  agere,  in  casu  scilicet  in  quo  deficit  lex;  et  tamen  actus 
non  eritmalus ;  et  cdm  tales  casus  multiplicantur  propter  aliquam  muta- 
tionem  hominum,  tunc  manifestatur  per  consuetudinem  qu6d  lex  ulteriiis 
non  est  utiUs ;  sicut  etiam  manifestaretur  si  lex  contraria  verbo  promul- 
garetur.  Si  autem  adhuc  maneat  ratio  eadem,  propter  quam  prima  lex  uti- 
lis  erat,  non  consuetudo  legem,  sedlex  consuetudinemvincit(2);  nisi  fort^ 
propter  hoc  solum  inutilis  lex  videatur,  quoniam  non  est  possibilis  secun- 
dtim  consueludinem  patriae,  quae  erat  una  de  conditionibus  legls.  Difflcile 
enim  est  consuetudinem  multitudinis  removere. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  multitudo,  in  qua  consuetudo  introducitur, 
duplicis  conditionis  esse  potest.  Si  enim  sit  libera  multitudo,  quae  possit 
sibi  legem  facere,  plus  est  consensus  totius  multitudinis  ad  aliquid  obser- 
vandum,  quod  consuetudo  manifestat,  quam  auctoritas  Principis,  qui  non 
habet  polestatem  condendilegem,  nisi  inquantum  gerit  personam  multi- 
tudinis ;  unde  licet  singulae  personsenon  possint  condere  legem,  tamen  to- 
tus  populus  condere  legem  potest.  Si  ver6  multitudo  non  habeat  liberam 
potestatem  condendi  sibi  legem  vel  legem  a  superiori  potestate  positam 
removendi,  tamen  ipsa  consuetudo  in  tali  multitudine  praevalens  obtinet 
vim  legis,  inquantum  per  eos  toleratur  ad  quos  pertinet  multitudini  legem 
imponere;  exhocenim  ipso  videntur  approbare  quod  consuetudo  intro- 
duxit  (3). 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  rectores  multitudinis  possint  in  legibus  huhanis 

DISPENSARE  (4). 

De  bis  etiam  supra,  qusest.  xcvi,  art.  6,  et  infra,  qua:st.  c,  art.  8  corp.  ct  2  2,  qnsst.  LXXXViii,  art.  ^O 
corp.  et  ad  2,  et  qusest.  Lxxxix,  art.  9,  et  qussst.  CXLVii,  art.  4  corp.  et  ad  -I,  et  Scnt.  Iii,  dist.  57, 
art.  A,  et  iv,  dist.  45,  qua^st.  iii,  art.  2,  qusDst.  i ,  et  dist.  27,  qusest.  ili,  art.  3  ad  4,  et  Cont.  gent. 
lib.  III,  cap.  I2b  fin. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  rectores  multitudinis  non 

0)  Hinc  requiritur  ut  consuctudo  vim  legis  (3)  Jnxta  illud  axioma :  Qui  tacet  consentirg 

habeat,  quod  non  sit  contraria  ncque  legi  di-  videtur. 

vintB,  ncque  legi  naturali.  (4)  Dispensare  ost  aliquem  eximere  ab  obli- 

(2)  CoDsuctudo  quae  legem  abrogat  debet  esse,  gatione  scrvandi  legcm,  ejus  ratione  et  raaterifl 

secundum  varias  locorum  ac  tempoi-um  aut  per-  manentc  invariabiliter. 
sonarum  circumstantias,   utilior  aut  bono  com- 
oiuni  conformior  quam  Icx  ipsa. 


QU/EST.  XCVII,  ART.  IV.  401 

possint  in  legibns  humariis  dispensare.  Lex  enim  statuta  estpro  commani 
atilitate,  ut  Isidorus  dicit  (Etym.  lib.  v,  cap.  21).  Sedcommune  bonum  non 
debet  intermitti  pro  privato  commodo  alicujus  personae;  quia,  ut  dicit  Phi- 
losophus  (Ethic.  lib.  i,  cap.  2),  «  bonum  gentis  divinius  est  quam  bonum 
unius  hominis.  »  Ergo  videtur  qu6d  non  debeat  dispensari  cum  aliquo,  ut 
contra  legem  communem  agat. 

2.  Praeterea,  illis  qui  super  alios  constituuntur  praecipitur  (Deuter.  i,47) 
Jtaparvum  audietis  ut  magnum;  nec  accipietis  cujmquam  personam,  quid 
Deijudicium  est.  Sed  concedere  alicui  quod  communiter  denegatur  omni- 
bus,  videturesseacceptiopersonarum.  Ergo  hujusmodi  dispensationes  fa- 
cere  rectores  multitudinis  non  possunt,  cum  hoc  sit  contra  praeceptum  le- 
gis  divinae. 

3.  Praeterea,  lex  humana,  si  sit  recta,  oportet  qu6d  consonet  legi  natu- 
rali  et  legi  divinae;  aliter  enim  non  congrueret  religioni ,  nec  conveniret 
disciplinse ;  quod  requiritur  ad  legem,  ut  Isidorus  dicit  (Et)' m.  lib.  v,  cap.  3), 
Sed  in  lege  naturali  et  divina  nullus  homo  potest  dispensare.  Ergo  nec 
etiam  in  lege  humana. 

Sed  contra  est  quod  dicit  Apotolus  (I.  Cor.  ix,  17) :  Dispensatio  viihi  cre- 
dita  est. 

CONCLUSIO.  —  Ad  multitudinis  rectores  legum  dispensalio  speclat,  dummodo 
prudenter,et  non  sine  causa  fiat. 

Respondeo  dicendum  quod  dispensatio  propri^  importat  commensura- 
tionem  alicujus  communis  ad  singula.  Uude  etiam  gubernator  familise  dici- 
tur  dispensator,  inquantum  unicuique  de  familia  cum  pondere  et  mensura 
distribuit  et  operationes,  et  necessaria  vitae.  Sic  igitur  et  in  quacumque 
multitudine  ex  eo  dicitur  ahquis  dispensare,  quiaordinat  qualiter  aliquod 
commune  praeceptum  sit  a  singulis  adimplendum.  Contingit  autem  quan- 
doque  quod  aliquod  prgeceptum  quod  est  ad  commodum  multitudinis  ut  in 
pluribus,  non  est  conveniens  huic  personse  vel  in  hoc  casu;  quia  vel  per 
hoc  impediretur  aliquid  melius ,  vel  etiam  induceretur  aliquod  malum ; 
sicut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  xcvi,  art.  6).  Periculosum  autem  esset 
ut  hoc  judicio  cujuslibet  committeretur,  nisi  forte  propter  evidens  et  subi- 
tum  periculum,  ut  supra  dictum  est  (ibid.).  Et  ideo  ille  qui  habet  regere 
multitudinem ,  habet  potestatem  dispensandi  in  lege  humana,  quae  suse 
auctoritati  innititur,  ut  scilicet  in  personis  vel  in  casibus  in  quibus  lex 
deficit,  licentiam  tribuat  ut  prseceptum  legis  non  servetur.  Si  autem  abs- 
que  hac  ratione  pro  sola  voluntate  licentiam  tribuat,  non  erit  fidelis  in 
dispensatione,  aut  erit  imprudens ;  infidelis  quidem,  si  non  habet  inten* 
tionem  ad  bonum  commune;  imprudens  autem,  si  rationem  dispensandi 
ignoret ;  propter  quod  Dominus  dicit  (Luc.  xii,  42)  :  Quis,  putas,  est  fi- 
delis  dispensator  et  prudens ,  quem  constituit  dominus  super  familiam 
suam  (i)? 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  quando  cum  aliquo  dispensatur  ut  le- 
gem  communem  non  servet,  non  debet  fieri  in  praejudicium  boni  commu- 
nis ;  sed  e^  intentione  ut  ad  bonum  commune  proficiat. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  non  est  acceptio  personarum,  si  non  ser- 
ventur  aequalia  in  personis  insequalibus.  Unde  quando  conditio  alicujua 

[\)  Dispensatio  data    sine  ratione  sufficienti  Jispensatio  est  valida   si  non  detur  ex  commis- 

semper  est  iliicita.  Snto,  Wiggers,  et  alii  volant  sionc,  sed  ab  auctore  legis  illius  in  qua  dispen- 

peccatum  essc  veniale,  sed   Suarez,  Cyjctanus,  satur. 
Sylvius  et  alii  illud  supponunt  mortale.  Attamcn 


402  QU^ST.  XGVIII,  ART.  I. 

personae  requirit  rationabiliter  utin  ea  aliquid  specialiter  observetur,  non 
est  personarum  acceptio,  si  ei  aliqua  specialis  gratia  fit. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  lex  naturalis,  inquantum  continet  prsecepta 
communia,  quae  nunquam  fallunt,  dispensationem  recipere  non  potest.  la 
aliis  ver6  praeceptis,  quae  sunt  quasi  conclusiones  praeceptorum  commu- 
nium,  quandoqueper  hominem  dispensatur ;  puta  quod  mutuum  non  red- 
datur  proditori  patriae ,  vel  aliquid  hujusmodi.  Ad  legem  autem  divinam 
ita  se  habet  quilibet  homo,  sicut  persona  privata  ad  legem  publicam,  cui 
subjicitur.  Unde  sicut  in  lege  humana  publica  non  potest  dispensare  nisi 
ille  k  quo  lex  auctoritatem  habet,  vel  is  cui  ipse  commiserit;  ita  in  prae- 
ceptis  juris  divini ,  quae  sunt  a  Deo ,  nullus  potest  dispensare  nisi  Deus, 
vel  is  cui  ipse  specialiter,  committeret  (1). 

QUtESTIO  xcviii. 

DE  LEGE  VETERI,   IN  SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Consequenter  considerandum  est  de  lege  veteri;  et  primo  de  ipsa  lege;secund6  de 

praeceptis  ejus.— Circa  primum  quaeruntur  sex :  1°  Utrum  lex  vetus  sit  bona. — 

T  Utrum  sit  a  Deo.  —  3»  Utrum  sit  a  Dec  mediantibus  angelis.  —  4°  Utrum  data  sit 

omnibus.  —  5°  Utrum  omnes  obliget.  —  6°  Utrum  congruo  tempore  fuerit  data. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUU  lex  vetus  fuerit  bona  (2). 

De  his  etiam  infra,  art.  2  ad  -i  et  2,  et  Rom.  vii,  lect.  2  et  5,  et  Gal.  iii ,  lect.  7  et  8. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  lex  vetus  non  fuerit  bonsu 
Dicitur  enim  (Ezech.  xx,  25) :  Dedi  eis  prsecepta  non  bona,  etjudicia  in  qui- 
bus  non  vivent,  Sed  lex  non  dicitur  bona  nisi  propter  bonitatem  praicepto- 
rum  quse  continet.  Ergo  lex  vetus  non  fuit  bona. 

2.  Praeterea,  ad  bonitatem  legis  pertinet  ut  communi  saluti  proficiat,  si- 
cut  Isidorus  dicit  (Etym.  lib.  v,  cap.  3).  Sed  lex  vetus  non  fuit  salutifera» 
sed  magis  mortifera  et  nociva ;  dicit  enim  Apostolus  (Rom.  vii,  8} ;  Sine  lege 
peccatum  mortuum  erat.  Ego  autem  vivebam  sine  lege  aliquando;  sed  cum 
venisset  mandatum,  peccatum  revixit;  ego  autem  mortuus  sum;  et  (Rom.  v, 
20} :  Lex  subintravit  ^  ut  abundaret  delictum,  Ergo  lex  vetus  non  fuit  bona. 

3.  Prseterea,  adbonitatem  legis  pertinet  quod  sit  possibihs  ad  observan- 
dum,  et  secundum  naturam,  et  secundum  humanam  consuetudinem.  Sed 
hoc  non  habuit  lex  vetus;  dicit  enim  Petrus  (Aet.  xv,  10; :  Quid  tentatis 
imponere  jugum  super  cervicem  discipuloru^n^  quod  neque  nos ,  neque  patres 
nostri  portare  potuimus  f  Ergo  videtur  qu6d  lex  vetus  non  fuerit  bona. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Rom.  vii,  i2) :  Itaque  lex  quidem 
sancta  est,  et  mandatum  sanctum,  etjustum,  et  bonum, 

CONCLUSIO.  —  Lex  vetas,  ctim  fuerit  secundiim  rectam  rationem  tradila,  et  ea 
homines  a  concupiscentiis  et  peccatis  abstinerent,  bona  fuit,  quaoquam  non  secun- 
diim  perfectam  bonitatis  rationera,  quia  niiiil  ad  perfectum  adduxit  lex. 

Respondeo  dicendum  qu6d  absque  omni  dubio  lex  vetus  bona  fuit  (3). 
Sicut  enim  doctfina  ostenditur  esse  vera  ex  hoc  qu6d  consonat  rationi,  ita 

(1)  Summus  ipse  Pontifex  potest  dispensare  in  (2)  Nomine   veteris  legis   S.  Doctor  non  in- 

omnibusquae  sunt  jurismere  canonici  j  in  decre-  telligit  sola   praecepla   Decalogi  tabulis  lapideia 

tis   conciliorucn  etiam  generaliuna,  immo  etiam  inscripta,  sed  totam  eam    docttinam  seu  dispo- 

ct  in  legibus  quas  apostoli  ex  eorum  auctoritate  sitionem  quae  per   Moysen    populo   israelitico 

pTOpria  condiderunt,  sed   non    in  iis  quae  Chri-  data  estjuxta  illud  (Deat.  xxxui) :  Legem  pra- 

6tus  ipse  institult  et,  mediantibus  apostolis,  pro-  cepit  nobis  Moyses. 

mulgayit ;  ut  Bacramentorum  numerus,  materia,  (3)  De  fide  est  lecem  veterem  esse  bonam,  quod 

(^{(Qg^.  defiaitum  est  contra  Simonem  Magum,  marcio- 


QU^sr.  XCVIIh  ART.  I  403 

etiam  lexaliquaostenditar  essebonaexhocqu6d  consonat  rationi  creataj. 
Lexautem  vetus  rationi  consonabat,  quiaconcupiscentiamreprimebat,  quae 
rationi  adversatur,  utpatet  in  illomandato :  Non  conciipisces  rem  proximi  tui, 
quod  ponitur  (Exod.  xx,  17) :  ipsa  eliam  omnia  peccata  prohibebat,  quae 
sunt  contra  rationem.  Unde  manifestum  est  quod  bona  erat.  Et  haec  est 
ralio  Apostoli  (Rom.  vii,  22)  :  Condelector,  inquit,  legi  Dei  secundum  inte- 
riorem  hominem  ;  et  iterum  (ibid.  xvi) :  Consentio  legiy  quoniam  bona  esL 
Sed  notandum  est  quod  bonum  diversos  gradus  habet,  ut  Dionysius  dicit 
(De  divin.  nomin.  cap.  4,  part.  4,  lect.  16).  Est  enim  aliquod  bonum  per- 
fectum  et  aliquod  bonum  imperfectum-  Perfecta  quidem  bonitas  est  in 
his  quae  ad  finem  ordinantur,  quando  aliquid  est  tale  quod  per  se  est  sufiS- 
ciens  inducere  ad  finem.  Imperfectum  autem  bcnum  est  quod  operatur 
aliquid  ad  hoc  quod  perveniatur  ad  fmem ,  non  tamen  sufQcit  ad  hoc 
quod  ad  finem  perducat;  sicut  medicina  perfectd  bona  est  quae  ho- 
minem  sanat;  imperfecta  autem  est  quae  liominem  adjuvat,  sed  ta- 
men  sanars  non  potest.  Est  autem  sciendum  quod  est  alius  finis  legis 
humanae»  et  alius  legis  divinae.  Legis  enim  humanae  finis  est  tempo- 
ralis  tranquillitas  civitatis ;  ad  quem  finem  pervenit  lex  cohibendo  exte- 
riores  actus,  quantum  ad  illa  mala  quae  possunt  perturbare  pacificum 
statum  crvitatis.  Finis  autem  legis  divinae  est  perducere  hominem  ad  fi- 
nem  fehcitatis  aeternae;  qui  quidem  finis  impeditur  per  quodcumque  pec- 
catum,  et  non  solum  per  actus  exteriores,  sed  etiam  per  interiores.  Et  ideo 
illud  quod  sufficit  ad  perfectionem  legis  humanae,  ut  scilicet  peccata  pro- 
hibeat,  et  pcenam  apponat,  non  sufficit  ad  perfectionem  legis  divinae;  sed 
oportet  quod  hominem  totaliter  faciat  idoneum  ad  participationem  felici- 
tatis  aeternae;  quod  quidem  fieri  non  potest  nisi  per  gratiam  SpiritOs 
sancti,per  quam  diffunditur  charitas  incordibus  nostris,  quae  legemadim- 
plet.  Gratia  enim  Dei  vita  aeterna^  ut  dicitur  (Rom.  vi,  23).  Hanc  autem 
gratiam  lex  vetus  conferre  non  potuit ;  reservabatur  enim  hoc  Christo ; 
quia  ut  dicitur  (Joan.  i,  17) :  Lexper  Moysen  data  est;  graiia  et  veritas  per 
Jesum  Christum  facta  est,  Et  inde  est  quod  lex  vetus  bona  quidem  est, 
sed  imperfecta,  secundum  illud  (Hebr.  vn,  19) :  Nihil  ad  perfectum  ad- 
duxit  lex  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  Dominus  loquitur  ibi  de  praeceptis  cae- 
femonialibus ;  quae  quidem  dicuntur  non  bona,  quia  gratiam  non  confere- 
bant,  per  quam  homines  a  peccato  mundarentur ;  ctim  tamen  per  hujusmodi 
se  peccatores  ostenderent.  Unde  signanter  ^ciimn  Etjudicia  in  quibus  non 
viveni^  id  est,  per  quae  vitam  gratiae  obtinere  non  possunt.  Et  postea  sub- 
ditur :  Et  pollui  eosin  muneribus  suis,  id  est,  pollutos  ostendi,  ciim  offerrent 
omne  quod  aperit  vulvam,  propter  delicta  sua. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  lex  dicitur  occidisse,  non  quidem  effectivd, 
sed  occasionaliter  ex  sua  imperfectione,  inquantum  scilicet  gratiam  non 
conferebat,  per  quam  homines  implere  possent  quod  mandabat,  vel  vitare 
iquod  vetabat.  Et  sic  occasio  istanon  erat  data,  sed  sumpta  ab  hominibus. 
tJnde  et  Apostolus  ibidem  dicit :  Occasione  acceptd  peccatum  per  mandatum 
seduxit  me,  et  per  illud  occidit.  Ex  h^c  etiam  ratione  dicitur  quod  lex 
subintravit,  ut  abundaret  delictum ;  ut  ly  ut  tenealur  consecutiv^,  non 
causaliter,  inquantum  scilicet  homines  accipientes  occasionem  a  Ieg<e  abun- 
dantiiis  peccaverunt ;  tum  quia  gravius  fuit  peccatum  post  legis  prohibi- 

Ditas,  maQicbaeos  et  alios  quosdam  hsreticos  qui  (i)  Conf.  quse  dicenda  sunt  infra  (quaest.  cysit 

dlud  dogma  neg&runt.  zrt.  i  «t  3). 


401  QUiEST.  XCVIII,  ART.  I  ET  II. 

tionem ;  tum  etiam  quia  concupiscentia  crevit ;  magis  enim  concupiscimus 
quod  nobis  prohibetur. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  jugum  legis  servari  non  poterat  sine  gratia 
adjuvante,  quam  lex  non  dabat.  Dicitur  enim  (Rom.  ix,  16) :  Non  est  volentis 
neque  currentis,  scilicet  velle  et  currere  in  praeceptis  Dei,  sed  miserentU 
Dei.  Unde  (Psalm.  cxvni,  32)  dicitur:  f^iam  mandatorum  tuorum  cucurri, 
dtm  dilatasti  cor  meum,  scilicet  per  donum  gratiae  et  charitatis. 

ARTICULUS  II.   —  UTR^JM   LEX  VETUS   FUERIT   A  DEO  (1). 
De  his  etiam  inCra,  quaest.  CTl,  art.  2  ad  5,  et  art.  4  ad  5,  et  qusest.  cvii,  art.  4  corp.  fin.  et  part.  III, 

quicst.  XLii,  art.  4  ad  2. 

Ad  secundum  sicproceditur.  1.  Videtur  qu6d  lex  vetus  non  fuerit  aDeo. 
Dicitur  enim  (Deut.  xxxii,  4) :  Deiperfecta  sunt  opera,  Sed  lex  vetus  fuit  im- 
perfecta,  ut  supra  dictum  est  (art.  praec.  et  qusest.  xci,  art.  5).  Ergo  lex  vetus 
non  fuit  a  Deo. 

2.  Prseterea  (Eccle.  iii,  14),  dicitur  :  Didici  qubd  omnia  opera  qux  fecit 
Deus,  perseverent  in  seternum.  Sed  lex  vetus  non  perseverat  in  aeternum ; 
dicitenim  Apostolus  (Heb.  vii,  18) :  Reprohatlo  fit  quidem  prxcedentis  man- 
dati  propter  infirmitatem  ejus  et  inuiilitatem.  Ergo  lex  vetus  non  fuit  k 
Deo. 

3.  Prseterea,  ad  sapientem  legislatorem  pertinet  non  soltim  mala  au- 
ferre,  sed  etiam  occasiones  malorum.  Sed  vetus  lex  fuit  occasio  peccati, 
ut  supra  dictum  est  (art.  praec).  Ergo  ad  Deum,  cui  nullus  est  similis 
in  legislatoribusy  ut  dicitur  (Job,  xxxvi,  22),  non  pertinebat  legem  talem 
dare. 

4.  Praeterea  (I.  ad  Timoth.  ii,  4),  dicitur  quod  Deus  vult  omnes  homines 
salvos  fieri.  Sed  lex  vetus  non  sufficiebat  ad  salutem  hominum,  ut  supra 
dictum  est  (art.  praec).  Ergo  ad  Deum  non  pertinebat  talem  legem  dare. 
Lex  ergo  vetus  non  est  a  Deo. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  dicit  (Matth.  xv,  6),  loquens  Judaeis,  quibus 
erat  lex  vetus  data  :  Irritum  fecistis  mandatum  Dei  propter  traditiones 
vestras;ei  paulo  ante  praemittitur  :  Honora  patrem  tuum  et  matrem  tuam; 
quod  manifestd  in  lege  veteri  continetur.  Ergo  lex  vetus  est  a  Deo. 

GONGLUSIO.  —  Lex  vetus  quoniam  hominem  ad  Ghristum  adducebat,  per  quem 
diabolus  ejiciendus  erat,  non  a  diabolo,  sed  a  Deo  dala  est. 

Kespondeo  dicendum  quod  lex  vetus  a  bono  Deo  data  est  qui  est  Pater 
Domini  nostri  Jesu  Christi.  Lex  enim  vetus  homines  ordinabat  ad  Chris- 
tum  dupliciter  :  uno  quidem  modo  testimonium  Ghristo  perhibendo ;  unde 
ipse  dicit  (Luc  ult.  44) :  Oportet  impleri  omnia  qux  scripta  sunt  in  lege,  et 
inPsalmiSj  et  inprophetis  de  me\  et  (Joan.  v,  46) :  Si  crederetis  Moysi,  cre- 
deretis  forsitan  et  mihi\  defne  enim  ille  scripsit.  Alio  modo  per  modum 
cujusdam  dispositionis ,  dum  retrahens  homines  a  cultu  idololatriae , 
concludebat  eos  sub  cultu  unius  Dei ,  a  quo  salvandum  erat  huma- 
num  genus  per  Christum.  Unde  Apostolus  dicit  (Gal.  iii,  23) :  Priusquam 
veniret  fides^  sub  lege  custodiebamuv  conclusi  in  eam  fidem  quss  revelanda 
erat,  Manifestum  est  autem  qu6d  ejusdem  est  disponere  ad  finem,  et  ad 
finem  perducere  (2) :  et  dico  ejusdem  per  se,  vel  per  suos  subditos ;  non 
enim  diabolus  legem  tulisset,  per  quam  homines  adducerentur  ad  Cliris- 

(i)  De  fide  est  legem  veterem  k  bono  prin-  (2)  Utraque  lex  igitur  ab  eodeni  auctore  fuit. 

cipio,  scilicet  a  Dco  vero  fuisse  datam,  contra  Dnde  conciliumTolet.  conlrariam  sententiam  itk 

manichseos  aliosque  vetercs  bajreticos  qui  dog-  profligavit :  Si  quis  dixerit  vel  crediderit  al- 

matizaverunt  legcm  veterem  fuisse  a  malo  prin-  terum  Deumessepriscce  legis,  alterum  Evan- 

cipio,  sive  k  diabolo  ct  non  a  Deo.  geliorum ;  analhema  sit. 


I 


QUiEST.  XGVIII,  APxT.  II  ET  III.  40S 

tiim,  perquem  erat  ejiciendus,  secundum  illud  (Mattli.  xii,  26) :  Sl  Safanos 
Satanam  ejicit,  divisum  est  regnum  ejus,  Et  ideo  ab  eodem  Deo  a  quo  facta 
est  salus  hominum  per  gratiam  Christi,  lex  vetus  data  est. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  nihil  prohibet  aliquid  non  esse  per- 
fectum  simpliciter,  quod  tamen  est  perfectum  secundum  tempus ;  sicut 
dicitur  aliquis  puer  perfectus  non  simpliciter,  sed  secundum  temporis 
conditionem ;  ita  etiam  praecepta  qune  pueris  dantur,  sunt  quidem  per- 
fecta  secundtim  conditionem  eorum  quibus  dantur,  etsi  non  sint  perfecta 
simpllciter ;  et  talia  fuerunt  pra^cepta  legis.  Unde  Apostolus  dicit  (Galat. 
iii,  24)  :  Lex  pxdagogus  noster  fult  in  Christo. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  opera  Dei  perseverant  in  aeternum,  quse 
sic  Deus  fecit  ut  in  aeternum  perseverent ;  et  haec  sunt  ea  quae  sunt  per- 
fecta.  Lex  autem  vetus  reprobatur  tempore  perfectionis  gratiae,  non  lan- 
quam  mala,  sed  tanquam  infirma  et  inutilis  pro  isto  tempore :  quia,  ut  sub- 
dit,  nihil  ad  perfectum  adduxit  lex.  Unde  (Galat.  iii,  25)  dicit  Apostolus : 
Ubi  venit  (ides,jam  non  sumus  sub  pxdagogo. 

Ad  ^er//w7?i  dicendum,  qu6d,  sicut  supradictumest  (quaest.  lxxix,  art.  4), 
Deus  aliquando  permittit  aliquos  cadere  in  peccatum,  ut  exinde  humilien- 
tur;  ita  etiam  voluit  talem  legem  dare,  quam  suis  viribus  homines  implere 
non  possent ;  ut  sic,  dum  homines  prsesumentes  de  se,  peccatores  se  in- 
venirent,  humiliati  recurrerent  ad  auxilium  gratiaj. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  quamvis  lex  vetus  non  sufficeret  ad  sal- 
vandum  homines ;  tamen  aderat  aliud  auxilium  a  Deo  hominibus  simul 
cum  lege,  per  quod  salvari  poterant,  sciUcet  fides  Mediatoris,  per  quam 
justificati  sunt  antiqui  patres,  sicut  etiam  nos  justificamur;  et  sic  Deus 
non  deficiebat  hominibus  quin  daret  eis  salutis  auxiha  (1). 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  lex  vetus  data  fuerit  per  angelos  (2). 

De  his  etiam  infra,  art.  6,  arg.  Sed  cont.,  et  Isa.  vi,  com.  5,  etGal.  III,  lect.  7,  et  Coloss.  il,  lect.  4, 
et  Hebr.  i ,  cap.  \,  et  cap.  2  fin.  et  cap.  5. 

Ad  tertium  sic  procedilur.  1.  Videtur  qu6d  lex  vetus  non  fuerit  data  per 
angelos,  sed  immediate  a  Deo.  Angelus  enim  nuntius  dicitur;  et  sic  nomen 
angeliministerium  importat,  non  dominium,  secundtim  illud  ^Psal.  cn,  20) : 
Benedicite  Domino^  omnes  angeli  ejus...,7ninistriejus.  Sed  vetus  lex  k  Domino 
tradita  esse  perhibetur ;  dicitur  enim  (Exod.  xx,  1) :  Locutusque  est  Dominus 
sermones  hos;  et  poslea  subditur:  Ego  enim  sum,  Dominus  Deus  tuus,  El 
idetn  modus  loquendi  frequenter  repetitur  in  Exodo,  et  in  libris  conse- 
quentibus  legis.  Ergo  lex  est  immediate  data  a  Deo. 

2.  Praeterea,  sicut  dicitur  (Joan.  i,  17),  lex per  Moysen  data  est,  SedMoy- 
ses  immediat6  accepit  a  Deo;  dicitur  enim  (Exod.  xxxiii,  2) :  Loquebatur 
Dominus  ad  Moysen  facie  ad  faciem,  sicut  loqui  solet  amicus  ad  amicum 
suutn,  Ergo  lex  vetus  immediate  data  est  a  Deo. 

3.  Praeterea,  ad  solum  principem  pertinet  legem  ferre,  ut  supra  dictum 
est  (quaest.  xc,  art.  3).  Sed  solus  Deus  est  princeps  salutis  animarum ;  an- 
geli  vero  sunt  administratorii  spiritus,  ut  dicitur  (Ilebr.  i,  14).  Ergo 
lex  vetus  per  angelos  dari  non  debuit,  cum  ordinaretur  ad  animarum  sa- 
lutem. 

Sed  conira  est  quod  dicit  Apostolus  (Galat.  iii,  19) :  Lex  data  est  per  an- 

(<)  De  vcrbis  quse  ex  I.  ad  Tim.  il  in  argu-  men  inter  eos  nonnuUi  qui  per  angelum  intei- 

mento  apponmitur,  viJe  part.    I,    quaest.  Xix,  liguntVerbum  Dei.  Ita  Cypr.  (lib.  ll,  cont.  Jud. 

art.  6.  cap.  15) ;  Terlull.  (lib.  cont.   Jua.  c.  9) ;  Euseb. 

(2)  Doctrina  in  hoc  arliculo  a  S.  Doctore  tra-  Caesar.  (lib.  l  Demonst.  cap.  o,  etlib.V,  cap.  -iO) , 

«Uta  comnmniter  a  Patribus  accipitur.  Sunt  ta-  sed  coruni  iMtcrprctatio  contorta  videtur. 


406  QUiEST.  XCVUI,  ART.  UI  ET  IV. 

gelos  in  manu  Mediatoris;  et  (Act.  vii,  53}  dicit  Stephanus  :  Accepistis  legem 
in  dispositione  angelorum. 

CONCLUSIO.  —  Sicut  conveniens  fuit  novam  legem  tanquam  perfectiorem  veleri, 
dari  hominibus  immediate  a  Deo ;  ita  decuit  veterem  angehco  ministerio  hominibus 
revelari. 

Respondeo  dicendum  qu6d  lex  dataest  a  Deo  per  angelos.  Et  prseterra- 
tionemgeneraIem,quamDionysiusassignat(Decoelest.  hierar.  cap.  4,  ante 
med.)  quod  «  divina  debent  deferri  ad  horaines  mediantibus  angelis, » 
specialis  ratio  est  quare  legem  veterem  per  angelos  dari  oportuit.  Dictum 
est  enim  (art.  i  hujus  quaest.),  quod  lex  vetus  imperfecta  erat,  sed  dispo- 
nebat  ad  salutem  perfectam  generis  humani,  quae  futura  erat  per  Chris- 
tum.  Sic  autem  videtur  in  omnibus  potestatibus  et  artibus  ordinatis,  qu6d 
ille  qui  est  superior,  principalem  et  perfectum  actum  operatur  per  seip- 
sum;  ea  vero  quse  disponunt  ad  perfectionem  ultimam,  operaturper  suos 
ministros ;  sicut  navifactor  compaginat  navem  per  seipsum,  sed  praepa- 
rat  materiam  per  artillces  subministrantes.  Et  ideo  conveniens  fuit  ut  lex 
perfecta  novi  Testamenti  daretur  immediate  per  ipsum  Deum  hominem 
factum ;  lex  autem  vetus  per  ministros  Dei,  scihcet  per  angelos,  daretur 
hominibus.  Et  per  hunc  modum  Apostolus  (Hebr.  i,  5)  probat  eminentiam 
novae  legis  ad  veterem :  quia  in  novo  Testamento  locutus  est  nobis  Deus 
in  Filio  suo;  in  veteri  autem  Testamento  estsermo  factus  per  angelos, 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  Gregorius  dicit  in  principio 
Moralium  (in  praefat.  cap.  1,  k  med.),  «  Angelus  qui  Moysi  apparuisse  dcs- 
cribitur,  modo  angelus,  mod6  Dominus  memoratur;  angelus  videlicet 
propter  hoc  qu6d  exteritis  loquendo  serviebat ;  Dominus  autem  dicitur, 
quia  interitis  praesidens  loquendi  efficaciam  ministrabat;  »  et  inde  est 
etiam  qu6d  quasi  ex  persona  Domjni  angelus  loquebatur. 

Ad  secundum  dicendnm^  qu6d,  sicut  Augustinusdicit(SuperGen.  ad  litt. 
lib.  XII,  cap.  27,  paulo  post  princ),  in  Exod.  dicitur :  Locutus  est  Dominus 
Moysi  facie  ad  faciem;  et  pauI6  post  subditur  :  Ostende  mihi  gloriam  tuam. 
«  Sentiebat  ergo  quod  videbat,  et  quod  non  videbat  desiderabat.  »  Non 
ergo  videbat  ipsam  Dei  essentiam  (1),  et  ita  non  immediatd  ab  eo  instrue- 
batur.  Quod  ergo  dicitur  quod  loquehatur  ei  facie  ad  faciem,  secundtim 
opinionem  populi  loquitur  Scriptura,  qui  putabat  Moysen  ore  ad  os  loqvi 
cum  Deo,  ciim  per  subjectam  creaturam,  id  est,  per  angelum  et  nubem, 
ei  loqueretur  et  appareret;  vel  pervisionem  faciei  intelligitur  quaedam 
eminens  contemplatio  et  familiaris,  infra  essentiae  divinae  visionem. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  solius  principis  est  su^  auctoritate  legem 
instituere;  sed  quandoque  legem  institutam  per  alios  promulgat;  et  ita 
Deus  sua  auctoritate  instituit  legem,  sed  per  angelos  promulgavit  (2). 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  lex  vetus  dari  debuerit  soli  populo 

JUDiEORUH. 
De  his  etiam  infra,  art.  5  corp.  et  Sent.  iii ,  dist.  25,  qasest.  XUI,  art.  2 ,  qusest.  ii  ad  3. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  \ .  Videtur  qu6d  lex  vetus  non  debuit  dari 
soli  populo  Judseorum.  Lex  enim  vetus  disponebat  ad  salutem,  quae  futura 
erat  per  Christum,  ut  dictum  est  (art.  pra^c).  Sed  salus  illa  non  erat  fu- 
tura  solumin  Judaeis,sed  in  omnibus  gentibus,  secundCim  illud  (Isa.  xlix,  6j: 
Pariim  est  ut  sis  mihi  servus  ad  suscitandas  tribus  Jacoh,  et  fxces  Israel 

[\)  Conf.  part.  I,  qusest.  xii,  art.  W,  per  qu6d  unus  in  persona  Dei,  apparens,  voce» 

(2)  Ministerium  ab  angclis  cxhibitum  in   eo  qnae  audiebantur  formaret ,  prjBcepta  eloquere- 

constitit,  juxtaSylvium,  quodexcitarenttonitrua,  tur  et  Moysi  tradcret. 

fulgura,  clangorem  tubse,  fumum,  ignem,  ac  insu- 


QU/EST.  XCVIII,  ART.  IV.  407 

converfendas ;  dedi  te  in  lucem  gentium^  ut  sis  salus  mea  usque  ad  extre- 
mum  terrx.  Ergo  lex  vetus  dari  debuit  omnibus  gentibus  et  non  uni  po- 
pulo  tantum. 

2.  Prseterea,  sicut  dicitur(Act.  x,  i4),  non  est personarum  acceptor  Deus  ; 
sed  in  omni  gente  qui  timet  Dexim,  et  facitjustitiam,  acceptus  est  illi,  Non 
ergo  magis  uni  populo  quam  aliis  viam  salutis  debuit  aperire. 

3.  Praeterea,  lex  data  est  per  angelos,  sicut  jam  dictum  est  (art.  praec). 
Sed  ministeria  angelorum  Deus  non  solum  Judoeis,  sed  omnibus  gentibus 
semper  exhibuit  :  dicitur  enim  (Eccl.  xvii,  44)  :  In  unamquamque  gentem 
praeposiiit  rectorem.  Omnibus  etiam  gentibus  temporalia  bona  largitur, 
quae  minus  sunt  cura^  Deo  quam  spiritualia  bona.  Ergo  etiam  legem  om- 
nibus  populis  debuit  dare. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Rom.  iii,  1) :  Quid  ergo  amplius  Judxo  est  ?„. 
Multiim  quidem  per  omnem  modum.  Primum  quidem  quia  credita  suntillis 
eloquia  Dei;  et  dicitur  (Psal.  cxlvii,  20) :  Non  fecit  taliter  omni  nationiy  et 
judicia  sua  non  manifestavit  els. 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  promissiones  de  Christo,  Judaeorum  patribus  factae  sunt, 
et  decebat  eum  populum  ex  quo  Christus  nasciturus  erat,  quadam  speciali  prse  reli- 
quis  nationibus  sanctitate  pollere,  soli  Judaeorum  populo  lex  vetusdari  debuit. 

Respondeo  dicendum  qu6d  posset  una  ratio  assignari,  quare  potiiis  po- 
pulo  Judaeorum  data  sit  lex  quam  aliis  populis  :  quia  aliis  populis  ad  idolo- 
latriam  declinantibus,  solus  populus  Judaeorum  in  cultu  unius  Dei  reman- 
sit ;  et  ideo  alii  populi  indigni  erant  legeni  recipere,  ne  sanctum  canibus 
daretur.  Sed  ista  ratio  conveniens  non  videtur :  quia  populus  ille  etiam 
post  legem  latam  ad  idololatriam  declinavit,  quod  gravius  fuit,  ut  patet 
(Exod.  XXXII,  et  Amos  v,  25) :  Numquid  hostias  et  sacrificium  ohtulistis  mihi 
in  deserto  quadraginta  annis.,  domus  Israel,  et  portdstis  tahernaculum  Mo^ 
loch  Deo  vestro,  et  imaginem  idolorum  vestrorum,  sidus  Dei  vestri,  qux 
fecistis  vohis  ?  Expresse  etiam  dicitur  (Deut.  ix,  6) :  Scito,  qubd  non  prop^ 
ter  justitias  tuas  Dominus  Deus  tuus  dedit  tihi  terram  hanc  in  possessio- 
nem^  ciim  durissimx  cervicis  sis  populus.  Sed  ratio  ibi  praemittitur  :  Ut 
compleret  verhum  suum  Dominus^  quod  suh  juramento  pollicitus  est  patHr- 
bus  tuis  Ahraham,  Isaac  et  Jacoh.  Quse  autem  promissio  eis  sit  facta,  os- 
tendit  Apostolus  (Gal.  m,  16),  dicens  :  Abrahx  dictss  sunt  promissiones.,  et 
semini  ejus.  Non  dicit,  Seminihus^  quasi  inmultis;  sed  quasi  in  uno  ^  et 
semini  tuo,  qui  est  Christus.  Deus  igitur  et  legem  et  aliabeneficia  specialia 
illi  populo  exhibuit  propterpromissionem  patribus  eorum  factam,utexeis 
Christus  nasceretur.  Decebat  enim  ut  ille  populus  ex  quo  Christus  nasci- 
turus  erat,  quadam  speciali  sanctificatione  polleret,  secundum  illud  quod 
dicitur  (Lev.  xix,  2) :  Sanctieritis,  quia  ego  sanctus  sum.  Nec  etiam  fuit  prop- 
ter  meritum  ipsius  Abrahse,  ut  talis  promissio  ei  fieret,  ut  scilicet  Chris- 
tus  exejus  semine  nasceretur,  sed  ex  gratuitaDei  electione  et  vocatione. 
Unde  dicitur  (tsa.  xli)  :  Quis  suscitavit  ab  Oriente  justum,  vocavit  eum  ut 
sequereturse?  Sic  ergo  patet  qu6d  ex  sola  gratuita  electione  Patres  pro- 
missionem  acceperunt,etpopulus  ex  eis  progenitus  legem  accepit,secun- 
dtm  illud  (Deut.  rv,  36) :  Audisti  verba  illius  de  medio  ignis,  quia  dilexit 
patres  tuos,  et  elegit  semen  eorum  post  illos.  Si  autera  rurstis  quajratur 
quare  hunc  populum  elegit,  ut  ex  eo  Christus  nasceretur,  et  non  alium ; 
conveniet  responsio  Augustini,  qua  dicit  super  Joan.  (tract.  26,  pauI6 
post  princ.) :  «  Quare  hunc  trahat,  et  illum  non  trahat,  noli  velle  dijudi- 
care,  si  non  vis  errare.  « 

Ad  primum  ergo  dicendura,  qu6d  quamvis  sams  luiura  per  Christum, 


m  QU/EST.  XCVIII,  ART.  IV  ET  V. 

essetomnibusgentibiis  praeparata,  tamen  oportebat  ex  uno  populo  Chris 
tum  nasci,  qui  propter  hoc  prac  aliis  prasrogativas  habuit,  sceundum  illud 
(Rom.  IX,  4) :  Quorum,  scilicet  Judseorum,  esb  adoptio  filiomm,  et  testamen- 
tum^   et    legislalio ,  quorum  patres,  et  ex  quibus  Christus  est  secundiim 
carnem, 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  acceptio  personarum  locum  habet  in  his 
qua)  ex  debito  dantur;  in  his  ver6  qmc  cx  gratuita  voluntatc  conferuntur, 
acceptio  personarum  locum  non  habet(i}.  Non  enim  est  persv)narum  accep- 
tor  quiex  liberaUtate  de  suodatuni,  et  non  alteri',sed  si  essct  dispensator 
bonorum  communium,  et  non  distribueret  itqualiter  secundum  merita 
personarum,  esset  personarum  acceptor.  Salutaria  autem  beneficia  Deus 
humano  generi  confert  ex  sua  gratia;  unde  non  est  personarum  acceptor, 
si  quibusdam  praj  aliis  conferat.  Unde  Augustinus  dicit  (lib.  De  praedest. 
sanctorum,  cap.  8,  aliquant.  a  princ.) :  «  Omnes  quos  Deusdocet,  miseri- 
cordia  docct;  quos  autcm  non  docet,  judicio  non  docet;  »  hoc  enim  vcnit 
ex  damnatione  humani  generis  pro  peccato  primi  parentis. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  bcneficia  gratiae  subtrahuntur  homini  prop- 
ter  culpam;  sed  beneficia  naturalia  non  subtrahuntur;  inter  qua;  sunt 
ministeria  angeloium,  quaj  ipse  naturarum  ordo  requirit,  ut  scilicet  per 
media  gubernentur  infima;  et  etiam  corporalia  subsidia,  quse  non  solum 
hominibus,  sed  etiam  jumentis  Dcus  administrat,  sccundum  illud  (Psal. 
XXXV,  6) :  Ilomines  etjumenta  salvabis,  Domine. 

ARTICULUS  V.  —  uTRusi  omxNes  iiomlnes  obligarentur  servare  legem 

VETEREM. 

De  his  etiam  2  2,  qusest.  Lxxxv,  art.  4  ad  f ,  et  Sent.  Iil,  dist.  25,  qusst.  ii,  art.  2  ad  5,  et  Rom.  yi, 

lect.  5. 

Adquintumsicproceditur.  1.  Videturqu6domneshomines  obligabantur 
ad  observandam  veterem  iegem.  Quicumque  enim  subditur  regi,  oportet 
qu6d  subdatur  legi  ipsius.  Sed  vetus  lcx  est  data  a  Deo,  qui  est  Rex  omnis 
terrae,  ut  in  Ps.  xlvi  dicitur.  Ergo  omncs  habitantes  terram  tenebantur  ad 
observantiam  legis. 

2.  Praeterea,  Judaei  salvari  non  poterant,  nisi  legem  veterem  observa- 
rent;,  dicitur  enim  (Deut.  xxvii) :  Maledictus  qui  non  permanet  in  sermoni- 
bus  legis  hujus,  nec  eos  opere  perficit.  Si  igitur  alii  homines  sine  observan- 
tialegis  veteris  poluissent  salvari,  pejor  fuisset  conditio  Judaeorum  quam 
aliorum  hominum. 

3.  Praeterea,  gentiles  ad  ritum  Judaicum  et  ad  observantias  legis  admit- 
tebantur  :  dicitur  enim  (Exod.  xii,  48) :  Si  quis  peregrinorum  in  vestram 
votuerit  transire  coloniam,  et  facere  phase  Domini,  circumcidetur  priiis 
omne  masculinum  ejus,  et  tunc  riti  celebrabit,  eritque  sicut  indigena  terrse, 
Frustra  aulem  ad  observantias  legales  fuissent  extranei  admissi  ex  ordi- 
natione  divina,  si  absque  legalibus  observantiis  salvari  potuissent.  Ergo 
nullus  salvarl  poterat,  nisi  legem  observaret. 

Sed  contra  est  quod  Dionysius  dicit  (De  ccelest.  hierarch.  cap.  9,  post 
med.)  qu6d  «  multi  gentilium  per  angelos  sunt  reducti  in  Deum. »  Sed 
constat  qu6d  gentiles  legem  non  observabant.  Ergo  absque  observantia 
legis  potuerunt  aliqui  salvari. 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  lex  vetus  ad  legem  ualurae,  qusedam  Judceis  propria 
superaddebat ;  populus  Judaicus  ad  omnia  legis  veteris  praecepla,  reHquae  aulem 
naliones  ad  ea  laulummodo  quaj  naturae  legem  concerncbant,  obligabantnr. 

(-1)  Conf.  ea  Je  re  quae  dicta  suot  part.  i,  qu^rst.  xxiii ,  art.  5  ad  5,  et  2  2,  quiesl.  i.Xin,  art.  i. 


QUiEST.  XCMII,  ART.  V  ET  VI.  409 

Respondeo  dicendum  quod  lex  vetus  manifestabat  prfficepta  legis  na- 
turae,  et  superaddebat  quaidam  propria  praecepta.  Quantum  igitur  ad  illa 
quai  lex  vetus  coatinebatde  lege  natura^,  omnes  tenebantur  ad  observan- 
tiam  veteris  legis,  non  quia  erant  de  veteri  lege,  sed  quia  erant  de  lege 
naturae;  sed  quanttim  ad  illa  quas  lex  vetus  superaddebat,  non  tenebantur 
aliqui  ad  observanliam  veteris  legis,  nisi  solus  populus  Judffiorum.  Cujus 
ratio  est,  quia  lex  vetus,  sicut  dictum  est  (art.  prsec),  data  est  populo 
Juda3orum,  ut  quamdam  prserogativam  sanctitatis  obtineret  propter  reve- 
rentiam  Cliristi,  qui  ex  illo  populo  nasciturus  erat.  Quaecumque  autem  sta- 
tuuntur  ad  specialem  aliquorum  sanctificationem,  non  obligant  nisi  illos; 
sicut  ad  quaedam  obligantur  clerici,  qui  mancipantur  divino  ministerio, 
ad  quae  laici  non  obligantur ;  similiter  et  religiosi  ad  qua^dam  perfectionia 
opera  obligantur  ex  sua  professione,  ad  quae  saeculares  non  obligantur ; 
et  similiter  ad  quaedam  specialia  obligabatur  populus  ille  ad  quae  alii 
populi  non  obligabantur.  Unde  dicitur  (Deut.  xvm,  13)  :  Perfectus  eris  et 
absque  macula  corani  Domino  Deo  tuo.  Et  propter  hoc  etiam  quadam  pro- 
fessione  utebantur,  ut  patet  (Deuteron.  xxvi,  3)  :  Profiteor  hodie  coram 
Domino  Deo  tuo^  etc. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  quicumque  subduntur  regi,  obligan- 
tur  ad  legem  ejus  observandam,  quam  omnibus  communiter  proponit; 
sed  si  instituat  aliqua  observanda  a  suis  familiaribus  ministris,  ad  haec 
caeteri  non  obligantur. 

Xdsecundum  dicendum,  quod  homo  quant6  Deo  magis  conjungitur, 
tanto  efficitur  melioris  conditionis;  et  ideo  quanto  populus  Judaeorum  erat 
adstrictus  magis  ad  divinum  cultum,  tant6"  dignior  aliis  populis  erat;  unde 
dicitur  (Deuter.  iv,  8) :  Qux  est  alia  gens  sic  inclytay  ut  habeat  cxremonias^ 
jusiaque  judicia^  et  universam  legem?  Et  similiter  etiam  quantum  ad  hoc 
sunt  melioris  conditionis  clerici  quam  laici,  et  religiosi  quam  Scsculares. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  gentiles  perfectiiis  et  securiiis  salutem  conse- 
quebantur  sub  observantiis  legis  quam  sub  sola  lege  naturali ;  et  ideo  ad 
eas  admittebantur ;  sicut  etiam  nunc  laici  transeunt  ad  clericatum,  et  saecu- 
lares  ad  religionem,  quamvis  absque  hoc  possint  salvari. 
ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  lex  vetus  convenienter  data  fuerit  tempore 

MOYSI  (4). 
De  his  etiam  part.  III,  qusest.  LXX,  art.  2  ad  2,  et  Sent.  lY,  dist.  \ ,  quxst.  i,  art.  2,  qusest.  IV  corp. 

et  Gal.  111,  lect,  7. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  lex  vetus  non  convenienter 
fuerit  data  tempore  Moysi.  Lex  enim  vetus  disponebat  ad  salutem,  quae  erat 
futura  per  Christum,  sicut  dictum  est  (art.  2  hujus  qu.).  Sed  statim  homo 
post  peccatum  indiguit  hujusmodi  salutis  remedio.  Ergo  statim  post  pec- 
catum  lex  vetusdebuit  dari. 

2.  Praeterea,  lex  vetus  data  est  propter  sanctificationem  eorum  ex  quibus 
Christus  nasciturus  erat.  Sed  Abrahae  incepit  fieri  promissio  de  semine, 
quod  est  Christus,  ut  habetur  (Gen.  xii).  Ergo  statim  tempore  Abrahae 
debuit  lex  dari. 

3.  Praeterea,  sicut  Christus  non  est  natus  ex  aliis  descendentibus  ex  Noe, 
nisi  ex  Abraham,  cui  facta  est  promissio ;  ita  etiam  non  est  natus  ex  aliis 
filiis  Abrahae,  nisi  ex  David,  cui  est  promissio  renovata,  secundum  illud 
(II.  Reg.  xxiii,!)  :  Dixit  vir  cui  constitutum  est  deChristo  DeiJacob,  Ergo 
lex  vetus  debuit  dari  post  David,  sicut  data  est  post  Abraham. 

(I)  De   isla  quaestione  et  aliis  praecedentihus  confer  Bossuei  :  Discours  sur  l'hisloire  univet- 
stlle.  II*  sartic.  suitc  de  la  Religioa. 


410  QU^ST.  XCIX. 

Sed  contra  esi  quod  Apostolus  dicit  (Gal.  iii,  -19),  qu6d  lex  propter  trans^ 
gressionem  posita  est^  donec  veniret  semen  cui  promiseratj  ordinata  per 
angelos  in  manu  Mediatoris,  id  est^  ordinabiliter  data,  ut  Glossa  ordin. 
dicit.  Ergo  congruum  fuit  ut  lex  vetus  illo  temporis  ordine  traderetur. 

CONCLUSIO.  —  Decuit  tempore  Moysi  legem  veterem  hominibus  dari,  qu4  homi- 
nes  infirmitatem  suam  agnoscerent,  et  perfectius  ad  divinam  gratiam  suscipiendam 
prfiBpararentur. 

Respondeo  dicendum  quod  convenientissime  lex  vetus  data  fuit  tempore 
Moysi.  Cujus  ratio  potest  accipi  ex  duobus,  secundtira  qu6d  quselibet  lex 
duobus  generibus  hominum  imponitur.  Imponitur  enim  quibusdam  duris 
et  superbis,  qui  per  legem  compescuntur  et  domantur;  imponitur  etiam 
bonis,  qui  per  legem  instructi  adjuvantur  ad  implendum  quod  intendunt. 
Conveniens  igitur  fuit  tali  tempore  legem  veterem  dari  ad  superbiam  homi- 
num  convincendam.  De  duobus  enim  homo  superbiebat,  scilicet  de  scien- 
tia  et  de  potentia.  De  scientia  quidem,  quasi  ratio  naturalis  ei  posset 
sufflcere  ad  salutem;  et  ideo,  ut  de  hoc  ejus  superbia  convinceretur,  per- 
missus  est  homo  regimini  suae  rationis  absque  adminiculo  legis  scriptae; 
et  experimento  homo  discere  potuit  quod  patiebatur  rationis  defectum, 
per  hoc  qu6d  homines  usque  ad  idololatriam  et  turpissima  vitia  circa  tem- 
pora  Abrahae  sunt  prolapsi.  Et  ideo  post  haec  tempora  fuit  necessarium 
legem  scriptam  dari  in  remedium  humanse  ignorantifB,  quia  per  legem 
est  cognitio  peccati,  ut  dicitur  (Rom.  vii).  Sed  postquam  homo  est  instruc- 
tus  per  legem,  convicta  est  ejus  superbia  de  infirmitate,  dum  implere  non 
poterat  quod  cognoscebat.  Et  ideo,  sicut  Apostolus  concludit  (Rom.  viii,  3), 
quod  impossibile  erat  legi,  in  quo  infirmabatur  per  carnem,  misit  Deus 
Filium  suum...,  utjustificatio  legis  impleretur  in  nobis.  Ex  parte  ver6  bono- 
rum  lex  data  est  in  auxilium ;  quod  quidem  tunc  maxime  populo  neces- 
sarium  fuit  quando  lex  naturalis  obscurari  incipiebat  propter  exuberan- 
tiam  peccatorum.  Oportebat  enim  hujusmodi  auxilium  quodam  ordine 
dari,  ut  per  imperfecta  ad  perfectionem  manuducerentur.  Et  ideo  inter 
legem  naturae  et  legem  gratiae  oportuit  legem  veterem  dari. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  statim  post  peccatum  primi  hominis 
non  competebat  legem  veterem  dari :  tum  quia  nondum  homo  recognos- 
cebat  se  ea  indigere,  de  sua  ratione  confisus;  tum  quia  adhuc  dictamen 
egis  naturae  nondum  erat  obtenebratum  per  consuetudinem  peccandi. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  lex  non  debet  dari  nisi  populo ;  est  enim 
prseceptum  commune,  ut  dictum  est  (quaest.  xc,  art.  2  et  3,  quaest.  xcvi, 
art.  1  et  2).  Et  ideo  tempore  Abrahae  data  sunt  quaedam  familiaria  praecepta, 
et  quasi  domestica  Dei  ad  homines ;  sed  postmodum  multiplicatis  ejus  pos- 
teris,  intantum  qu6d  populus  esset,  et  liberatis  eis  a  servitute,  lex  conve- 
nienter  potuit  dari.  Nam  servi  non  sunt  pars  populi,  vel  civitatis,  cui  le" 
gem  dari  competit,  ut  Philosophus  dicit  (Polit.  lib.  ni,  cap.  3,  a  med.}. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  quia  legem  oportebat  alicui  populo  dari, 
non  soliun  illi  ex  quibus  est  Christus  natus,  legem  acceperunt,  sed  totus 
populus  consignatus  signaculocircumcisionis,  quae  fuitsignum  promissio- 
nis  Abrahae  factae,  et  ab  eo  creditae,  ut  dicit  Apostolus  (Rom.  iv).  Et  ideo 
etiam  ante  David  oportuit  legem  dari  tali  populo  jam  collecto. 

QUiESTIO  XCIX. 

DE  PILffiCEPTIS  VETERIS  LEGIS,   IN  SEX  ARTICULOS   DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  depraeceptis  veteris  legis;  et  primo  dedistinctioneipso- 
rum ;  secundo  de  singulis  generibus  distinctis.  —  Circa  primum  qusruntur  sex : 


QVJEST.  XCIX,  ART.  I.  411 

J"  Utrum  legis  veteris  sint  plura  pra^cepta,  vel  unum  tantum.  —  2"  Utrumlex  vetus 
contineat  aliqua  praecepta  moralia.  —  3-  Utrum  practer  moralia  contineat  cieremo- 
nialia.  —  4»  Utrum  contineat  praeter  hasc  judiciaiia.  —  5°  Utrum  praeter  ista  tria 
contineat  aliqua  alia.  —  6°  De  modo  quo  lex  inducebat  ad  observantiam  praedio- 
toriim. 

ARTICULUS  I.  —  DTRUM    IN   LECE  VETERI  CONTINEATUR  SOLDil  UNUM  PILECEPTUM. 

Ad  primum  sic  proceditur.  i .  Videtur  qu6d  in  lege  veteri  non  continea- 
tur  nisi  unum  praeceptum  Lex  enim  niliil  aliud  est  quam  pragceptum,  ut 
supra  habitum  est  (quaest.  xc,  art.  2  et  3)-  Sed  lex  vetus  est  una.  Ergo 
non  continet  nisi  unum  praeceptum. 

2.  Praeterea,  Apostolus  dicit  (Rom.  xiii,  9) :  Si  quod  est  aliud  mandaticm^ 
in  hoc  verbo  instauratur :  «  Diliges  proximum  tuum  sicut  teipsum. »  Sed 
istud  mandatum  est  unum.  Ergo  lex  vetus  non  continet  nisi  unum  man- 
datum. 

3.  Praeterea  (Matth. vii,  12), dicitur :  Omnia  quxcumquevultis  ut  faciant vo- 
bishomines,etvos  faciteillis;  hsec  est  enim  lex  et  prophetse.  Sed  tota  lex 
vetus  continetur  in  lege  et  prophetis.  Ergo  lex  vetus  non  habet  nisi  unum 
praBceptum. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Eph.  ii,  15)  iLegem  mandatorum 
decretis  evacuans;  et  loquitur  de  lege  veteri,  ut  patet  per  Glossam  Am- 
brosii  ibidem.  Ergo  lex  vetus  continet  in  se  multa  mandata. 

CONCLUSIO.  —  Unum  tantum  praeceptum  est  veteris  legis  relatione  ad  unum  legis 
finem,  qui  est  charitas  Dei  et  proximi :  plura  verosecundum  diversitatem  eorum  quae 
ad  fiDem  ordinantur. 

Respondeo  dicendum  quod  praeceptumlegis,  cum  sit  obligatorium,  est 
dealiquoquodfieridebet.  Qu6d  autem  aliquid  debeatfieri,  hoc  provenit  ex 
necessitatealicujusfinis.Undemanifestumestqu6d  de  ratione  praeceptiest 
quod  importet  ordinem  adfinem,  inquantum  scilicet  illud  praecipitur  quod 
est  necessarium,  vel  expediens  ad  finem.  Contingit  autem  ad  unum  finem 
multa  esse  necessaria,  vel  expedientia.  Et  secundum  hoc  possunt  de  di- 
versis  rebus  dari  diversa  praecepta,  inquantum  ordinantur  ad  unum  finem. 
Unde  dicendum  est  quod  omnia  prsecepla  legis  veteris  sunt  unum  secun- 
diim  ordinem  ad  unum  finem  (4);  sunt  tamen  multa  secundum  diversita- 
tem  eorum  quae  ordinantur  ad  illum  finem  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  lex  vetus  dicitur  esse  una  secun- 
dum  ordinem  ad  finem  unum;  et  tamen  continet  diversa  prdecepta 
secundimi  distinctionem  eorum  quae  ordinantur  ad  finem;  sicut  etiam  ars 
aedlficativa  est  una  secundum  unitatem  finis,  quia  tendit  ad  aedificationem 
domCis ;  tamen  continet  diversa  praecepta  secundiim  diversos  actus  ad  hoc 
ordinatos. 

Ad  secundum  dicendum,  quod,  sicut  Apostolus  dicit  (I.  Timoth.  i),  finis 
prxcepti  charitas  est^  ad  hoc  enim  omnis  lex  tendit  ut  amicitiam  consti- 
tuat  vel  hominum  ad  invicem,  vel  hominis  ad  Deum.  Et  ideo  tota  lex  im- 
pletur  in  hoc  uno  mandato  :  Diliges  proximum  tuum  sicut  teipsum,  sicut 
in  quodam  fine  mandatorum  omnium.  In  dilectione  enim  proximi  inclu- 
ditur  etiam  Dei  dilectio,  quando  proximus  diligitur  propter  Deum.  Unde 
Apostolus  hoc  unum  praeceptum  posuit  pro  duobus,  quae  sunt  de  dilectione 
Dei  et  proximi,  dequibus  dicit  Dominus  (Matth.  xxii,  40):  Inhis  duobus 
mandatis  pendet  omnis  lex  et  prophetx. 

{{)  Finis  illius  Icgis  erat  beatitudo  ad  quam  ad  tria  genera  reducitur  :  nempe  moralia,  ca- 
ducit  charitas.  ^  remonialia  et  judicialia. 

(2)  TTaec  prfieceptorum  diversitas  a  S.  Doctore 


m  QU.EST.  XCIX,  ART.  I  ET  II. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  dicitur  (Ethic.  lib.  ix,  cap.  8,  partun 
a  princip.},  «  amicabilia  quae  sunt  ad  alterum,  venerunt  ex  amicabilibus 
qu9e  sunt  homini  ad  seipsum, »  dum  scilicet  homo  ita  se  hahet  ad  alterum 
sicutadse.  Et  ideo  in  hoc  quod  dicitur :  Omnia  quxcumque  vultis  ut  faciant 
vobis  homines^  et  vos  facite  illis,  explicatur  quaedam  regula  dilectionis 
proximi,  quaeetiam  implicite  continetur  in  hoc  quod  dicitur  (Matth.  xix,  19) : 
Diliges  proximum  tuum  sicut  teipsum;  unde  est  qusedam  expUcatio  istius 
mandati. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  LEX  VETUS  CONTINEAT  PR;ECEPTA  moralia  (1). 

De  his  etiam  supra,  qusst.  XCVIII,  art.  5  corp.  et  infra,  praes.  qu:Est.  art.  3  ad  2,  et  art,  4  corp.  et 

Psal.  XVIII,  cora.  7,  8,  9. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  lex  vetus  non  contineat 
prsecepta  moralia.  Lex  enim  vetus  distinguitur  a  lege  naturiE,  ut  supra 
habitum  est  (quaest.  xci,  art.  4,  et  quaest.  xcviii,  art.  5).  Sed  praecepta 
moralia  pertinent  ad  legem  naturae.  Ergo  non  pertinent  ad  legem  veterem. 

2.  Praeterea,  ibi  subvenire  debuit  homini  lex  divina,  ubi  deficit  ratio  hu- 
mana;  sicut  patet  in  his  quae  ad  fidem  pertinent,  quse  sunt  supra  ratio- 
nem.  Sed  ad  praecepta  moralia  ratio  hominis  sufficere  videtur.  Ergo  prae- 
cepta  moralia  non  sunt  de  lege  veteri,  quae  est  lex  divina. 

3.  Praeterea,  lex  vetus  dicitur  littera  occidens,  ut  patet  (I.  Corinth.  ni). 
Sed  pr^cepta  moralia  non  occidunt,  sed  vivificant,  secundum  illud  (Psalm. 
cxviii,  93)  :  In  xternum  non  obiiviscar  justificationes  tuas^  quia  in  ipsis  vi- 
vificasti  me.  Ergo  praecepta  moralia  non  pertinent  ad  veterem  lcgem. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Eccli.  xvii,  Si)iAddidit  illis  legis  disciptinam, 
et  legem  vitx  haereditavit  eos.  Disciplina  autem  pertinet  ad  mores  :  dicit 
enim  Glossa  ordin.  (Heb.  xii,  super  illud  :  Omnis  disciplina,  etc.) :  «  Disci- 
plina  est  eruditio  morum  per  difficilia.  »  Ergo  lex  k  Deo  data  praecepta 
moralia  continebat. 

CONGLUSIO.  —  Oportuit  in  veteri  lege  ad  populi  sauctificationem,  dari  de  virtu- 
tum  actibus  praecepta,  et  haec  sunt  praecepta  moralia. 

Respondeo  dicendum  quod  lex  vetus  continebat  praecepta  quaedam  mo- 
ralia,  utpatet(Exod.  xx) :  Non  occides :  Nonfurtum  facies.  Et  hoc  rationabi- 
liter;  nam  sicut.intentio  principalis  legis  humanae  est  ut  faciat  amicitiam 
hominum  ad  invicem,  ita  intentio  divinas  legis  est  ut  constituat  princi- 
paliter  amicitiam  hominis  ad  Deum.  Cum  autem  similitudo  sit  ratio  amo- 
ris,  secundum  illud  (Eccli.  xiii,  19)  :  Omne  animal  diligit  simile  sibi;  im- 
possibile  est  esse  amicitiam  hominis  ad  Deum,  qui  est  optimus,  nisi  homi- 
nes  efficiantur  boni.  Unde  dicitur  (Levit.  xix,  2) :  Sancti  eritis,  quoniam  egc 
sawc^ws.sMwi.  Bonitasautem  hominis  est  virtus,  «  quae  facit  bonum  haben- 
tem. «  Et  ideo  oportuit  praecepta  legis  veteris  etiam  de  actibus  virtutum 
dari ;  et  haec  sunt  moralia  legis  praecepta. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  lex  vetus  distinguitur  a  lege  naturae, 
non  tanquam  ab  ea  omnino  aliena,  sed  tanquam  ei  aliquid  superaddens. 
Sicut  enim  gratia  praesupponit  naturam,  ita  oportet  quod  lex  divina  prae- 
supponat  legem  naturalem. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  legi  divinae  conveniens  erat  ut  non  solfim 
provideret  homini  in  his  ad  quae  ratio  non  potest,  sed  etiam  in  his  circa 
quae  contingit  rationem  hominis  impediri.  Ratio  autem  hominis  circa  prae- 
cepta  moralia  quantum  ad  ipsa  communissima  praecepta  legis  naturae  non 
poterat  errare  in  universali;  sed  tamen  propterconsuetudinem  peccandi 

(I)  Prajcepta  moralia,  ut  ait  ipse  S.  Doctor ,  sunt  de  illis  qucD  secunditm  se  ad  bonos  more$ 
perlinent  (aucest.  C,  art  f ). 


QVJEST,  XCIX,  ART.  II  ET  III.  m 

obscurabatiir  in  particiilaribiis  agendis.  Circa  alia  ver5  praecepta  moralia, 
quae  sunt  quasi  conclusiones  deductae  ex  communibus  principiis  legis  na- 
tune,  multorum  ratio  oberrabat,  ita  ut  quaedam  quae  sunt  secundum  se 
mala,  ratio  multorum  licita  judicaret.  Unde  oportuit  contra  utrumque  de- 
fectum  homini  subveniri  per  auctoritatem  legis  divinae;  sicut  etiam  inter 
credenda  nobis  proponuntur  non  solum  ea  ad  quae  ratio  attingere  non  po- 
test  (ut  Deum  esse  trinum),  sed  etiam  ea  ad  qua?  ratio  recta  pertingere  po- 
test  'ut  Deum  esse  umim),  ad  excludendum  rationis  humanae  errorem, 
qui  accidebat  in  multis  (i). 

^  Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  Augustinus  probat  (lib.  De  spiritu  et 
littera,  cap.  i4),  etiani  littera  legisquantum  ad  praecepla  moralia  occidere 
dicitur  occasionaliter,  iuquantum  scilicet  praecipit  quod  bonum  est,  non 
praebens  auxilium  gratise  ad  implendum. 

ARTICULUS    III.    —    UTRUM     LEX    VETUS    CONTINEAT    PR/ECEPTA    c^remonialia 

PRyETER    MORALIA  (2). 
De  his  etiam  infra,  art.  4,  et  5  corp.  et  quaest.  Ci,  art.  \,  2  et  4  corp.  et  quaest.  Ciii,art.  3  corp.  et 

ad  3,  ot  quspst.  Civ,  art.  4,  et  2  2,  quaest.  xxii,  art.  \  ad  2,  et  quodl.  ii,  art.  3  corp.  et  quodl.  IT, 

art.  13  corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  i .  Videtur  qu6d  lex  vetus  non  contineat  prae- 
cepta  caeremonialia  praeter  moralia.  Omnis  enim  lex  quae  hominibus  datur, 
est  directiva  humanorum  actuum.  Actus  autem  humani  morales  dicuntur, 
ut  supra  dictum  est  (quaest.  i,  art.  3).  Ergo  videtur  quod  in  lege  veteri  ho- 
minibus  data  non  debeant  contineri  nisi  praecepta  moralia. 

2.  Praeterea,  praecepta  quae  dicuntur  caeremonialia,  videntur  ad  divinum 
cultum  pertinere.  Sed  divinus  cultus  est  actus  virtutis,  scilicet  religionis, 
quae,  utTuUius  dicit  in  sua  Rhet.  (De  invent.  lib.  n,  ahquant.  antefin.), 
«  divinae  naturae  cultum  caeremoniamque  affert.  »  Cum  igitur  praecepta 
moralia  sint  de  actibus  virtutum,  ut  dictum  est(art.  praec),  videtur  qu6d 
praecepta  cseremonialia  non  sint  distinguenda  a  morahbus. 

3.  Praeterea,  pi^cepta  caeremoniaha  esse  videntur  quae  figurative  ahquid 
significant.  Sed,  sicut  Augustinus  dicit  (De  doctr.  christ.  lib.  ii,  cap.  3  et  i4), 
«  verba  inter  homines  obtinuerunt  principatum  significandi.  »  Ergo  nuUa 
necessitas  fuit  ut  in  lege  continerentur  praecepta  caeremoniaha  dealiquibus 
actibus  figurativis. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Deuter.  iv,  i3)  :  Decem  verba,  qux  scripsit 
in  duabus  tabuHs lapideis,  mihique  mandavit  inillo  tempore  ut  docerem  vos 
cseremoniaSj  etjudicia,  qux  facere  deberetis,  Sed  decem  praecepta  legis 
sunt  moraha.  Ergo  praeter  praecepta  moralia  sunt  etiam  aha  praecepta  cae- 
remoniaha. 

CONCLUSIO.  —  Cum  per  veterem  legem  ordinaretur  homo  in  Deum,  quod  fit  non 
solum  interioribus  sed  et  exteriorihus  actibus,  necessarium  fuit  in  eo  daii  praeter 
moralia,  alia  caeremonialia  praecepta,  quibus  Deo  debitus  exhiberetur  cultus. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  dictum  est  (art.  praec),  lex  divina  prin- 
cipaliterinstituitur  ad  ordinandum  homines  ad  Deum;  lexautem  humana 
principaliter  ad  ordinandum  homines  ad  invicem.  Et  ideo  leges  hu- 
manae  non  curaverunt  aliquid  instituere  de  cultu  divino,  nisi  in  ordine  ad 
bonum  commune  hominum  :  et  propter  hoc  etiam  multa  confin^ferunt 
circa  res  divinas,  secundiim  quod  videbatur  eis  expediens  ad  informandos 
mores  hominum,  sicut  patet  in  ritu  gentilium.  Sed  lex  divina  6  converso 

(I)  Hanc  doctrinam  constanter  tradit  D.  Tho-  (2)  Praecepta  csercnionialia  dicunturquaj  prse- 

roas  (part.  I,  quaest.  f,  art.  I,  et  2  2,  quaest.  II,        scribunt  caeremonias,  hoc  est ,  opera  quaedamex- 
art.  4,  et  Cont.  gcnt.  lib.  I,  cap.  4).  terna  quibus  Deus  sit  peculiariter  excolendus. 


414  QU^ST.  XCIX,  ART.  III  ET  IV. 

homines  ad  invicem  ordinavit,  secundiim  qu6d  conveniebat  ordini  qui 
est  in  Deum,  quem  principaliter  intendebat.  Ordinatur  autem  homo  in 
Deum  non  solum  per  interiores  actus  mentis,  qui  sunt  credere,  sperare 
et  amare,  sed  etiam  per  quaedam  exteriora  opera,  quibus  homo  divinam 
servitutem  profitetur ;  et  ista  opera  dicuntur  ad  cultum  Dei  pertinere  : 
qui  quidem  cultus  caeremonia  vocatur,  quasi  munia,  id  est,  dona  Cereris, 
quse  dicebatur  Deafrugum,  eo  qu6d  prim6  (1)  ex  frugibus  oblationes  Deo 
ofTerebantur ;  sive,  ut  Maximus  Valerius  refert  (lib.  i,  cap.  i,  num.  10), 
nomen  cseremonise  introductum  est  ad  significandum  cultum  divinum 
apud  Latinos,  k  quodam  oppido  juxta  Romam,  quod  Csere  vocabatur,  eb 
qu6d  Rom^  capt^  a  Gallis,  ilfic  sacra  Romanorum  oblata  sunt  et  reve- 
rentissim^  habita  (2).  Sic  igitur  illa  preecepta  quae  in  lege  pertinent  ad 
cultum  Dei,  specialiter  cseremonialia  dicuntur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  humani  actus  se  extendunt  etiam  ad 
cultum  divinum  ;  et  ideo  etiam  de  his  continet  prsecepta  lex  vetus  ho- 
minibus  data. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (qusest.  xciv, 
art.  4),  praecepta  legis  naturse  communia  sunt,  et  indigent  determina- 
tione.  Determinantur  autem  et  per  legem  humanam,  et  per  legem  divi- 
nam.  Et  sicut  ipsae  determinationes  quae  fiunt  per  legem  humanam,  non 
dicuntur  esse  de  lege  naturae,  sed  de  jure  positivo  ;  ita  ipsse  determina- 
tiones  praeceptorum  legis  naturae  quae  fiunt  per  legem  divinam,  distin- 
guuntur  k  praeceptis  moralibus,  quae  pertiijent  ad  legem  naturae.  Colere 
ergo  Deum,  ciim  sit  actus  virtutis,  pertinet  ad  proeceptum  morale ;  sed 
determinatio  hujus  praecepti,  ut  scilicet  colatur  talibus  hostiis  et  talibus 
muneribus,  hoc  pertinet  ad  praecepta  caeremonialia ;  et  ideo  praecepta 
caeremonialia  distinguuntur  a  praeceptis  moralibus. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  Dionysius  dicit  (De  coel.  hier.  cap.  4, 
post  med.), «  divina  hominibus  manifestari  non  possunt  nisi  sub  aiiquibus 
similitudinibussensibilibus.»Ipsaeautemsimilitudines  magismoventani- 
mum,  quando  non  solum  verbo  exprimuntur,  sed  etiam  sensui  offeruntur. 
Et  ideo  divinatradunturinScripturis  non  solumpersimilitudines  verbo  eX" 
pressas,sicutpatetinmetaphoricislocutionibus,sedetiampersimilitudines 
rerum,  quae  visui  proponuntur,  quod  pertinet  ad  praecepta  caeremonialia. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  PR/ETER  pr^ecepta  moralia  et  c^remonialia,  sint 

ETIAM  PR/ECEPTA  JUDICIALIA  (3). 
De  his  etiam  infra,  art.  5  corp.  et  qusest.  ci,  art.  1  corp.  et  quaest.  ciii,  art.  1  corp.  et  qusest.  civ, 
art.  1,  et  2  2,  quasst.  lxxvii,  art.  1  corp.  et  quzest.  cxxii,  art.  1  ad  2,  et  Cont.  gent.  litr.  in, 
cap.  128,  et  quodl.  ii,  art.  8  corp.  et  quodl.  iv,  art.  1  corp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  praeter  praecepta  moralia  et 
caeremonialia,  non  sint  aliqua  praecepta  judicialia  in  veteri  lege.  Dicit 
enim  Augustinus  contra  Faustum  (lib.  vi,  cap.  2  et  lib.  x,  cap.  2,  et  lib. 
XIX,  cap.  18),  qu6d  «  in  lege  veteri  sunt  praecepta  vitae  agendae,  et  prae- 
cepta  vitae  significandae  >>.  Sed  praecepta  vitae  agendae  sunt  moralia,  prae- 
cepta  autem  vitae  significandae  sunt  caeremonialia.  Ergo  praeter  haec  duo 
genera  praeceptorum  non  suntponenda  in  lege  alia  praecepta  judicialia. 

2.  Praeterea,  super  illud  (Psalm.  cxviii)  :  A  judiciis  tuis  non  declinavi, 
dicit  Glossaord.  Cassiod. : « Id  est,  ab  his  quae  constituisli  regulam  viven- 

(1)  Al.,  prima  ;  item,  primaB.  quod  vulgus  acseremoniis  tanquam  rebus  sacris 

(2)  Alii  existimant  caeremoniam  i  carendo      deberet  abstinere,  iisque  carere. 

dictam ;  ita  Aulu  Gellius  (Noctium  Attic.  lib.  (3)  Prsecepta  judicialia  dicuntur  qufle  deter- 
IV,  cap.  9)  ct  August.  (Retract.  lib.ii,  cap.  37);      minant  certum  modum  Justiti«B  inter  homines 

servandoe. 


QVMST.  XCIX,  ART.  IV  ET  V.  4i5 

fli.  »  Sed  regula  vivendi  pertinet  ad  prsecepta  moralia.  Ergo  prsecepta  ju- 
dicialia  non  sunt  distinguenda  a  moralibus. 

3.  Praeterea,  judicium  videtur  esse  actus  justitiaB,  secundCim  illud 
fPsalm.  xcm,  i5) :  Quoadusque  justitia  convertatur  in  judicium.  Sed  actus 
justitiae,  sicut  et  actus  caeterarum  virtutum,  pertinet  ad  prsecepta  moralia. 
Ergo  praecepta  moralia  includunt  in  se  judicialia;  et  sic  non  debent  ab  eis 
distingui. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Deut.  vi,  d) :  Hxc  sunt  prxcepta  et  cxremo- 
nix,  atquejudicia.  Prgecepta  autem  antonomastic6  dicuntur  moralia.  Ergo 
pi-aeter  praecepta  moralia  et  caeremonialia,  sunt  etiam  judicialia. 

CONCLUSIO.  —  Prscter  moralia  et  caeremouialia  legis  praecepta,  supcradditasunt 
judicialia,  veluti  quaedam  justiliae  inter  homines  servanda;  determinationes. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  dictum  est  (art.  2  etShujus  quaest. , 
ad  legem  divinam  pertinet  ut  ordinet  homines  ad  invicem  et  ad  Deum. 
Ctrumque  autem  horum  in  communi  quidem  pertinet  ad  dictamen  legis 
naturae,  ad  quod  referuntur  moralia  praecepta ;  sed  oportet  qu6d  determi- 
neturutrumque  per  legem  divinam  vel  humanam-,  quia  principia  natura- 
liternotasunt  communia  tam  in  speculativis,  quam  in  activis.  Sicut  igitur 
determinatio  communis  praecepti  de  cultu  divino  fit  per  praecepta  cseremo- 
nialia,  sic  et  determinatio  communis  prsecepti  de  justitia  observanda  inter 
homines  determinatur  per  praecepta  judicialia.  Et  secundiim  hoc  oportet 
triapraeceptalegis  veteris  ponere  :  scWicet  moralia,  quae  sunt  de  dictamine 
legis  naturae;  cxremonialia,  quaesunt  determinationes  culttis  divini;etjw- 
dicialia,  quae  sunt  determinationes  justitiae  inter  homines  observandae. 
Unde  cto  Apostolus  (Rom.  vii)  dixisset  quod  lexest  sancta,  subjungit  qu6d 
mandatum  estjustum,  et  honum,  etsanctum  :justum  quidem  quantto  ad 
judicialia ;  sanctum  quanttim  ad  caeremonialia  (nam  sanctum  dicitur  quod 
estDeo  dicatum);  honum,  id  est,  honestum,  quantum  admoralia. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  tam  praecepta  moralia  quam  etiam  ju- 
dicialia  pertinent  ad  directionem  vitae  humanae ;  et  ideo  utraque  continen- 
tur  sub  uno  membro  illorum  quae  ponit  Augustinus,  scilicet  sub  praecep- 
tis  vitaeagendae. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6djMC?iczwmsignificatexecutionem  justitiae; 
quae  quidem  est  secundtim  applicationem  rationis  ad  aliqua  particularia 
peterminate.  Unde  praecepta  judicialia  communicant  in  aliquo  cum  mora- 
libus,  inquantum  scilicet  a  ratione  derivantur;  et  in  aliquo  cum  caeremo- 
aialibus,  inquantum  scilicet  sunt  quaedam  determinationes  communium 
Dreeceptorum.  Et  ideo  quandoque  sub  judiciis  comprehenduntur  praecepta 
udiciaha  et  moralia,  sicut  dicitur  (Deuter.  v,  1) :  Judi,  Israel,c3eremonias 
itque  judicia ;  quandoque  vero  judicialia  et  caeremonialia,  sicut  dicitur 
Lev.  XVIII,  4) :  Facietis  judicia  mea,  et  prxcepta  mea  servabitis  :  ubi  prX' 
■epta  admoraliareferuntur,  Jwrficia  ver6  ad  judiciaha  et  caeremonialia. 

Ad  tertium  dicendum ,  quod  actus  justitiae  in  generali  pertinet  ad  prae 
iepta  raoralia ;  sed  determinatio  ejus  in  speciali  pertinet  ad  praecepta  ju- 
icialia. 

lRTICCLUS  V.  —  UTRU8I  ALIQUA  ALIA  PR^CEPTA   CONTINEANTUR  IN  LEGE   VETERI, 

PRiETER  MORALIA,  JUDICIALIA  ET  CiEREMONIALIA. 
De  his  etiam  supra,  art.  4  corp.  et  quodL  ii,  art.  8  corp.  et  Gal.  T,  lect.  5,  et  Hebr.  TII,  lect.  2. 

Ad  quintum  sic  proceditur.l.  Videtur  qu6d  aliqua  alia  praecepta  conti- 
eanturin  lege  veteri,  praeter  moraha,  judicialia  et  caeremoniaha.  Judicia- 
a  enim  praecepta  pertinent  ad  actum  justitiae,  quae  est  hominis  ad  homi- 
em;  caeremoniaha  vero  pertinentad  actum  rehgionis,  qua  Deus  colitur. 


416  QUiEST.  XCIX,  ART.  V. 

Sed  praBter  has  sunt  multaj  aliae  virtutes,  scilicet  temperantia,  fortitudo, 
liberalitas  etaliae  plures,  ut  supra  diclum  est(qu8est.  lx,  art.  5).  Ergo  prai- 
ter  praedicta  oportet  plura  alia  in  lege  veteri  contineri. 

2.  Praeterea  (Deut.  xi,  1),  dicitur  :  Ama  Dominum  Deum  tuum,  et  observa 
ejiis  prxcepta,  et  cxremonias,  et  judicia,  atque  mandata.  Sed  prxcepta 
pertinent  Sid  moralia,  utdictum  est  (art.  praec).  Ergo  prater  moralia,  ju- 
dicialia  et  caeremonialia ,  adhuc  aUa  continentur  in  lege  quae  dicuntur 
mandata. 

3.  Praeterea  (Deut.  vi,  17),  dicitur  :  Custodi  prxcepta  Domini  Dei  tui^  et 
testimonia,  et  cxremonias  quas  tihi  prxcepi.  Ergo  praeter  omnia  praecepta 
adhuc  in  lege  testimonia  continentur. 

4.  Praeterea  (Psalm.  cxviii,  93),  dicitur  :  In  seternum  non  obliviscar  justifi- 
cationes  tuas :  Glossa  interl. :  Id  est,  legem.  Ergo  praecepta  legis  veteris  non 
«oltim  sunt  moralia,  caeremonialia  et  judicialia,  sed  etiam  justificationes. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Deut.  vi,  1) :  Hzc  sunt  prxcepta,  cxremoniz, 
atque  judicia,  qux  mandavit  Dominus  Deus  vobis;  et  haec  ponuntur  in  prin- 
cipio  legis.  Ergo  omnia  praecepta  legis  sub  his  comprehenduntur. 

CONCLUSIO.  —  Quaevis  legis  praecepta  vel  moralia,  vel  cffiremonialia,  vel  judicialia 
sunt :  si  qua  vero  alia  in  ea  reperiantur,  ad  haec  reducunlur,  vel  ad  praBceptorum 
observationem  spectant. 

Respondeo  dicendum  qudd  in  lege  ponuntur  ahqua  tanquam  praecepta, 
aliqua  ver6  tanquam  ad  praeceptorum  impletionem  ordinata.  Praecepta 
quidem  sunt  de  his  quae  sunt  agenda ;  ad  quorum  impletionem  ex  duobus 
homo  inducitur,  scilicet  ex  auctoritate  praecipientis,  et  ex  utiUtate  imple- 
tionis;  quae  quidem  est  consecutio  ahcujus  boni  utihs,  delectabilis,  vel 
honesti;  aut  fuga  ahcujus  mah  contrarii.  Oportuit  igitur  in  veteri  lege 
proponi  quaedam  quae  auctoritatem  Dei  praecipientis  indicarent,  sicutiUud 
(Deuteronom.  vi,  4) :  Audi  hrael:  Dominus  Deus  tuus  Deus  unus  est;  et  illud 
(Genes.  i,  1) :  In  principio  creavit  Deus  coelum  et  terram.  Et  hujusmodi 
dicuntur  testimonia.  Oporttut  etiam  qu6d  in  lege  proponerentur  quaedam 
praemia  observantibus  legem,  et  pcenae  transgredientibus ,  ut  patet 
(Deut.  xxviii,  i) :  Si  audieris  vocem  Domini  Dei  tui....  faciet  te  excelsiorem 
cunctis  gentibus,  etc.  Ethujusmodi  dXcMnXxxv  justificationes,sec\ix\d\xm  quod 
Deus  aliquos  justd  punit  vel  praemiat.  Ipsa  autem  agenda  sub  praecepto 
non  cadunt,  nisi  inquantum  habent  aliquam  debiti  rationem.  Est  autem 
duplex  debitum :  unum  quidem  secundtim  regulam  rationis;  aliud  autem 
secundum  regulam  legis  determinantis  :  sicut  Philosophus  (Ethic.  lib.  v, 
cap.  7)  distinguit  duplex  justum,  sciUcet  morale  et  legale.  Debitum  autem 
moraleestduplex :  dictat  enim  ratio  aliquid  faciendum  vel  tanquam  neces- 
sarium,  sine  quo  non  potest  esse  ordo  virtutis,  vel  tanquam  utile  ad 
hoc  qu6d  ordo  virtutis  meliiis  conservetur ;  et  secundum  hoc  quaedam 
morahum  praecis6  praecipiuntur  vel  prohibentur  in  lege,  sicut :  Non  oc- 
cides:  Non  furtum  facies;  et  hacc  proprie  dicuntur  prxcepta.  Quaedam 
vero  praecipiuntur  vel  prohibentur,  non  quasi  praecisd  debita,  sed  propter 
melius ;  et  ista  possunl  dici  mandata.,  quia  quamdam  inductionem  habent 
et  persuasionem  (1),  sicut  illud  (Exod.  xxii,  26) :  Si  pignus  acceperis  vesti- 
mentum  d  proximo  tuo,  ante  solis  occasum  reddas  ei,  et  aliqua  simiUa.  Unde 
Hieronymus  dicit(princ.  prooem.  in  Marc.  et  hab.  in  Gloss.),  qu6d  « inprae- 
ceptis  est  justiUa,  in  mandaUs  vero  charitas.  »  Debitum  autem  ex  determi- 
natione  legis  in  rebusquidemhumanispertinet  ad  judiciaUa,in  rebusautem 

(4)  Ut  coDsilia.  m* 


I 


QU^ST.  XCIX,  ART.  V  ET  YI.  417 

divinis  ad  caeremonialia.  Quamvis  etiam  ea  quae  pertinent  ad  poenam  vel 
praemia,  dici  possint  testlmonia,  inquantum  sunt  protestationes  quaedam 
divinee  justitiae.  Omnia  ver6  praecepta  legis  possunt  dici  justificationes, 
inquantum  sunt  quaedam  executiones  legalis  justitia3.  Possunt  etiam  aliter 
mandata  k  praceptis  distingui,  ut  prsecepta  dicantur  qua3  Deus  per  seipsum 
jussit,  mandata  autem  quae  per  alios  mandavit,  ut  ipsum  nomen  sonare 
videtur  (1).  Ex  quibus  omnibus  apparet  qu6d  omnia  legis  prsecepta  conti- 
nentur  sub  moralibus,  cseremonialibus  et  judicialibus ;  alia  vero  non  ha- 
bent  rationem  pra^ceptorum,  sed  ordinantur  ad  praeceptorum  observatio- 
nem,  utdictum  est  (hic  supra). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  sola  justitia  inter  alias  virlutes  impor- 
tat  rationem  debiti-,  et  ideo  moralia  intantum  sunt  lege  determinabilia,  in- 
quantum  pertinent  ad  justitiam,  cujus  etiam  quaedam  pars  est  religio,  ut 
Tullius  dicit  (De  inventione,  lib.  ii,  aliquant.  antefin.).  Unde  justumlegale 
non  potest  esse  aliquod  praeter  caeremonialia  et  judicialia  praecepta. 

Ad  aha  patet  responsio  per  ea  quae  dicta  sunt  (in  corp.  art.}. 
ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  lex  vetus  debuerit  inducere  ad  observantiam 

PR.ECEPTORUM   PER  TEMPORALES  PROMISSIONES  ET   COMMINATIONES. 

Dehis  etiam  supra,  qusest.  XCI,  art.  5corp.  et  infra,  quasst.  CVII,  art.  -1  ad2,  etSent.  Iii,  dist.  4, 

art.  2  corp.  et  art.  4;  et  Rom.  viii,  lect.  5,  et  cap.  ^O,  et  II.  Cor.  XI,  lect.  6. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  lex  vetus  non  debuerit  indu- 
cere  ad  observantiam  praeceptorum  per  temporales  promissiones  et  com- 
minationes.  Intentio  enim  legis  divinae  est  ut  homines  Deo  subdat  per 
timorem  et  amorem;  unde  dicitur  (Deut.  x,  12) :  Et  nunc,  Israel,  quid  Do- 
minus  Deus  tuus  petit  d  te,  nisi  ut  timeas  J)ominum  Deum  tuum,  et  amhules 
in  viis ejus^  et  diligas eum?  Sed  cupiditas  rerum  temporalium  abducit aDeo; 
dicit  enim  Augustinus  (Quaest.  lib.  lxxxih,  qu.  36,  circa  princ),  qu6d 
n  venenum  charitatis  est  cupiditas. »  Ergo  promissiones  et  comminationes 
temporales  videntur  contrariari  intentioni  legislatoris  :  quod  legem  repro- 
babilem  facit,  ut  patetper  Ptiilosophum  (Polit.  lib.  ii,  imphc.  cap.  7). 

2.  Praeterea,  lex  divina  est  excellentior  quam  lex  humana.  Videmus 
autem  in  scientiis  quod  quanto  aliqua  est  altior,  tanto  per  altiora  media 
procedit.  Ergo  cum  lex  humana  procedat  ad  inducendum  homines  per 
temporales  comminationes  et  promissiones,  lex  divina  non  debuit  ex  his 
procedere,  sed  per  aliqua  majora. 

3,  Prseterea,  id  non  potest  esse  praemium  justitiae,  vel  poenaculpae,  quod 
aequaliter  evenit  et  bonis  et  malis.  Sed  sicut  dicitur  (Eccle.  ix,  2) :  Uni" 
versa  xque  eveniunt  justo  et  impio,  bono  et  malo,  mundo  et  immundo,  im- 
molanti  victimas  et  sacrificia  contemnenti,  Ergo  temporalia  bona  vel  mala 
non  convenienter  ponuntur  ut  pcenae  vel  praemia  mandatorum  legis 
divinae. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Isa.  i,  19)  :  Si  vQlueritis,  et  audieritis  me, 
bona  terrx  comedetis :  quod  si  nolueriiis,  etme  ad  iracundiam  provocave' 
ritis^  gladius  devorabit  vos. 

CONCLUSIO.  —  Congruit  veteri  legi,  ut  per  temporales  promissioues  etcommina- 
tiones  manu  duceret  hoinines  ad  Deum,  qui  temporalibus  et  terrenis  affecti  erant. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  in  scientiis  speculativis  inducuntur 

{\)  Observandum  tamen  est,  ait  Sylvius,qu6d  singulis  versibus  (si  -122  excipias)  requiritur; 

sicut  lex  variis  yocibus  appellata  invcnitur;  ita  quaB  omnla  legem  significant  yel  prjeceptum  : 

uoa  raro  voces  jam  dictae  confundantur  et  una  haec  nimirum,  lex,  mandata  ,  iestimoniaJuS' 

pro  alteris  ponatur  :  qnorum  imo  in  Ps.  cxviii  lificaliones,  vicB,  sententicB  ,judicia ,  sermC' 

decem  suat  diversa  vocabula,  quorum  uuura  in  nes  eloquia  verba. 

III.  '-'■ 


418  QU^ST.  C. 

liomines  ad  assentiendum  conclusionibus  per  media  syllogistica,  ita  etiam 
in  quibuslibet  legibus  homines  inducuntur  ad  observantias  prseceptorum 
per  poenas  etpraemia.  Yidemus  autem  in  scientiis  speculativis  quod  media 
proponuntur  auditori  secundum  ejus  conditionem.  Unde  sicut  oportet  or- 
dinate  in  scientiis  procedere,  ut  ex  notioribus  disciplina  incipiat,  ita  etiam 
oportet,  qui  vult  inducere  hominem  ad  observantiam  prseceptorum,  ut  ex 
illis  eum  movere  incipiat  quae  sunt  in  ejus  affectn;  sicut  pueri  provocan- 
tur  ad  ahquid  faciendum  aliquibus  puerilibus  munuscuUs.  Dictum  estau- 
tem  supra  (qu.  xcviii,  art.  1,  2  et  3),  qu6d  lex  vetus  disponebat  ad  Christum, 
sicut  imperfectum  ad  perfectum;  unde  dabatur  populo  adhuc  imperfecto 
in  comparatione  ad  perfectionem,  quseerat  futura  per  Christum ;  et  ideo 
populus  ille  comparatur  puero  sub  paedagogo  existenti,  ut  patet  (Galat.  iii). 
Perfectio  autem  hominis  est  ut  contemptis  temporahbus,  spiritualibus 
iiihaereat,  ut  patet  per  illud  quod  Apostolus  dicit  (Philip.  ni,  13) :  Qux  qui- 
dem  retro  sunt  obliviscens,  ad  ea  qux  priora  sunt  me  extendo.,.,  Quicumque 
ergo  perfecti  sumus,  hoc  sentiamus.  Imperfectorum  autem  est  quod  tempo- 
ralia  bona  desiderent,  in  ordine  tamen  ad  Deum :  perversorum  autem  est 
qu6d  in  temporalibus  bonis  finem  constituant.  Unde  legi  veteri  conveniebat 
ut  per  temporaUa  quae  erant  in  affectu  hominum  imperfectorum,  manu- 
duceret  homines  ad  Deum. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  cupiditas  qu^  homo  constituit  finem  in 
temporalibus  bonis,  est  charitatis  venenum :  sed  consecutio  temporahum 
bonorum,  quae  homo  desiderat  in  ordine  ad  Deum,  est  quaedam  via  indu- 
cens  imperfectos  ad  Dei  amorem,  secundum  illud  (Psalm.  xlviii,  19) :  Confi- 
tebitur  tibi,  ciim  benefeceris  illi. 

Ad  secwnc?wm  dicendum,  quodlex  humana  inducit  homines  ex  tempora- 
libus  praemiis  vel  poenis  per  homines  inducendis;  lex  ver6  divina  ex  prae- 
miis  vel  poenis  exhibendis  per  Deum ;  et  in  hocprocedit  per  media  altiora. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  patet  historias  veteris  Testamenti 
revolventi,  communis  status  populi  semper  sub  lege  in  prosperitate  fuit, 
quamdiu  legem  observabant;  et  statim  declinantes  a  praeceptis  legis 
divinae,  in  multas  adversitates  incidebant.  Sed  aliquse  personae  particulares 
etiam  justitiam  legis  observantes  in  aliquas  adversitates  incidebant,  vel 
quia  jam  erant  spirituales  effecti,  ut  per  hocmagisab  affectu  temporalium 
abstraherentur,  et  eorum  virtus  probata  redderetur;  aut  quia  opera  legis 
exterius  implentes,  cor  totum  habebant  in  temporahbus  defixum,  et  k  Deo 
elongatum,  secundiim  quod  dicitur  (Isai.  xxix,  13)  :  Populus  hic  labiis  me 
konorat,  cor  autem  eorum  longe  est  a  me  (1). 

QUiESTlO  C. 

DE  PR^CEPTIS  MORALIBUS  VETERIS  LEGIS,  IN  DUODECIM  ARTICULOS  DIVISA. 

Deindeconsideranduin  est  de  singulis  generibus  praBceplorum  veterislegis,  etprimo 
de  praeceptis  moralibus;  secundo  de  cgeremonialibus ;  tertio  de  judicialibus.  —  Circa 
primum  quaerunlur  duodecim  :  1°  Utrum  omnia  prfecepta  veteris  legis  sint  de  lege 
naturae.  —  V  Utrum  praecepta  moralia  veterislegis  sint  de  actibus  omnium  virtutum. 
—  3»Ulrumomniaprajcepta  moralia  veteris  legis  reducantur  ad  decem  praecepta  de- 
«alogi.  --  4»  De  distinctione  praeceptorum  decalogi.  ■—  5-  De  nuraero  eorum.  —  6°  De 
ordine.  —  7»  De  modo  tradendi  ipsa.— 8°  Utrum  sint  dispensabilia.  —  9° Utrum 
inodus  observandi  virtutem  cadat  sub  praecepto.  — 10"  Utrum  modus  charilatis 

{{)  Sicrefcrtnr  (Matth.  XV,  8',  at  loc.cU.  apud  ore  suo.  et  labiis  suis  glorificat  me;  cor  atf 
JssAom  Kmj  <*t  '■  Appropinquat  populm  isle       lem  ejus  longe  est  d  me. 


QUiEST.  C,  ART.  I.  419 

cadat  sub   praecepto.  —  11°   De   dislir.clione  aliorum  praeceplorum  morarmm.  — 
12°  Utriim  pra?cepta  moralia  veleris  legis  justificent. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  omma  pr^ecepta  moralia  pertineant  ad  legem 

NATUR.*:. 

De  bis  etiam  supra,  qusest.  XIIX,  art.  5  a«l  2,  et  art.  -\  corp.  et  iofra,  qusest.  CIV,'  art.  2  corp.  et 

Marc.  XIII,  com.  2. 

Ad  primum  sic  proceditur.  i.  Videturqu6d  non  omnia  praecepta  moralia 
pertineant  ad  legem  naturae.  Dicitur  enim  (Eccli.  xvii,  9) :  Addidit  illis  dis^ 
ciplinam,  et  legein  vitx  hxreditavit  illos.  Sed  disciplina  dividilur  contra 
legem  naturae,  e6  quod  lex  naturalis  non  addiscitur,  sex  ex  naturali  instin- 
ctu  habetur.  Ergo  non  omnia  prsecepta  moralia  sunt  de  lege  naturae. 

2.  Praeterea,  lex  divina  perfectior  est  quam  lex  humana.  Sed  lex  humana 
superaddit  aliqua  ad  bonos  mores  pertinentia,  his  quae  sunt  de  lege  natu- 
rai  :  quod  patet  ex  hoc  qu6d  lex  naturae  est  eadem  apud  omnes;  hujus- 
modi  autem  morum  instituta  sunt  diversa  apud  diversos.  Ergo  mult6  for- 
tiiis  divina  lex  aliqua  ad  bonos  mores  pertinentia  debuit  addere  supra 
legem  naturse. 

3.  Praeterea,  sicut  ratio  naturalis  inducit  ad  aliquos  bonos  mores,  ita  et 
fides;  unde  etiam  dicitur(Gal.  v,  6),  quod  fides  per  dilectionem  operatur. 
Sed  fldes  non  continetur  sub  lege  naturae ;  quia  ea  quae  sunt  fidei,  sunt 
Bupra  ralionem  naturalem.  Ergo  non  omnia  praecepta  moralia  legis  divinae 
pertinent  ad  legem  naturae. 

Sed  confra  esi  quod  Apostolus  dicit  (Rom.  ii,  14)  qu6d  gentes  gnx  legem 
nonhabent,  naturaliter  ea  guss  legis  sunt  faciunt ;  quod  oportet  intelligi  de 
his  quae  pertinent  ad  bonos  mores.  Ergo  omnia  moralia  praecepta  legis 
Bunt  de  lege  naturae. 

CONO^USIO.  —  Praecepta  moralia,  cum  de  his  sint  quae,  quatenus  ad  bonos  mores 
pertinent,  humanae  ralioni  conveniunt,  cujus  judicium  a  ratione  naturali  aliquo 
modo  derivatur;  necesse  est  illa  omnia  ad  legem  natura)  aliquo  modo  pertinere. 

Piespondeo  dicendum  qu6d  praecepta  moralia  a  caeremonialibus  etjudi- 
cialibus  sunt  distincta.  Moralia  enim  sunt  de  illis  quae  secundum  se  ad 
bonos  mores  pertinent.  Ctim  autem  humani  mores  dicantur  in  ordine  ad 
rationem  quse  est  proprium  principium  humanorum  actuum,  illi  mores 
iicuntur  boni,  qui  rationi  congruunt ;  mali  autem  qui  a  ratione  discordant. 
^icut  autemomne  judicium  rationis  speculativae  procedit  a  naturali  cogni- 
lione  primorum  principiorum ;  ita  etiam  omne  judicium  rationis  practicae 
procedit  ex  quibusdam  principiis  naturaliter  cognitis,  ut  supra  dictum  est 
quaest.  xciv,  art.  2  et  4),  ex  quibus  diversimodd  procedi  potest  ad  judican- 
lum  de  diversis.  Quaedam  enim  sunt  in  humanis  actibus  adeo  explicita, 
ju6d  statim  cum  modica  consideratione  possunt  approbari  vel  reprobari 
3er  illa  communia  et  piima  principia.  Quaedam  ver6  sunt  ad  quo- 
•um  judicium  requiritur  multa  consideratio  diversarum  circumstantia- 
'um,  quas  considerare  diligenter  non  est  cujuslibet,  sed  sapientum ;  si- 
:ut  considerare  particulares  conclusiones  scientiarum  non  pertinet  ad 
}mnes,  sed  ad  solos  philosophos.  Quaedam  ver6  sunt  ad  quae  dijudicanda 
ndiget  homoadjuvari  per  instruclionem  divinam,  sicutestcircacredenda. 
Uc  igitur  patet  quod  cum  moralia  praecepta  sint  de  his  quae  pertinent  ad 
3onos  mores,  haec  autem  sunt  quae  rationi  conveniunt,  omne  autem  ratio- 
lis  himaanae  judicium  aliqualiter  a  naturali  ratione  derivatur ;  necesse  est 
iu6d  omnia  praecepta-moralia  pertineant  ad  legem  naturae,  sed  diversi- 
nod6.  Quaedam  enim  sunt  quae  statim  per  se  ratio  naturahs  cujuslibet  ho- 
ninis  dijudicat  essefaciendavel  non  lacieudu  ;sicat:/roworapa^rem  tuuniy 


m  QVJEST.  C,  ART.  I  ET  11. 

et  matrem,  et :  Non  occides;  nonfurtum  facies :  et  hnjusmodi  sunt  absoluL6 
de  lege  naturae.  Quaedam  vero  sunt  quye  subtiliori  consideratione  rationis 
k  sapientibus  judicantur  esse  observanda ;  et  ista  sic  sunt  de  lege  naturae, 
ut  tamen  indigeant  disciplina,  quaminores  a  sapienlibus  instruantur,  sicut 
illud  :  Coram  cano  capite  consurge.,  ct  honora  personam  se?i/s,  et  alia  hujus- 
modi.  Quaedam  ver6  sunt  ad  quse  judicanda  ratio  humana  indiget  instruc- 
tione  divina  Ci),  per  quam  erudimur  de  divinis ;  sicut  est  illud :  Nonfacies 
tibi  sculptile^  neque  omnem  similitudinem ;  non  assumes  nomen  Dei  tui  in 
vanum^. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  objecta. 
ARTICULUS  II.  —  UTRUM  pilecepta  moralia  legis  sint  de  omnibus  actibus 

VIRTUTUM   (2). 
De  bis  etiam  supra,  quaest.  XLix,  art.  oa(12,  et  art.  4  corp.  et  infra,  qnfiest.  CIV,  art.  \  corp.  et 

Matth.  xxiii.corp.  2. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  praecepta  moraUa  legis 
non  sint  de  omnibus  aclibus  virtutum.  Observatio  enim  praeceptorum  ve- 
teris  lcgisjusti/icatio  nominatur,  secundum  iUud  (Psalm.  cxviii,  8) :  Justifi' 
cationes  tuas  custodiam.  Sed  justificatio  est  executio  justitiae.  Ergo  prae- 
cepta  moralia  non  sunt  nisi  de  actibus  justitiae. 

2.  Praeterea,  id  quod  cadit  sub  praecepto,  habet  rationem  debiti.  Sed  ra- 
tio  debiti  non  pertinet  ad  alias  virtutes,  nisi  ad  solam  justitiam,  cujus  pro- 
prius  actus  est  reddere  unicuique  debitum.  Ergo  praecepta  legis  moralia 
non  sunt  de  actibus  aliarum  virtutum,  sed  sollim  de  actibus  justitise. 

3.  Praeterea,  omnis  lex  ponitur  propter  bonum  commune,  ut  dicit  Isi- 
dorus  (Etymolog.  lib.  v,  cap.  21).  Sed  inter  virtutes  sola  justitia  respicit 
bonum  commune,  ut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  v,  cap.  1,  et  2,  et  11). 
Ergo  praecepta  moralia  sunt  solum  de  actibus  justitiae. 

Sed  cow^ra  est  quod  Ambrosius  dicit  (lib.  Deparad.  cap.  8,  ante  med.), 
qu6d  «  peccatum  est  transgressio  legis  divinae,  et  coelestium  inobedientia 
mandatorum. »  Sedpeccatacontrarianturomnibusactibusvirtutum.  Ergo 
lex  divina  habet  ordinare  de  actibus  omnium  virtutum. 

CONCLUSIO.  —  MoraHa  praecepta,  cum  ordinent  rationem  humanam  ad  Deum, 
cumque  per  omnium  virtutum  actus  id  contingat,  sunt  de  omnium  virtutum  actibus ; 
licot  quaedam  sine  quibus  ordo  virtutis  potest  observari,  sub  consilii  admonitione 
tantummodo  cadant. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  ciim  praecepta  legis  ordinentur  ad  bonum 
commune,  sicut  supra  habitum  est  (quaest.  xc,  art.  2),  necesse  est  quod 
praecepta  legis  diversificentur  secundum  diversos  modos  communitatum. 
Unde  Philosophus  (Polit.  lib.  iii,  cap.  9,  et  lib.  iv,  cap.  1)  docetquod  ahas 
leges  oportet  statuere  in  civitate  quae  regitur  a  rege,  et  alias  in  ea  quse  re- 
gitur  per  populum  vel  per  aliquos  potentes  de  civitate.  Est  autem  alius 
moduscommunitatis  adquam  ordinatur  lex  humana,  et  ad  quam  ordinatur 
lex  divina.  Lex  enim  humana  ordinatur  ad  communitatem  civilem,  quae 
est  hominum  ad  invicem.  Homines  autem  ordinantur  ad  invicem  per  ex- 
teriores  actus,  quibus  homines  sibi  invicem  communicant.  Hujusmodi  au- 
tem  communicatio  pertinet  ad  rationem  justitife,  quae  est  proprid  directiva 
communitatis  humanae.  Et  ideo  lex  humana  non  proponit  praecepta,  nisi 
de  actibus  justitiae  (3);  et  si  praecipiat  actus  aliarum  virtutum,  hoc  non 

(<)  Ea  pcrtinent  tamcn  adlegem  naturjB,  qua-  (2)  Hujus  arliculi  sensus  est  an  lex  divina 

tcnus  omne  id  dicitur  juris  naturse,  quod  se-  proponat  praecepta  moralia  de  actibus  omnium 

cundum   se    est   rect»   rationi    «onsontaneum ,  virtutum. 

etiamsi  fortasse  non    per  lumen  uaturale   in-  (5)  Ac  proinde  cum  varia   virtutum  genera 

notesccrc  por.s:t.  lcx   humana  jubet,  seniper  ea  imperat  quate- 


QVMST.  C,  ART.  II  ET  lll.  421 

est  nisi  inquantum  assumunt  rationem  justitiaj,  ut  patet  per  Philosophum 
(Etliic.  lib.  V,  cap.  d,  a  med.).  Sed  communitas  ad  quam  ordinat  lex  divina, 
est  hominum  ad  Deum  vel  in  priesenti,  vel  in  futura  vita.  Et  ideo  lex  di- 
vina  praecepta  proponit  de  omnibus  illis  per  quoe  homines  bene  ordinen- 
tur  ad  communicationem  cum  Deo.  Homo  autem  Deoconjungitur  ratione, 
sive  mente,  in  qua  est  Dei  imago ;  et  ideo  lex  divina  prnecepta  proponit  de 
omnibus  illis  per  quae  ratio  hominis  bene  ordinata  est.  IIoc  autem  contin- 
git  per  actus  omnium  virtutum.  Nam  virtutes  intellectuales  ordinant  bene 
actus  rationis  in  seipsis,  virtutes  autem  morales  ordinant  bene  actus  ra- 
lionis  circa  interiores  passibnes  et  exteriores  operationes.  Et  ideo  manifes- 
tum  est  qu6d  lex  dlvina  convenienter  proponit  praecepta  de  actibus  om- 
nium  virtutum,  ita  tamen  quod  qusedam  sine  quibus  ordo  virtutis,  qui  est 
ordo  rationis,  olDservari  non  potest,  cadunt  sub  obligatione  praecepti ;  quse- 
dam  ver6  quse  pertinent  ad  bene  esse  virtutis  perfectae,  cadunt  sub  admoni- 
tione  consilii. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  aaimpletio  mandatorum  legis,  etiam 
quae  sunt  de  actibus  aliarum  virtutum,  habet  rationem  justificationis,  in- 
quantum  justum  est  ut  homo  obedial  Deo,  vel  etiam  inquantum  justum 
est  qu6d  omnia  quse  sunt  hominis,rationi  subdantur. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  justitia  proprie  dicta  attendit  debitum 
unius  hominis  ad  alium  :  sed  in  omnibus  aliis  virtutibus  attenditur  debi- 
tum  inferiorum  virium  ad  rationem;  et  secundtim  rationem  hujus  debiti 
Philosophus  assignat  (Ethic.  lib.  v,  cap.  ult.)  quamdam  justitiam  meta- 
phoricam. 

Ad  tertium  patet  responsio  perea  quaedicta  suntde  diversitate  commu- 
nitatis. 
ARTICULUSIII. — UTRUM  omnia  pr^cepta  moralia  veteris  legis  reducantur 

AD  DEGEM  PRiECEPTA   DECALOGI  (1). 

De  his  etiam  infra,  art.  2,  et  2  2,  quaest.  cxxii,   art.  6,  et  9  ad   2,  et  Sent.  iii,  dist.  57,  art.  2, 
quaest.  1  corp.  et  lY,  per  tot.,  et  De  malo,  quaest.  Xiv,  art.  2  ad  -14 ,  et  quodl.  vii,  art.  M  ad  8. 

Ad  tertiumsic  proceditur.  1.  Videtur  quod  non  omnia  prsecepta  moraJia 
veterislegis  reducanturad  decem  praecepta  decalogi.Prima  enim  et  prin- 
cipalia  legis  prsecepta  sunt :  Diliges  Dominum  Deum  fuum,  et  diliges  proxi- 
mum  tuum^  ut  habetur  (Matth.  xxii,  37).  Sed  ista  duo  non  continentur  in 
praeceptis  decalogi.  Ergo  non  omnia  prsecepta  moralia  continentur  in 
praeceptis  decalogi. 

2.  Prasterea,  prsecepta  moralia  non  reducuntur  ad  praecepta  caeremonia- 
lia,  sed  potius  e  converso.  Sed  inter  praecepta  decalogi  est  unum  caeremo- 
niale,  scilicet :  Memento  ut  diem  sahbati  saiictifices,  Ergo  praecepta  mora- 
lia  non  reducuntur  ad  omnia  praecepta  decalogi. 

3.  Praeterea,  praecepta  moralia  sunt  de  omnibus  actibus  virtutum.  Sed 
inter  praecepta  decalogi  ponuntur  sola  praecepta  pertinentia  ad  actus  jus- 
titiae,  ut  patet  discurrenti  per  singula.  Ergo  praecepta  decalogi  non  conti- 
nent  omnia  praecepta  moralia. 

Sed  contra  est  quod  (Matth.  v,  super  illud :  Beati  estis,  ciim  maledixerint, 
etc.)  dicit  Glossa  ordin.,  quod  « Moyses  decem  praecepta  proponens,  pos- 
tea  per  partes  explicat.  »  Ergo  omnia  praecepta  legis  sunt  quaedam  partes 
praeceptorum  decalogi. 

nas  ad  pacificam  justaroque  reipublirae  guber-  (I)  Decalogus  aut  decem  verba  nihil  aliud  est 

sationem  conducunt,  pertincntque  propterea  ad       quam  praecepta  a  Deo  tradita,  quae  fucrunt  ta- 
justitiam  saltem  legalem  bulis  lapideis  insculpta  (Deut.  iv). 


422  QU.€ST.  C ,  ART.  III  ET  IV. 

CONGLUSIO.  —  Omnia  moralia  legis  praecepta  ad  decem  decalogi  aliquS  ratione 
rednci  pcssunt. 

Respondeo  dicendum  quod  praecepta  decalogi  ab  aliis  praeceptis  legig 
differunt  in  hoc  quod  praecepta  decalogi  per  seipsum  (IJ  Deus  dicitur  po^ 
palo  proposuisse;  alia  ver6  prsecepta  proposuit  populo  per  Moysen.  Illa 
ergo  prsecepta  ad  decalogum  pertinent,  quorum  notitiam  homo  habet  per 
seipsum  a  Deo.  Hujusmodi  vero  suntilla  quae  statim  ex  principiis  commu- 
nlbus  primis  cognosci  possunt  modic^  consideratione;  et  iterum  illa  qusa 
stalim  ex  fide  divinitus  infusa  innotescunt.  Inler  preecepta  ergo  decalogi 
non  compuiantur  duo  genera  praeceptorum  :  iila  scilicet  quae  sunt  prima 
et  communia,  quorum  non  oportet  aliquam  editionem  esse,  nisi  quod  sunt 
scripta  in  ratione  naturali,  quasi  per  se  nota,  sicut  quod  homo  nuUi  debet 
malefacere,  eiaiia  hujusmodi ;  et  iterum  iila  quae  per  diligentem  inquisi- 
tionem  sapientum  inveniuntur  rationi  convenire ;  hsec  enim  proveniunt  d 
Deo  ad  populum,  mediante  disciplin^  sapientum.  Utraque  tamen  horum 
praeceptorum  continentur  in  praeceptis  decalogi,  sed  diversimod^ :  nam 
iila  quae  sunt  prima  et  communia,  continentur  in  eis  sicut  principia  in 
conclusionibus  proximis;  illa  vero  quae  per  sapientes  cognoscuntur,  con- 
tinentur  in  eis  e  converso  sicut  conclusiones  in  principiis(2). 

Xdprbiium  ergo  dicendum,  qu6d  illa  duo  praecepta  sunt  prima  et  com- 
munia  praecepta  legis  naturae,  quae  sunt  per  se  nola  rationi  humanae  vel 
per  naturam,  vel  per  fidem  ;  et  ideo  omnia  praeoepta  decalogiad  illa  duo 
referuntur,  sicut  conclusiones  ad  principia  communia. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  praeceptum  de  observatione  sabbati  est 
secundum  aliquid  morale,  inquantum  scilicet  per  hoc  praecipitur  qu6d 
homo  aliquo  tempore  vacet  rebus  divinis,  secundum  illud  (Psalm.  xlv,  H)  : 
Vacate,  et  videte^  quoniam  egosum  Deus;  et  secundum  hoc  inter  praecepta 
decalogi  computatur ;  non  autem  quanlum  ad  taxationem  temporis,  quia 
secundum  hoc  est  caeremoniale. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6dratio  debiti  in  aliis  virtutibus  estmagis  latens 
quam  in  juslitia;  etideo  praecepta  de  actibus  aliarum  virlutum  non  sunt 
ita  nota  populo,  sicut  praecepta  de  actibus  justitiae;  et  propter  hoc  actus 
justitiaespecialiter  cadunt  sub  praeceptis  decalogi,  quae  sunt  prima  legis 
elementa. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  pr^cepta  decalogi  convenienter  distinguaktur  (3). 
De  Iiis  etiam  infra,  art.  5,  et  Sent.  lU,  dist.  17,  in  exp.  litt.  princ. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  \ .  Yidetur  qu6d  inconvenienter  praecepta 
decalogi  distinguantur.  Latria  enim  est  alia  virtus  a  fide.  Sed  praecepta  dan- 
tur  de  actibus  virtutum,  et  hoc  quod  dicitur  in  principio  decalogi  :  Non 
habebis  deos  alienos  coram  me^  pertinet  ad  finem;  quod  autem  subditur : 
A'o»/acie5  5CM//?ii/e,  etc,  pertinet  ad  latriam.  Ergo  duo  sunt  praecepta,  et 
oon  unum,  sicut  Augustinus  dicit  (quaest.  lxxi  in  Exod.,  a  princ). 

2.  Praeterea,  praecepta  affirmativa  in  lege  distinguuntur  a  negativis,  si- 
cut  :  Ho?iora  patrem  et  matrem,  et  :  Non  occides.  Sed  hoc  quod  dicitur: 
Ego  sum  Dominus  Deus  tuus,  est  afflrmativum ;  quod  autem  subditur :  Non 

(1)  Per  seipsum,  id  est,  pcr  anKeluni  Dei  per-  nia  et  epitome,  cum  v\  illu  deducautur    qaae* 
sonam   gercntem,    dum  alia   prscepta  fucrunt  cuuique  uspiam  legitime  prsecipiuntur. 
populo    per  Moyseu  promulgala.  Alioquin  hsc  (5)  Cerlum  est  decem  prseccpla  Decalogi  fulssc 
Terba   cum  bis  quae  dicta  sunt  ( quicst.  XCVUI,  tabulis  lapiJcis  inscripta;  sed  nou  pcriude  ccr- 
art.  3)  non  constarcnt.  tum  est  quodnam  eorum  fuerit  primnin.  quod- 

(2)  Hinc  Decaloi^ns  vocari  potcst  omnium  nam  sccuudum  et  sic  deinceps.  Undo  factum  est 
legum  sive  ecclesiasticarum,  sivc  civillum  sum-        ut  divcrsffi  bac  de  re  sententise  ortie  sint,  quas 

i>.  Thumas  hic  rcrert  ac  disculit. 


QUiEST.  C,  ART.  IV.  423 

habebis  deos  alienos  coram  77ie,  est  negativum.  Ergo  sunt  duo  praBcepla,  et 
non  coritinentur  sub  uno,  ut  Augustinus  ponit  (loc.  cit.). 

3.  Prseterea,  Apostolus  (Rom.  vii,  7)  dicit:  Concupiscentiamnesciebamy  nisi 
lex  diceret :  Non  concupisces ;  et  sic  videtur  quod hoc prajceptum  :  Noncon- 
cupiscesy  situnum  prieceptum.  Non  ergo  debuit  distingui  in  duo. 

Sed  contra  est  auctoritas  Augustini  in  Glossa  super  Exod.  (loc.  cit.},  ubi 
ponit  tria  praecepta  pertinentia  ad  Deum,  et  septem  ad  proximum. 

CONCLUSIO.  —  Praeceplorum  decalogi  tria  ad  Deum  hominem  ordinant,  septem 
vero  reliqua  ad  proxiraum. 

Respondeo  dicendum  qu6d  praecepta  decalogi  diversimode  a  diversis 
distinguuntur  :  Hesychius  enim  (Levit.  xxvi,  lib.  7  Comment.  cap.  26),  su- 
per  illud  :  Decem  midieres  in  ttno  clibano  coqimnt  panesj  dicit  praeceptum 
de  observatione  sabbati  non  esse  de  decem  praeceptis,  quia  non  est  obser- 
vandum  secundtim  litteram  secundtim  omne  tempus.  Distinguit  tamen 
quatuor  praecepta  pertinentia  ad  Deum,  ut  primum  sit :  Ego  sum  Dominus 
Deus  tuus;  secundum  sit :  Non  habebis  deos  alienos  coram  me;  et  sic  etiam 
distinguit  haec  duo  Hieronymus  (Oseae  x),  super  illud  :  Propter  duas  iniqui- 
tates  tuas.  Tertium  vero  praeceptum  esse  dicit  :  Non  facies  tibi  scidptile; 
quartum  ver6  :  Non  assumes  nomen  Dei  tui  in  vanum.  Pertinentia  vero  ad 
proximum  dicit  esse  sex;  ut  primum  sit :  Honora  patreni  et  matrem  tuam; 
secundum  :  Non  occides  ;  tertium  :  Non  moechaberis ;  quartum  :  Non  fur- 
tum  facies ;  quintum  :  Non  falsum  testimonium  dices;  sextum  :  Non  concw 
pisces,  Sed  primo  hoc  videtur  inconveniens  quod  praeceptum  de  observa- 
tione  sabbati  praeceptis  decalogi  interponatur,  si  nuUomodo  ad  decalogum 
pertineat.  Secundo,  quia  ciim  scriptum  sit(Matth.  vi,  24)  :  Nemo potest  duo- 
bus  dominis  servire^  ejusdem  rationis  esse  videtur,  et  sub  eodem  praecepto 
cadere  :  Ego  sum  Dominus  Deus  tuus,  et :  Non  habebis  deos  CLlienos.  Unde 
Origenes  (hom.  viii  in  Exod.),  distinguensetiam  quatuor  praecepta  ordinan- 
tia  ad  Deum,  ponit  ista  duo  pro  uno  praecepto ;  secundum  vero  ponit : 
Non  facies  sculptile;  tertium  ver6  :  Non  assumes  nomen  Dei  iui  in  vanum; 
quartum  :  Memento  tit  diem  sabbati  sanctifices.  Alia  vero  sex  ponit,  sicut 
Hesychius.  Sed  quia  facere  sculptile  vel  simihtudinem  non  estprohibitum 
nisi  secundum  hoc,  ut  non  colantur  pro  diis  (nam  in  tabernaculo  Deus 
praecepit  fieri  imaginem  Seraphim,  ut  diciturExod.  xxv),  convenientiusAu- 
gustinus  (loc.  sup.  cit.)  ponit  sub  uno  praecepto  :  Non  habebis  deos  alienos^ 
ei :  Non  facies  sculpfile.  Similiter  etiam  concupiscentia  uxoris  alienae  ad 
commixtionem  pertinet  ad  concupiscentiam  carnis.  Concupiscentiae  autem 
aliarum  rerum,  quae  desiderantur  ad  possidendum,  pertinent  ad  concupis- 
centiam  oculorum.  Unde  etiam  Augustinus  (ibid.)  ponit  duo  praecepta  de 
non  concupiscendo  rem  alienam  etuxorem  alienam ;  et  sic  ponit  tria  prae- 
cepta  in  ordine  ad  Deum,  et  septem  in  ordine  ad  proximum ;  et  hoc  mehus 
est  (1). 

Adprimum  ergo  dicendum,  qu6d  latria  non  est  nisi  quaedam  protestatio 
fidei.  Unde  non  sunt  alia  praecepta  danda  de  latria,  et  alia  de  fide.  Potius 
tamen  sunt  aliqua  praecepta  danda  de  latria  quam  de  fide,  quia  praeceptum 
fidei  praesupponitur  ad  praecepta  decalogi,  sicut  praeceptum  dilectionis.  Si- 
cut  enim  prima  praecepta  communia  legis  naturae  sunt  per  se  nota  ha- 
benti  rationem  naturalem,  et  promulgatione  non  indigent;  itaetiam  ethoc 
quod  est  credere  in  Deum,  est  primum  et  per  se  notum  ei  qui  habet  fidem. 

(I)  Sententiamhanc  tradunt  S.  AiigTist.(Epist.        (Scnt.  iii,  dist.  57,  art.  2)  et  commanifer  alii 
49,  c.  ir,  qusBsl.  LXXI    in  Exod.  lib.  H  cont.        qiii  post  eosscripserunt. 
Faust.cap.  4et7conc.  i  inPs.  xxxii.et  B.Tbom. 


m  QVJEST.  C,  ART.  IV  ET  V. 

Accedentem  enim  ad  Deum  oporiet  credere  quia  est,  ut  dicitur  (Hebr.  xi,  6)-, 
Et  ideo  non  indiget  ali^  promulgatione ,  nisi  infusione  fidei. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  praecepta  affirmativa  distinguuntur  a  ne- 
gativis,  quando  unum  non  comprehenditur  in  alio ;  sicut  in  honoratione 
parentum  non  includitur  quod  nuUus  homo  occidatur,  nec  e  converso;  et 
propter  hoc  dantur  diversa  praecepta  super  hoc.  Sed  quando  affirmativum 
comprehenditur  sub  negativo,  vel  e  converso,  non  dantur  super  hoc  diversa 
prjecepta;  sicutnon  datur  aliud  praeceptum  de  hoc  quod  est :  Non  furtum 
facies^  et  de  hoc  quod  est  conseruare  rem  allenam,  vel  restituere  eam;  et 
e^dem  ratione  non  sunt  diversa  prascepta  de  credendo  in  Deum,  et  de  hoc 
qu6d  non  credatur  in  alienos  deos. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  omnis  concupiscentia  convenit  in  una  com- 
muni  ratione;  etideo  Apostolus  singulariter  demandato  concupiscendi  lo- 
quitur.  Quia  tamen  in  speciali  diversae  sunt  rationes'  concupiscendi,  ideo 
Augustinus  (loc.  sup.  cit.)  distinguit  diversa  praecepta  de  non  concupis- 
cendo ;  differunt  enim  specie  concupiscentiae  secundum  diversitatem  actio- 
num  vel  concupiscibilium  (1),  ut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  x,  cap.  5). 
ARTICULUS  V.  —  UTRUM  pr^cepta  decalogi  convenienter  enumerentur. 
De  his  eliam  Sent.  lll,  dist.  57,  art.  2,  qusBSt,  ii,  et  Cont.  gent.  lib.  iii,  cap.  ^20  fin.  eH42. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  inconvenienter  pr*83cepta 
decalogi  enumerentur.  Peccatum  enim,  ut  Ambrosius  dlcit  (lib.  De  parad. 
cap.  8,  ante  med.),  est  «  transgressio  legis  divinae  et  coelestium  inobedient 
tia  mandatorum.  >>  Sed  peccata  distinguuntur  per  hoc  qu6d  homo  pecca- 
vel  in  Deum,  vel  in  proximum,  vel  in  seipsum.  Cum  igitur  in  prseceptis 
decalogi  non  ponantur  aliqua  praecepta  ordinantia  hominem  ad  seipsum, 
sed  solum  ordinantia  ipsum  ad  Deum  et  proximum,  videtur  qu6d  insuffl- 
ciens  sit  enumeratio  praeceptorum  decalogi. 

2.  Praeterea,  sicut  ad  cultum  Dei  pertinebat  observatio  sabbati,  ita  etiam 
observatio  aliarum  solemnitatum,  et  immolatio  sacriflciorum.  Sed  inter 
praecepta  decalogi  estunumpertinensadobservantiam  sabbati.  Ergoetiam 
debent  esse  aliqua  pertinentia  ad  alias  solemnitates,  et  ad  ritum  sacrifi- 
ciorum. 

3.  Praeterea,  sicut  contra  Deum  peccare  contingit  perjurando,  ita  etiam 
blasphemando,  vel  alias  contra  doctrinam  divinam  mentiendo.  Sed  poni- 
tur  unum  praeceptum  prohibens  perjurium,  cum  dicitur  :  Non  assumes  no- 
menDeitui  in  vanum.  Ergo  peccatum  blasphemiae  et  falsae  doctrinae  debent 
aliquo  prascepto  decalogi  prohiberi. 

4.  Praeterea,  sicut  homo  naturalem  dilectionem  habet  ad  parentes,  ita 
etiam  ad  filios  :  mandatum  etiam  charitatis  ad  omnesproximos  extenditur. 
Sod  praecepta  decalogi  ordinantur  ad  charitatem,  secundum  illud  (1.  Timoth. 
I,  5)  :  Finis  prxcepti  charitas  est.  Ergo  sicut  ponitur  quoddam  praeceptum 
pertinens  ad  parentes  ;  ita  etiam  debuerunt  poni  aliqua  praecepta  perti- 
nentia  ad  filios  et  alios  proximos. 

5.  Praeterea,  inquoiibet  genere  peccati  contingit  peccare  corde  et  opere. 
Sed  in  quibusdam  generibus  peccatorum,  scilicet  in  furto  et  adulterio, 
seorstmi  prohibetur  peccatum  operis,  ciim  dicitur :  Non  moechaberis :  Non 
furtum  facies;  et  seorsum  peccatum  cordis,  ciim  dicitur  :  Non  concupisces 
rem  proximi  tuiy  et :  Non  concupisces  uxorem  proximi  tui.  Ergo  etiam  idem 
debuit  poni  in  peccato  homicidii  et  falsi  testimonii. 

6.  Pi'a3terea,  sicut  contingit  peccatum  provenire  ex  inordinatione  concu- 

(1)  Hinc   S.  Joaunes  distinguit  ipse   concupiscentiam  carn\,s  el  concupiseentiam  oculorum. 


QU-'EST.  C,  ART.  V.  425 

piscibilis,  ila  etiam  ex  inordinatione  irascibilis.  Sed  quibiisdam  praeceptis 
prohibetur  inordinataconcupiscentia,  cum  dicitur  :  Non  concnpisccs,  Ergo 
eliam  aliqua  praecepta  in  decalogo  debuerunt  poni  per  quie  prohiberetur 
inordinatio  irascibilis.  Non  ergo  videtur  quod  convenienter  decem  praecepta 
decalogi  enumerentur. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Deuteron.  iv,  14)  :  Ostendit  vobis  pactum 
suum,  qtiod  praecepit  td  facereiis^  et  decem  verha  qux  scripsit  in  duabus  tor 
bulis  lapideis. 

CONCLUSIO.  —  Convenienti  quodam  numero  tradita  sunt  hominibus  in  veteri 
lege  decem  praecepta,  quibus  in  Deum,  et  proximum  disponercntur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  2  hujus  qusest.), 
sicut  praecepta  legis  humanaB  ordinant  hominem  ad  quamdam  communi- 
tatem  humanam ;  ita  prcnecepta  legis  divinae  ordinant  hominem  ad  quam- 
dam  communitatem  seu  rempublicam  hominum  sub  Deo.  Ad  hoc  autem 
quod  aliquis  in  aliqua  communitate  bene  commoretur,  duo  requiruntur  : 
quorum  primum  est  ut  bene  se  habeat  ad  eum  qui  pra^est  communitati ; 
aliud  autem  est  ut  homo  bene  se  habeat  ad  alios  communitatis  consocios 
et  comparticipes.  Oportet  igitur  quod  in  lege  divina  prim6  ferantur  quae- 
dampraecepta  ordinantia  hominem  ad  Deum,  etinde  aliaquaedamprsecepta 
ordinantia  hominem  ad  alios  proximos  simul  conviventes  sub  Deo.  Prin- 
cipi  autem  communitatistria  debethomo :  primo  fidelitatem,  secundo  reve- 
rentiam,  tertio  famulatum.  Fidelitas  quidem  addominum  in  hoc  consistit 
ut  honorem  principatus  ad  aliiim  non  deferat ;  et  quantum  ad  hoc  accipi- 
tur  primum  praeceptum,  ciim  dicitur  :  Non  habebis  deos  alienos.  Reveren- 
tia  autem  ad  dominum  requirit  (1)  ut  nihil  injuriosum  in  eum  committa- 
lur;et  quantumadhoc  accipitur  secundum  praeceptum,  quod  est :  Non 
assumes  nomen  Domini  Deituiin  vanum.  Famulatus  autemdebciurdomino 
in  recompensationem  beneficiorum  quse  ab  ipso  percipiunt  subditi;  et  ad 
hoc  pertinet  tertium  prseceptum  de  sanctificatione  sabbati  in  memoriam 
creationis  rerum.  Ad  proximos  autem  aliquis  bene  se  habet  et  specialiter, 
et  generaliter.  Specialiter  quidem  quantum  adillos  quorum  est  debitor,  ut 
eis  debitum  reddat ;  et  quantiim  ad  hoc  accipitur  prseceptum  de  honora- 
tione  parentum.  Generaliter  autem  quantiim  ad  omnes,  ut  nulli  nocumen- 
tum  infcratiu*  neque  opere,  neque  ore,  neque  corde.  Opere  quidem  infer- 
tur  nocumentum  proximo ;  quandoque  quidem  in  propriam  personam, 
quantum  adconsistentiam  personae;  et  hoc  prohibetur  per  hoc  quod  di- 
citur  :  Non  occides  :  quandoque  autemin  personam  conjunctam,  quantiim 
a'd  propagationem  prolis ;  et  hoc  prohibetur,  cum  dicitur  :  Non  moechabe- 
ris  :  quandoque  autem  in  rem  possessam,  quae  ordinatur  ad  ulrumque ;  et 
quanttmi  ad  hoc  dicitur  :  Non  furtum  facies.  Nocumentum  autem  oris  pro- 
hibetur,  ciim  dicitur  :  Noii  loqueris  confra  proximum  tuum  falsum  testimo- 
nium.  Nocumentum  autem  cordis  prohibetur,  cum  dicitur  :  Non  concupis- 
ces.  Et  secundtim  hancetiam  diCferentiam  possent  distingui  tria  prsecepta 
ordinantia  in  Deum  :  quorum  primum  pertinet  ad  opus ;  unde  ibi  dicitur  : 
Non  facies  sculptile.  Secundum  ad  os;  unde  dicitur  :  Non  assumes  nomen 
Dei  tui  in  vanum.  Tertium  pertinet  ad  cor ;  quia  in  sanctificatione  sabbali, 
secundum  quodest  morale  praeceptum,  praecipitur  quies  cordis  in  Deum  (2). 
Vel  secundum  Augustinum  (conc.  1  in  Psalm.  xxxii,  ante  med.),  per  pri- 

(i)  Ita  cum  theologis  et  Nicolai  editi  passim.  triLus  his  verhis  revocantur  :  < ogilalxone ,  ver- 
Edit.  Rom.  cum  cod.  Alcan.,  requiritur.  ho,  et  opere. 

(2j  Hioc  iD  confessione  pnblica  omDiapeccata 


426  QU^ST.  C,  ART.  V. 

mum  praeceptum  reveremur  unitatem  primi  principii,  per  secundum  ve- 
ritatem  divinam;  per  lertium  ejus  bonitatem,  qu^  sanctificamur,  et  in  qua 
quiescimus  sicutin  fine  (1). 

4d  primum  ergo  potest  responderi  dupliciter.  Prim6  quidem  quia  prae- 
cepta  decalogi  referuntur  ad  prsecepta  dilectionis.  Fuit  autem  dandum 
praeceptum  homini  de  dilectione  Dei  et  proximi,  quia  quantum  ad  hoc  lex 
naturalis  obscurata  erat  propter  peccatum ;  non  autem  quantum  ad  dilec- 
tionem  sui  ipsius,  quia  quantum  ad  hoc  lex  naturalis  vigebat ;  vel  quia 
etiam  dilectio  sui  ipsius  includitur  in  dilectione  Dei  et  proximi  (2) ;  in  hoc 
enim  homo  vere  se  diligit  qu6d  se  ordinat  in  Deum.  Et  ideo  in  praeceptis 
decalogi  ponuntur  solum  praecepta  pertinentia  adproximum  etad  Deum.— 
Aliter  potest  dici  qu6d  prsecepta  decalogi  sunt  illa  quae  immediate  popuius 
recipit  a  Deo;  unde  dicitur  (Deuter.  x,  4} :  ScripsU  in  tabulis  juxta  id  quod 
priiis  scripserat,  verba  decem,  qux  locutus  est  ad  vos  Dominus.  Unde  opor- 
tet  prsecepta  decalogi  talia  esse  qua3  statim  in  mentem  populi  cadere 
possint.  Praeceptum  autem  habet  rationem  debiti.  Quod  autem  homo  ex 
necessitate  debeat  ahquid  Deo  vel  proximo,  hoc  de  facili  cadit  in  concep- 
tionem  hominis,  et  praecipue  fidehs.  Sed  qu6d  aliquid  ex  necessitate  sit 
debitum  homini  de  his  quae  pertinent  ad  seipsum,  et  non  ad  alium,  hoc 
non  ita  in  promptu  apparet.  Yidetur  enim  primo  aspectu  qu6d  quilibet 
sit  liber  in  his  quae  ad  ipsum  pertinent.  Et  ideq  praecepta  quibus  prohi- 
bentur  inordinationes  hominis  ad  ipsum,  perveniunt  ad  populum  mediante 
instructione  sapientum.  Unde  non  pertinent  ad  decalogum.   • 

Ad  secundum  dicendum,  quod  omnes  solemnitates  legis  veteris  sunt  in- 
stitutae  in  commemorationem  alicujus  divini  beneficii  vel  praeteriti  com- 
memorati,  vel  futuri  praefigurati;  et  similiter  propter  hoc  omnia  sacrificia 
offerebantur.  Inter  omnia  autem  beneficia  Dei  commemoranda  primum  et 
praecipuum  erat  beneficium  creationis,  quod  commemoratur  in  sanctifica- 
tione  sabbati.  Unde  (Exod.  xx,  11)  pro  ratione  hujus  praecepti  ponitur : 
Sex  enim  diebus  fecit  Deus  ccelum  et  terram^  etc.  Inter  omnia  autem  futura 
beneficia,  quae  erant  praefiguranda,  praecipuum  et  finale  erat  quies  menlis 
in  Deo^  vel  in  praesenti  per  gratiam,  vel  in  futuro  per  gloriam  :  quae  etiam 
figurabatur  per  observantiam  sabbati.  Unde  dicilur  (Isa.  lvhi,  13) :  Siaver- 
teris  d  sabbatopedem  tuum,  facere  voluntatem  tuam  in  dle  sancto  meo,et  vo- 
caveris sabbatum  delicatum,  et  sanctum Domi7ii gloriosumAlxc  enimbenefi- 
cia  prim6  et  principaliter  sunt  in  mente  hominum,  maxim6  fidelium.  Aliae 
ver6  solemnitates  celebrantur  propter  aUqua  particularia  beneficia  tempo- 
raliter  transeuntia;  sicut  celebratio  Phase  propter  beneficium  praeteritae 
liberationis  ex  iEgypto,  et  propter  futuram  passionem  Christi;  quae  tempo- 
raliter  transivit,  inducens  nos  in  quietem  sabbati  spiritualis.  Et  ideo,  prae- 
termissis  omnibus  aliis  solemnitatibus  et  sacrificiis,  de  solo  sabbato  fiebat 
mentio  inter  praecepta  decalogi. 

kdtertium  dicendum,  qu6d  sicut  Aposlolus  dicit  (Hebr.  vi,  16)  :  Ho- 
mines  per  majorem  sejurant;  et  omnis  controversix  eorum  finis  ad  confir' 
mationem  estjuramentum.  Et  ideo  quiajuramentum  estomnibuscommune, 
propter  hoc  inordinatio  circa  juramentum  specialiter  praecepto  decalogi 

{\)  Heec  tria  preecepta  sic  tribus  personis  di-  sitatem  ;SpirItus  cst  sanctiGcatio  quam  iinperat 

vinis  appropriantur.  Nam  in  Deo  Patre  prim6  tcrtium  prasceptum. 

apparet  nnitas  qu»  primo  praecepto  conimen-  (2)  In  diloctione  Dei  sicut  in  causa,  et  iu  di- 

datur ;  Filius  est  veritas  quam  Dobis  commendat  lectioue  proiimi  sicut  in  consimili. 
Bccnndum  piKceptum ,  probibens  juramenti  fal- 


QU.^ST.  C,  ART.  V  ET  VI.  427 

prohibetur  (4).  Peccatum  vero  falsae  doctrinae  non  pertinet  nisi  ad  paucos; 
unde  non  oportebatut  dehoc  fieretmentio  interprcccepta  decalogi;  quam- 
vis  etiam  quantum  ad  aliquem  intellectum  in  hoc  quod  dicitur  :  Non  assu- 
mes  nomen  Dei  tui  in  vanum,  prohiberetur  falsitas  doctrinae;  una  enim 
Glossa  (scil.  interl.)  exponit :  «  Non  dices  Cliristum  esse  creaturam.  » 

Ad  quartum  dicendum,  quod  statim  ratio  naturalis  liomlni  dictat  qu(bd 
nulli  injuriam  faciat;  et  ideo  prajcepta  decalogi  prohibentia  nocumentum 
extendunt  se  ad  omnes.  Sed  ratio  naluralis  non  statim  dictat  qu6d  aliquid 
sit  pro  alio  faclendum,  nisi  cui  homoaliqiiid  debet.  Debitiim  autem  fiUi  ad 
patrem  adeo  est  manifestum,  qu6d  nuUa  tergiversatione  potest  negari,  e6 
quod  pater  est  principium  generationis  et  esse,  et  insuper  educationis  et 
doctrinae;  et  ideo  nonponitur  subpraecepto  decalogi  utaliquod  beneficium 
vel  obsequium  alicui  impendatur,  nisi  parentibus;  parcntes  autem  non 
videntur  esse  debitores  filiis  propter  ahqua  beneficia  suscepta,  sed  potiiis 
d  converso ;  filius  etiam  cst  aliquid  patris,  et  patres  amant  filios  «  ut  aliquid 
ipsorum,  »  sicut  dicit  Philosophus  (Ethic.  lib.  viii,  cap.  12,  circa  princ). 
Undeeisdem  rationibus  non  ponuntur  aliqua  praeceptadecalogipertinentia 
ad  amorem  filiomm,  sicut  neque  etiam  ahqua  ordinantia  hominena  ad 
seipsum. 

Ad  quintum  dicendum,  quod  delectatio  adulterii  et  utilitas  divitiarum 
sunt  propter  seipsa  appetibilia,  inquantum  habent  rationem  boni  delecta- 
bilis  vel  utilis ;  et  propter  hoc  oportuit  in  eis  prohiberi  non  soliim  opus, 
sed  etiam  concnpiscentiam.  Sed  homicidium  et  falsitas  sunt  secundum  se- 
ipsa  horribilia  (quia  proximus  et  veritas  naturahter  amantur),  et  non  desi- 
derantur  nisi  propter  aliud;  et  ideo  non  oportuit  circa  peccatum  homicidii 
et  falsi  testimonii  prohibere  peccatum  cordis,  sed  solum  operis. 

Ad  sex^wm  dicendum,  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xxiii,  art.  1), 
omres  passiones  irascibilis  derivantur  a  passionibus  concupiscibiUs;  et 
ideo  in  praeceptis  decalogi,  quae  sunt  quasi  prima  elementa  legis.  non  erat 
mentio  faciendade  passionibus  irascibiiis,  sedsolum  de  passionibus  con- 
cupiscibiUs. 

ARTICULUS  VI. —  UTRUM  CONVENIENTER  ORDINENTUR  DECEM  PRvECEPTA  DECAL06I. 

De  bis  etiam  Seot.  III,  dist.  57,  art.  2,  qusest.  in. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  inconvenienter  ordinentur 
decem  praecepta  decalogi.  Dilectio  enim  proximi  videtur  esse  praevia  ad  di- 
lectioncm  Dei,  quia  proximus  estnobis  magis  notusquamDeus,  secundum 
illud  (l.  Joan.  iv,  20)  :  Qui  fratrem  suum^  quem  videtj  non  diligit;  Deum, 
guem  non  videt,  quomodo  pofest  diligere  ?  Sed  tria  prima  praecepta  perti- 
nent  ad  dilectionem  Dei,  septem  vero  alia  ad  dilectionem  proximi.  Ergo 
inconvenienter  praecepta  decalogi  ordinantur. 

2.  Praeterea,  per  praecepta  afflrmativa  imperantur  actus  virtutum ;  per 
prajcepta  ver6  negativa  prohibentur  actus  vitiorum.  Sed,  secundum  Boe- 
tium,  in  conmient.  Praedicamentorum  fimplic.  lib.  iv,  in  cap.  De  opp.y  k 
med.),  «  prius  sunt  extirpanda  vitia  quto  inserantur  virtutes. »  Ergo  inter 
praecepta  pertinentia  ad  proximum  prim6  ponenda  fuerunt  praecepta  nega- 
tiva  quam  affirmativa. 

3.  Praeterea,  prajcepta  legis  dantur  de  actibus  hominum.  Sed  prior  est 
actus  cordis  quam  oris,  vel  exterioris  operis.  Ergo  incontenienti  ordine 
praecepta  de  non  concupiscendo,  quae  pertinent  ad  cor,  ultim6  ponuntur. 

(I)  Ita  cum  theolojcis  et  Nicolai  e<iit.  Patav.  nalionis  circa  juramentum  specialiter  prcB' 
an.  ^712.  Cod.  Alcan.  aliique  edit.  Isom.  ot  Pa-  cepto  Decalogi  prohibetur.  Mailalena  ierCn- 
lav.  an.  ^G98  :  Propler  hoc  prohibiiio  inordi-       dum  conjeclat .  perhibetur,  pro,  prohibelur. 


m  QVJEST.  C,  ART.  VI. 

Sed  contra  est  quod  Aposlolus  dicit  (Rom.  xiii,  4) :  Qux  d  Deo  sunt^  or- 
dinata  sunt.  Sed  praecepta  decalogi  sunt  immediate  data  a  Deo,  ut  dictum 
est  (art.  3  hujus  quaest.).  Ergo  convenientem  ordinem  habent. 

CONCLUSIO.  —  Debitoet  convenienti  ordine  decem  decaiogipraecepta  disposita  sunt. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (ibid.  et  art.  5  ad  d),  pris- 
cepta  decalogi  dantur  de  his  qua3  statim  in  promptu  mens  hominis  susci- 
pit.  Manifestum  est  autem  quod  tanto  aliquid  magis  a  ratione  suscipitur, 
quant6  contrarium  est  gravius  etmagis  r^pugnans  rationi.  Manifestum  est 
autem  quod  cum  rationis  ordo  a  fine  incipiat,  maxim^  est  contra  ratio- 
nem  ut  homo  inordinate  habeat  se  circa  finem.  Finis  autem  humanae  vitaj 
et  societatis  est  Deus.  Et  ideo  primo  oportuit  per  prsecepta  decalogi  homi- 
nefti  ordinare  ad  Deum,  cum  ejus  contrarium  sit  gravissimum;  sicutetiam 
in  exercitu,  qui  ordinatur  ad  ducem  sicut  ad  finem,  primum  est  quod 
miles  subdatur  duci ;  et  hujus  contrarium  est  gravissimum ;  secundum 
vero  ut  aliis  coordinetur. — Inter  ipsa  autem  per  quae  ordinamur  in  Deum, 
primum  occurrit  quod  homo  fideliter  ei  subdatur,  nullam  participationem 
cum  inhnicis  habens;  secundum  autem  est  quodei  reverentiam  exhibeat; 
tertium  autem  est  quod  etiam  famulatum  impendat.  Majusque  peccatum 
est  in  exercitu,  si  miles  infideliter  agens  cum  hoste  pactum  habeat,  quam 
si  aliquam  irreverentiam  faciat  duci;  et  hoc  est  etiam  gravius  quam  si  in 
aliquo  obsequio  ducis  deficiens  inveniatur.— Inpraiceptis  autemordinanti- 
bus  a  1  proximum  manifestum  est  quod  magis  repugnat  rationi  et  gravius 
peccatum  est,  si  homo  non  servet  ordinem  debitum  ad  personas  quibus 
est  magis  debitor.  Et  ideo  inter  praecepta  ordinantia  ad  proximum  prim6 
ponitur  praeceptum  pertinens  ad  parentes.  Inter  alia  vero  prascepta  etiam 
apparet  ordo  secundum  ordinem  gravitatis  peccatorum ;  gravius  est  enim 
et  magis  rationi  repugnans  peccare  opere  quam  ore,  et  ore  quam  corde ; 
et  inter  peccata  operis  gravius  est  homicidium,  per  quod  tollitur  vitahomi- 
nis  jam  existentis ,  quam  adulterium  per  quod  impeditur  certitudo  prohs 
nasciturae ;  et  adulterium  gravius  est  quam  furtum,  quodpertinet  adbona 
exteriora. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  quamvis  secundum  viam  sensOs 
proximus  sit  magis  notus  quam  Deus,  tamen  dilectio  Dei  est  ratio  dilectio- 
nis  proximi,  ut  infra  patebit  (22,  qusest.  xxv,  art.  1,  et  qusest.  xxvi,  art.2}. 
Et  ideo  proecepta  ordinantia  ad  Deumfuerunt  praeordinanda. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  sicut  Deus  est  universalis  causa  et  prin- 
cipium  essendi  omnibus,  ita  et  pater  est  principium  quoddam  essendi 
filio;  et  ideo  convenienter  post  praecepta  pertinentia  ad  Deum  ponitur  prae- 
ceptum  pertinens  ad  parentes.  Ratio  autem  procedit  quando  affirmativa  et 
negativa  pertinent  ad  idem  genus  operis,  quamvis  etiam  et  in  hoc  non 
habeat  omnimodam  efficaciam.  Etsi  enim  in  executione  operis  prius  extir- 
panda  sint  vitia  quam  inserendae  virtutes,  secundum  illud  (Ps.  xxxiii,45): 
Declina  d  malo^  et  fac  bonum;  et  (Isai.  i,  46)  :  Quiescite  agere  perverse, 
discite  benefacere;  tamen  in  cognitione  prior  est  virtus  quam  peccatum,  qma 
<f  per  rectum  cognoscitur  obliquum,  »  ut  dicitur  (De  anima,  hb.  i,  text.  85). 
Per  legem  autem  cognitio  peccati  habetur,  ut  (Rom.  v)  dicitur;  et  secun- 
dtimhoc  prajceptum  affirmativum  debuisset  primo  poni.  Sed  non  est  isla 
rjtio  ordinis,  sed  quae  supra  posita  est  (in  corp.  art.) ;  quia  in  praeceptis 
pertinentibus  ad  Deum,  quaesunt  primx  tabula!^  ultim6  poniturpraeceptuni 
affirmativum,  quia  ejus  transgressio  minorem  reatum  inducit. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  etsi  peccatum  cordis  sit  prius  in  executione, 
tamen  ejus  prohibitio  posterius  cadit  in  ratione. 


QU.^ST.  C,  ART.  Vn.  *  429 

ARTICULUS   VII.  —  UTRUM  pr^ecepta  decalogi  convenieisteu  tradantuk. 
Dehisetiam  Sent.  iii,  dist.  27,  art.  2,  quaest.  i. 

Ad  septimum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  praecepta  decalogi  incon- 
venienter  tradantur.  Pnecepta  enim  affirmativa  ordinant  ad  actus  virtu- 
tum;  praecepta  autem  negativa  abslrahunt  ab  actibus  vitiorum.  Sed  circa 
quamlibet  materiam  opponuntur  sibi  virtutes  et  vitia.  Ergo  in  qualibet  ma- 
teria,  dequa  ordinat  praeceptum  decalogi,  debuit  poni  pra^ceptum  affirma- 
tivum  et  negativum.  Inconvenienter  igitur  ponuntur  quaadam  affirmativa, 
et  quaedam  negativa. 

2.  Praeterea,  Isidorus  dicit  (Etymol.  lib.  ii,  cap.  40),  quod  «  omnis  lex  ra- 
tione  constat. »  Sed  omnia  pnecepta  decalogi  pertinent  ad  legem  divinam. 
Ergo  in  omnibus  debuit  ratio  assignari,  et  non  solum  in  primo  et  tertio 
praacepto. 

3.  Praeterea,  per  observantiam  praeceptorum  meretur  aliquis  ipraemia  k 
Deo.Sed  divinae  promissiones  sunt  depraemiispraeceptorum.  Ergo  promis- 
sio  debuit  poni  in  omnibus  praeceptis,  et  non  solum  in  primo  et  quarto. 

4.  Pi^seterea,  lex  vetus  dicitur  lex  timoris,  inquantum  per  comminatio- 
nes  poenarum  inducebat  ad  observationes  praeceptorum.  Sed  omnia  prae- 
cepta  decalogi  pertinent  adlegem  veterem.  Ergo  in  omnibus  debuit  poni 
comminatio  pcenae,  et  non  solum  in  primo  et  secundo. 

5.  Praeterea,  omnia  praecepta  Dei  sunt  in  memoria  relinenda;  dicitur 
enim  (Proverb.  iii,  3)  :  Descrihe  ea  in  tabulis  cordis  tui.  Inconvenienter 
ergo  in  solo  tertio  praecepto  fit  mentio  de  memoria ;  et  ita  videntur  prae- 
cepta  decalogi  inconvenienter  tradita  esse. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Sap.  xi,  21),  qu6d  Deus  omnia  fecit  in  nu- 
mero,  pondere  et  mensura.  Multo  magis  ergo  in  praeceptis  suae  legiscon- 
gruum  modum  tradendi  servavit. 

CONCLUSIO.  —  Coiivenienlissiine  tradila  sunt  decem  legis  praecepta,  ciun  ex  di- 
vina  processerint  sapientia. 

Respondeo  dicendum  quod  in  praeceptis  divinae  legis  maxima  sapientia 
continetur;  unde  dicitur  (Deut.  iv,  6) :  Hxc  estvestra  sapientia  et  intellec- 
tus  coram  populis.  Sapientis  autem  est  omnia  debito  modo  et  ordine  dis- 
ponere.  Et  ideo  manifestum  esse  debet  quod  praecepta  legis  convenienti 
modo  sunt  tradita. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  semper  ad  affirmationem  sequitur  ne- 
gatio  oppositi ;  non  autem  semper  ad  negationem  unius  oppositi  sequitur 
affirmatio  alterius.  Sequitur  enim  :  Si  est  alhum,  non  est  nigrum;  non 
autem  sequitur,  sinon  estnigrum,  ergo  est  alhum\  quia  ad  plura  sese  ex- 
tendit  negatio  quam  affirmatio.  Et  inde  est  etiam  quod  «  non  esse  facien- 
dara  injuriam,  »  quod  pertinet  ad  praecepta  negativa,  ad  plures  personas 
se  extendit  secundum  primum  dictamen  rationis,  quam  «  esse  debitum 
ut  alteri  obsequium,  vel  beneficium  impendatur.  » Inestautem  prim6  dic- 
tamen  rationis,  quod  homo  debitor  est  beneficii  vel  obsequii  exhibendi 
illis  a  quibus  beneficia  accepit,  si  nondum  recompensavit.  Duo  sunt  autem 
quorum  beneficiis  sufflcienter  nullus  recompensare  potest,  scilicet  Deus 
etpater,  ut  dicitur  (Ethic.  lib.  viii,  cap.  ult.  a  raed.).  Et  ideo  sola  duo  prae- 
cepta  affirmativa  ponuntur,  unum  de  honoratione  parentum,  ahud  de  ce- 
lebratione  sabbati  in  commemorationem  divini  beneficii. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  illa  praecepta  quae  sunt  pure  moralia,  ha- 
bent  manifestam  rationem ;  unde  non  oportuit  quod  in  eis  aliqua  ratio 
adderetur.  Sed  quibusdam  praeceptis  additur  coeremoniale  determinativum 
praecepti  moralis  communis,  sicut  in  primo  praecepto  :  Non  facies  scul- 


i30  QU.^ST.  C,  ART.  VH  ET  VIll. 

ptile;  etin  terlio  prsecepto  determinatur  dies  sabbati;,  et  ideo  utrobique 
oportuit  rationem  assignari. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  homines  ut  plurimiim  actus  suos  ad  aliquam 
utilitatem  ordinant;  etideoin  (i)  illis  praeceptis  necesse  f uit  promissionem 
praemii  apponere  ex  quibus  videbatur  nuUa  utilitas  sequi,  vel  aliqua  utili- 
tas  impediri.  Quia  ver6  parentes  sunt  jam  in  recedendo,  ab  eis  non  ex- 
pectatur  utilitas;  et  ideo  praecepto  de  honore  parentum  additur  promissio; 
similiter  etiam  in  praecepto  de  prohibitione  idololatriae,  quia  per  hoc  vide- 
batur  impediri  apparens  utilitas  quam  homines  credunt  se  posse  consequi 
per  pactum  cum  daemonibus  initum. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  poenae  praecipu6  necessariae  sunt  contra 
illos  qui  sunt  proni  ad  malum,  ut  dicitur  (Etliic.  lib.  x,  cap.  ult.);  et  ideo 
illis  solis  praeceptis  legis  additur  comminatio  poenarum,  in  quibus  erat 
pronitas  ad  malum.  Erant  autem  homines  proni  ad  idololatriam  propter 
generalem  consuetudinem  gentium ;  et  similiter  sunt  etiamhomines  proni 
adperjurium  propter  frequentiam  juramenti;  et  ideo  primis  duobus  prae- 
ceptis  adjungitur  comminatio. 

Ad  quintum  dicendum,  quod  praeceptum  de  sabbato  ponitur  utcomme- 
morativum  beneficii  praeteriti;  et  ideo  specialiterin  eo  fit  mentiode  me- 
moria. — Vel  quia  praeceptum  de  sabbato  habet  dcterminationemadjunctam, 
quae  non  est  de  lege  naturae;  et  ideo  hoc  praeceptum  speciaii  admonitione 
indiguit. 

ARTICULUS  Vlil.  —  UTRUM  pr^ecepta  decalogi  sint  dispensabilia  (2). 

De  his  etiam  supra,  queest.  XCIX,  art.  5corp.  et2  2,  qusest.  CIV,  art.  4a<12,  et  Sent.  I,  dist.  47, 
art.  4  corp.  et  iii,  dist.  o7,  art.  4,  ot  lY,  dist.  VI y  qutest.  III,  art.  -I,  qusest.  T,  et  De  malo, 
qusest.  III,  art.  i  ad  7,  et  qusest.  XV,  art.  4  ad  8. 

Ad  octavum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  praecepta  decalogi  sint  dis- 
pensabilia.  Praecepta  enim  decalogi  sunt  de  jure  naturali.  Sed  jus  naturale 
in  aliquibus  deficit  et  mutabile  est,  sicut  et  natura  liumana,  ut  Philoso- 
phus  dicit  (Ethic.  lib.  v,  cap.  7).  Defectus  autem  legis  in  aliquibus  particu- 
laribus  casibus  est  ratio  dispensandi,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xcvi^ 
art.  6,  et  quaest.  xcvii,  art.  4).  Ergo  in  prccceptis  decalogi  potest  fleri 
dis[)ensatio. 

2.  Praeterea,  sicut  se  habet  homo  ad  legem  humanam,  ita  se  habet  Deus 
ad  legem  datam  divinitiis.  Sed  homo  potest  dispensare  in  praeceptis  legis 
quam  homostatuit.  Ergochm  praecepta  decalogi  sint  instituta  a  Deo,  vide- 
tur  quod  Deas  in  eis  possit  dispensare.  Sed  praelati  vice  Dei  funguntur  in 
terris;  dicit  enim  Apostolus  (II.  ad  Cor.  ir,  10) :  Nam  et  ego  si  quid  donavi, 
propter  vos  donavi  in  persona  Christi,  Ergoetiam  praelati  possunt  in  prae- 
ceptis  decalogi  dispensare. 

3.  Praeterea,  inter  praecepta  decalogi  contineturprohibitio  homicidii.  Sed 
in  isto  praecepto  videtur  dispensari  per  homines ;  puta  cum  secundlim  prae- 
ceptum  legis  humanae  homines  licite  occiduntur,  puti  malefactores,  vel 
hostes.  Ergo  praecepta  decalogi  sunt  dispensabilia. 

4.  Praeterea,  observatio  sabbati  continetur  inter  praecepta  decaiogi.  Sed 
in  hoc  praicepto  fuit  dispensatum  :  dicitur  enim  (I.  Machab.  ii,  Ai):Et  cogi- 
taverunt  in  die  illa  dicentes  :  Omnis  homo  quicumque  venerit  ad  nos  in 
bello  die  sabbatorum,  pugnemus  adversus  eum.  Ergo  praecepta  decalogi 
sunt  dispensabilia. 

(1)  Nicolai  omittit  tn.  scnscrunt  praeccpta  secundae  tabul»,  mendacio 

(2)  Occam.  Gerso,  Petrus  Aliacensis  et  aliquot  excepto,  esse  tantum  dispcnsatilia.  S.  Thonias  et 
•lii  cxistimarunt  Deum  «  prsceptis  lcgis  naturae  alii  tlieologi  comniunilcr  conteodunt  omnia 
et  Dccalogi  dispensarc  possc.  Scolus  ct  scotistae  Dccalogi  piaecepta  nullo  modo  dispciisari  posse. 


QU^ST.  C,  ART.  VIII.  431 

Sed  contra  est,  qu5d  (Isa.  xxiv,  5)  quidam  reprehenduntur  de  hoc  quod 
mataveruntjus:  dissipaverunt /oedus  sempiternum;  quod  maxime  videtur 
inielligendum  de  praeceptis  decalogi.  Ergo  praecepta  decalogi  mutan  per 
dispensationem  non  possunt.  .     ,.  •»      » 

CONGLUSIO.  —  Cumdecem  prcecepta  disponant  horaines  ad  bonum  simpliciter  et 
ad  proximum  in  hoc  eodem  ordine,  indispensabilia  simpliciter  sunt. 

Respondeo    dicendum  qu6d,  sicut   supra  dictum   est   (quaest.    xcyi, 
art    6,  et  quaest.  xcvn,  art.  4),  tunc  in  prseceptis  debetfieri  dispensatio, 
quando  occurrit  aliquis  parlicularis  casus,  in  quo  si  verbum  legis  obser- 
varetur  contrariaretur  intentioni  legislatoris.  Intentio  autem  legisla.oris 
cuiuslibet  ordlnatur  primo  quidem  et  principaliter  ad  bonum  commune ; 
secundo  autem  ad  ordinem  justitiae  et  virtutis,  secundum  quem  borium 
commune  conservatur,  et  ad  ipsum  pervenitur.  Siquaergo  prsecepta  dea- 
tur  quae  contineant  ipsam  conservationem  boni  communis,  velipsum  or- 
dinemiustitiaeet  virtutis,  hujusmodi  praecepta  continent  intentionem  le- 
mslatoris;  et  ideo  indispensabilia  sunt :  puta  si  poneretur  hoc  praeceptum 
inaliquacommunitate,qu6dnullus  destrueret  rempublicam  neque  pro- 
deret  civitatem  hostibus,  sive  quod  nullus  faceret  aliquid  mjuste  vel  mnld, 
hujusmodi  praecepta  essent  indispensabilia  :  sed  si  aliqua  alia  praecepta 
traderentur  ordinata  ad  ista  praecepta,  quibus  determmantur  aliqui  spe- 
ciales  modi;  in  talibus  praeceptis  dispensatio  posset  fieri,  mquantum  per 
omissionem  hujusmodi  prseceptorum  inaliquibus  casibus  non  fieret  prifi- 
judiciumprimispraeceptis,  quae  continent  intentionem  legislatoris :  put^ 
si  ad  conservationem  reipublicaestatuereturinaliqua  civitate  qu-6d  de  sm- 
gulis  vicis  aliqui  vigilarent  ad  custodiam  civitatis  obsessae,  posset  cum 
aUquibus  dispensari  propter aliquam  majorem  utilitatem.-Praecepta  autem 
decalogi  continent  ipsam  intentionem  legislatoris,  scilicet  Dei.  Namprae- 
cepta  primae  tabulae,  qua3  ordinant  ad  Deum,  continent  ipsum  ordmem 
ad  bonum  commune  et  finale,  quod  Deus  est.  Praecepta  autem  secundae 
tabulae  continent  ordinem  justitiae  inter  homines  observandae,  ut  scibcet 
nulli  fiat  indebitum,  et  cuilibet  reddatur  debitum;  secundum  haric  enim 
rationemsunt  intelligenda  praecepta  decalogi.  Etideo  praecepta  decalogi 
sunt  omnino  indispensabilia  (1).  ,...-. 

Ad  pHmum  ergo  dicendum,  qu6d  Philosophus  non  loquitur  de  justo  na- 
turali  quod  continet  ipsum  ordinem  justitiae;  hocenim  nunquam  deficit, 
scilicet  justitiam  esse  servandam  :  sed  loquitur  quantum  ad  determinatos 
modos  observationis  justitiae,  qui in  aliquibus  fallunt. 
-  Ad  secundum  dicendum,  qu6d,  sicut  Apostolus  dicit  (II.  ad  Timoth.  ii, 
43)  •  Deus  fidelis  permanet,  negare  seipsum  non  potest.  Negaret  auten/ 
seipsum,  si  ordinem  suae justitiae auferret, cum  ipse  sit  sua justitia. Et idto 
in  hoc  Deus  dispensare  non  potest,  ut  homini  liceat  non  ordmate  se  habere 
ad  Deum  vel  non  subdi*  ordini  justitiae  ejus,  etiam  in  hissecundum  qujfi 
homines  ad  invicem  ordinantur.  .     ,      , 

Ad  tertium  dicendum,  quod  occisio  hominis  prohibetur  m  decalogo,  se- 
cundiim  quod  habet  rationem  indebiti :  sic  enim  praeceptum  contmet  ip- 
sam  rationem  justitiae.  Lex  autem  humana  hoc  concedere  non  potest  quod 
licitd  homo  indebite  occidatur.  Sed  malefactores  occidi,  vel  hostes  reipu- 
blicae,   hoc  non  est  indebitum.  Unde  hoc  non  contrariatur  praecepto  de- 

(\)  Ita  B.  Tbomas  (hic  et  in  Sent.  lil.  d.  57.  lib.   I,  cap    ^o) ;  Vasquez  (disp    U9);  Granad. 

«r  .  4 ;  Richard.  (ead.  d.  37,  art.  \ ,  qua.st.  xv) ;  (contra  7  De  leg.bus      rac  .  2  d,sp.) ;  Tanner., 

Caietan.  Conrad.  Medina  ,  Becanus  (tract.  iii  (disput.  5,  qu»st.  i.  dub.4),  et  alu  plures. 
De  lege  nalur.  c.  5.  quaest.  iv);  Suarez  (De  lege. 


432  QU^ST.  C,  ART.  VIII  ET  IX. 

calogi ;  nec  talis  occisio  est  homicidium,  quod  prsecepto  decalogi  prohibc- 
tur,  ut  Augustinus  dicit  (De  libero  arbit.  lib.  i,  cap.  4,  ante  med.).  Kt 
similiter  cum  alicui  auferatur  quod  suum  erat,  si  debitum  est  quod  ipsum 
smittat,  hoc  non  est  furtum  vel  rapina,  quaepraicepto  decalogi  prohibenlur. 
Et  ideo  quando  filii  Israel  praecepto  Dei  tulerunt  iEgyptiorum  spolia,  non 
fuit  furtum,  quia  hoceis  debebatur  ex  sententia  Dei.  Simihter  et  Abraham 
ctim  consensit  occidcre  filium,  non  consensit  in  homicldium ;  quia  debi- 
tum  erat  eum  occidi  per  mandatum  Dei,  qui  est  dominus  vitae  et  mortis ; 
ipse  enim  estqui  poenam  mortis  infligit  omnibus  hominibus  justisetinjus- 
tis  pro  peccato  primi  parentis;  cujus  sententiES  si  homo  sit  executor  aucto- 
ritate  divina,  non  erit  homicida ,  sicut  nec  Deus.  Et  similiter  etiam  Osee 
accedens  ad  uxorem  fornicariam  vel  mulierem  adulteram,  non  est  race- 
chatus  nec  fornicatus ;  quia  accessit  ad  eam  quse  sua  erat  secundum  man- 
datum  divinum,  qui  est  auctor  institutionis  matrimonii.  Sic  igiturpraecepta 
ipsa  decalogi,  quantum  ad  ralionem  justitiae  quam  continent,  immutabilia 
sunt;  sed  quanttim  ad  aliquam  determinationem  per  applicationem  ad  singu- 
lares  actus  (ut  scilicet  hoc  vel  illud  sit  homicidium,  furtum  vel  adulterium, 
aut  non),  hoc  quidem  est  mutabile  quandoque  soUauctoritatedivina,  in  his 
scilicet  quae  a  solo  Deo  sunt  instituta,  sicut  in  matrimonio  et  in  aliis  hu- 
jusmodi ;  quandoque  etiam  auctoritate  human^,  sicut  in  his  quae  sunt  com- 
missahominum  jurisdictioni ;  quantum  enim  ad  hoc  homines  gerunt  vicem 
Dei,  non  autem  quantum  ad  omnia. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  illa  excogitatio  magis  fuit  interpretatio 
praecepti  quam  dispensatio.  Non  enim  intelligitur  violare  sabbatum  qui 
facit  opus  quod  est  necessarium  ad  salutem  humanam,  sicut  Dominus 
probat  (Matth.  xii). 

ARTICULUS  IX.  —  UTRUM  modus  virtutis  cadat  sub  pr^cepto  legis. 
De  his  etiam  supra,  qtnest.  XCVI,  art.  5  ad  2  ,  et  2  2,  qusest.  XLiv,  art.  4  ad  'i ,  et  art.  S  corp.  et 

Seut.  II,  dist.  28,  art.  5  corp.  et  IT,  dist.  ^5,  quxst.  iii,  art.  4,  qusst.  I  ad  5,  et  Dejinalo,  queest.  ii, 

art.  4  ad  7. 

Ad  nonum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  modus  virtutis  cadat  sub  prae- 
cepto  legis.  Est  enim  modus  virtutis  ut  aliquis  juste  operetur  justa,  et 
fortiter  fortia ,  et  similiter  de  aliis  virtutibus.  Sed  (Deuteronomii  xv,  20) 
prsecipitur  :  JusU  quod  justum  est  exequeris  (1).  Ergo  modus  virtutis  cadit 
sub  praecepto. 

2.  Praeterea,  illud  maxim^  cadit  sub  prsecepto,  quod  Gst  de  intentionelcgis- 
latoris.Sedintentio  legislatoris  ad  hoc  fertur  principaliter  ut  homines  faciat 
virtuosos,  sicut dicitur  (Ethic.  lib.  ii,  cap.  1 ,  a  med.  et lib.  i,  cap. 9  et  cap.  i 3). 
Virtuosi  autem  cst  virtuose  agere.  Ergo  modus  virtutis  cadit  sub  praecepto. 

3.  Prseterea,  modus  virtutis  proprie  esse  videtur  ut  aliquis  voluntari^  et 
delectabiliter  operetur.  Sed  hoc  cadit  sub  praecepto  legis  divinae;  dicitur 
enim  (Psalm.  xcix,  i) :  Servite  Domino  in  Ixtitia;  et  (II.  ad  Corinth.  ix,  7) ; 
Non  ex  tristitia^  aut  ex  necessitate ;  hilarem  enim  datorem  diligit  Deus; 
ubi  Glossa  (ordinar.  Aug.  in  Psalm.  xci,  ante  med.)  dicit :  <«  Quidquid 
boni  facis,  cum  hilaritate  foc ;  et  tunc  bene  facis ;  si  aulem  cum  tristitia 
fecis,  fit  de  te,  non  tu  facis.  »  Ergomodus  virtutis  cadit  sub  praecepto  legis. 

Sed  contra^  nullus  potest  operari  eo  modo  quo  operatur  virtuosus,  nisi 
habeat  habitum  virtutis,  ut  patet  per  Philosophum  (Eth.  lib.  ii,  cap.  4  vel 
5).  Quicumque  autem  transgreditur  prseceptum  legis,  meretur  poenam.  Se- 
queretur  ergo  qu6d  ille  qui  non  habet  habitum  virtutis,  quidquid  faceret, 
mereretur  poenam.  Hoc  autem  est  contra  intentionem  legis ,  quae  intendit 

H)  Vulgata,  pcrsequerts. 


QVJESl.  C,  ART.  IX.  433 

hominem,  assuefaciendo  ad  bona  opera,  induccre  ad  virlutem.  Non  ergo 
modus  virtutis  cadit  sub  praecepto. 

CONGLUSIO.  —  Modus  virtutis  respiciensintellectum  et  voluntatem  hominis,  sub 
legis  divinae  praeceptis  cadit,  non  autem  modus  respiciens  habitum. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xc,  art.  3 
ad  3),  praeceptum  legis  habet  vim  coactivam ;  illud  ergo  dii'ect6  cadit  sub 
prsecepto  legis  adquod  lex  cogit.  Coactio  auleni  legis  est  per  metumpoenae, 
ut  dicitur  (Ethic.  lib.  x,  cap.  ult.).  Nam  illud  propri^  cadit  sub  praeccpto 
legis,  pro  quo  poena  legis  infligitur.  Ad  instiluendam  autem  pocnam  aliter 
se  habet  lex  divina,  et  aliter  lex  humana.  Non  enim  poena  legis  infligitur 
nisi  pro  illis  de  quibus  legislator  habet  judicare ;  quia  ex  judicio  lex  pu- 
nit.  Homo  autem,  qui  est  legis  lator  humanae,non  habet  judicare  nisi  de 
exterioribus  actibus,  quia  Aowzme^  vide?it  €aqu3epare7it,nid]c\tur{l.J{eg. 
XVI,  7).  Sed  solius  Dei,  qui  est  lator  legis  divinae,  est  judicare  de  interiori- 
bus  motibus  voluntatum,  secundtim  iIIud(Psalm.  vn,  il) :  Scrutans  corda 
et  renes  Deus.  —  Secundiim  hoe  igitur  dicendum  est  qudd  modus  virtutis 
quantiun  ad  aliquid  respicitur  a  lege  humana  et  divina ;  quantum  ad  ali- 
quid  autem  a  lege  divina,  sed  non  a  lege  humana;  quantum  ad  aliquid 
vero  nec  a  lege  humana,  nec  a  lege  divina.  Modus  autem  virtutis  in  tribus 
consistit,  secundum  Philosophum  (Ethic.  lib.  n,  cap.  4).  Quorum  primum 
est,  «  si  aliquis  operetur  sciens.  »  Hoc  autem  dijudicatur  et  a  lege  divina, 
et  k  lege  humana ;  quod  enim  aliquis  facit  ignorans,  per  accidens  facit. 
Unde  secundum  ignorantiam  aliqua  dijudicantur  ad  pocnam  vel  ad  ve- 
niam,  tam  secundiim  legem  humanam,  quam  secundum  legem  divi- 
nam  (1).  Secundum  autem  est  ut  aliquis  operetur  volens  vel  ehgens  et 
propter  hoc  eligens ;  in  quo  importatur  duplex  motus  interior,  scilicet  vo- 
luntatis  et  intentionis,  de  quibus  supra  dictum  est  (quaest.  vni  et  xii).  Et 
ista  duo  non  dijudicat  lex  humana  (2),  sed  soliim  divina;  lex  enim  humana 
non  punit  eum  qui  vult  occidere,  et  non  occidit ;  punit  autem  eum  lex  di- 
vina,  secundum  illud  (Matth.  v,  22) :  Qui  irascitur  fratrisuo,  reus  eritjudicio. 
Tertium  autem  «  ut  firmiter  et  immobiliter  habeat  et  operetur;  »  et  ista 
firmitas  propri^  pertinet  ad  habitum,  ut  scilicet  aliquis  ex  habitu  radicato 
operetur.  Et  quantum  ad  hoc  modus  virtutis  non  cadit  sub  praecepto  neque 
legis  divinae,  neque  legis  humanae;  iieque  enim  ab  homine,  neque  a  Deo 
punitur  tanquam  praecepti  transgressor,  qui  debitum  parentibus  honorem 
impendit,  quamvis  non  habeat  habitum  pietatis  (3). 

Ad  primum  ergo  dicendum ,  qu6d  modus  faciendi  actum  justitiae,  qui 
cadit  sub  praecepto,  est  ut  fiat  aliquid  secundiim  ordinem  juris,  non  autem 
qu6d  fiat  ex  habitu  justitiae. 

Ad  secundum  dicendum ,  qu6d  intentio  legislatoris  est  de  daobus  :  de 
uno  quidem,  ad  quod  intendit  per  praecepta  legis  inducere,  et  hoc  est  vir- 
lus ;  aliud  autem  est  de  quo  intendit  praeceptum  ferre ;  et  hoc  est  quod 
ducit  vel  disponit  ad  virtutem,  scilicet  actus  virtutis.  Non  enim  idem  est 
finis  praecepti,  et  id  de  quo  praeceptum  datur;  sicut  neque  in  aliis  rebus 
idem  est  finis,  et  quod  est  ad  finem. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  operari  sine  tristitia  opus  virtutis  cadit  sub 

{\)  Modus  rirtutis  ,  qai  est   ut  aliquis  ope-  2}   Lcx  hamana  non   dijudlcat    utrura   ea:a 

retur   scientcr  ,   dicitnr  cadere   sub   pra;cepto.  libeus  aut  invitus  aliquis  exequalur;  Deus  solus 

Non  est  eju8  dicti  sensns  quod  requiialur  scien-  intuetur  cor. 

tia  legis  aut  praecepti,  sed  quod  neccssaria  sit  (5)  llabiiusest  finis  legis;  ad  boc  enim  ordi- 

Bcientia    operis,    alioquin    homo    non     ageret  nantur  opera  per  legem  praeccpta,  ut  homiDes 

libcrc,  siquidem  nulla  inesset  in  eo  cognitio.  fiant  virtuosi,  babitumque  virtutis  accipiant. 


434  QUiEST.  C,  ART.  IX  ET  X. 

praecepto  legis  divin« ;  qma  quicumque  cum  tristitia  operatur,  ;ion  volens 
operatur.  Sed  delectabiliteroperari,  sive  cum  laetitia  vel  hilaritate,  quodam- 
modo  cadit  sub  prajcepto;  sciiicet  secundtim  qu6d  sequitur  delectatio  ex 
dilectione  Dei  et  proximi,  quae  cadit  sub  prsecepto,  ciim  amor  sit  causade- 
lectationis,  et  quodammodo  non ,  secundtim  qu6d  delectatio  consequitur 
habitum.  «  Delectatio  enim  operis  est  signum  habitus  generati,  »  ut  dicitur 
(Ethic.  lib.  II,  cap.  2  vel  3,  in  princ).  Potest  enim  aliquis  actus  esse  deiec- 
tabilis  vel  propter  finem,  vel  propter  convenientiam  habitus. 
ARTICULUS  X.  —  UTRUM  modus  charitatis  cadat  sub  pr^cepto  divin^ 

LEGIS   (1). 
De  his  etiam  2  2.  quaest.  XLIY.  art.  4  ad  'l,  et  Sent.  iii,  dist.  27,  qusest.  iii.  art.  4,  et  dist.  57,  art.  6,  el 
De  verit.  qua;st.  XXV,  art.  7  ad  8,  et  quaest.  xxiv,  art.  i2  ad  46,  et  De  malo,  quicst.  il,  art.  5  ad  7, 
et  Opusc.  XYii,  cap.  6. 

Ad  decimum  sic  proceditur.  4.  Yidetur  qu6d  modus  charitatis  cadat  sub 
praecepto  divinae  legis.  Dicitur  enim  (Matth.  xix ,  17) :  Si  vis  ad  vitam  in- 
gredi^  serva  mandata  ;  ex  quo  videtur  qu6d  observatio  mandatorum  suffi- 
ciat  ad  introducendum  ad  vitam.  Sed  opera  bona  non  sufficiunt  ad  intro- 
ducendum  in  vitam ,  nisi  ex  charitate  fiant ;  dicitur  enim  (I.  Cor.  xiii,  3) : 
Si  distribuero  in  cibos  paziperum  omnes  facultates  meas,  et  si  tradidero  cor- 
pus  meumy  ila  ut  ardeam,  charitatem  autem  non  habuero,  nihil  mihi  pro- 
dest,  Ergomodus  charitatis  est  in  prsecepto. 

2.  Praeterea ,  ad  modum  charitatis  propriepertinetutomnia  fiant  propter 
Deum.  Sed  istud  cadit  sub  praecepto ;  dicit  enim  Apostolus  (I.  Cor.  x,  3i) : 
Omnia  in  gloriam  Dei  facite.  Ergo  modus  charitatis  cadit  sub  praecepto. 

3.  Praeterea,  si  modus  charitatis  non  cadat  sub  praecepto ,  ergo  aliquis 
potest  implere  praecepta  legis  non  habens  charitatem.  Sed  quod  potest  fieri 
sine  charitate,  potest  fieri  sine  gratia,  quae  semper  adjuncta  est  charitati. 
Ergo  aliquis  potest  implere  praecepta  legis  sine  gratia.  Hoc  est  autem  Teia- 
giani  erroris,  ut  patet  per  Augustinum  (lib.  De  haeresibus,  haeresi  88).  Ergo 
modus  charitalis  est  in  praecepto. 

Sed  contra  est,  quia  quicumque  non  servat  praeceptum,  peccat  morta- 
liter.  Si  igitur  modus  charitatis  cadat  sub  praecepto,  sequitur  quod  qui- 
cumque  operatur  aliquid,  et  non  ex  charitate,  peccet  mortaliter.  Sed  qui- 
cumque  non  habet  charitatem,  operatur  non  ex  charitate.  Ergosequitur 
qu6d  quicumque  non  habet  charitatem,  peccet  mortahter  in  omni 
opere  quod  facit,  quantumcumque  sit  de  genere  bonorum ;  quod  est  in- 
conveniens. 

CONCLUSIO.  —  Modus  charitatis  cadit  sub  illo  diviiiae  legis  praecepto,  quod  spe- 
cialiter  de  dilectione  Dei  et  proximi  datur ;  non  autem  sub  caeteris  praeceptis ;  unde 
hoc  praecepto,  honora  patrem,  non  praecipilur  ut  honoretur  pater  ex  charitate,  sed  so- 
lum,  ut  honoretur  pater. 

Respondeo  dicendum  qu6d  circa  hoc  fuerunt  contrariae  opiniones.  Qui- 
dam  enim  dixerunt  absolut6  modum  charitatis  esse  sub  praecepto.  Nec  est 
impossibile  observare  hoc  praeceptum  charitatem  non  habenti;quia  potest 
se  disponere  ad  hoc  qu6d  charitas  ei  infundatur  a  Deo.  Nec  quandocum- 
quealiquis  non  habens  charitatem  facitaliquid  de  genere  bonorum,peccat 
mortaiiter; quia  hoc est prificeptum  affirmativum,  ut  ex chaiitate  operetur ; 
et  non  obligat  ad  semper,  sed  pro  tempore  illo  quo  aliquis  habet  charita- 

(I)  Dupliciter  bsc  quaestio  iDtelligi  potest :  cepta  divinse  legis  quse  dantur  de  quibuscuntqne 

i"  Sit   ne    aliquod   praeceptum    divinae    Icgis  aliis  virtutum  actibus,  nos  obligant  ut  eos  fa- 

quod  ccrtum  quemdam  charitatismodum  pra:s-  clamus  cx  charitatc,  et  negatiye  respondet  S. 

cribat?  rcspousio  afiirmativa  certa  est;2*  anprse-  Doctor. 


QU.EST.  C,  ART.  X  ET  XI.  43£ 

tem.  Alii  ver6  dixeriint  quod  omnino  modus  charitatis  non  cadit  sub  prfe- 
cepto. — Utrique  autem  quantum  ad  aliquid  verumdixerunt.  Actus  enim 
charitatis  dupliciter  considerari  potest :  uno  modo ,  secundum  quod  est 
quidam  actus  pei-  se  (1) ;  et  hoc  modo  cadit  sub  prsecepto  legis,  quod  de 
hoc  specialiter  datur,  scilicet :  Diligcs  Dominum  Deum  tuum,  et :  Diliges 
proximum  tuum.  Et  quantiim  ad  hoc  primi  verum  dixerunt ;  non  enim  est 
impossibile  hoc  pricceptum  observare ,  quod  est  de  actu  charitatis;  quia 
homo  potest  se  disponere  ad  charitatem  habendam ;  et  qiiando  habuerit 
eam,  potest  e^  uti.  Alio  modo  potest  considerari  actus  charitatis,sccundum 
quod  est  modus  actuum  aliarum  virtutum ;  hoc  est,  secundum  qu6d  actus 
aliarum  virtutum  ordinantur  ad  charitatem,  qiiae  est  fmis  prxcepti^  ut  di- 
citur(I.  Tim.  i).  Dictum  est  enim  supra  (quajst.  xii,  art.  4)  qu6d  intentio 
finis  est  quidam  modus  formalis  actus  ordinati  in  fmem.  Ethoc  modove- 
rum  est  quod  socundi  dixerunt,  quod  modus  charitatis  non  cadit  sub  prae- 
cepto :  hoc  est  dictum  (2),  quod  in  hoc  praecepto  :  Honorapatrem,  non  in- 
ckiditur  qu6d  honoretur  pater  ex  charitate,  sed  solum  qu6d  honoretur 
pater  (3).  Unde  qui  honorat  patrem,  licet  non  habeat  charitatem,  non 
efficitur  transgressor  hujus  praecepti ,  etsi  sit  transgressor  proaccpti,  quod 
est  de  actu  charitatis ;  propter  quam  transgressionem  meretur  poBnam. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  Dominus  non  dixit  :  Si  vis  ad  vitam 
ingredi^  serva  unum  mandatum,  sed  :  Serva  omnia  mandata;  inter  quse 
etiam  continetur  mandatum  de  dilectione  Dei  et  proximi. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  sub  praecepto  charitatis  continetur  nt 
dihgatur  Deus  ex  toto  corde;  ad  quod  pertinet  ut  omnia  referantur  in 
Deum  :  et  ideo  praeceptum  charitatis  implere  homo  non  potost,  nisi  etiam 
omnia  referantur  in  Deum.  Sic  ergo  qui  honorat  parentes,  tenetur  ex  cha- 
ritate  honorare,  non  ex  vi  hujus  praecepti,  quod  est :  Honora  parentes,  sed 
ex  vi  hujus  praecepti :  Diliges  Dominum  Deum  tuum  ex  toto  corde  tuo.  Et 
cum  ista  sint  duo  praecepta  affirmativa  non  obligantia  ad  semper^  possunt 
pro  diversis  temporibus  obligare ;  et  ita  potost  contingere  qu6d  aliquis 
implens  praeceptum  de  honoratione  parentum,  non  tunc  transgrediatur 
pi^ceptum  de  omissione  (4)  modi  charitatis. 

Ad  iertium  dicendum,  qu6d  observare  omnia  praecepta  legis  homo  non 
potest,  nisiimpleat  prseceptum  charitatis ;  quod  non  fit  sine  gratia :  et  ideo 
impossibile  est,  quodPelagius  dixit,  hominem  implere  legem  sine  grafia. 

ARTICULUS  XI.  —  CTRUM  CONVENIENTER  DISTINGUANTUR  ALU  MORALIA  PT^iECEPTA 

LEGIS   PR^TER  DECALOGUM. 
De  his  eliam  supra,  art.  5,  et  locis  ibidem  annotatis. 

Ad  undecimum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  inconvenienter  distin- 
guanturalia  moraha  praecepta  legis  prseter  decalogum.  Quia,  ut  Dominus 
dicit  (IHatth.  xxii,  40) :  In  duobus  prseceptis  charitalis  pendet  omiiis  lex  et 
prophetx.  Sed  ha!c  duo  praecepta  explicantur  per  decem  preecepta  deca- 
logi.  Ergo  non  oportet aha  prsecepta  moralia  tradere. 

2.  Praeterea,  praecepta  moralia  a  judicialibus  et  caeremonialibus  distin- 

guuntur,  ut  dictum  est  (qu.  praec.  art.  3,  4  et  5).  Sed  determinationes  com- 

nunium  praeceptorum  moralium  pertinent  ad  judicialia  et  cseremoniaha 

{\)  Tanc  quseslio  priori  sensu  intelligitnr.  acoHcii.Tridcnt.  damnatnm  est  (sess.  Vl,can.7)  *. 

(2)  Ita  habet  Nicolai ;  quam  lcctionem  reti-  Si  quis  dixerit  ofera  omnia  qu<£  anle  jusli- 
Duimns  utpole  verisimirKirera.  Edil.  Ncapoli-  ficationem  fiunt,  qudcumque  ratione  facla 
tana  \~G5,  et  alite  babent  dictu.  sinl,  vere  esse  pcccaia..   anathcir.a  sit. 

(3)  Lutiierus  dognializavit  ojicra  casc  con  ex  (4)  I)a  ciim  M^s.  f>diti  omnes  quos  vidimiis. 
cbaritate  sunt  facta  esse  ma!a,  quod  bi»  vcrbis  Theologi  de  observaticne. 


436  QUiEST.  C,  ART.  XI. 

praecepta;  communia  autem  praecepta  moralia  sub  decalogo  continentur, 
vel  etiam  decalogo  praesupponuntur,  ut  dictum  est  (art.  3  liujus  qu.j.Ergo 
inconvenienter  traduntur  alia  praecepta  moralia  pra3ter  decalogum. 

3.  Praeterea,  praecepta  moralia  sunt  de  actibus  omnium  virtutum,  ut 
supra  dictum  est  (art.  2  hujus  qu.).  Sicut  igitur  in  lege  ponuntur  pra?cepta 
moralia  prseter  decalogumpertinentia  ad  latriam,  liberalitatem,  et  miseri- 
cordiam,  et  castitatem,  ita  etiam  deberent  poni  aliqua  prsecepta  pertinentia 
ad  alias  virtutes,  put^  ad  fortitudinem,  sobrietatem,  et  alia  hujusmodi;, 
quod  tamen  non  invenitur.  Non  ergo  convenienter  distinguuntur  in  lege 
alia  praecepta  moralia  praeter  decalogum. 

Sed  contra  est  quod  (Psalm.  xvni,  8)  dicitur  :  Lex  Domini  immaculatay 
convertens  animas.  Sed  per  alia  etiam  moralia,  quae  decalogo  superaddun- 
tur,  homo  conservatur  absque  macula  peccati,  et  anima  ejus  ad  Deum 
convertitur.  Ergo  ad  legem  pertinebat  etiam  alia  prsecepta  moralia  tradere. 

CONCLUSIO.  —  Cum  ad  bonos  mores  quaedam  pertiueant,  quorum  ratio  non  sta- 
tim  cuilibet  populari,  sed  soliim  sapientibus  est  manifesta;  convenienter  illa  ad  de- 
calogum  (ad  quem  secundum  aliquam  rationem  reducuntur)  superaddita  sunt. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  ex  dictis  patet  (qu.  prajc.  art.  3  et  4), 
praecepta  judicialia  et  cairemonialia  ex  sola  institutione  vim  habent;  quia 
antequam  instituerentur  non  videbatur  referre  utriim  sic  vel  aUter  fieret. 
Sed  praecepta  moraha  ex  ipso  dictamine  naturalis  rationis  efficaciam  ha- 
bent,  etiamsi  nunquam  in  lege  statuantur.  Horum  autem  triplex  estgi-adus. 
Nam  quaedam  sunt  communissima,  et  adeo  manifesta,  quod  editione  non 
indigent;  sicut  mandata  de  dilectione  Dei  et  proximi,  et  alia  hujusmodi, 
ut  supra  dictum  est  (art.  1  et  3  hujus  qu.),  quse  sunt  quasi  fines  praecep- 
torum ;  unde  in  eis  nuUus  potest  errare  secundum  judicium  rationis. 
Quaedam  vero  sunt  magis  determinata,  quorum  rationem  statim  quilibet 
etiam  popularis  potest  defacili  videre ;  et  tamen  quia  in  paucioribus  circa 
hujusmodi  contingit  judicium  humanum  perverti,  hujusmodi  editione 
indigent;  ethsec  sunt  prsecepta  decalogi.  Quaedam  ver6  suntquorum  ratio 
non  est  adeo  cuilibet  manifesta,  sed  soliim  sapientibus;  et  ista  sunt  prae- 
cepta  moraha  superaddita  decalogo,  tradita  a  Deo  populo  per  Moysen  et 
A.aron.  —  Sed  quia  ea  quae  sunt  manifesta,  sunt  principia  cognoscendi 
eorum(l)  quae  non  sunt  manifesta,  aha  praecepta  moraha  superaddita 
decalogo  reducuntur  ad  praecepta  decalogi  per  modum  cujusdam  additio- 
nis  ad  ipsa.  Nam  in  primo  praecepto  decalogi  prohibetur  cultus  ahenorum 
deorum,  cui  superadduntur  aha  praecepta  prohibitiva  eorum  quae  ordinan- 
turin  cuUum  idolorum;  sicut  habetur  (Deuteronomii  xviii,  10) :  Non  i?ive- 
niatur  in  te  qui  lustret  filium  suuniy  aut  filiamsuamy  ducens  per  ignem,..^ 
nec  sit  maleficusy  nec  incantatory  nec  qui  pythones  consulaty  nec  divinoSy  aut 
quxrat  d  mortuis  veritatem.  Secundum  autem  praeceptum  prohibet  perju- 
rium;  superadditur  autem  ei  prohibitio  blasphemiae  (Lev.  xiv),etprohibitio 
falsae  doctrinae  (Deut.  xiii).  Tertio  ver6  praecepto  supcradduntur  omnia  cae- 
remoniaha.  Quartoautem  praecepto  dehonore  parentum  superadditur  prae- 
ceptum  de  honoratione  senum ;  secundum  illud  (Lev.  xix,  32) :  Coram  cano 
capite  consurgey  et  honora  personam  senis;  et  universahter  omnia  praecepta 
inducentiaadreverentiamexhibendammajoribusveladbeneficiaexhibenda 
vel  aequahbus  vel  minoribus.  Quinlo  autem  prascepto,  quod  est  de  prohi- 
bitione  homicidii,  additurprohibitio  odii  et  cujushbet  mohtionis  (2)  contra 
proximum,  sicut  illud  (Lev.  xix,  16) :  Non  stabis  contra  sanguijiem  proximi 

[i)  Ita  cdit.  Patav.  etRom.  Nicolai,  ea.  (2)  Tf«  '-o  lex;  ([iio  uh^l.afm-  Nicol»!.  F.liti.  rio- 

lalicrJi. 


QVJEST.  C,  ART.  XI  ET  XII.  437 

tiii;  et  etiam  prohibitio  odii  fratris,  secuiiduin  illud  (Lev.  xix,  17) :  Ne  oderis 
jratrein  tuumin  corde  tuo.  Praecepto  autem  sexto,  quod  est  de proliibilione 
adulterii,superadditurpraeceptumdeproliibitione  meretricii,  secundum  il- 
lud  (Deuter.xxHi,17) :  iVo7i  eritmcretrix  de  fiiiahus  Israel,  neque  fornicator 
de  filiis  Jsrael;  et  iterum  prohibitio  vilii  contra  naturam,  secundum  illud 
(Lev.  XVIII,  22) :  Cum  masculo 7ion commisceberis ; cum  omni pecore non  coibis. 
Septimo  autem  prscepto  deprohibitione  furti  adjungitur  praeceptum  de  pro- 
hibitione  usurae,  secundum  illud  (Deut.  xxiii,  19)  :  Non  foeneraberis  fratri 
tuoad  nsuram;  et  prohibitio  fraudis,  secundum  illud  (Deut.  xxv,  13) :  Non 
habebis  in  sacculo  diversa  pondera;  et  universaliter  omnia  quae  adprohibi- 
llonem  calumniae  et  rapinae  pertinent.  Octavo  vero  praccepto,  quod  est  de  pro- 
hibitione  falsi  testimonii,  additur  prohibitio  falsi  judicii,  secundum  iliud 
(Exod.  xxiii,  2) :  Nec  injudicio  plurimorum  acquiesces  sententix,  utdveritaie 
devies;  prohibitio  mendacii,  sicut  ibi,  7,  subditur  :  Mejidacium  fugies  :  et 
prohibitio  detractionis,  secundtim  illud  (Lev.  xix,  IC)  :  Non  eris  criminator 
et  susurro  in  populis,  Aiiis  autcm  duobus  praeceptis  nulla  alia  adjunguntur; 
quia  per  ea  universahter  omnis  mala  concupiscentia  prohibetur. 

Adpriimnn  ergo  dicendum,  quod  ad  dilectionem  Dei  etproximi  ordinan- 
tur  quaedam  praecepta  decalogi  secundum  manifestamrationem  debiti ;  alia 
vero  secundum  rationem  magis  occultam. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  praecepta  caeremonialia  et  judicialia  sunt 
determinativa  praeceptorum  decalogi  ex  vi  institutionis,  non  autem  ex  vi 
naturalis  instinctus,  sicutpra^ceptamoralia  superaddita. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  praecepta  legis  ordinantur  ad  bonum  com- 
mune,  ut  supra  dictum  est  (qu.  xc,  art.  2).  Et  quia  virtutes  ordinantes  ad 
aUum  directe  pertinent  adbonum  commune,  et  similiter  virtus  castitatis, 
inquantum  actus  generationis  deservit  bono  communi  speciei;  ideo  deistis 
virtutibus  direct^  danturpraeceptadecalogi,  et  superaddita.  De  actu  autem 
fortitudinis  datur  praeceptum  proponendum  per  duces  exhortantes  in  bello, 
quod  pro  bono  communi  suscipitur,  ut  patet  (Deut.  xx,  3),  ubi  mandatur 
sacerdoti  ut  ad  populum  dicat,  appropinquante  jam  praeho  :  Nolite  metuerey 
nolite  cedere.  Similiter  etiam  actus  gulae  prohibendus  committitur  moni- 
tioni  palernae;  quia  contrariatur  bono  domestico;  unde  dicitur  (Deut.  xxi, 
20)  ex  persona  parentum :  Monlta  nostra  audire  contemnit,  comessationibus 
vacatj  et  luxurix,  atque  conviviis. 

ARTICULUS  XII.  —  UTRUM  pr^cepta  moralia  veteris  legis  justificarent. 
De  bls  eUam  sapra,  quaest.  XCYIII,  art.  -1,  cl  infra,  quscst.  Ciii,  art.  2,  et  Seat.  iii,  dist.  40,  queest.  I, 

ait.  3. 

Ad  duodecimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  praecepta  moralia  vete- 
ris  legis  justiQcarent.  Dicit  enim  Apostolus  (Rom.  ii,  13)  :  Non  enlm  audi- 
tores  legis  justi  sunt  apud  Deum ,  sed  factores  legis  justificabuntur.  Sed 
factores  legis  dicuntur  qui  implent  praecepta  legis.  Ergo  praecepta  legis 
adimpleta  justificabant. 

2.  Praeterea  (Levit.  xviii,  5),  dicitur  :  Custodite  leges  meas  atque  judicia, 
qux  faciens  homo  vivet  in  eis.  Sed  vita  spiritualis  hominis  est  per  justitiam 
Ergo  praecepta  legis  adimpleta  justificabant. 

3.  Praeterea,  lex  divina  efficacior  est  quam  lex  humana.  Sed  lex  humana 
justificat;  est  enim  quaedam  justitia  in  hocquod  praecepta  legis  adimplen- 
tur.  Ergo  praecepta  legis  justificabant. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (II.  Cor.  iii,  6) :  Littera  occidit ; quod, 
secundum  Augustinum  (lib.  De  spiritu  et  littera,  cap.  14),  intelligitur 
etiam  de  praeceptis  moralibus.  Ergo  praecepta  moralia  non  justificabant. 


438  QUiEST.  C,  ART.  XII. 

CONCLUSIO.  —  Praecepta  legis  moralia,  proprie  non  jiistificabant,  efficiendo  vl 
delicet  justiliam,  qua  ex  injusto  quispiam  fit  justusapud  Deum;  sed  improprie,  eai 
videlicet  sif^nificando  et  ad  eam  disponendo. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  sanum  propri^  et  prim6  dicitur  quo 
habet  sanitatem,  per  posterius  autem  quod  significat  sanitatem,  vel  quo 
conservat  sanitatem;  ita  justificatio  primo  et  proprie  dicitur  ipsa  facti 
justitiae;  secundari6  ver6  et  quasi  impropri^  potest  dic\  justificatio  signit 
catio  justitiae,  vel  dispositio  ad  justitiam.  Quibus  duobus  modis  manifestui 
est  quod  praecepta  legis  justificabant,  inquantum  scilic^t  disponebar 
homines  ad  gratiam  Christi  justificantem,  quam  etiam  significabant;  quis 
sicut  dicit  Augustinus  (Contra  Faustum,  lib.  xxii,  cap.  24),  «  etiam  vitailliu 
populi  prophetica  erat,  etChristi  figurativa.  »  Sed  si  loquamur  de  justifica 
tione  propri^  dicta,  sicconsiderandum  est  qu6d  justitiapotest  accipi  prou 
est  in  habituvel  proutestin  actu ;  et  secundiimhocjtt^ff^ca/iodupriciterdici 
lur :  uno  quidem  modo,  secundtim  qu6d  homo  fit  justus  adipiscens  habitur 
justitiae;  alioveromodo,  secundumquodoperajustitise  operatur;  ut  secun 
diim  hoc  justificatio  nihil  aliud  sit  quam  justitise  executio.  Justitia  autem 
sicut  et  alia^  virtutes,  potest  accipi  et  acquisita,  et  infusa,  ut  ex  supradicti 
patet  (qu.  lxiii,  art.  4).  Acquisita  quidem  causatur  ex  operibus;  sed  infusi 
causaturab  ipsoDeo  per  ejus  gratiam ;  ethaec  est  vera  justitia,  de  qua  uutU 
loquimur,  secundum  quam  aliquis  dicitur  justus  apud  Deum,  secundun 
illud  (Rom.  iv,  2) :  Si  Abraham  ex  operibus  legis  justificatus  est^  hdbet  glo\ 
riam,  sed  non  apud  Deum  [\).  Ilaec  igitur  justitia  causari  non  poterat  pe 
pra3cepla  moralia,  quae  sunt  de  actibus  humanis ;  et  secundum  hoc  pras 
cepta  moraliajustificare  nonpoterant,  justitiam  causando ;  sicut  nec  judil 
ciaHa,  quae  quodammodo  cum  morahbus  conveniunt,  quia  sunt  etiam  d 
actibus  humanis  erga  homines  invicem  exercendis,  poterant  justificard 
justitiam  causando,  proptereamdem  rationem.  Sed  ncc  praecepta  caeremq 
nialia,  quae  ad  ritum  sacramentorum  pertinebant,  polerant  eo  modo  justi 
ficare ;  illa  enim  sacramenta  veteris  legis  gratiam  non  conferebant,  sicu 
conferunt  sacramenta  novae  legis,  quae  propter  hoc  justificare  dicuntu 
causaliter.  Si  ver6  accipiatur  justificatio  pro  executione  justitiae,  sic  omni: 
praecepta  legis  justificabant,  inquantum  continebant  illud  quod  est  secun 
dtim  se  justum;  aliter  tamen,  et  aliter.  Nam  praecepta  caeremonialia  conti 
nebant  quidem  justitiam  secundum  se  in  generali,  prout  scilicet  exhibe 
bantur  (2)  in  cultum  Dei ;  in  speciali  ver6  non  continebant  secundum  si 

(4)  Qu»  sequuntur  usque  ad  verba,  aliter  la-  et  siniiliter  prjecepta  mobilia  llege  moralia)]! 

men  et  aliter,  primus  ita  compegit  Nicolai,  cuni  tillcare  non  potorant,  justitiara  causando.  Si  vw 

oinoiitm  Mss.editorumque  librorum  perturbata  accipiatur  justiGcatio  pro  cxecutione  justiti«p,  n 

essct  !ectio.  Nicolai  «socuti  sunt  editoresPatavini.  praeccpta  moralia  justificabant,  inquantum  cod 

Tbeologi  ex  variis  codicibus  et  exemplis  sic  :  tincbant  id  quod  est  secundiim  se  justnm.  Sei 

•  Haec  igitur  Justitia   causari  non  poterat  per  sacramenta  illa  veteris  legis  gratiam  non  confe 

pr«ecepta  nioralia,  qus  sunt  de  actibus  humanis,  rebant,  sicut  conferunt  sacramcnta  novaB  Irgi 

et(deeste(  in  cod.  Alcan.)  secundam  hocprse-  qusB  proptcr  hoc  justificare  dicuntur.   Si  ver» 

cepta  moralia  justificare  non  poterant,  justitiam  accipiatur  justificatio  pro   exccutione  justitue 

causando  (in  cod.  cit.  statim  scquitur  :  Si  vero  sic  omnia  prscepta  Icgis  justificabant,  aiiter  ta 

accipiatur  jiistificatio  pro   executione  justitiee).  men   et  aliter.  •  Alii   codices  eanidem  praetci 

Illa  enim  sacramenta  veteris  legis  gratiam  non  propter  Icctioncm  cxbibent.  Edit.  Rom. :  •  Hci 

conferobant ,  sicut  conferunt  sacramenta  novae  igitur  justitia  causari  non  poterat  per  prieceptf 

legis  ,  qusc  prcptcr  boe  Justificaro  dicuntur.  Si  moralia,  qusc  sunt  de  actibus  humaois-,  et  te 

ver6  accipiatur  justificatio  pro  executione  justi-  cundum  hoc  praecepta  moralia  justiiicare  BOi 

tise,  sic  omnia  prsecepta  Icgis  justificabant;  ali*  potcrant  justitiam  causando,  etc.,  ■  ut  in  cod 

ter,  etc.  »  Cod.  Venetu»  SS.  Joannis  et  Pauli  :  Venet. 
«  Ha;c   igitur  jnstifia  causari  non  potorat  per  (2)  AI.,  cxlubebdnt. 

prscccpla  moralia,  quae  suut  de  r.ctibus  luinianis. 


JDSt 


prs 


api 


QUiEST.  CI,  ART.  1.  439 

stitiam,  iiisi  ex  sola  determinatione  legis  divinifi;  et  ideo  (1)  de  hiijusmodi 

ceceptis  dicitur  qu6d  «  non  justificabant  nisi  ex  devotione  et  obedientia 

cientium.  »  Praecepta  ver6  moralia  et  judicialia  continebant  id  quod  erat 

cundtim  se  justum  vel  in  generali  (2),  vel  etiam  in  speciali;  sed  moralia 

aecepta  continebant  id  quod  est  secundiim  sejustumsecundumjustitiam 

jneralem,  quae  est  «  omnis  virtus, »  ut  dicilur(Etliic.  lib.  v,  cap.  1,  a 

ed.).  Pi^secepta  ver6  judicialia  pertinebant  ad  justitiam  specialem,  quae 

>nsistit  circa  contractus  humanae  vitae,  qui  sunt  inter  homines  ad 

vicem. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  Apostolus  accipit  ibi  justificationem 

t)  executione  justitiae. 

Ad  seamdum  dicendum,  qu6d  homo  faciens  praecepta  legis  dicitur  vivere 

eis,  quia  non  incurrebat  pcenam  mortis,  quam  lex  transgressoribus  in- 

gebat;  in  quo  sensu  inducit  hoc  Apostolus  (Gal.  iii). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  praecepta  legis  humanae  juslificant  justitia 

quisita,  de  qua  non  quaeritur  ad  praesens,  sed  solum  de  justitia  quae  est 

Dud  Deum. 

QUiESTIO  GI. 

E    PRiECEPTIS    CtEREMONIALIBUS    SECIINDUM   SE ,   IN  QUATUOR    ARTICULOS 

DIVISA. 

Consequenter  considerandum  est  de  preeceptis  caeremonialibus ;  et  primo  de  ipsis 
cundum  se  ;  secundo  de  causa  eorum ;  tertio  de  duratione  ipsorum.  —  Circa  pri- 
lum  quaeruntur  quatuor :  1°  Quse  sit  ratio  prseceptorum  caeremoniaiium.—  2"Utrum 
nt  figuralia.--  3°  Utrum  debuerint  esse  muita.  —  4"  De  distinctione  ipsorum. 

lRTICULUS  I.  —  UTRUM  RATIO  PR^CEPTORUM  C^REMONIALIUM  IN  HOC  CONSISTAT 

QUOD  PERTINENT  AD  CULTUM   DEI. 
e  his  etiam  supra,  quast.  XCIX,  art.  3,  et  infra,  quaest.  Civ,  art.  \,  et  quaest.  cvm,  art.  2corp.  et 
2  2,  quaest.  cxxil,  art.  \  ad  2,  et  quodl.  II,  art.  8  corp.  et  quodl.  IV,  art.  ^13. 

Ad  primum  sic  proceditur.  \ .  Videtur  quod  ratio  praeceptorum  caeremo- 
ialium  non  in  hoc  consistat  quod  pertinent  ad  cultum  Dei.  In  lege  enim 
eteri  dantur  Judaeis  quaedam  praecepta  de  abstinentia  ciborum,  ut  patet 
Levit.  XI),  et  etiam  de  abstinendo  ab  aliquibus  vestimentis,  secundiim 
lud  (Levit.  xix,  49) :  yeste  qux  ex  duobus  texta  est,  non  indueris,  et  ite- 
um  quod  praecipitur  (Num.  xv,  38)  :  Ut  faciant  slbi  fimbrias  per  angulos 
alliorum.  Sed  hujusmodi  non  sunt  praecepta  moralia,  quia  non  manent 
a  nova  lege  :  nec  etiam  judicialia,  quia  non  pertinent  ad  judicium  facien- 
um  inter  homines.  Ergo  sunt  cseremonialia.  Sed  in  nullo  pertinere  viden- 
Lir  ad  oultum  Dei.  Ergo  non  est  cseremonialium  praeceptorum  ratio  quod 
lertineant  ad  cultum  Dei. 

2.  Praeterea,  dicunt  quidam  quod  praecepta  cseremonialia  dicuntur  illa 
uae  pertinent  ad  solemnitates,  quasi  dicerentur  a  cereis,  qui  in  solemnita- 
ibus  accenduntur.  Sed  multa  alia  sunt  pertinentia  ad  cultum  Dei  praeter 
oiemnitates.  Ergo  videtur  qu6d  legis  praecepta  caeremonialia  non  e^  ra- 
lone  dicantur,  quia  pertinent  ad  cultum  Dei. 

3.  Praeterea,  secundum  quosdam  praecepta  cseremonialia  dicuntur  quasi 
lormae,  id  est,  regulae,  salutis ;  nam  x'-'?^  in  graeco  idem  est  quod  salve. 
ed  omnia  prascepta  legis  sunt  regulae  salutis,  et  non  solum  illa  quae  perti- 

{\]  Ita  codd.  passim  et  editi.  Cod.  Alcan.,  et  Rom.  Al.  ,  deest ,  vel  in  generali.  Nicclai 
jlum.  secu7iduTn  se  juslum  etiam  in  speciali. 

(2)  Ita  cod.  Venet.  cum  aliis  uonnullis.  et  edit. 


m  QUiEST.  CI,  ART.  I. 

nent  adDei  cuUum.  Ergo  non  solum  illa  prsecepta  dicuntur  caeremonialia 
quae  pertinent  ad  cultum  Dei. 

4.  Prffiterea,  rabbi  Moj^ses  (1 )  dicit  (lib.  Dux  errant.  cap.  27  et  28),  qu6d 
«  praecepta  casremonialia  dicuntur  quorum  ratio  non  est  manifesta.  »  Sed 
multa  pertinentia  ad  cultum  Dei  habent  rationem  manifestam,  sicut  sab- 
bati  observatio,  et  celebratio  Phase  (2j,  Scenopegiae,  et  multorum  aliorum, 
quorum  ratio  assignaturin  lege.  Ergo  caeremonialia  non  sunt  quse  perti- 
nentadcultum  Dei. 

Sed  contra  estquod  dicitur  (Exod.  xvm,  19):  Estopopuloin  his  qusi  ad 
Deumpertinent,,.  ostendasque  populo  cxremonias  etritum  colendi. 

CONCLUSIO.  —  Quum  cacremonialibus  prscceplis  proprium  sit  ut  moralia  prae- 
ceplain  ordine  adDeumdeterminent;  certum  est  eaproprie  caeremonialia  diciopor- 
tere,  quae  ad  Dei  cultum  pertinent. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicutsupra  dictum  est  (quaest.  xcix,  art.  4;, 
cseremonialia  praecepta  determinant  prsecepta  moralia  in  ordine  ad  Deum, 
sicut  judicialia  determinant  prsecepta  moralia  in  ordine  ad  proximum. 
Homo  autem  ordinatur  ad  Deum  per  debitum  cultum ;  etideo  caeremonia- 
lia  proprie  dicuntur  quse  ad  cuitum  Dei  pertinent.  Ratio  autem  hujus  no- 
minis  posita  estsupra  (quaest.  xcix,  art.  3),  ubi  prsecepta  caeremonialia  ab 
aliis  sunt  distincta. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  ad  cultum  Dei  pertinent  non  solum 
sacrificia  et  alia  hujusmodi,  quae  immediate  ad  Deum  ordinari  videntur, 
sed  etiam  debita  prseparatio  colentium  Deum  ad  cultum  ipsius ;  sicut  etiam 
in  aliis  qusecumqne  sunt  pnieparatoria  ad  finem,  cadunt  sub  scientia  quae 
est  de  fine.  Hujusmodi  autem  prsecepta,  quae  dantur  in  lege  de  vestibus  et 
cibis  colentium  Deum  et  aliishujusmodi,  pertinent  ad  quamdam  praepara- 
tionem  ipsorum  ministrantium,  ut  sint  idonei  ad  cultum  Dei;  sicut  etiam 
specialibus  observantiis  aliqui  utuntur  qui  sunt  in  ministerio  regis :  unde 
etiam  sub  praeceptis  caeremonialibus  continentur. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  illa  expositio  nominis  non  videtur  esse 
multiim  conveniens,  praesertim  ciim  non  multtim  inveniatur  in  lege  qu6d 
in  solemnitatibus  cerei  accenderentur ;  sed  in  ipso  etiam  candelabro  lucer- 
nse  cum  oleo  olivarum  prseparabantur,  ut  patet  (Lev.  xxiv).  —Nihilominiis 
tamen  potest  dici  qu6d  in  solemnitatibus  omnia  alia  quae  pertinebant  ad 
cultum  Dei,  diligentius  observabantur;  et  secundum  hoc  in  observatione 
solemnitatum  omnia  cseremonialia  includuntur. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  nec  illa  expositio  nominis  videtur  esse  mul- 
tum  conveniens ;  nomen  enim  caeremoniae  non  est  graecum,  sed  latinum. 
—Potest  dici  tamen  quod  cum  salus  hominis  sit  k  Deo,  praecipue  illa  prae- 
cepta  videntur  esse  salutis  regulae  quae  hominem  ordinant  ad  Deum;  et 
sic  caeremonialia  dicunturquae  ad  cultum  Dei  pertinent. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  illa  ratio  caeremonialium  est  quodammodo 
probabilis ;  non  quia  ex  eo  dicantur  caeremonialia,  quia  eorum  ratio  non 
est  manifesta;  sed  hoc  est  quoddam  consequens ;  quia  enim  praecepta  ad 
cultum  Dei  pertinentia  oportet  esse  figuraha,  ut  infra  dicetur  (art.  seq.), 
inde  est  quod  eorum  ratio  non  est  adeo  manifesta. 

(1)  MoyscsMalmonides  qui  Cordubae  natusest  qnanJoque  etiam  •festum  enceeniornm  Tocatur 
anno  -l-loO  et  obiit  anno  1209.  sccnopegia  quia  illl  erat  siniile ;  ntruraque  cnim 

(2)  Phase,  seu  Paschatis,  scenopegia  seu  fes-  cclebratur  niagna  totius  populi  Ijctifia,  cum  rt- 
tnm  tabcrnaculorum,  quod  octiduo  celebrabatur  mis,  tubis  et  tympanis. 

in  menseXisri,  boc  est  septimo,  k  Judseis.  sed 


QU.CST.  CI,  ART.  II.  441 

ARTICULUS  II.  —  UTUUM  pr.ecepta  c.eremomalia  sist  figukalia. 

De  his  etiam  infra,  quaest.  cm,  art.  -t  corp.  et  quasst.  CIV,  art.  2,  et  locis  ibi  cit. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  i .  Videlur  quod  pra)cepta  caeremonialia  non 
sint  figuralia.  Pertinet  enim  ad  officium  cujusllbet  doctoris  ut  sic  pronun- 
tiet  ut  de  facili  intelligi  possit,  sicut  Augustinus  dicit  (De  doctr.  christ. 
cap.  4  et  iO);  et  hoc  maxim6  videtur  esse  necessarium  in  legis  latione, 
quia  pra3cepta  legis  populo  proponuntur ;  unde  « lex  debet  esse  manifesta, » 
ut  Isidorus  dicit  (Etym.  lib.  v,  cap.  21).  Si  igitur  praicepta  coeremonialia 
data  sint  in  alicujus  rei  figuram,  videtur  inconvenieuLer  tradidisse  hujus- 
modi  pi-aicepta  Moyses,  non  exponens  quid  figurarent. 

2.  Praeterea,  ea  quae  in  cultum  Dei  aguntur,  maxim6  debent  honestatem 
habere.  Sed  facere  aliqua  facta  ad  aliqua  repraisentanda,  videtur  esse 
theatricum,  sive  poeticum;  in  theatris  enim  repra^sentabantur  olim  per 
aliqua  quae  ibi  gerebantur,  quaedam  aliorum  facta.  Ergo  videtur  qu6d  hu- 
jusmodi  non  debeant  fieri  ad  cultum  Dei.  Sed  cajremoniaha  ordinantur  ad 
cultumDei,  ut  dictum est  (art.  prsec).  Ergo  caeremoniaha  non  debentesse 
figuralia. 

3.Praeterea,  Augustinus  dicit  (Enchir.  cap.  3)qu6d  «  Deus  raaxime  coli- 
tur  fide,  spe  et  charitate. »  Sed  praecepta  quae  dantur  de  fide,  spe  et  cha- 
ritate,  non  sunt  figuraha.  Ergo  praecepta  caeremoniaha  non  debent  esse 
figuralia. 

4.  Praeterea,  Dominus  dicit  (Joan.  iv,  24) :  Spiritus  est  Deus  ;  et  eos  qui 
adorant  eum,  inspiritu  et  veritate  adorare  oportet.  Sed  figura  non  est  ipsa 
veritas ;  imo  contra  se  invicem  dividuntur.  Ergo  caeremonialia,  quae  per- 
tinent  ad  cultum  Dei,  non  debent  esse  figuralia. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Coloss.  ii,  16) :  JSemo  judicet  vos 
in  cibOf  aut  in  potu,  aut  in  parte  diei  festi,  aut  neomenix  (1),  aut  sabbato- 
rum,  qux  sunt  umbra  futurorum. 

CONXLUSIO.  —  Quum  tradenda  hominibus  non  sint  divina  mysteria,  nisi  secun- 
dum  eorum  capacitatem,  ne  conlemnant  quod  capere  non  possunt;  recte  caeremo- 
nialia  veteris  legis  praecepta  sub  sensibilium  figurarum  velamine  rudi  illi  populo 
tradita  sunt. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  jam  dictum  est  (art.  praec),  praecepta 
caeremonialia  dicuntur  quae  ordinantur  ad  cultum  Dei.  Est  autem  duplex 
cultus  Dei,  interior  et  exterior.  Cum  enim  homo  sit  compositus  ex  anima 
et  corpore,  utrumque  debet  appUcari  ad  colendum  Deum;  ut  scilicei  anima 
colat  interiori  cultu,  et  corpus  exteriori :  unde  dicitur  (Psal-  lxxxiii,  3) : 
Cor  meum  et  caro  mea  exultaverunt  in  Deum  vivum.  Et  sicut  corpus  ordi- 
natur  in  Deum  per  animam,  ita  cultus  exterior  ordinatur  ad  interiorem 
cultum.  Consistit  autem  interior  cultus  in  hoc  qu6d  anima  conjungatur 
Deo  per  intellectum  et  affectum.  Et  ideo  secundum  qu6d  diversimode  in-^ 
tellectus  et  affectus  colentis  Deum  Deo  rect6  conjungitur,  secundtim  hoc* 
diversimod^  exteriores  actus  hominis  ad  cultum  Dei  applicantur.— In  statu 
enimfuturae  beatitudinisintellectus  humanus  ipsam  divinam  veritatem  in 
seipsa  intuebitur ;  et  ideo  exterior  cultus  non  consistet  in  aliqua  figura, 

(I)  Erat  initiam  mensis,  quod  graecc  neome-  tamen  erat  hoc  feslum  lege  pra;ceptum,  neque 

nia>  quasi  nova  luna,  qnia  in  noviluniis  Hebraei  propterea  ei  die  a  labore  et  negotiis  vacare  He- 

incipiebant   menses ,   et  fcsta  celebrabant.  Sic  brsei  probibebantur,  excepta  Neomeni4  mensis 

dicitur  (Ps.  LXix)  :  Buccinale  in  neomenia  Tisri,  seu  anni  civilis  initii,  qui  dies  sacer ,  om- 

tubd.  Celebrabatur  etiam  neomenia  ad  com-  niumque  maxime  solemnis  erat ,  eoque  nullum 

memorandumopusdivinaegubernatioi)is.  Hebraji  servile  opus  agi  licebat  (Levit.  xxui,  24)  (edit. 

banc  diem  primam,  quse  lunse,  paritcr  prima  Parin.). 
er«t,  pcculiari  veneratione  proscquelantui-,  non 


442  QVEST.  CI,  ART.  H  ET  lU. 

sed  soltim  in  laude  Dei,  quse  procedit  ex  inieriori  cognitione  et  afTeclione, 
secundum  ilJud  (Isa.  ti,  3) :  Gaudium  et  ixtitia  invenietur  in  ca,  grafiarum 
actio  et  vox  laudis. — In  statu  autem  praesentis  vitae  non  possumus  divinam 
veritatem  in  seipsa  intueri ;  sed  oportet  qu6d  «  radius  divinae  veritatis  nobis 
Ulucescat  sub  aliquibus  scnsibiiibus  figuris,  »  sicut  Dionysius  dicit  (De 
coelest.  hierarch.  cap.  1,  circa  med.) :  diversimod^  tamen  secundum  diver- 
sum  statum  cognitionis  humanae.  In  veteri  enim  lege  neque  ipsa  divina 
veritas  in  seipsa  manifesta  erat,  nequeetiam  adhuc  propalata  erat  via  ad 
noc  perveniendi,  sicut  Apostolus  dicit  (Hebr.  ix).  Et  ideo  oportebat  exterio- 
rem  cultum  veteris  legis  non  soliim  esse  figurativum  futurae  veritatis  ma- 
nifestandae  in  patria,  sed  etiam  esse  figurativiim  Christi,  qui  est  via  du- 
cens  ad  illam  patriae  veritatem.  — Sed  in  statu  novae  legis  haec  via  jam  est 
revelata.  Unde  hanc  praefigurari  non  oportet  sicut  futuram,  sed  commemo- 
rari  oportet  per  modum  praeteriti  vel  praesentis ;  sed  soliim  oportet  praefi- 
gurari  futuram  veritatem  gloriae  nondumrevelatam-,  et  hoc  est  quod  Apos- 
tolus  dicit  (Hebr.  x,  \) :  Umhram  habet  lex  futurorum  bonorum^  non  ipsam 
imaginem  rerum.  Umbra  enim  minus  est  quam  imago,  tanquam  imago 
pertineat  ad  novam  legem,  umbra  vero  ad  veterem. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  divina  non  sunt  revelanda  hominibus 
nisi  secundiim  eorum  capacitatem ;  alioquin  daretur  eis  praecipitii  materia, 
dum  contemnerent  quae  capere  non  possent.  Et  ideo  utilius  fuit  ut  sub  quo- 
dam  figurarum  velamine  divina  mysteria  rudi  populo  traderentur ;  utsic 
saltem  ea  impficit^  cognoscerent,  dum  illisfiguris  deservirent  ad  honorem 
Dei. 

Ad  secundum  dicendum,  quod ,  sicut  poetica  non  capiuntur  a  ratione 
humana  propter  defectum  veritatis  qui  est  in  eis,  ita  etiam  ratio  humana 
perfecte  capere  non  potest  divina  propter  excedentem  ipsorum  veritatem  ; 
et  ideo  utrobique  opus  est  repraesentatione  per  sensibiles  figuras. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  Augustinus  ibi  loquitur  de  cultu  interiore;  ad 
quem  tamen  ordinari  oportet  exteriorem  cultum,  ut  dictum  est(in  corp.  art.). 
Et  si  militer  dicendum  est  ad  quarium,  quia  per  Christum  homines  ple- 
niiis  ad  spiritualem  Dei  cultum  sunt  introducti. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  DEBUERINT  ESSE  MULTA  CiEREMONIALlA  PRiECEPTA. 
De  his  etiam  Sent.  rv,  dist.  \,  qnaest.  I,  art.  5,  et  qusest.  II,  ad  2,  et  Rom.  V,  lect.  6. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  non  debuerint  esse  multa 
casremonialia  praecepta.  Ea  enim  quae  sunt  ad  finem,  debent  esse  fini  pro- 
portionata.  Sed  caeremonialia  praecepta,  sicut  dictum  est  (art.  i  et2  praec), 
ordinantur  ad  cultum  Dei,  et  in  figuram  Christi.  Est  autem  unus  Deus,  d 
quo  omnia,  et  unus  Dominus  Jesus  Christus^  per  quem  omnia,  ut  dicitur 
(I.  Corinth.  viii,  6).  Ergo  caeremonialia  non  debuerunt  multiplicari. 

2.  Prasterea,  multitudo  caeremonialium  praeceptorum  transgressionis  eral 
occasio,  secundum  illud  quod  dicit  Petrus  (Act.  xv,  10) :  Quid  tentatis  Deum^ 
imponere  jugum  super  cervicem  discipulorum,  quod  neque  noSy  nequepatres 
tiostri portare  potuimus?  Sed  transgressio  divinorum  praeceptorum  contra- 
riatur  humanae  saluti.  Cum  igitur  lex  omnis  debeat  saluti  congruere  homi- 
imm,  ut  Isidorus  dicit  (Etymolog.  hb.  v,  cap.  3),  videtur  qu6d  non  debue- 
rint  multa  praecepta  caeremonialia  dari. 

3.  Praeterea,  praecepta  caeremonialia  pertinebant  ad  cultum  Dei  exterio- 
rem  et  corporalem,  ut  dictum  est  fart.  praec).  Scd  hujusmodi  cultum  cor- 
poralem  lex  debebat  diminuere,  quia  ordinabat  ad  Christum,  qui  docuit 
homines  Deum  colere  in  spiritu  et  veritate^  ut  habetur  (Joan.  iv).  Non  ergo 
debuerunt  multa  praecepta  caeremoniaha  dari. 


QU^ST.  CI,  ART.  IIL  443 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Oseae  viii,  12)  :  Scribam  ei  muUiplices  leges 
eas;  et  cjob,  xi,  6) :  Ut  ostenderet  tihi  secreta  sapientiue^  quod  multiplex 

dt  lex  ejus. 
CONXLUSIO.  —  Ut  et  in  malis  idololatriae  servitus,  ad  quam  proclives  omnino 

>rant,  reprimeretur,  et  in  bonis  Dei  amor  incrementa  susciperet,  dum  mens  eorum 

frequentius  in  Deum  referretur ;  multa  in  veteri  lege  caeremonialia  esse  praecepta  con- 

;ruum  erat. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (qusest.  xc,  art.  2  et3, 
t  queest.  xcvi,  art.  1),  omnis  lex  alicui  populo  datur.  In  populo  autem  duo 
:enera  hominum  continentur  :  quidam  proni  admalum,  qui  suntperprge- 
;epta  legis  coercendi,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xcv,  art.  1);  quidamha- 
Ibentes  inclinationem  ad  bonum  vel  ex  natura,  vel  ex  consuetudine,  vel 
etiam  ex  gratia ;  et  tales  sunt  per  legis  praeceptum  instruendi,  et  in  melius 
promovendi.— Quantum  igitur  sd  utrumque  genus  hominum,  expediebat 
praecepta  caeremonialia  in  veteri  lege  multiplicari.  Erant  enim  in  illo  populo 
aliqui  adidololatriamproni,  et  ideo  necesse  erat  ut  ab  idololatriae  cultuper 
praecepta  caeremonialia  revocarentur  ad  cultum  Dei.  Et  quia  multipliciter 
homines  idololatriae  deserviebant,  oportebat  6  contrario  multa  institui  ad 
singula  reprimenda ;  et  itertim  multa  talibus  imponi,  ut  quasi  oneratis  ex 
his  quae  ad  cultum  Dei  impenderent,  non  vacaret  idololatriae  deservire.  Ex 
parte  vero  eorum  qui  erani  proni  ad  bonum,  etiam  necessaria  fuit  multipli- 
catio  caeremonialium  prseceptorum  :  tum  quia  per  hoc  diversimod^  mens 
eorum  referebatur  in  Deum,  et  magis  assidu^ ;  tum  etiam  quia  mysterium 
Christi,  quod  per  hujusmodi  caeremonialia  figurabatur,  multiplices  utilita- 
tes  altulit  mundo ;  et  multa  circa  ipsum  consideranda  erant,  quae  oportuit 
per  diversa  caeremonialia  figurari. 

AdjDnmwmergodicendum,qu6d,  quando  idquod  ordinaturad  finem,  est 
sufflciens  ad  dncendumin  finem,  tuncsnfficitunumadunumfinem;  sicut 
una  medicina  sufficit  si  sit  efficax,  quandoque  ad  sanitatem  inducendam, 
et  tunc  non  oportet  multiplicari  medicinam.  Sed  propter  debilitatem  et  im- 
perfectionem  ejus  quod  est  ad  finem,  oportet  ea  multiplicari;  sicut  multa 
adhibentur  remedia  infirmo,  quando  unum  non  sufficit  ad  sanandum.  Ca3- 
remonia;  autem  veteris  legis  invalidae  et  imperfectae  erant  ad  repraesentan- 
dum  Christi  mysterium,  quod  est  superexcellens,  etad  subjugandum  men- 
les  hominum  Deo;  unde  Apostolus  dicit  (Heb.  vii,  18} :  Reprobatio  fit  pras- 
cedentis  mandati  propter  infirmitatem^  et  inutilitatem, ;  nihil  enim  ad  per~ 
fectum  adduxit  lex.  Et  ideo  oportuit  hujusmodi  caeremonias  multiplicari. 

Ad  secundum  dicendum ,  quod  sapientis  legislatoris  est  minores  trans- 
gressiones  permittere,  ut  majores  caveanlur.  Et  ideo,  ut  caveretur  trans- 
gi'essio  idololatriae  et  superbiae,  quae  in  Judaeorum  cordibus  nasceretur,  si 
omnia  praecepta  legis  implerent,  non  propter  hoc  praetermisit  Deus  multa 
caeremoniaiia  praecepta  tradere,  quia  de  facili  sumebant  ex  hoc  transgre- 
diendi  occasionem. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  vetus  lex  in  multis  diminuit  corporalem 
cultum ;  propter  quod  statuit  qu6d  non  in  omni  loco  sacrificia  off^errentur, 
neque  k  quibuslibet;  et  multa  hujusmodi  statuit  ad  diminutionem  exterio- 
ris  cuItCis,  sicut  etiam  rabbi  Moyses  jEgyptius(l}  dicit.  Oportebat  tamen 
non  ita  attenuare  corporalem  cultum  Dei,  ut  homines  ad  cultum  daemonum 
declinarent. 

[i)  llle  Moyses  ^Egyptius  idem  estac  MoyscsMauiionides,  qiiamvis  Nicolai  contrarium  afGrmel. 


Ui  QVJEST.  Cl,  ART.  IV. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  ceremoni^  veteris  legis  convementer  dividantur 

IN  SACRIFICIA,  SACRAMENTA,  SACRA  ET  OBSERVANTIAS. 
De  his  etiam  Coloss.  ii,  lect.  4,  princ. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  caeremoniae  veteris  legis  in- 
convenienter  dividantur  in  «  sacrificia,  sacramenta,  sacra  et  observantias.)) 
Caeremoniaeenimveterislegisfigurabant  Christum.  Sedhocsolumfiebatper 
sacrificia,  per  quaefigurabatursacrificiumquoChristusse  ohtutit  ohlationem 
et  hostiam  Deo,  ut  dicitur  (Ephes.  v,  2).  Ergo  sola  sacrificia  erant  caeremo- 
nialia. 

2.  Praeterea,  vetus  lex  ordinabatur  ad  novam.  Sed  in  nova  lege  ipsum 
sacrificium  est  sacramentum  altaris.  Ergo  in  veteri  lege  non  debuerunt 
distingui  sacramenta  contra  sacrificia. 

3.  Praeterea,  sacrum  dicitur  quod  est  Deo  dicatum :  secundum  quem  mo- 
dum  tabernaculum  et  vasa  ejus  sanclificari  {\)  dicebantur.  Sed  omnia  cae- 
remonialia  erant  ordinata  ad  cultum  Dei,  utdictum  est  (art.  1  hujus  qu.). 
Ergo  caeremonialia  omnia  sacra  erant.  Non  ergo  una  pars  caeremonialium 
debet  sacra  nominari. 

4.  Praeterea,  ohserva^itiae  ab  observando  dicuntur.  Sed  omnia  praecepta 
legis  observaridebebant;  dicitur  enim  (Deut.  viii,  11) :  Observa  et  cave  ne 
quando  ohliviscaris  DominiDei  tui,  et  negligas  mandata  ejus,  atquejudicia^ 
et  cxremonias.  Non  ergo  observantiae  debent  poni  una  pars  caeremonia- 
lium. 

5.  Praeterea,  solemnitates  inter  caeremonialia  computantur,  cum  sint  in 
umbram  futuri,  ut  patet  (Coloss.  ii);  similiter  etiam  oblationes  et  munera, 
ut  patet  per  Apostolum  (Hebr.  ix) ;  quae  tamen  sub  nuUo  horum  contineri 
videntur.  Ergo  inconveniens  est  praedicta  distinctio  caeremonialium. 

Sed  contra  est  quod  in  veteri  lege  singula  praedicta  cxremonix  vocan- 
tur.  Sacrificia  enim  dicuntur  caeremoniae  (Num.  xv,  24) :  Offerat  vitulumet 
sacrificium  ejus,  aclihamenta,  utcxremonixpostulant.  Desacramento  etiam 
ordinis  dicitur  (Lev.  vii,  35) :  Hxc  est  unctio  Aaron  et  filiorum  ejus  in  caere- 
moniis.  De  sacris  etiam  dicitur  (Exod.  xxxviii,  21)  :  Hxc  sunt  instrumenta 
tabernaculi  testimonii  in  cxremoniis  Levitarum.  De  observantiis  etiam  dici- 
tur  (IIL  Reg.  ix,  6)  :  Si  aversi  fueritis  non  sequentes  me,  nec  observantes 
cxremonias  quas  proposui  vobis. 

CONGLUSIO.  —  CaeremoniaB  veteris  legis  sunt,  aut  sacrificia,  in  quibus  Dei  cuitus 
specialiter  consistit :  autsacra,  quae  ad  divinicultusinslrumentapertinent :  aut  sa- 
cramenta,  quae  ad  populi  vel  sacerdotum  sanclificationem  spectant :  vel  denique 
observantiae,  quibus  distinguuntur  colentes  Deum  a  non  colentibus. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (art.  1  et  2  hujus  qu.), 
caeremonialia  praecepta  ordinantur  ad  cultum  Dei.  In  quo  quidem  cultu 
considerari  possunt  et  ipse  cultus,  et  colentes,  et  instrumenta  colendi.  Ipse 
autem  cultus  specialiter  consistit  in  sacrificiis  (2),  quae  in  Dei  reverentiam 
offeruntur.  Instrumenta  autem  colendi  pertinentad  sacra  (3),  sicut  est  ta- 
bernaculum,  et  vasa,  et  alia  hujusmodi.  Ex  parte  autem  colentium  duo 
possunt  considerari :  scilicet  eorum  institutio  ad  cuUum  divinum,  quod  fit 
per  quamdam  consecrationem  vel  populi,  vel  ministrorum ;  et  ad  hoc  per- 
tinent  sacramenta;  etiterum  eorum  singularis  conversatio,  per  quamdis- 
tinguuntur  ab  hisqui  Deum  non  colunt;  et  ad  hoc  pertinent  observaniias, 
putJi  in  cibis,  ct  vestimentis  et  aliis  hujusmodi. 

(1)  Al.,  sacrificaru  (5)  Sacra  crant  illa  instrumenta  et  loca,  qni- 

(2)  OLIationes  et  iiiunera  rum  sacrificiis  com-  biis  vel  iu  quibiis  [>oo  sacrillcabatur,  ad  quae 
pulabaniur.  eliam  solemnitates  pertiacbaut. 


QU/EST.  Cll,  ART.  I.  445 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  sacrificia  offerri  oportebat  et  in  aiiqui- 
bus  locis  et  per  aliquos  liomines ;  et  totum  hoc  ad  cultum  Dci  pertinet. 
Unde  sicut  per  5ac?'//ic/a  significatur  Cliristus  immolatus,  ita  etiam  persrt- 
cramenta  etsacra  illorum  tigurabantur  sacramenta  et  sacra  nova)  legis;  et 
per  eorum  observantias  figurabatur  conversatio  populi  novaelegis;  qu38 
omnia  ad  Cliristum  pertincnt. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  sacrificiuni  novae  legis,  id  est,  Eucharis- 
tia,  continet  ipsum  Christum,  qui  est  sanctificationis  auctor.  Sandiflcavit 
emm  per  SUU7JI  sanguinem.  populum^  uidiciim  {llehr.ult.  i2).  Et  ideo  hoc 
sacrificium  etiam  sacramentum  est.  Sed  sacrificia  (1)  veteris  legis  non  con- 
tinebant  Christiun,  sed  ipsum  figurabant ;  et  ideo  nondicunlur  sacramenta. 
Sed  ad  hoc  designandum  seorsum  erantquaedam  sacramenta  in  veteri  lege, 
quae  erant  figurae  futur»  consecrationis ;  quamvis  etiam  quibusdam  conse- 
crationibus  quffidam  sacrificia  adjungerentur. 

Ad  tertium  dicendum ,  quod  etiam  sacrificia  et  sacramenta  erant  sacra  (2); 
sed  quaedam  erant  quse  erant  sacra,  utpote  ad  cultum  Dei  dicata,  nec  ta- 
men  erant  sacrificia  nec  sacramenta;  et  ideo  retinebant  sibi  commune  no- 
men  sacromm. 

Ad  quarium  dicendum,  quod  ea  quse  pertinebant  ad  conversationem  po- 
puli  Deum  colentis,  retinebant  sibi  commune  nomen  observantiarum^  in- 
quantum  k  praemissis  deficiebant.  Non  enim  dicebantur  sacra,  quia  non 
habebant  immediatum  respectum  ad  cultum  Dei,  sicut  tabernaculum  et  vasa 
ejus ;  sed  per  quamdam  consequentiam  erant  caeremonialia,  inquantum 
pertinebant  ad  quamdam  idoneitatem  populi  colentis  Deum. 

Ad  quintum  dicendum,  quod  sicut  sacrificia  offerebantur  in  determi- 
nato  loco,  ita  etiam  offerebanlur  in  determinatis  temporibus.  Unde  etiam 
solemnitates  inter  sacra  computari  videntur.  Oblationes  autem  et  munera 
computantur  cum  sacrificiis,  quia  Deo  offerebantur.  Unde  Apostolus 
dicit  (Hebr.  v,  1) :  Omnis  pontifex  ex  hominibus  assumptus  pro  hominibus 
constituitur  in  his  qux  sunt  ad  Deum ,  ut  offerat  dona  et  sacri/icia  pro 
peccatis. 

QUiESTIO  CII. 

DE  CiEREMONIALIUM  PRiECEPTORUM  CAUSIS,  IN  SEX  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  causis  caeremonialium  preeceptorum;  et  circa  hoo 
quaeruntur  sex :  1»  Utrum  pra^cepta  caeremonialia  habeant  causam»  —  2°  Utrum  ha- 
beant  causam  litteralem,  vel  solum  figuralem.  —  3°  De  causis  sacrificiorum.  — 4°  De 
causis  sacrorum.  —  5°  De  causis  sacramentorum.  —  6"  De  causis  observantiarum. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  C^REMONIALIA   PRiECEPTA   HABEANT   CAUSAM. 
De  his  etiam  Rom.  iv,  lect,  ^. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  cseremonialia  praecepta  non 
habeant  causam.  Quia  super  illud  (Ephes.  ii)  :  Legem  mandatorum  decre- 
tis  evacuans^  dicit  Glossa  interl. :  «  Id  est,  evacuans  legem  veterem  quan- 
tum  ad  carnales  observantias,  decretis.,  id  est  praeceptis  evangelicis,  quae 
ex  ratione  sunt. »  Sed  si  observantiae  veteris  legis  ex  ratione  erant,  frustra 

(K)  Al.,  iacramenla.  Nicolai :  Qudd  etiam  sacrificia  et  sacramenta 

(2)  Ita  cod.  Alcan.,  cui  concinlt  Tarrac,  ex  erant ;  sed  qucsdam  erant  sacra.  Edit.  Patav. 

quo  Garcia  et  edit    Pat.  an.  -17^2.  ubi  tantiim,  an.lGUS:  Quod sacrificiaetsacramenlaerant 

$ed  qucBdam  eranl  sacra.  Edit.  Roni.  :  Quod  sacra,  sed  qucsdam  erani  sacra,  etc. 
sacra  aut  sacrificia,  et  sacramenta  erant. 


m  QU/EST.  Cn,  ART.  I. 

evacuarentur  per  rationabllia  decreta  novae  legis.  Non  ergo  caeremoniales 
observantlae  veteris  legis  habebant  aliquam  rationem. 

2.  Praeterea,  vetus  lex  successit  legi  naturas.  Sed  in  lege  naturae  fuit  ali- 
quod  praeceptum  quod  nuUam  rationem  habebat,  nisi  ut  hominis  obedien- 
tia  probaretur,  sicut  Augustinus  dicit  (Super  Gen.  ad  litt.  lib.  viii,  cap.  6  et 
13J  de  prohibitione  ligni  vitae.  Ergo  etiam  in  veteri  lege  aliqua  praecepta 
danda  erant  in  quibus  hominis  obedientia  probaretur,  quae  de  se  nullam 
rationem  haberent. 

3.  Praeterea,  opera  hominis  dicuntur  moralia ,  secundiim  qu6d  sunt  k 
ratione.  Si  igitur  caeremonialium  praeceptorum  sit  aliqua  ratio,  non  difiFer- 
rent  k  moraUbus  praeceptis.  Videtur  ergo  qu6d  caeremonialia  praecepta 
non  habeant  alrquam  causam;  ratio  enim  praecepti  ex  aliqua  causa 
sumitur. 

Sed  contra  est  quoddicitur(Psalm.  xviii,  9) :  Prseceptum  Dominilucidum, 
illuminans  oculos.  Sed  caeremonialia  sunt  praecepta  Dei.  Ergo  sunt  lucida ; 
quod  non  esset,  nisi  haberent  rationabilem  causam. 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  Apostolo  teste,  quaea  Deo  sunt,  ordinata  sunt;  necesse 
est  caeremonialia  prajcepta  ad  aliquem  finem  ordinari,  ex  quo  rationabiles  eorum 
causse  assignari  possint. 

Respondeo  dicendum  quod  ctim  sapientis  sitordinare,secundiim  Philoso- 
phum  (Metaph.  lib.  i,  cap.  2,  a  princ),  ea  quse  ex  divina  sapientia  proce- 
dunt,  oportet  esse  ordinata,  ut  Apostolus  dicit  (Rom.  xiii).  Ad  hoc  autem 
qu6d  aliqua  sint  ordinata ,  duo  requiruntur  :  prim6  quidem  quod  aliqua 
ordinentur  ad  debitum  finem,  qui  est  principium  totius  ordinis  in  rebus 
agendis ;  ea  enim  quae  casu  eveniunt,  praeter  intentionem  finis,  vel  quae 
non  serio  fiunt ,  sed  ludo,  dicimus  esse  inordinata.— Secundo  oportet  (juod 
id  quod  est  ad  finem,  sit  proportionatum  fini ;  et  ex  hoc  sequitur  qu6d  ra- 
tio  eorum  quae  sunt  ad  finem,  sumitur  ex  fine ;  sicut  ratio  dispositionis  ser- 
rae  sumitur  ex  sectione ,  quae  est  finis  ejus,  ut  dicitur  (Phys.  lib.  ii,  text. 
88}.Manifestum  est  autem  quod  praecepta  caeremonialia,  sicut  et  omnia  aUa 
praecepta  legis ,  sunt  ex  divina  sapientia  instituta ;  unde  dicitur  (Deut.  iv, 
6J :  Hxc  est  sapientia  vestra,  et  intellectus  coram  populis.  Unde  necesse 
est  dicere  qu6d  praecepta  caeremonialia  sintordinata  ad  aliquem  finem, 
ex  quo  eorum  rationabiles  causae  assignari  possint. 

Ad  primum  ergo  dicendum ,  qu6d  observantise  veteris  legis  possunt  dicl 
Bine  ratione  quantum  ad  hoc  quod  ipsa  facta  in  sui  natura  rationem  non 
habebant,  puta  qu6d  vestis  non  conficeretur  ex  lana  et  lino.  Poterant  ta- 
men  habere  rationem  ex  ordine  ad  aliud,  inquantum  scilicet  vel  aliquid 
per  hoc  figurabatur,  vel  aliquid  excludebatur.  Sed  decreta  novae  legis,  quae 
praecipu6  consistunt  in  fide  et  dilectione  Dei,  ex  ipsa  natura  actds  rationa- 
bilia  sunt. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  prohibitio  ligni  scientiae  (1)  bonl  et  mali 
non  fuit  propter  hoc  qu6d  illud  lignum  esset  naturaliter  malum ;  sed 
tamen  ipsa  prohibitio  habuit  aliquam  rationem  ex  ordine  ad  alliud, 
inquantum  scilicet  per  hoc  aliquid  figurabatur ;  et  sic  eLiam  caeremonialia 
praecepta  veteris  legis  habent  rationem  in  ordine  ad  aliud. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  praecepta  moralia  secundiim  suam  naturam 
habent  rationabiles  causas,  sicut :  Non  occides  ;  non  furtum  facies,  Sed  pra> 
cepta  caeremoniaha  habent  rationabiles  causas  ex  ordine  ad  aliud,  ut  dic- 
tum  est  (in  corp.  art.}. 

H)  Ita  Mss.  et  editi  passim  Cod.  Alcan.,  ligni  vitce,  ut  est  ic  objectioue. 


QU.*:ST.  CII,  ART.  II.  447 

ARTICITLUS  II.  —  UTRUM  pr^cepta  c.ere.momalia  habeakt  causam  litterai.em, 

\EL   FIGURALEM   TANTUM. 
De  his  etiam  Rom.  IV,  lect,  2. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  praecepta  cseremonialia 
non  habeant  causam  litteralem,  sed  figuralem  tantiim.  Inter  pra^cepta 
enim  caeremonialia  pra-cipua  erant  circumcisio  et  immolatio  agni  pascha- 
lis.  Sed  utrumque  istorum  non  habebat  nisi  causam  figuralem,  quia  utrum- 
que  istorum  datum  est  in  signum;  dicitur  enim  (Gen.  xvii,  11) :  Circum- 
cidetis  carnem  prxputii  vestri,  ut  sit  in  signum  fcederis  inter  me  et  vos  ; 
et  de  celebratione  Phase  dicitur  (Exod.  xiii,  9} :  Erit  quasi  signum  in  manu 
tua,  et  quasi  monumenfum  ante  oculos  fuos.  Ergo  multo  magis  alia  caeremo- 
nialia  non  habent  nisi  causam  figuralem. 

2.  Praeterea,  effectus  proportionatur  suae  causae.  Sed  omnia  caeremonialia 
sunt  figuralia,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  praec.  art.  2).  Ergo  non  habent 
nisi  causam  figuralem. 

3.  Praeterea,  illud  quod  de  se  est  indifferens  utrtim  sic  vel  non  sic  fiat, 
non  videtur  habere  aliquam  litteralem  causam.  Sed  quaedam  sunt  in  prae- 
ceptis  caeremonialibus  quae  non  videntur  differre  utrum  sic  vel  sic  fiant; 
sicut  est  de  numero  animalium  offerendorum,  et  aliis  hujusmodi  particu- 
laribus  circumstantiis.  Ergo  praecepta  veteris  legis  non  habent  rationem 
litteralem. 

Sed  contra^  sicut  praecepta  caeremonialia  figurabant  Christum,  ita  etiam 
Iiistoriae  veteris  Testamenti;  dicitur  enim  (I.  Cor.  x,  11),  quod  omnia  in  /f- 
gura  contingehant  illis.  Sed  in  historiis  veteris  Testamenti,  praeter  intellec- 
tum  mysticum  seu  figuralem ,  est  etiam  intellectus  litteralis.  Ergo  etiam 
praecepta  caeremonialia  praeter  causas  figurales,  habebant  etiam  causas 
litterales. 

CONCLUSIO.  — Cumex  fine  rationem  eorum  quae  sunt  ad  finem  desumere  opor- 
teat,  caeremoniarum  veteris  legis,  ut  ad  cullum  Dei  spectant,  litleralis  ratio  suspi- 
cienda  est :  ut  vero  Christum  tigurant,  mystica  ratio  requirenda  est. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  praec),  ratio 
eorum  quae  sunt  ad  finem,  oportet  quod  a  fine  sumatur.  Finis  autem  prae- 
ceptorum  caeremonialium  est  duplex :  ordinabantur  enim  ad  cultum  Dei 
pro  tempore  illo,  et  ad  figurandum  Christum ;  sicut  etiam  verba  propheta- 
rum  sic  respiciebant  prassens  tempus,  quod  etiam  in  figuram  futuri  dice- 
bantur,  ut  Hieronymus  dicit  super  Osee  (sup.  illud  cap.  1  :  Abiit  et  accepit), 
Sic  igitur  rationes  praeceptorum  caeremonialium  veteris  legis  dupliciter 
accipi  poSsunt :  uno  modo  ex  ratione  cultCis  divini,  qui  erat  pro  tempore 
illo  observandus ;  et  rationes  illae  sunt  litterales,  sive  pertineant  ad  vitan- 
dum  idololatriae  cultum,  sive  ad  rememoranda  aliqua  Dei  beneficia,  sive 
ad  insinuandam  excellentiam  divinam,  vel  etiam  ad  designandam  disposi- 
tionem  mentis,  quae  tunc  requirebatur  in  colentibus  Deum.  Alio  modo  pos- 
sunt  eorum  rationes  assignari,  secundtma  quod  ordinantur  ad  figuranduro 
Christum ;  et  sic  habent  rationes  figurales  et  mysticas,  sive  accipiantur  ex 
ipso  Christo  et  Ecclesia ,  quod  pertinet  ad  altegoriam  ;  sive  ad  mores 
populi  christ)>»ni,  quod  pertinet  ad  moralitatem  ;  sive  ad  statum  futurae 
gloriae,  prou  in  eam  introducimur  per  Christum,  quod  pertinet  ad  ana- 
gogiam. 

Ad  primvfTi  ergo  dicendum,  qut)d,  sicut  intellectus  metaphoricae  locutio- 
nis  in  Scri^miris  est  litteralis,  quia  verba  ad  hoc  proferuntur  ut  hoc  signi- 
ficent;  ita  etiam  significationes  caeremoniarum  legis,  quae  sunt  commemo- 
rativae  beneficiorum  Dei ,  propter  quae  institutae  sunt ,  vel  aliorum  hujus- 


448  QUJEST.  CII,  ART.  II  ET  III. 

modi,  quae  ad  illum  statum  pertinebant,  non  Iranscendunt  ordinem  litte- 
ralium  causarum.  Unde  oportetqu6d  assignetur  causa  celebrationis  Phase, 
quod  est  signum  liberationis  ex  .-Egypto ;  el  circumcisionis,  quod  est  signum 
pacti  quod  Deus  habuit  cum  Abraham ;  quod  pertinet  adcausam  litteralem. 

Ad  secundum  dicendum,qu6dratio  illa  procederet,  si  cseremonialia  prae- 
cepta  essent  data  solum  ad  figurandum  futurum,  non  autem  ad  praesentia- 
liter  Deum  colendum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  in  legibus  humanis  dictum  est 
(quaest,  xcvi,  art.  3}  quod  in  universali  habent  rationem,  non  autem  quanthm 
ad  particulares  conditiones,  sed  haec  suntexarbitrio  instituentium ;  ita  etiam 
multae  particulares  determinationes  in  caeremoniis  veteris  legis  non  habent 
aliquam  causam  litteralem,  sed  solam  figuralem ;  in  communi  ver6  habent 
etiam  causam  litteralem. 

ARTICULUS   III.  —  UTRUM  POSSIT   ASSIGNARI  CONVENIENS    RATIO    CiEREMONIARUM 

QU^  AD  SACRIFICIA  PERTINENT. 
Oe  his  etiam  Isai.  i,  lect.  4  fin.  etPsal.  XXTI,  com.  2  ,  et  Hebr.  X,  lect.  'I. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  non  possit  conveniens  ratio 
assignari  caeremoniarum  quae  ad  sacrificia  pertinent.  Ea  enim  quae  in  sa- 
crificium  offerebantur,  sunt  illa  quae  sunt  necessaria  ad  sustentandam  hu- 
manam  vitam;  sicut  animalia  quaedam,  et  panes  quidam.  Sed  Deus  tali 
sustentamento  non  indiget,  secundum  illud  (Psalm.  xlix,  43) :  Numquid 
manducabo  carnes  taurorum,  aut  sanguinem  hircorum  poiabo'?  Ergo  incon- 
venienter  hujusmodi  sacrificia  Deo  ofi^erebantur. 

2.  Praeterea,  in  sacrificium  divinum  non  offerebantur  nisi  de  tribus  ge- 
neribus  animaUum  quadrupedum,  scilicet  de  genere  boum,  ovium  et  ca- 
prarum;  et  de  avibus  communiter  quidem  turtur  et  columba,  specialiter 
autem  in  emundatione  leprosi  fiebat  sacrificium  de  passeribus.  Multa  au- 
tem  animaiia  alia  sunt  his  nobiliora.  Ciim  igitur  omne  quod  est  optimum, 
Deo  sit  exliibendum,  videtur  quod  non  soIUm  de  istis  rebusfuerint  Deosa- 
crificia  offerenda. 

3.  Praeterea,  sicut  homo  a  Deo  habet  dominium  volatilium  et  bestiarum, 
ita  etiam  piscium.  Inconvenienter  igitur  pisces  a  divino  sacrificio  exclude- 
bantur. 

4.  Praeterea,  indifferenter  offerri  mandabantur  turtures  et  columbae. 
Sicut  igituri  mandabantur  offerri  pulli  columbarum,  ita  et  pulli  turturum. 

o.  Praiterea ,  Deus  est  auclor  vitae  non  solum  hominum ,  sed  etiam 
animalium,  ut  patet  per  id  quod  dicitur  (Gen.  i).  Mors  autem  opponitur 
vitae.  Non  ergo  debuerunt  Deo  offerri  animalia  occisa,  sed  magis  animalia 
viventia;  praecipu6  quia  etiam  Apostolus  monet  (Rom.  xii,  i)^ut  exhibea- 
mus  corpora  nostra  hostiam  viventem,  sanctam,  Deo  placentem. 

6.  Praeterea,  si  animalia  Deo  in  sacrificium  non  offerebantur  nisi  oc- 
cisa,  nulla  videtur  esse  differentia,  qualiter  occidantur.  Inconvenienter 
igitur  determinatur  modus  immolationis ,  praecipu6  in  avibus,  ut  patet 
(Lev.  i)  (ubi  retorto  ad  collum  capite  interfici  jubentur). 

7.  Praeterea,  omnis  defectus  animalis  via  est  adcorruptionem  et  mortem. 
Si  igitur  animalia  occisa  Deo  offerebantur,  inconveniens  fuit  prohibere 
oblationem  animalis  imperfecti,  puta  claudi,  aut  caeci,  aut  aliter  maculosi 
(Levit.  xxii). 

8.  Praeterea,  illi  qui  offerunt  hostias  Deo,  debent  de  his  participare,  secun- 
dumillud  Apostoli(I.Corinth.  x,  18)  -.Nonnequiedunt  hostias,  participes sunt 
altarisf  Inconvenienter  igitur  quaedam  partes  hostiarum  offerentibus  sub- 
trahebantur,scilicet  sanguis  et  adeps,  pectusculum  et  armusdexter(Lev.  iii). 


QU.EST.  CII,  ART.  III.  449 

9.  Praeterea,  sicut  holocausta  ofFercbantur  in  honorem  Dei,  ita  etiam 
hostiae  pacificae  et  hostiae  pro  peccato.  Sed  nullum  animal  feminini  sexiis 
offerebatur  Deo  in  holocaustum ;  fiebant  tamen  holocausta  tam  de  quadru- 
pedibus  quam  de  avibus.  Ergo  inconvenienter  in  hostiis  pacificis  et  pro 
peccato  offerebantur  animalia  feminini  sexOs,  et  tamen  in  hostiis  pacilicis 
non  offerebantur  a^es. 

dO.  Praeterea,  omnes  hostiae  pacificae  unius  generis  esse  videnlur.  Non 
crgo  debuit  poni  ista  differentia,  quod  quorumdam  pacificorum  carne  non 
possent  vesci  in  crastino,  quorumdam  autem  possent,   ut  mandatur 
Le^^vii). 

41.  Prseterea,  omnia  peccata  in  hoc  conveniunt  qu6d  a  Deo  avertunt. 
Ergo  pro  omnibus  peccatis  in  Dei  reconciliationem  unum  genus  sacrificii 
debuit  offerri. 

42.  Praeterea,  omnia  animalia  quae  offerebantur  in  sacrificium,  uno  modo 
offerebantur,  scihcet  occisa.  Non  videtur  ergo  conveniens  qu6d  de  terrae 
nascentibus  diversimode  fiebat  oblatio.  Nunc  enim  offerebantur  spicae, 
nunc  simila,  nuncpanis,  quandoquequidemcoctus  in  clibano,  quandoque 
i(i  sartagine,  quandoque  in  craticula  (Levit.  ii  et  vii). 

13.  Praeterea,  omnia  quae  in  usum  nostrum  veniunt,  aDeo  recognoscere 
debemus.  Inconvenienter  ergo  praeter  animalia,  solum  haec  Deo  offereban- 
tur,  panis,  vinum,  oleum,  thus,  sal. 

14.  Praeterea,  sacrificia corporalia  exprimunt  interius  sacrificium  cordis,, 
quo  homo  spiritum  suum  offert  Deo.  Sed  in  interiori  sacrificio  plus  est  de 
dulcedine,  quam  repraesentat  mel,  quam  de  mordacitate,  quam  repraesen- 
tat  sal;  dicitur  enim  (Eccli.  xxiv,  27) :  Spiritus  meus  super  mel  dulcis.  Ergo 
inconvenienter  prohibebatur  (Levit.  ii),  in  sacrificio  apponi  mel  et  fermen- 
tum;  quod  etiam  facit  panem  sapidum;  et  praecipiebatur  ibi  apponi  sal, 
quod  est  mordicativum,  et  thus,  quod  habet  saporem  amarum.  Videtur 
ergo  quod  ea  quae  pertinent  ad  caeremonias  sacrificiorum,  non  habeant 
rationabilem  causam. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Lev.  i,  9)  :  OHata  omnia  adolehit  sacerdos 
super  altare  in  holocaustum  et  odorem  suavissimum  Domino.  Sed,  sicut 
dicitur  (Sap.  vii,  28),  neminem  diligit  Deus,  nisi  eum  qui  cum  sapientia  in- 
hahitat;  ex  quo  potest  accipi  quod  quidquid  est  Deo  acceptum,  est  cum 
sapientia.  Ergo  illae  caeremoniae  sacrificiorum  cum  sapientia  erant,  velut 
habentes  rationabiles  causas. 

CONCLUSIO.  —  Omnium  sacrificiorura,  ut  ad  cullum  Dei  ordinantur,  causasusci- 
pitur,  vel  uthismens  hominis  ordinaretur  ad  Deum,  vel  utab  idololatria  reraove- 
retur;  ut  vero  Christum  figurabant,  causa  fuit  figuratio  voluntariae  passionis  etim- 
molationis  Christi. 

Respondeo  dicendum  quod,  feicut  supra  dictum  est  (art.  praec),  caeremo- 
niae  veteris  legis  duplicem  causam  habebant :  unam  scilicet  litteralem, 
secundiim  quod  ordinabantur  ad  cultum  Dei ;  aliam  vero  figuralem,  sive 
mysticam,  secundum  quod  ordinabantur  ad  figurandum  Christum.  Et  ex 
utraque  parte  potest  convenicnter  assignari  cansa  caeremoniarum  quae  ad 
sacrificia  pertinebant.  Secundiim  enimquod  sacrificiaordinabantur  ad  cul- 
tumDei,  causa  sacrificiorum  dupliciter  accipi  potest :  uno  modo  secundtim 
quod  per  sacrificia  repraesentabatur  ordinatio  mentis  in  Deum,  ad  quam 
jxcitabatur  sacrificium  offerens.  Ad  rectam  autem  ordinationem  mentis  in 
Deum  pertinet  quod  omnia  quae  homo  habet,  recognoscat  a  Deo(l)  tanquam 

(i'  ^jnpple,  ait  Nicolai,  se  habere  vel  accepissc,  ut  in  adjunctis  exprimitur. 

111.  15 


450  QUiEST.  CII,  ART.  111. 

k  primo  principio,  et  ordinet  in  Deum  tanquam  in  ultimum  finem  :  et  hoc 
repraesentabatur  in  oblationibus  etsacrificiis  (1),  secundtim  qu6dhomoex 
rebus  suis,  quasi  in  recognitionem  qu6d  haberet  ea  a  Deo,  in  bonoremDei 
ea  offerebat;  secundiim  quod  dixitDavid  (1.  Paralip.  xxix,  14}  :  Tuasunt 
omnia,  et  qux  de  manu  tua  accepimus,  dedimus  tibi,  Et  ideo  in  oblatione 
sacrificiorum  protestabatur  homo  qu6d  Deus  esset  primum  principium 
creationis  rerum,  et  ultimus  finis  ad  quem  essent  omnia  referenda.  Et 
quia  pertinet  ad  rectam  ordinationem  mentis  in  Deum,  ut  mens  humana 
non  recognoscat  alium  primum  auctorem  rerum  nisi  solum  Deum,  neque 
in  aliquo  alio  finem  suum  constituat;  propter  hoc  prohibebatur  in  lege 
offerri  sacrificium  alicui  alteri  nisi  Deo,  secundum  iilud  (Ex.  xxii,  29} :  Qui 
immolat  diis^  occidetur  (2}  prxterquam  Domino  soli,  Et  ideo  de  causa 
caeremoniarum  circa  sacrificia  potest  assignari  ratio  alio  modo  exhocquod 
per  hujusmodi  homines  retrahebantur  a  sacrificiis  idolorum.  Unde  etiam 
praecepta  de  sacrificiis  non  fuerunt  data  po[)ulo  Judaeorum,  nisi  postquam 
declinavit  ad  idololatriam,  adorando  vitulum  conflatilem ;  quasi  hujusniodi 
sacrificia  sint  instituta,  ut  populus  ad  sacrificandum  promptushujusmodi  sa- 
crificiamagis  (3}  Deo  quam  idolis offerret.  Undedicitur  (Jer.  vii,  22):  Non  sum 
locutuscum  patribus  vestris,  et  nonprsecepi  eis  indiequd  eduxi  eos  de  terra 
Mgypti,  deverbo  holocaustomatum{A)  etvictimarum.  Inter  omnia  autem  dona 
quaeDeus  humano  generi  jam  per  peccatum  lapso  dedit,  prsecipuumest  qu6d 
dedit  Filium  suum ;  unde  dicitur  (Joan.  iii,46} :  Sic  Deusdilexit  mundum,  ut 
Filium  suum  unigenitum  daret^  ut  omnis  qui  credit  in  ipsum,  non  pereaf, 
sed  habeat  vitam  xternam.  Et  ideo  potissimtim  sacrificium  est,  quo  ipse 
Christus  seipsum  obtulit  Deo  in  odorem  suavitatis.,  ut  dicitur  (.Ephes.  v,  2}; 
et  propter  hoc  omnia  alia  sacrificiaofferebantur  in  veteri  lege,  ut  hocunum 
singulare  et  prsecipuum  sacrificium  figuraretur,  tanquam  perfectum  per 
imperfecta.  Unde  Apostolus  dicit  (Heb.  x,  11),  qu6d  sacerdos  veteris  legis 
easdem  sxpe  offerebat  hostias,  qux  nunquam  possunt  auferre  peccata; 
Christus  autempropeccatis  obtulitunam  insempiternum.  Etquiaex  figurato 
sumitur  ratio  figurae,  ideo  rationes  sacrificiorum  figuraUum  veteris  legis 
sunt  sumendae  ex  verosacrificio  Christi. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  Deus  non  volebat  hujusmodi  sacrificia 
sibi  offerri  propter  ipsas  res  quae  offerebantur,  quasi  eis  indigeret :  unde 
dicitur  (Isai.  i,  11) :  Holocausta  arietum^  et  adipempinguium,  et  sanguinem 
vitulorumet  hircorum  et  agnorum  nolui.  Sed  volebat  easibi  offerri,  utsupra 
dictum  est  (art.  prsec),  tum  ad  excludendam  idololatriam,  tum  ad  signifi- 
candum  debitum  ordinem  mentis  humanae  in  Deum,  tum  etiam  ad  figu- 
randum  mysterium  redemptionishumanae  per  Christum. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  quantum  ad  omnia  praedicta  ratio  conve- 
niens  fuit,  quare  ista  animalia  offerebantur  Deo  in  sacrificium,  et  non 
alia.  Prim6  quidem  ad  excludendum  idololatriam ;  quia  omnia  alia  ani- 
malia  offerebant  idololatrae  diis  suis,  vel  eis  ad  maleficia  utebantur.  Ista 
autem  animalia  apud  .Egyptios,  cum  quibus  conversati  erant,  abomina- 
biha  erant  ad  occidendum;  unde  ea  non  offerebant  in  sacrificium  diis 
suis ;  unde  dicitur  (Exod.  viii,  26) :  Abominationes  jEgyptiorum  immolabi- 

{\)  De  distinctione  oblationum  et  sacrificio-  (3)  En  ut  magis  adTersative  sumi  manifes- 

nim  conf.  2  2,  qnaesl   Lxxxv,  art.  3  ad  3.  tura  est  et  non  comparalivo  sensu  :  sic  ergo  cx- 

(2)    Seu   sijtnilicalivus  graeoe  apud  LXX,  v.  2,  ponendum.  vt  hujutmodi  sacrifieia  Deo  noH 

i^oXoBpeoOo^Jsrv.t,  qnod  edilio  Sextina  reddit  idolis  offerant. 

morle  eradicabilur,  et  reddi  potest,  ex  integro  (4)  Holocaustomata,  idem  est  uc  sacrificia  i  ro 

peribit.  peccaJis. 


I 


QU.^ST.  CII,  ART.  III.  451 

mns  Domino  Deo  nostro?  Oves  enim  colebant,  hircos  venerabantur,  quia 
in  eorum  figura  daemones  apparebant:  bobus  etiam  utebantur  ad  agricul- 
turam,  quam  inter  res  sacras  Iiabebant.  Secundo  hoc  convet)iens  erat  ad 
praedictam  ordinationem  mentis  in  Deum ;  et  hoc  dupliciter :  prim6  quidem 
quia  hujusmodi  animaliamaximo  suntper  quiB  sustentatur  hutirana  vita; 
et  cum  hoc  mundissima  sunt,  etmundissimum  habent  nutrinietUum;  alia 
vero  animalia  vel  sunt  silvestria,  et  non  sunt  communiter  hominumusui 
deputata;  vel  si  sunL  domestica,  immundum  habont  nutrimentum,  ut 
porcuset  galhna;  solum  autem  id  quod  est  purum,  Deo  est  atlribuendum. 
Ilujusmodi  autem  aves  specialiter  offerebantur,  quia  habentur  in  copia  in 
terra  promissionis.  Secundo  quiaper  immolationem  hiijnsmodi  animaHum 
puritas  mentis  designatur ;  quia,  ut  dicitur  in  Giossa  Levit.  i  (seu  in  prooem. 
ad  Levit.,  versus  fin.),  «  vitulum  offerimus,  cum  carnis  superbiam  vinci- 
mus;  agnum,  ctim  irrationales  motus  corrigimus ;  h;edum,  cum  lasciviam 
superamus;  columbam,  cum  simpiicessumus;  turturem,  ciim  castitatem 
servamus;panes  azymos,  cumin  azymis  sinceritatis  epulamur. » In  colum- 
ba  vero  manifestum  est  quod  significatur  castitas  et  simpiicitas  mentis. 
Tertio  ver6  conveniens  fuit  haec  animalia  offerri  in  figuram  Christi,  quia, 
utin  eadem  Glossa  dicitur,  «  Christus  in  vitulo  oficrtur,  propter  virtutem 
crucis;  in  agno,  propter  innocentiam;  in  ariete,  propter  priiicipatum;  in 
hirco,  propter  similitudinem  carnis  peccati;  in  turture  et  columba  duarum 
naturarum  conjunctio  monstratiatur;  vel  in  turture  castitas,  in  columba 
charitas  significabatur;  in  similagine  aspersio  credentium  per  aquam  bap- 
tismi  figurabatur.  » 

Ad  tertium  dicendum,  quod  pisces,  qui  in  aqua  vivunt,  magis  sunt  alieni 
ab  homine  quarn  caetera  animalia,  qua3  vivunt  in  aere,  sicutet  homo;  et 
itertim  pisces  ex  aquaextracti  statim  moriuntur;  unde  non  poterant  in  tem- 
plo  offerri,  sicut  alia  animalia. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  in  turturibus  meliores  sunt  majores  quam 
puUi;  in  columbis  autem  e  converso;  et  ideo,  ut  Rabbi  Moyses  dicit  (lib.  m 
Dux  errant,,  cap.  47,  inter  princ.  et  med.) :  «  Mandantur  offerri  turtures  et 
puUi  columbarum,  «  quia  omne  quodest  optimum,  Deo  est  attribuendum. 
Ad  quintum  dicendum,  quod  animalia  in  sacrificium  oblata  occideban- 
tur,  quia  veniunt  in  usum  hominis  occisa,  secundum  quod  a  Deo  dantur 
homini  ad  esum;  et  ideo  etiam  igni  cremabantur,  quia  per  ignem  decocta 
fiunt  aptahumano  esui.  Similiter  etiam  per  occisionem  animalium  signifi- 
catur  destructio  peccatorum ,  et  quod  homines  erant  digtji  occisione  pro 
Deccatis  suis,  ac  si  illa  animalia  loco  eorum  occidereiUur  ad  signiticandam 
xpiationem  peccatorum.  Per  occisionem  etiam  hujusmodi  animalium  si- 
nificabatur  occisio  Christi. 

Ad  sextum  dicendum,  quod  specialis  modus  occidendi  animalia  immolata 
eterminabatur  in  lege  ad  excludendum  alios  modos  quibus  idololatrae 
mimalia  idolis  immolabant;  vel  etiam,  ut  Rabbi  Moyses  dicit  (loc.  cit. 
ap.  49,  ante  med.),  lex  elegit  genus  occisionis  quo  animalia  minus  afflige- 
)anturoccisa,  per  quodetiam  excludebaturetimmisericordiaofferentium, 
t  deterioratio  animalium  occisorum. 

Ad  septimum  dicendum,  quod,  quia  animalia  maculosa  solent  haberi 
ontemptui  etiam  apud  homines,  ideo  prohibilum  est  ne  Deo  in  sacrificium 
fferrentur;  propter  quod  etiam  prohibitum  erat  ne  «  mercedem  prostibuli, 
ut  pretium  canis  »  (1)  in  domum  Dei  offerrent  (Deut.  xxni,  18).  Eteadem 

H)  Conjangitur  coni  prostibulo  sen  meretrice  canis  propter  impudentiam. 


4o2  QU.EST.  CIT,  ART.  III. 

etiam  ratione  non  offerebant  animalia  ante  septimum  diem,  qnia  talia 
animalia  erant  quasi  abortiva,  nondum  plene  consistentia  propter  teneri- 
tudinem. 

Ad  octavum  dicendum,  quod  triplex  erat  sacrificiorum  genus  :  quoddam 
erat  quod  totum  comburebatur ;  et  hoc  dicebatur  holocaustum^  qiiasi  to- 
tum  incensmi  (1).  Hujusmodi  enim  sacrificium  offerebatur  Deo  specialiter 
ad  reverentiam  majestatis  ipsius  et  amorem  bonitatisejus;  et  conveniebat 
perfectionis  statui  in  impletione  consiliorum ;  et  ideo  totum  coniburebatur, 
ut,  sicut  totum  animal  resolutum  in  vaporem  sursum  ascendebat,  ita  etiam 
significaretur  totum  hominem  et  omnia  quae  ipsius  sunt,  Dei  dominio  esse 
subjecta,  et  ei  esse  offerenda.  Aliud  autem  erat  sacrificium  pro  peccato, 
quod  offerebatur  Deo  ex  necessitate  remissionis  peccati ;  et  conveniebat 
statui  poenitentium  in  satisfactione  peccatorum ;  quod  dividebatur  in  duas 
partes :  nam  una  pars  ejus  comburebatur,  altera  ver6  cedebat  in  usum 
sacerdotum,  ad  signiacandiim  quodexpiatio  peccatornm  fita  Deo  per  mi- 
nisterium  sacerdotum,  nisi  quando  offerebatur  sacrificium  pro  peccato 
totius  populi,  vel  specialiter  pro  peccato  sacerdotis ;  tunc  enim  totnm  com- 
burebatur.  Non  enim  debebant  in  usum  sacerdotum  vcnire  ea  quai  pro 
peccato  eorum  offerebantur,  ut  nihil  peccati  in  eis  remaneret;  et  quia  hoc 
non  esset  satisfactio  pro  peccato.  Si  enim  cederet  in  usum  eorum  pro  quo- 
rum  peccatis  offerebatur,  idem  esSe  videretur  ac  si  non  offerretur.  Ter- 
tium  vero  sacrificium  vocabatur  hostia  pacificata^  quae  offerebatur  Deo 
vel  pro  gratiarum  actione,  vel  pro  salute  et  prosperitate  offerenlium,  ex 
debito  beneficii  vel  accipiendi  vel  accepti,  etconvenit  statui  proficientium 
in  impletione  mandatorum.  Et  ista  dividebatur  in  tres  patres;  nam  una 
pars  incendebatur  ad  honorem  Dei,  alia  pars  cedebat  in  usum  sacerdotum, 
tertia  ver6  pars  in  usum  offerentium,  ad  significandum  quod  salus  homi- 
nis  procedit  a  Deo  dirigentibus  ministris  Dei,  et  cooperantibus  ipsis  homi- 
nibus  qui  salvantur.  Hoc  autem  generaliter  observabatur,  quod  sanguis 
et  adeps  non  veniebant  neque  in  usum  sacerdotum,  neque  in  usum  offe- 
rentium;  sed  sanguis  effundebatur  ad  crepidinem  altaris  in  honorem  Dei, 
adeps  ver6  adurebatur  in  igne.  Cujus  ratio  una  quidem  fuit  ad  excUiden- 
dam  idololatriam.  Idololatrae  enim  bibebant  de  sanguine  victimarum,  et 
comedebant  adipes,  secundum  illud  (Deut.  xxxn,  38) :  De  quorum  victimis 
comedebant  adipes^  et  bibebant  vinum  libaminum.  Secunda  ratio  est  ad 
informationem  humanae  vitae ;  prohibebatur  enim  eis  usus  sangninisad  hoc 
qu6d  horrerent  humani  sanguinis  effusionem;  unde  dicitur  (Genes.  ix,  4) : 
Carnem  cum  sanguine  non  comedetis ;  sanguinem  enim  animarum  vestra- 
rum  requiram.  Esus  vero  adipum  prohibebatur  eis  ad  vitandam  lasci- 
viam;  unde  dicitur  (Ezech.  xxxiv,  3}:  Quod  crassum  erat,  occidebatis, 
Tertia  ver6  ratio  est  propter  reverentiam  divinam  :  quia  sanguis  est  maxi- 
me  necessarius  ad  vilam,  ratione  cujus  dicitur  anima  esse  in  sanguine; 
adeps  autem  abundantiam  nutrimenti  demonstrat;  et  ideo,  utostendere- 
tur  qu6d  a  Deo  nobis  est  et  vita,  et  omnis  bonorum  sufficientia,  ad  hono- 
rem  Dei,  effundebatur  sanguis  (2)  et  adurebatur  adeps.  Quarta  ratio  esl 
quia  per  hoc  figurabatur  effusio  sanguinis  Christi;  et  pinguedo  cliaritatis 
ejus  per  quam  se  obtulitDeo  pro  nobis.  De  hostiisautem  pacificis  in  usum 
sacerdotis  cedebat  pectusculum  et  armus  dexter  ad  excludendum  quam- 
dam  divinationis  speciem,  quae  vocatur  spatulamantia  (3),  quia  scilicet  in 


\ 
\ 


(1)  Juxta  significatum  grajcse  vccis   cx  SAov,  (2)  Ad  crepidinem  altaris  nempe,  ut  expressuni       f 

id  est,    (o(um,  el  xaciffTOv,  id  est,  com6u<(um        estsupra. 
vcl  incensvm.  (3)  De  qua  et  ejus  notione  vel  tb  aliiifdiviaa-     .  i 


QUJEST.  CII,  ART.  III.  453 

spatulis  animalium  immolalorum  divinabant,  et  similiter  in  ossepectoris, 
et  ideo  ista  offerentibus  subtrahebantur.  Per  hoc  etiam  significabatur  quod 
sacerdoti  erat  necessaria  sapientia  cordis  ad  instruendum  populum,  quod 
significabatur  per  pectus  quod  est  tegumentum  cordis ;  et  etiam  fortitudo 
ad  sustentandum  defectus,  quae  significatur  per  armum  dextrum. 

Ad  nonum  dicendum,  qu6d  quia  holocaustum  erat  perfectissimum  inter 
sacrificia,  ideo  non  offerebatur  in  holocaustum  nisi  masculus ;  nam  femina 
est  animal  imperfectum.  Oblatioautem  turturum  et  columbarum  eratpro- 
pter  paupertatem  offerentium,  quia  majora  animalia  offerre  non  poterant; 
et  quia  hostiae  pacificae  gratis  offerebantur,  et  nullus  eas  offerre  cogebatur 
nisi  spontaneus;  ideo  hujusmodi  aves  non  offerebantur  inter  hostias  paci- 
ficas,  sed  inter  holocausta  et  hostias  pro  peccato  quas  quandoque  oporte- 
bat  offerre.  Aves  etiam  hujusmodi  propter  altitudinem  volatCis  congruunt 
perfectioni  holocaustorum,  etetiam  hostiis  pro  peccato,  quiahabentgemi- 
tum  pro  cantu. 

Ad  decimum  dicendum,  quod  inter  omnia  sacrificia  holocaustum  eral 
prgecipuum,  quia  totum  comburebatur  in  honorem  Dei,  et  nihil  ex  eo  come- 
debatur.  Secundum  verd  locum  in  sanctitate  tenebat  hostia  pro  peccato^ 
quia  comedebatur  soltim  in  atrio  a  sacerdotibus  in  ipsa  die  sacrificii.  Ter- 
tium  vero  gradum  tenebant  hostise  pacificae  pro  gratiarum  actione,  quae 
comedebantur  ipso  die,  sed  ubique  in  Hierusalem  (1).  Quartum  vero 
locum  tenebant  hostix  pacificx  ex  voto,  quarum  carnes  poterant  etiam  in 
crastino  comedi.  Et  est  ratio  hujus  ordinis,  quia  maxime  obligatur  homo 
Deo  propter  ejus  majestatem,  secundo  propter  offensam  commissam,  tertio 
propter  beneficia  jam  suscepta,  quarto  propter  beneficia  sperata. 

Ad  undecimum  dicendum,  quod  peccata  aggravantur  ex  statu  peccantis, 
ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxiii,  art.  10);  et  ideo  alia  hostia  mandabatur 
offerri  pro  peccato  sacerdotis  et  principis,  vel  alterius  privatse  personse. 
Est  autem  attendendum,|ut  Rabbi  Moyses  dicit  {Dux  errantium,  lib.  iii,  cap. 
47,  a  med.),  quod  «  quanto  gravius  erat  peccatum,  tanto  vilior  species  ani- 
malis  offerebatur  pro  eo.  »  Unde  capra,  quod  est  vilissimum  animal,  offe- 
rebatur  pro  idololatria,  quod  est  gravissimum  peccatum ;  pro  ignorantia 
vero  sacerdotisofferebatur  vitulus;  pro  negligentia  autem  principis  hircus. 

Ad  duodecimum  dicendum,  quod  lex  in  sacrificiis  providere  voluit  pau- 
pertati  offerentium ;  ut  qui  non  posset  habere  animal  quadrupes,  saltem 
offerret  avem;  quam  qui  habere  non  posset,  saltem  offerret  panem;  et  si 
hunc  habere  non  posset,  saltem  offerret  vel  farinas  vel  spicas.  Causa  vero 
figuralis  est,  quia  panis  significat  Christum,  qui  est  panis  vivus,  ut  dicitur 
(Joan.  vi) :  qui  quidem  erat  velut  in  spica  pro  statu  legis  naturae  in  fide 
Patrum;  erat  aulem  sicut  simila  in  doctrina  legis  et  prophetarum ;  erat 
autem  sicut  panis  formatuspost  humanitatem  assumptam;  coctus  igne,  id 
est  formatus  Spiritu  sancto  in  clibano  uteri  virginalis;  qui  etiam  fuit  coctus 
in  sartagine,  per  labores  quos  in  mundo  sustinebat;  in  cruce  vero,  quasi 
in  craticula  adustus,  ut  dicit  Glossa  ex  Hesychio. 

Ad  decimum  tertium  dicendum,  quod  ea  quae  in  usum  hominis  veniunt 
de  terrae  nascentibus,  vel  sunt  in  cibum,  et  de  his  offerebatur  panis;  vel 
sunt  in  potum,  et  de  his  offerebatur  vinum  ;  vel  sunt  in  condimentum,  et 
de  his  offerebatur  oleum  et  sal;  vel  sunt  in  medicamentum,  etde  his  offe- 
rebatur  thus,  quod  est  aromaticum  et  consolidativum.  Per  panem  autem 

tionihus  differeotii  ex  professo  ilicetur  (2  2,  aliis  Jictiini  cst,  scd  ia  qualibet  parte  civilatis, 
quais!.  xcv,  art.  3  ad  -i).  vel  in  qualiliet  <lomo. 

(4}  Id  est  noo  taotuin  io  atrio ,  sicut  iuox  de 


45i  QU-€ST.  CII,  ART.  III  ET  IV. 

figiiratur  caro  Christi ;  per  vinum  autem  sanguis  ejus,  per  quem  redempti 
sumus;  oleum  figurat  gratiam  Christi;  sal  scientiam,  thus  orationem. 

Ad  decimum  quartum  dicendum,  quod  mel  non  offerebatur  in  sacrificiis 
Dei;  tum  quia  consueverat  offerri  in  sacrificiis  idolorum;  tum  etiam  ad 
excludendam  omnem  carnalem  dulcedinem  et  voluptatem  ab  his  qui  Deo 
sacrificare  inlendunt.  Fermentum  ver6  non  offerebatur  ad  excludendam 
corruptionem;  etfort^  (i)  etiam  quia  in  sacrificiis  idolorum  solitum  erat 
offerri.  Sal  autem  offerebatur,  quia  impedit  corruptionem  putredinis;  sa- 
crificia  autem  Dei  debent  esse  incorrupta;  et  etiam  quia  in  sale  significatur 
discretio  sapientiae,  vel  etiam  mortificatio  carnis.  Thus  autem  offerebatur 
Deo  ad  designandam  devotionem  mentis,  quae  est  necessaria  offerentibus; 
et  etiam  ad  designandum  odorem  bonae  famae;  nam  thus  est  pingue  et 
odoriferum.  Et  quia  sacrificium  zelotypise  non  procedebat  ex  devotione, 
sed  magis  ex  suspicione,  ideo  in  eo  non  offerebatur  thus. 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  assignari  possit  certa  ratio  c^remoniarum  qu^ 

AD  SACRA  PERTINENT. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  caeremoniarum  veteris  legis, 
quse  ad  sacra  pertinent,  sufficiens  ratio  assignari  non  possit.  Dicit  enim 
Paulus  (Act.  XVII,  24) :  Deu$  qui  fecit  mundum  et  omnia  qux  in  eo  sunt,  hic 
ccsli  et  terrx  ciim  sit  dominus,  non  in  manufactis  templis  habitat.  Incon- 
venienter  igitur  ad  cultum  Dei  tabernaculum  vel  templum  in  lege  veteri 
est  institutum. 

2.  Praeterea,  status  veteris  legis  non  fuit  immutatus  nisi  per  Christum; 
sed  tabernaculum  designabat  statum  veteris  legis;  nonergo  debuitmutari 
per  sedificationem  alicujus  templi. 

3.  Pra^terea,  divina  lex  prsecipue  debet  homines  inducere  ad  divinum 
cultum.  Sed  ad  augmentum  divini  cultus  pertinet  quod  fiant  multa  altaria 
et  multa  templa,  sicut  patet  in  nova  lege.  Ergo  videtur  quod  eti^m  in  veteri 
lege  non  debuit  esse  soltim  unum  templum  aut  unum  tabernaculum,  sed 
multa. 

4.  Praeterea,  tabernaculum  seu  templum  ad  cultum  Dei  ordinabatur.  Sed 
in  Deo  prsecipue  oportet  venerari  unitatem  et  simplicitatem.  Non  videtur 
igitur  fuisse  conveniens  ut  tabernaculum  seu  templum  per  qusedam  vela 
distingueretur. 

5.  Praeterea,  virtus  primi  moventis,  quae  est  Deus,  prim6  apparet  in  parte 
Orientis,  a  qua  parte  incipit  primus  motus.  Sed  tabernaculum  fuit  institu- 
tum  ad  Dei  adorationem.  Ergo  debebat  esse  dispositoim  magis  versus  Orien- 
tem  quam  verstis  Occidentem. 

6.  Prseterea  (Exod.  xx,  4),  Dominus  praecepit  ut  non  facerent  sculptile, 
neque  aliquam  simVitudinem.  Inconvenienter  igitur  in  tabernaculo  vel  in 
templo  fuerunt  sculptae  imagines  Cherubim.  Similiter  etiam  et  arca,  et  pro- 
pitiatorium,  et  candelabrum,  et  mensa,  et  duplex  altare  sine  rationabili 
causa  ibi  fuisse  videnlur. 

7.  Praeterea,  Dominus  praecepit  (Exod.  xx,  24) :  Altare  de  terra  facietis 
mihi ;  et  iterum  :  Non  ascendes  ad  altare  meum  per  gradus.  Inconvenienter 
igitur  mandatur  postmodum  altare  fieri  de  lignis  auro  vel  aere  contextis, 
et  tantae  altitudinis,  ut  ad  illud  nisi  per  gradus  ascendi  non  possit.  Dicitur 
enim  (Exod.  xxvii,  1) :  Facies  altare  de  lignis  Sethim  (2),  quod  habehit  quin- 

({)  Slc  dubie  loquitur  S.  Thomas,  yel  quia  nul-  divinus  ab  Homero,  et  de  thure  OTidius  scribit 

fus  ante  illnm  interpresid  notavit,  vel  quia  gen-  (Met.  lib.  xiv) :  Templa  tibi  staluam,  solvam 

tiles  sal  et  tbusofferebant,  qusB  tamen  inter  Ja-  tibi  thuris  honores. 

deorum  sacrificia  recenaeatur.  Nam  sal  dicitnr  (2)  Hieronymusds.  cap  41)  putat  •  Sethim  ar- 


QUiEST.  CII,  ART.  IV.  455 

que  cuhitos  in  longitudine ,  ettotidem  in  latitudine,  ettres  cuhitos  in  altitu- 
dine^et  operies  illud  xre;  et  (Exod.  xxx  1)  dicitur  :  Facies  altare  ad  ado' 
lendum  thymiamata  de  lignis  Sethim,  vestiesque  illud  auro  purissimo» 

8.  Praeterea,  in  operibus  Dei  nihil  debet  esse  superfluum,  quia  nec  in 
operibus  naturae  aliquid  superfluum  invenitur.  Sed  uni  tabernaculo  vel do- 
mui  sufficit  unum  operimentum.  Inconvenienter  igitur  tabernaculo  fue- 
runt  apposita  multa  tegumenta,  scilicet  cortinx,  saga  cilicina,  pelles  arie- 
tum  rubricatas,  et  pelles  hyacinthinx. 

9.  Praeterea,  consecratio  exterior  interiorem  sanctitatem  significat,  cujus 
subjectum  est  anima.  Inconvenienter  igitur  tabernaculum  et  ejus  vasa 
consecrabantur,  cum  essent  quaedam  corpora  inanimata. 

10.  Praeterea  (Psal.  xxxni,  1),  dicitur  :  Benedicam  Dominum  in  omni  tem^ 
pore,  semper  lausejus  in  oremeo.  Sed  solemnitates  instituunturad  laudan- 
dum  Deum.  Non  ergo  fuit  conveniens  ut  aliqui  certi  dies  statuerentur  ad 
solemnitates  peragendas.  Sic  igitur  videtur  quod  caeremoniae  sacrorum 
convenientes  causas  non  haberent. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Hebr,  vni,  4),  quod  illi  qui  offerunt 
secundiim  legem  munera^  exemplari  et  umbrx  deserviunt  coelestiumj  sicut 
responsum  est  Moysi,  cUm  consummaret  tahernaculum  :  P^ide,  inquit,  om- 
nia  facito  secundiim  exemplar  quod  tibi  in  monte  monstratum  est,  Sed  valdd 
rationabile  est  qu6d  imaginem  coelestium  repraesentat.  Ergo  caeremoniae 
sacrorum  rationabilem  causam  habebant. 

GONCLUSIO.  —  Quum  totus  exterior  Dei  cultus  ad  hoc  praecipue  crdinetur,  ut 
Deum  homines  revereantur :  specialia  quaedam  tempora,  speciaie  tabernacuium,  spe- 
cialia  vasa  et  speciales  ministros,  ad  cultum  Dei  ordinari  oporluit. 

Respondeo  dicendum  quod  totus  exterior  cultus  Dei  ad  hoc  praecipu^ 
ordinaturut  hominesDeum  in  reverentia  habeant.  Habet  autem  hoc  hu- 
manus  afifectus,  ut  ea  quae  communiasunt,  etnon  distinctaab  aliis,  miniis 
revereatur ;  ea  vero  quae  habent  aliquam  excellentiae  discretionem  ab  aliis, 
magis  admiretur  et  revereatur.  Et  indeetiam  hominum  consuetudo  inole- 
vit  ut  reges  et  principes,  quos  oportet  in  reverentia  haberi  a  subditis,  et 
pretiosioribus  vesLibus  ornentur,  et  etiam  ampliores  et  pulchriores  habi- 
tationes  possideant.  Et  propter  hoc  oportuit  ut  aliqua  specialia  tempora, 
et  speciale  tabernaculum,  et  specialia  vasa,  et  speciales  ministri,  ad  cul- 
tum  Dei  ordinarentur,  ut  per  hoc  animi  hominum  ad  majorem  Dei  reveren- 
tiam  adducerentur.  Similiter  etiam  siatus  veteris  legis,  sicut  dictum  est 
(art.  1  hujus  qusest.  ad  i,  et  art.  2),  institutus  erat  ad  figurandum  myste- 
rium  Christi.  Oportet  autem  essealiquid  determinatum  idper  quodaliquid 
figurari  debet,  ut  scilicet  ejus  aliquam  similitudinem  repraesentet ;  et  ideo 
oportuit  aliqua  specialia  observari  in  his  quae  pertinent  ad  cultum  Dei. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  cultus  Dei  duo  respicit ;  scilicet  Deum 
qui  colitur,  ethomines  colentes.  Ipse  igitur  Deus  qui  colitur  nullo  corpo- 
raliloco  clauditur;  unde  propter  ipsum  non  oportuit  speciale  tabernacu- 
l.umfieri  aut  templum.  Sed  homines  ipsum  colentes  corporales  sunt;  et 
propter  eos  oportuit  speciale  tabernaculum  vel  templum  instrui  ad  cultum 
Dei,  propter  duo.  Prim6  quidem,  ut  ad  hujusmodi  locum  convenientes  cum 
hac  cogitatione  quod  deputaretur  ad  colendum  Deum,  cum  majori  reve- 
rentia  accederent.  Secund6,  ut  per  dispositionem  talis  templi  vel  taberna- 

borem  esse  nascentem  in  eremo  guaespins  albs  saperans  et  excedens.  »  Arborem  illam  porri 

similitudinem  habeat,  et  sit  imputribile  ac  le-  ibidem  bebraicam  appellat,   quia  in  sola  terra 

nissimum  ligaum,  tam  in  fortitudine  qnam  in  Hebraeorum  nascitur  et  nota  est. 
nitore  soliditatem  omnium  ac  pulchritudincm 


456  QU.€ST.  CII,  ART.  IV. 

culi  significarentur  aliqua  pertinentia  ad  excelientiam  Divinitatis  vel  hu- 
manitatis  Christi.  Ethoc  estquod  Salomon  dicit  (III.  Reg.  viii,  27)  :  Si  coe^ 
lum  et  coeli  coRlorum  te  capere  non  possunt,  quanto  magis  domus  hxc^  quam 
sedificavi  tibi?  etpostea  subdit:  Sintoculi  tui  aperti  super  domumhanc,  de 
qua  dixisti :  Erit  nomen  meum  ibi^  ut  exaudias  deprecationem  servi  tui^  et 
populi  tuilsrael.  Ex  quo  patet  quod  domus  sanctuarii  non  est  instituta  ad 
hoc  qu6d  Deum  capiat,  quasi  locahter  inhabitantem ;  sed  ad  hoc  quod  no- 
men  Dei  inhabitet  ibi ;  id  est,  ut  notitia  Dei  ibi  manifestetur  per  aliqua  quae 
ibi  fiebant  vel  dicebantur ;  et  quod  propter  reverentiam  loci  orationes 
fierent  i&i  magis  exaudibiles  ex  devotione  orantium. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  status  veteris  legis  non  fuit  immutatus 
ante  Christum  quanttim  ad  impletionem  legis,  quae  facta  est  solum  per 
Christum ;  est  tamen  immutatus  quanttim  ad  conditionem  populi,  qui  erat 
sub  lege.  Nam  prim6  populus  fuit  in  deserto  non  habens  certam  mansio- 
nem;  postmodum  autem  habuerunt  varia  bella  cum  finitimis  gentibus; 
ultim6autem,  tempore  Davidregis  et  Salomonis,  populus  ille  habuit  quie- 
tissimum  statum  (1).  Et  tuncprimo  aedificatum  fuit  templum  in  loco  quem 
designaverat  Abraham  ex  divina  demonstrafione  ad  immolandum.  Dicilur 
enim  (Genes.  xxn,  2),  qu6d  Dominus  mandavit  Abrahae  ut  ofFerret  filium 
suumin  holocaustum  super  unummontiumquem  monstravero  tibi;  et  pos- 
tea  dicit  qu6d  appellavit  nomen  illius  loci :  Dominus  videt :  quasi  secun- 
dum  Dei  praevisionem  esset  locus  ille  electus  ad  cuitum  divinum.  Propter 
quod  dicitur  (Deut.  xii,  5) :  Jd  locum  quem  elegerit  Dominus  Deus  vester^  ve- 
nietis,  et  offeretis  holocausta  et  victimas  vestras,  Locus  autem  ille  designari 
non  debuit  pro  sedificatione  templi  ante  tempus  praedictum,  propter  tres 
rationes,  quas  Rabbi  Moyses  assignat:  primaest,  ne  gentes  appropriarent 
sibi  locum  illum.  Secunda  est,  ne  gentes  ipsum  destruerent.  Tertia  ver6 
ralio  est,  ne  quaelibet  tribus  vellet  habere  locum  illum  in  sorle  sua,  et  prop- 
ter  hoc  orirentur  lites  et  jurgia.  Et  ideo  non  fuit  aedificatum  templum, 
donec  haberent  regem,  per  quem  posset  hujusmodi  jurgium  compesci. 
Antea  ver6  ad  cultum  Dei  erat  ordinatum  tabernaculum  portatile  per  di- 
versaloca,  quasi  nondum  existente  determinato  loco  divini  cuItOs.  Et  haec 
est  ratio  litteralis  diversitatis  tabernaculi  et  templi.  Ratio  autem  figuralis 
essepotest,quia  per  haec  duo  significatur  duplex  status.  Per  tabernaculum 
enim,  quod  est  mutabile,  signiticatur  status  praesentis  vitae  mutabilis ;  per 
templum  ver6,quod  eratfixum  et  stans,  significaturstatus  futurae  viiae,  quae 
omnino  immutabilis  est ;  et  propter  hoc  in  aedificatione  templi  dicitur 
(III.  Reg.  vi,  7),  qu6d  non  est  auditus  sonitus  mallei  vel  securis.^  ad  signifi- 
candum  qu6d  omnis  perturbationis  tumultus  longe  erit  a  statu  futuro.  Vel 
per  tabernaculum  significatur  status  veteris  legis;  per  templum  autem  k 
Salomone  constructum  status  novae  legis;  unde  ad  constructionem  taber- 
naculi  soli  Judaei  sunt  operati ;  ad  aedificationem  vero  templi  cooperati  sunt 
etiam  gentiles,  scilicet  Tyrii  et  Sidonii. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  ratio  unitatis  templi  vel  tabernaculi  potest 
esseet  litteralis  etfiguralis.  Litteralis  quidem  est  ratioad  exclusionem  ido- 
lolatriae,  quia  gentilesdiversis  diis  diversa  templa  constituebant.  Et  ideo 
ut  firmaretur  in  animis  hominum  fides  unitatis  divinae,  voluit  Deus  vA  in 
uno  loco  tantiim  sibi  sacrificium  offerretur ;  et  iteriim  ut  per  hoc  ostenderet 
qu6d  corporalis  cultus  non  propter  se  erat  ei  acceptus ;  et  ideo  compesce- 

(\)  Tempore  quidem  toto  Salomonis  qui  nuUa        arcam  in  locum  suum  reslitutam  templum  »di- 
gossit  bella  et  propterea  rex  pacificus  appella-        ficare  cogitarit 
tur,  sed  illo  tantum  tempore  Davidis  quo  post 


QV.ES,!.  Cn,  ART.  IV.  457 

bantur  ne  passlm  et  ubique  sacrificia  offerrent.  Sed  cultus  novae  legis,  in 
cujus  sacrificio  spiritualis  gratia  continetur,  est  secundumseDeo  acceptus; 
etideo  multiplicatio  altarium  et  templorum  acceptaturin  nova  lege.  Quan- 
tum  ver6  ad  ea  quae  pertinebant  ad  spiritualem  cultum  Dei ,  qui  consistit 
in  doctrina  legis  et  prophetarum,  erant  etiam  in  veteri  lege  diversa  loca 
deputata,  in  quibus  conveniebant  ad  laudem  Dei,  quae  dicebantur  synago- 
gae(l);  sicut  et  nunc  dicuntur  ecclesiae,  in  quibus  populus  christianus  ad 
laudem  Dei  congregatur.  Et  sic  Ecclesia  nosira  succedit  in  locum  et  templi 
et  synagogae,  quia  ipsum  sacriticium  Ecclesise  spirituale  est ;  unde  non  dis- 
tinguuntur  apud  nos  locus  sacrificii  a  loco  doctrinae.  Ratio  autem  figuralis 
esse  potest,  quia  per  hoc  significabatur  unitas  Ecclesiae  vel  militantis  vel 
triumphantis. 

Ad  quartum  dicendum,  quod,  sicut  in  unitate  templi  vel  tabernaculi  re- 
praesentabatur  unilas  Dei  vel  unitas  Ecclesiae ;  ita  etiam  in  distinctione  ta- 
bernaculi  vel  templi  repraesentabatur  distinctio  eorum  quae  Deo  sunt  sub- 
jecta,  ex  quibus  in  Dei  venerationem  consurgimus.  Distinguebatur  autem 
tabernaculum  in  duas  partes  :  in  unam  quae  vocabatur  Sancta  sanctorum, 
quae  erat  occidentalis ;  et  aliam  quae  vocabatur  Sancta,  quae  erat  ad  orien- 
tem.  Et  iterum  ante  tabernaculum  erat  atrium.  Haec  igitur  distinctio  dupli- 
cem  habet  rationem.  Unam  quidem,  secundiim  quod  tabernaculum  ordina- 
tur  ad  cultum  Dei ;  sic  enim  diyersae  partes  mundi  in  distinctione  taberna- 
culi  figurantur.  Nam  pars  illa  quae  Sancta  sanctorum  dicitur,  figurabat 
saeculum  altius,  quod  est  spiritualium  substantiarum ;  pars  ver6  illa  quae 
dicitur  Sancta,  exprimebat  mundum  corporalem;  et  ideo  Sancta  a  Sanctis 
sanctorum  distinguebantur  quodam  velo,  quod  quatuor  coloribus  erat  dis- 
tinctum,  per  quos  quatuor  elementa  designantur;  scilicet  bysso,  per  quod 
designatur  terra,  quia  byssus,  id  est,  linum,  de  terra  nascitur ;  purpura, 
per  quam  significatur  aqua ;  fiebat  enim  purpureus  color  ex  quibusdam 
conchis,  quae  inveniuntur  in  mari ;  hyacintho,  per  quem  significatur  aer, 
quia  habet  aereum  colorem ;  et  cocco  bis  tincto,  per  quem  designatur  ignis : 
et  hoc  ideo,  quia  materia  quatuor  elementorum  est  impedimentum,  per 
quod  velantur  nobis  incorporales  substantiae  (2).  Et  ideo  in  interius  taber- 
naculum,  id  est  in  Sancta  sanctorum,  solus  summus  sacerdos,  etsemel  in 
anno  introibat,  ut  designaretur  quod  haec  est  finalis  perfectio  hominis,  ut 
ad  illud  sagculum  introducatur  :  in  tabernaculum  vero  exterius,  id  est  in 
Sancta,  introibant  sacerdotes  quotidie,  non  autem  populus,  qui  solum  ad 
atrium  accedebat;  quia  ipsa  corporalia  populus  percipere  potest;  ad  inte- 
riores  autem  eorum  rationes  soii  sapientes  (3)  per  considerationem  attin- 
gere  possunt.  Secundum  ver6  rationem  figuralem,  per  exterius  tabernacu- 
lum,  quod  dicitur  Sancta,  significatur  status  veteris  legis,  ut  Apostolus  dicit 
(Hebr.  ix) ;  quia  in  illud  tabernaculum  semper  introibant  sacerdotes  sacrifi- 
ciorum  officia  consummantes.  Per  interius  ver6  tabernaculum,  quod  dicitur 
Sancta  sanctorum,  significatur  vel  coelestis  gloria,  vel  etiam  status  spiri- 
lualis  novae  legis,  qui  est  quaedam  inchoatio  futurae  gloriae,  in  quem  sta- 
tum  nos  Christus  introduxit ;  quod  figurabatur  per  hoc  qu6d  summus  sa- 
cerdos  semel  in  anno  solus  in  Sancta  sanctorum  introibat.  Velum  autem 

{<)  Ex  grseco  ffyvaywyac  k  congregando  sio  elemenlorum  est  impedimentum  per  quod 

Tocata,  sicut  et  Ecclesia  a  convocando  ex  grseco  telantur   nobit  $pirituale$  substanticB .    in 

ixxAXeiv.  Hxc  nomina,  at  ait  Beda,  uDam  et  interiu$  tabernaculum,  etc 

eamdem  rem  latine  significant.  (5)  Ita  codd.  et  editi  passim';  ad  marginem 

(2)  Ita  melioris  notae  codices  cnm  edit.  Patav.  quorumdam  notatur.  Al.  :  sacerdotei» 
ct  Nicolai  Al. :  Et  ideo  quia  materia  quatuor 


458  QUiEST.  CIl,  ART.  IV. 

figurabat  spiritualium  occultationem  sacrificiorum  in  veteribus  sacrificiis ; 
quod  velum  quatuor  coloribus  erat  ornatum  :  bysso  quidem,  ad  designan- 
dam  carnis  puritatem ;  purpura  autem  ad  figurandum  passiones  quas 
sancti  sustinuerunt  pro  Deo;  cocco  bis  tincto,  ad  significandum  charitatem 
geminam  Dei  et  proximi ;  hyacintho  autem  significabatur  ccelestis  medita- 
tio.  Ad  statum  autem  veteris  legis  aliter  se  habebat  populus,  et  aliter  sa- 
cerdotes :  nam  populus  ipsa  corporalia  sacrificia  considerabat,  quae  in  atrio 
off^erebantur ;  sacerdotes  ver6  rationem  sacrificiorum  considerebant,  ha- 
bentes  fidem  magis  explicitam  de  mysteriis  Christi.  Et  ideo  intrabant  m 
exterius  tabernaculum ;  quodetiam  quodam  velo  distinguebatur  ab  atrio; 
quia  quaedam  erant  velata  populo  circa  mysterium  Christi,  quae  sacerdoti- 
buserant  nota;  non  tamen  erant  eis  plen6  revelata,  sicut  postea  in  novo 
Testamento,  ut  habetur  (Ephes.  iii). 

Ad  quintum  dicendum,  quod  adoratio  ad  Occidentem  fuit  introducta  in 
lege  ad  excludendam  idololatriam ;  nam  omnes  gentiles  in  reverentiam 
solis  adorabant  ad  Orientem.  Unde  dicitur  (Ezech.  viii,  16),  qu6d  quidam 
habebant  dorsa  contra  templum  Domini,  et  facies  ad  Orientem,  et  adora- 
bantadortum  solis.  Unde  ad  hoc  excludendum  tabernaculum  habebat 
Sancta  sanctorum  ad  Occidentem,  ut  versiis  Occidentem  adorarent.  Ratio 
etiam  figuralis  esse  potest,  quia  totus  status  prioris  tabernaculi  ordinabatur 
ad  significandum  mortem  Christi,  quae  figuratur  per  occasum,  secundCim 
illud  (Ps.  Lxvii,  5)  :  Qui  ascendit  super  occasum^  Dominus  nomen  illi. 

Ad  sextum  dicendum,  quod  eorum  quoe  in  tabernaculo  continebantur, 
ratio  reddi  potest  et  litteralis  et  figuraiis  :  litterahs  quidem  per  relationem 
ad  cultum  divinum;  et  quia  dictum  est  (in  resp.  ad  4)  quod  per  taberna- 
culum  interius,  quod  dicebatur  Sancta  sanctorum,  significabatur  saeculum 
altius  spiritualium  substantiarum,  ideo  in  iilo  tabernaculo  tria  contine- 
bantur  :  scilicet  arca  testamenti^  in  qua  erat  urna  aurea  habens  manna, 
et  virga  Aaron,  quae  fronduerat,  et  tabulx.,  in  quibus  erant  scripta  decera 
praecepta  iegis.  Hsec  autem  arca  sita  erat  inter  duos  Cherubim,  qui  se  mu- 
tuisvultibus  respiciebant ;  et  super  arcam  erat  quaedam  tabula  (1)  quae  di- 
cebalur  propitiatorium  subter  (2)  alas  Cherubim,  quasi  ab  ipsis  Cherubim 
portaretur,  ac  si  imaginaretur,  qu6d  ilia  tabula  esset  sedes  Dei;  unde  et 
propitiatorium  dicebatur,  quasi  exinde  populo  propitiaretur  ad  preces 
summi  sacerdotis ;  et  ideo  quasi  portabatur  a  Cherubim,  quasi  Deo  obse- 
quentibus.  Arca  ver6  testamenti  erat  tanquam  scabellum  sedentis  supra 
propitiatorium.  Per  haec  autem  tria  designabantur  tria  quae  sunt  in  illo 
altiori  sseculo :  scilicet  Deus,  qui  super  omnia  est,  et  incomprehensibilis 
omni  creaturae  :  et  propter  hoc  nulla  similitudo  ejus  ponebatur  ad  reprae- 
sentandam  ejus  invisibilitatem,  sed  ponebatur  quaedam  figura  sedis  ejus; 
quia  scilicet  natura  comprehensibilis  est,  quae  est  subjecta  Deo,  sicut  se- 
des  sedenti.  Sunt  etiam  in  illo  altiori  saeculo  spirituales  substantiae,  quae 
Angeli  dicuntur;  et  hi  significantur  per  duos  Cherubim  mutuo  se  respi- 
cientes ;  ad  designandam  concordiam  eorum  ad  invicem,  secundfim  illud 
(Job,  XXV,  2) :  Qui  facit  concordiam  in  sublimibus.  Et  propter  hoc  etiam 
non  fuit  unus  tantum  Cherubim,  ut  designaretur  multitudo  coelestium 
spirituum,  et  excluderetur  cultus  eorum  ab  his  quibus  praeceptum  erat  ut 
soliim  unum  Deum  colerent.  Sunt  etiam  in  illo  intelligibili  saeculo  rationes 
omnium  eorum  quae  in  hoc  saeculo  perficiuntur,  quodammodo  clausae, 

(I)  Ita  codd.  Alcan.  Yenetus  SS.  Joannls,  et       edit.  Patay.  ann.  \T\2.  Alii  Mss.  et  editi  libri 
Pauli,   Parisiensis  Nicolai,   Salmanticensis,  et       addunt  perperam, /aptdea. 

(2)  Al.,  super. 


QU^ST.  Cn,  ART.  IV.  459 

sicut  rationeseffectuumclaiiduntur  in  suis  causis,  et  rationes  artificiatoium' 
in  artijBce;  et  hoc  significabatur  per  arcam,  in  qua  reprgesentabantur  per 
tria  ibi  contenta  tria  qiiae  sunt  potissima  in  rel3us  humanis  :  scilicet  sa- 
pienLia,  quae  reprsesentabatur  per  tabulas  testamenti;  potestas  regiminis, 
quae  repraesentabatur  per  virgam  Aaron ;  vita,  quae  repraesentabatur  per 
manna,  quod  fuit  sustentamentum  vits.  Vel  per  haec  tria  significabantur 
tria  Dei  attributa,  scilicet  sapientia  in  tabulis,  potentia  in  virga,  bonitas  in 
manna,  tum  propter  dulcedinem,  tum  quia  ex  Dei  misericordia  est  populo 
suo  datum ;  et  ideo  in  memoriam  divinae  misericordiae  conservabatur.  Et 
haec  tria  etiam  figurata  suntin  visione  Isaiae  (cap.  6).  Vidit  enim  Domlnum 
sedentem  sitper  solium  excelsum  etelemium^  et  Seraphim  assistentes^  et  dO' 
mum  implerl  d  gloria  Dei ;  unde  et  Seraphim  dicebant:  Plena  est  omnis 
ierra  giorid  ejus.  Et  sic  similitudines  Seraphim  non  ponebantur  ad  cultum 
quod  prohibebatur  primo  legis  praecepto,  sed  in  signum  ministerii,  ut 
dictum  est  (liic  supra).  —  In  exteriori  vero  tabernaculo,  quod  significabat 
praesens  saeculum,  continebantur  etiam  tria :  scihcet  altare  thymiamatis 
quod  directe  erat  contra  arcam ;  mensa  autem  propositionis,  super  quam 
duodecim  panes  apponebantur,  erat  posita  ex  parte  aquilonari ;  candela- 
brum  vero  ex  parte  australi.  Quae  tria  videntur  respondere  tribus  quae 
erant  in  arca  clausa ;  sed  magis  manifeste  eadem  repraesentabant.  Opor- 
tet  enim  rationes  rerum  admanifestioremdemonstrationem  perduci,  quam 
sint  in  mente  divina  et  angelorum,  ad  hoc  quod  homines  sapientes  eas 
cognoscere  possint,  qui  significantur  per  sacerdotes  ingredientes  taberna- 
culum.  In  candelabro  igitur  designabatur,  sicutin  signo  sensibili,  sapien- 
tia  quse  intelligibilibus  verbis  exprimebatur  in  tabulis.  Per  altare  vero 
thymiamatis  significabatur  officium  sacerdotum,  quorum  erat  populum  ad 
Deum  reducere  ;  et  hoc  etiam  significabatur  per  virgam ;  nam  in  illo  aitari 
incendebatur  thymiama  boni  odoris,  perquod  significabatursanctitaspo- 
puli  acceptabilis  Deo.  Dicitur  enim  (Apocalyps.  vii),  quod  per  fumum  aro- 
matum  significantur  justificaiiones  sanciorum  (1)^  Convenienter  autem  sa- 
cerdotalis  dignitas  in  arca  significabatur  per  virgam,  in  exteriori  vero 
tabernaculo  per  altare  thymiamatis ;  quia  sacerdos  mediator  est  inter  Deum 
et  populum,  regens  populum  per  potestatem  divinam,  quam  virga  signi- 
ficat;  etfructum  sui  regiminis,  scihcet  sanctitatem  populi,  Deo  offert  (2), 
quasi  in  altari  thymiamatis.  Per  mensam  autem  significatur  temporale 
nutrimentum  vitae,  sicut  et  per  manna;  sed  hoc  est  communius  et  gros- 
sius  nutrimentum,  illud  autem  suavius  et  subtihus.  Convenienter  autem 
candelabrum  ponebatur  ex  parte  australi,  mensa  autem  ex  parte  aquilo- 
nari;  quia  australis  pars  estdexlra  pars  mundi,  aquilonaris  autem  sinis- 
tra,  ut  dicitur  (De  coelo  et  mundo,  lib.  n,  text.  45).  Sapientia  autem  perti- 
net  ad  dextram,  sicut  et  caetera  spiritualia  bona ;  temporale  autem  nutri- 
mentum  ad  sinistram,  secundum  illud  (Prov.  ni,  16} :  In  sinistra  illius 
divitix  et  gloria.  Potestas  autem  sacerdotalis  media  est  inter  temporajia 
et  spiritualem  sapientiam  ;  quia  per  eam  et  spiritualis  sapientia,  et  tem- 
poralia  dispensantur.  Potest  autem  et  horum  alia  ratio  assignari  magis 
Btteralis.  In  arca  enim  continebantur  tabulae  legis  ad  toUendam  legis  obli- 
Tionem  ;  unde  dicitur  (Exod.  xxiv,  12) :  Dabo  tibi  duas  tabulas  lapideas,  et 
legem,  ac  mandata  quasi  scripsi,  nt  doceas  fitios  Israel.  Virga  vero  Aaron 
ponebaturibi  ad  comprimendam  dissensionem  populi  de  sacerdotio  Aaron. 
Unde  dicitur  (Num.  xvii,  10}:  Refer  virgam  Aaron  in  tabernaculum  iesti- 

[\)  Nibil  simile  in  caj».  7 ;  at  in  49,  8  :  Bys-  (2}  Ita  codd.  Alcaa.  Parieiensis,  aliiqqp.  Al., 

tinum  tnim  justificationes  tunt  sanclcrum        efferre;  forte  offprens. 


460  QU^ST.   CII,  ART.  IV. 

monii^ut  reservetur in  signum  rebellium  filiorumlsrael. Manna  autem  con- 
tiervabatur  in  arca  ad  commemorandum  beneficium  quod  Dominus  prae- 
stitit  filiis  Israel  in  deserto ;  unde  dicitur  (Exod.  xvi,  32} :  Imple  gomor  ex 
€0,  et  custodiatur  in  futuras  retro  generationes,  ut  norint  panes  quihus  alui 
vos  in  solitudine.  Candelabrum  ver6  erat  institutum  ad  honorificentiam 
tabernaculi;  pertinet  enim  ad  magnificentiam  domus  quod  sit  bene  lumi- 
nosa.  Habebat  autem  c^andelabrum  septem  calamos,  ut  Josephus  dicit 
(Antiquit.  lib.  in,  cap.  7  et  8  ad  fin.),  ad  significandum  septem  planetas, 
quibus  totus  mundus  illuminatur.  Et  ideo  ponebatur  candelabrum  ex 
parte  australi,  quia  ex  illa  parte  est  nobis  planetarum  cursus.  Altare  vero 
thymiamatis  erat  institutum,  ut  jugiter  in  tabernaculo  esset  fumus  boni 
odoris,  tum  propter  venerationem  tabernaculi,  tum  etiam  in  remedium 
foetoris,  quem  oportebat  accidere  ex  effusione  sanguinis  et  occisione  ani- 
malium.  Ea  enim  quae  sunt  foetida  despiciuntur  quasi  vilia;  quae  vero  sunt 
boni  odoris,  homines  magis  appretiantur.  Mensa  autem  apponebatur  ad 
significandum  quod  sacerdotes  templo  servientes  in  templo  victum  habere 
debebant.  Unde  duodecim  panes  superpositos  mensae,  in  memoriam  duo- 
decimtribuum,  solissacerdotibus  edere  licitum  erat,  uthabetur(Matth.  xii). 
Mensa  autem  non  ponebatur  directe  in  medio  ante  propitiatorium,  ad  ex- 
cludendum  ritum  idololatriae.  Nam  gentiles  in  sacris  lunae  proponebant 
mensam  coram  idolo  lunae ;  unde  dicitur  (Jerem.  vii,  18) :  Mulieres  cons- 
pergunt  adipem  ut  faciant  placentas  reginx  coeli.  In  atrio  vero  extra  taber- 
naculum  continebatur  altare  holocaustorum ,  in  quo  offerebantur  Deo 
sacrificia  de  his  quae  erant  a  populo  possessa.  Et  ideo  in  atrio  poterat 
esse  populus,  qui  hujusmodi  Deo  offerebat  per  manus  sacerdotum;  sed 
ad  interius  altare,  in  quo  ipsa  devotio  et  sanctitas  popuU  offerebatur,  non 
poterant  accedere  nisi  sacerdotes,  quorum  erat  Deo  offerre  populum.  Est 
autem  hoc  altareextra  tabernaculum  in  atrio  constitutum  adremovendum 
cultum  idololatrias ;  nam  gentiles  intra  templa  altaria  constituebant  ad 
immolandum  idolis.  —  Figurahs  vero  ratio  omnium  horum  assignari  po- 
test  exrelatione  tabernacuii  ad  Christum  qui  figurabatur.  Est  autem  con- 
siderandum  quod  ad  designandam  imperfectionem  legalium  figurarum 
diversae  figurae  fuerunt  institutae  in  templo  ad  significandum  Christum. 
Ipse  enim  significatur  per  propitiatorium,  quia  ipse  est  propitiatio  pro pec- 
catis  nostris,  ut  dicitur  (I.  Joan.  ii,  2).  Et  convenienter  hoc  propitiatorium 
a  Cherubim  portabatur,  quia  de  eo  scriptum  est :  Adorent  eum  ornries  an~ 
geli  Dei,  ut  habetur  (Hebr.  i,  6).  Ipse  eliam  significatur  per  arcam ;  quia 
sicut  arca  erat  constructa  de  lignis  Sethim,  ita  corpus  Cliristi  de  membris 
purissimis  constabat.  Erat  autem  deaurata,  quia  Christus  fuit  plenus  sa- 
pientia  et  charitate,  quae  per  aurum  significatur.  Intra  arcam  autem  erat 
urna  aurea,  id  est,  sancta  anima,  habens  manna,  id  est,  omnem  plenitudi- 
nem  sanctitatis  et  divinitatis.  Erat  etiam  in  arca  virga,  id  est,  potestas 
sacerdotahs,  quiaipse  estfactussacerdosin  aeternum.  Erant  etiam  ibi  ta- 
bulai  testamenti  ad  designandum  quod  ipse  Cliristus  est  legis  dator.  Ipse 
etiam  Christus  significatur  per  candelabrum,  quia  ipse  dicit  (Joan.  viii,  12}: 
Ego  sum  lux  mundi;  per  septem  lucernas  septem  dona  sancti  Spiritiis. 
Ipseetiamsignificatur  per  mensam,  quia  ipse  est  spirituahs  cibus,  secun- 
diim  illud  (Joan.  vi,  51} :  Ego  sum  panis  vivus.  Duodecim  etiam  panes  si- 
gnificabant  duodecim  apostolos,  vel  doctrinam  eorum.  Sive  per  candela- 
brum  et  mensam  potest  significari  doctrina  et  fides  Ecclesiae,  quae  etiam 
illuminat  et  spirituahter  reficit.  Ipse  etiamChristus  significatur  per  duplcx 
altare,  scilicet  holocaustorum  et  thymiamatis,  quia  per  ipsum  oportet  nos 


Qll-EST.  CIl,  ART.  IV.  m\ 

Deo  offerre  omniam  virtutum  opera  ;  sive  illa  quibus  cariiem  aflliginms, 
quaj  oiTeruntur  quasi  in  altari  holocaustorum  ;  sive  illa  quae  majore  men- 
tis  perfeciione  per  spiritualia  perfectorum  desideria  Deo  offeruntur  in 
Christo,  quasi  in  allari  thymiamalis,  secundum  illud  (Hebr.  ult.  15) :  Per 
ipsuni  ergo  offeramus  hostiam  laudis  semper  Deo. 

Ad  septimum  dicendum,  quod  Dominus  praBcepit  altare  construi  ad  sa- 
crificia  et  munera  offerenda  in  honorem  Dei  et  sustentationem  ministro- 
rum  (jui  labernaculo  deserviebant.  De  constructione  autem  altaris  datur 
aDomino  duplex  pra^ceptum  :  unum  quidem  in  principio  legis  (Exod.  xx), 
ubi  Dominus  mandavit  quod  facerent  altare  de  terra,  vel  saltem  de  lapi- 
dibus  non  sectis;  et  iierum  quod  non  facerent  altare  excelsum,  ad  quod 
oporteret  per  gradus  ascendere ;  et  hoc  ad  detestandum  idololatriae  cultum. 
Gentiles  enim  idolis  construebant  altaria  ornala  et  sublimia,  in  quibus 
credebant  aliquid  sanctitatis  et  numinis  esse.  Propter  quod  etiam  Domi- 
nus  mandavit  (Deut.  xvi.21) :  Non plantahis  lucum  et  omnem  arboremjuxia 
altare  Domini  Dcitui.  Idololatrse  enim  consueverant  sub  arboribus  sacri- 
ficare,  propter  amoenitatem  et  umbrositatem.  —  Quorum  etiam  prsecepto- 
rum  ratio  figuralis  fuit :  quia  in  Christo,  qui  est  nostrum  altare,  debemus 
confueri  veram  carnis  naturam  quantiim  ad  humanitatem,  quod  estaltare 
de  teria facere ;  et  quantum  ad  divinitatem  debemus in  eo  confiteri  Patris 
aequalitatem,  quod  est  non  ascendere  per  gradus  ad  altare.  Nec  etiam 
juxta  Christum  debemus  admittere  doctrinam  gentilium  adlasciviam  pro- 
vocantem,  Sed  facto  tabernaculo  ad  honorem  Dei,  non  erant  timendas  hu- 
jusmodi  occasiones  idololatriae.  Et  ideo  Dominus  mandavit  quod  fieret 
altare  holocausLorum  de  aere,  quod  esset  omni  populo  conspicuum ;  et  al- 
tare  thymiamatis  de  auro,  quod  soli  sacerdotes  videbant.  Nec  erat  tanta 
pretiositas  aeris,  ut  per  ejus  copiam  populus  ad  aliquam  idololatriam  pro- 
vocarelur.  Sed  quia  (Exod.  xx,  26)  ponitur  pro  ratione  hujus  praecepti : 
Non  ascendes  per  gradus  ad  altare  meum^  id  quod  subditur  :  Ne  rei^ele- 
tur  turpitudo  tna;  considerandum  est  quod  hoc  etiam  fuit  institutum  ad 
excludendam  idololatriam ;  nam  in  sacris  Priapi  sua  pudenda  gentiles  po- 
pulo  denudabant.  Postmodum  autem  indictus  est  sacerdotibus  feminalium 
usus  ad  tegmen  pudendorum.  Et  ideo  sine  periculo  institui  poterat  tanta 
altaris  altitudo,  ut  per  aliquos  gradus  ligneos  non  stantes  sed  portatiles  in 
hora  sacrificii  sacerdotes  ad  altare  ascenderent  sacrificia  offerentes. 

Ad  octavum  dicendum,  quodcorpus  tabernaculi  constabatex  quibusdam 
tabulis  in  longitudine  erectis;  quae  quidem  interius  tegebantur  quibusdam 
cortinis  ex  quatuor  coloribus  variatis,  scilicet  de  bysso  retorta,  et  hya- 
cintho,  ac  purpui'a,  coccoque  bis  tincto.  Sed  hujusmodi  cortinse  tegebant 
soliim  latera  tabernaculi.  In  tecto  autem  tabernaculi  erat  operimentum 
unum  de  pellibus  hyacinthinis,  et  super  hoc  aliud  depellibus  arieiumru- 
bricaiis,  et  desuper  tertium  de  quibusdam  sagis  cilicinis,  quaenon  tanttim 
operiebant  tectum  tabeniaculi,  sed  etiam  descendebant  usque  ad  terram, 
et  tegebant  tabulas  tabernaculi  exteriiis.  Horum  autem  operimentorum 
ratio  litteralis  in  communi  erat  ornatus  et  protectio  tabernaculi,  utin  re- 
verentia  haberetur.  In  speciali  ver6  secundiim  quosdam  percortinas  desi- 
gnabatur  coelum  sidereum,  quod  est  diversis  stellis  variatum;  per  saga. 
aquae  quae  sunt  supra  firmamentum;  per  pelles  rubricatas,  coelum  empy- 
reum.  in  quo  sunt  angeli;  per  pelles  hyacinthinas,  coelum  sanctae  Trinita- 
tis. — Figuralis  autem  ratio  horum  est,  quia  per  tabulas,  ex  quibusconstrue- 
batur  tabernaculum,  significantur  Christi  fideles,  ex  quibus  construitur 
Ecclesia.  Tegebantur  autem  interius  tabuiae  cortinis  quadricoloribus,  quia 


462  QU^ST.  CII,  ART.  IV. 

fideles  interitis  ornantur  quatuor  virtutibus;  nam  in  bysso  retorta,  ut 
Glossa  ord.  (Exod.  xxvi)  dicit,  «  significatur  caro  castitate  reniter;s ;  in  hya- 
cintho  mens  superna  cupiens ;  in  purpura  caro  passionibus  subjacens  •,  in 
cocco  bis  tincto  mens  inter  passiones  Dei  et  proximi  dilectione  praetul- 
gens.  »  Per  operimenta  vero  tecti  designantur  praelati  et  doctores  in  qui- 
bus  debet  retineri  coelestis  conversalio,  quod  significatur  per  pelles  hya- 
cinthinas;  promptitudo  ad  martyrium,  quod  significant  pelles  rubricatse; 
austeritas  vitae  et  tolerantia  adversorum,  quae  significantur  per  saga  cili- 
cina,  quae  erant  exposita  ventis  et  pluviis,  ut  Glossa  dicit  (loc.  cit.). 

Ad  nonum  dicendum,  qu6d  sanctificatio  tabernaculi  et  vasorum  ejus  ha- 
bebat  causam  litteralem,  ut  in  majori  reverentia  haberetur,  quasi  per  hu- 
jusmodi  consecrationem  divino  cultui  deputatum. — Figuralis  autem  ratio 
est,  quia  perhujusmodi  sanctificationem  significatur  spiritualis  sanctifica- 
tio  viventis  tabernaculi,  scilicet  fidelium,  ex  quibus  constituitur  Ecclesia 
Christi. 

Ad  decimum  dicendum,  quod  in  veteri  lege  erant  septem  solemnitates 
temporales,  et  una  continua,  ut  potest  coUigi  (Numer.  xxvni  et  xxix).  Erat 
enim  quasi  continuum  feslum,  quiaquotidie  mane  et  vespere  immolabatur 
agnus;  etper  illud  continuum  festum  jugis  sacrificii  repraesentabatur  per- 
petuitas  divinae  beatitudinis.  Festorum  autem  temporalium  primum  erat 
quod  iterabatur  qualibet  septimana ;  et  haec  erat  solemnitas  sabhati,  quod 
celebrabatur  in  memoriam  creationis  rerum,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  c, 
art.  5  ad  2).  Aliaautem  solemnitas  iterabatur  quolibet  mense,  scilicetfes- 
tum  Neomenise  (4),  quod  celebrabatur  ad  commemorandum  opus  divinae 
gubernationis ;  nam  haec  inferiora  praecipu^  variantur  secundum  motum 
lunae ;  et  ideo  celebrabatur  hoc  festum  in  novitate  lunae,  non  autem  in 
ejus  plenitudine,  ad  evitandum  idololatrarum  cultum,  qui  in  tali  tempore 
lunae  sacrificabant.  Haec  autem  duo  beneficia  sunt  communia  toti  humano 
generi ;  et  ideo  frequentitis  iterabantur.  Alia  vef6  quinque  festa  celebra- 
bantur  semel  in  anno ;  et  recolebantur  in  eis  beneficia  specialiter  illi  po- 
pulo  exhibita.  Celebrabatur  enim  festum  Phase  primo  mense  ad  comme- 
morandum  beneficium  liberationis  ex  iEgypto.  Celebrabatur  autem  festum 
Pentecostes  (2)  post  quinquaginta  dies,  ad  recolendum  beneficium  legis 
datae.  Alia  vero  tria  festa  celebrabantur  in  mense  septimo,  qui  quasi  totus 
apudeoserat  solemnis,  sicutetseptimus  dies.  In  primaenimdiemensissep- 
timi  erB,t  festum  Tuharum  in  memoriam  liberalionis  Isaac,  quandoAbraham 
invenitarietemhaerentem  cornibus,quemrepraesentabant  per  cornua,  qui- 
bus  buccinabant.  Erat  autem  festum  Tubarum  quasi  quaedam  invitatio, 
utpraepararent  sead  sequens  festum,  quod  celebrabatur  decimo  die ;  ethoc 
erat  festum  Expiationis^  in  memoriam  illius  beneficii  quo  Deus  propitiatus 
est  peccato  populi  de  adoratione  vituli  ad  preces  Moysi.  Post  hoc  autem 
celebrabatur  festum  Scenopegix,  id  est  Tabernaculorum,  septem  diebus, 
ad  commemorandum  beneficium  divinae  protectionis  et  deductionis  per 
desertum,  ubi  in  tabernaculis  habitaverunt.  Unde  in  hoc  festo  debebant 
habere  fructum  arboris  pulcherrimae,  id  est,  citrum,  et  lignum  densarum 
frondium,  idest,  myrtumet  quae  sunt  odorifera,  et  spatulas  palmarum,  et 
salices  de  torrente,  quae  diu  retinent  suum  virorem  (et  haec  inveniuntur 

(4)  Jux^  grfficam  veoyu.>7V(a  ,  id  est',  festum  Itvorum  propter  primarum  {rugum  oblationem, 

BOK»  lun»,  vel  festumnooi  rncnsis.  Sed  proinde  sive /e«(um  hehdomadarum,  ob  leptem  hebdo- 

est,  quia  Judsi  mensem  Iuds  cursu  definiebant,  madas  legal»s  a&solemnes  quibusimmediati  su** 

vel  per  ejus  mHtationes  nuraerabant.  cedebat. 

(2)  Quodetiam  nuncupabalur /estumprtvii* 


QU^ST.  CII,  ART.  rV  ET  V.  463 

in  terra  promissionis),  ad  significandum  qu6d  per  aridam  terram  deserti 
eos  deduxerat  Deus  ad  terram  deliciosam.  Octavo  autem  die  celebrabatur 
aliud  festum,  scilicet  CoetiLis  atque  Collectae,  in  quocoUigebantur  k  populo 
ea  quae  erant  necessaria  ad  expensas  cultCis  divini ;  et  significabatur  adu- 
natio  populi,  et  pax  praestita  in  terra  promissionis. — Figuralis  autem  ratio 
horum  festorum  est,  quia  per  juge  sacrificium  agni  figuratur  perpetuitas 
Christi,  qui  est  agnus  Dei,  secundiim  illud  (Hebr.  ult.  8) :  Jesus  Christus 
heri  et  hodie,  ipse  et  in  sxcvla,  Per  sabbatum  autem  designatur  spiritualis 
requies  nobis  data  per  Cliristum,  ut  habetur  (Hebr.  iv).  Per  Neomeniam 
autem,  quse  est  incensio  (1)  novae  lunae,  significatur  illuminatio  primitivae 
Ecclesiae  per  Christum,  eo  praedicante  et  miracula  faciente.  Per  festum 
autem  Pentecostes  significatur  descensus  SpiritCis  sancti  in  apostolos.  Per 
festum  autem  Tubarum  significatur  praedicatio  apostolorum.  Per  festum 
autem  Expiationis  significatur  emundatio  a  peccalis  populi  christiani.  Per 
festum  autem  Tabernaculorum  peregrinatio  eorum  in  hoc  mundo,  in  quo 
ambulant  in  virtutibus  proficiendo.  Per  festum  autem  CoetCis  atque  Col- 
lectae  significatur  congregatio  fidelium  in  regno  coelorum;  et  ideo  istud 
festum  dicebatur  sanctissimum  esse.  Et  haec  tria  festa  erant  continua  ad 
invicem;  quia  oportet  expiatos  a  vitiis  proficere  in  virtute,  quousque  per- 
veniant  ad  Dei  visionem,  ut  dicltur  (Psalmo  Lxxxni). 
ARTICULUS  V.  —  UTRUM  sacramentorum  veteris    legis    conveniens  causa 

ESSE   POSSIT. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  sacramentorum  veteris  legis 
conveniens  causa  esse  non  possit.  Ea  enim  quae  ad  cultum  divinum  fiunt 
non  debent  esse  similia  his  quse  idololatrae  observabant;  unde  dicitur 
(Deut.  XII,  31) :  Non  facies  similiter  Domino  Deo  tuo,  Omnes  enim  abomi- 
naiiones,  quas  aversatur  Dominus  fecerunt  diis  suis.  Sed  cultores  idolorum 
in  cultu  eorum  cultris  se  incidebant  usque  ad  effusionem  sanguinis ;  dici- 
turenim  (III.  Reg,  xviii,  28),  qu6d  incidebant  se  juxta  ritum  suum  cultris 
et  lanceulis,  donec  perfunderentur  sanguine;  propter  quod  Dominus  man- 
davit  (Deuter.  xiv,  1)  :  Non  vos  incidetis,  nec  facietis  calvitium  super  mor- 
tuo  ;  quoniam  populus  sanctus  es  Domino  Deo  tuo,  et  te  elegit^  ut  sis  ei  in 
populum  peculiarem  de  cunctis  gentibus  qux  sunt  super  terram.  Incon- 
venienter  igitur  circumcisio  erat  instituta  in  lege. 

2.  Praeterea,  ea  quae  in  cultum  divinum  fiunt,  debent  honestatem  et 
gravitatem  haljere,  secundum  illud  (Psal.  xxxiv,  18) :  Inpopulo  gravi  lau- 
dabo  te.  Sed  ad  levitatem  quamdam  pertinere  videtur  ut  homines  festi- 
nanter  comedant.  Inconvenienter  igitur  praeceptum  est  (Exod.  xii),  ut  co- 
mederent  festinanter  agnum  paschalem;  et  alia  etiam  circa  ejus  comestio- 
nem  sunt  instituta  quae  videntur  omnino  irrationabiha  esse. 

3.  Praeterea,  sacramenta  veteris  legis  figurae  fuerunt  sacramentorum 
novae  legis.  Sed  per  agnum  paschalem  significatur  sacramentum  Eucha- 
ristiae,  secundiim  illud  (I.  Corinth.  v,  7)  :  Pascha  nostrum  immolatus  est 
Christus.  Ergo  etiam  debuerunt  esse  aliqua  sacramenta  in  lege  quae  prae- 
figurarent  alia  sacramenta  novae  legis,  sicut  confirmationem  et  extremam 
unctionem,  et  matrimonium,  et  alia  sacramenta. 

4.  Praeterea,  purificatio  non  potest  convenienter  fieri  nisi  ab  aliquibus 
immunditiis.  Sed  quantum  ad  Deum  nullum  corporale  reputatur  immun- 
dum,  quia  omne  corpus  creatura  Dei  est;  et  omnis  creatura  Dei  bona,  et 
nihil  rejiciendum   quod  cum  gratiarum  actione   percipitur,  ut   dicitur 

H)  Ita  cod.  Alcan.  Edit.  Patav.  cum  Nicolai,  inceptio.  Edit.  Rom,,  intensio. 


464  QVJES>T.  CII,  ART.  \. 

(I.  Tim.  IV,  4).  Inconvenienter  igitur  purificabantur  propter  contactum  ho- 
minis  mortui,  vel  alicujus  hujusmodi  corporalis  infectionis. 

5.  Praeterea  (Eccli.  xxxiv,  4),  dicitur :  Ab  immundo  quid  mundabitur?  Sed 
cinis  vaccae  rufae  quae  comburebatur  immundus  erat,  quia  immundum 
reddebat ;  dicitur  enim  (Num.  xix,  7),  qu6d  5acerc?os  qui  immolabat  eam, 
commaculatus  erat  usque  ad  vesperum ;  similiter  et  ille  qui  eam  combure- 
bat,  et  etiam  ille  qui  ejus  cineres  colligebat.  Ergo  inconvenienter  praecep- 
tum  ibi  fuitut  per  hujusmodi  cinerem  ibi  aspersum  immundi  purificarentm". 

6.  Praeterea,  peccata  non  sunt  aliquid  corporale,  quod  possit  deferri  de 
loco  ad  locum ;  neque  etiam  per  aliquid  immundum  potest  homo  a  pec- 
cato  mundari.  Inconvenienter  igitur  ad  expiationem  peccatorum  populi 
sacerdos  super  unum  hircorum  confitebatur  peccata  filiorum  Israel,  ut 
portaret  ea  in  desertum;  per  alium  autem,  quo  utebantur  ad  purificatio- 
nes,  simul  cum  vitulo  comburentes  extra  casxra,  immundi  reddebantur ; 
ita  qu6d  oportebat  eos  lavare  vestimenta  et  carnem  aqua. 

7.  Praeterea,  illud  quod  jam  est  mundatum,  non  oportet  iterum  mun- 
dari.  Inconvenienter  igitur  mundaia  lepra  hominis,  vel  etiam  ejus  domus, 
alia  purificatio  adhibebatur,  ut  habetur  (Levit.  xiv). 

8.  Praeterea,  spiritualis  immunditia  non  potest  per  corporalem  aqnam, 
vel  pilorum  rasuram  emundari.  Irrationabile  igitur  videtur  quod  Dominus 
praecepit  (Exod.  xxx,  18),  ut  fieret  labium  aeneum  cmji  basi  sud  ad  lavan- 
dum  manus  et  pedes  sacerdotum,  qui  ingressuri  erant  tabernaculum ;  ei 
quod  praecipitur  (Num.  viii,  7),  qu6dLm*to  abstergerentur  aqud  lustratiO' 
nis,  et  raderent  omnes  pilos  carnis  sux. 

9.  Praeterea,  quod  majus  est,  non  potest  sanctificari  per  illud  quod  mi- 
nus  est.  Inconvenienter  igitur  per  quamdam  unctionem  corporalem  et 
corporalia  sacrificia  et  olDlationes  corporales  fiebat  in  lege  consecratio 
majorumet  minorum  sacerdotum,  uthabetur  (Levit.  viii},et  Levitarum,  ut 
habetur  (Num.  viii). 

10.  Prffiterea,  sicutdicitur  (I.  Regum,  xvi,  l)^Homines  vident  ea  quxpa- 
tent;  Deus  autem  intuetur  cor.  Sed  ea  quae  exteriiis  patent  in  homine,  est 
corporalis  dispositio,  et  etiam  indumenta.  Inconvenienter  igitur  sacerdo- 
tibus  majoribus  et  minoribus  quaedam  specialia  vestimenta  deputabantur, 
de  quibus  habetur  (Exod.  xxviii).  Et  sine  ratione  videtur  qu6d  prohibere- 
tur  aliquis  a  sacerdotio  propter  corporales  defectus,  secundtim  quod  dicitur 
(Levit.  XXI,  17) :  Homo  de  semine  tuo  per  familias  quihabuerit  maculam, 
non  offeret  panes  Deo  suo,  si  cxcus  fuerit,  vel  claudus,  etc.  Sic  igitur  vide- 
tur  qu6d  sacramenta  veteris  legis  irrationabilia  fuerint. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Lev.  xx,  8) :  Ego  sum  Dominus,  qui  sancti- 
ficovos.  Sed  k  Deo  nihil  sine  ratione  fit;  dicitur  enim  (Psalm.  ciii,  24) : 
Omnia  in  sapientia  fecisti.  Ergo  in  sacramentis  veteris  legis,  quae  ordina- 
bantur  ad  hominum  sanctificationem,  nihil  erat  sine  rationabili  causa. 

CONCLUSIO.  —  Omnium  sacramentorum  veteris  legis  erant  rationabiles  causae, 
et  litterales,  quatenus  ad  cultum  Dei  pro  tempore  iUo  ordinabantur,  et  figuralcs, 
quatenus  ordinabantur  ad  figurandum  Christum. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (qu.  ci,  art.  4),  sacra- 
menta  propri6  dicuntur  illa  quae  adhibebantur  Dei  cultoribus  ad  quamdam 
consecrationem,  per  quam  scilicet  deputabantur  quodammodo  ad  cultum 
Dei.  Cuitus  autem  Dei  generali  quidem  modo  pertinebat  ad  totum  popu- 
lum,  sed  speciali  modo  pertinebat  ad  sacerdotes  et  Levitas,  qui  erant  mi- 
nistri  cultQs  divini.  Et  ideo  in  istis  sacramentis  veteris  legis  quaedam 
pertinebant  communiter  ad  totum  populum,  quaedam  autem  speciaUter  ad 


QUJEST.  CIl,  ART.  V.  465 

Qiinistros.  Et  circa  utrosque  tria  erant  necessaria.  Quorum  primum  csl 
institutio  in  statu  colendi  Deum;  et  haec  quidem  institutio  communiter 
quantum  ad  omnes  fiebat  per  circumcisionem ,  sine  qua  nullus  ad- 
mitiebaiur  ad  aliquid  legalium;  quantum  vero  ad  sacerdotes,  per  sa- 
cerdoium  consecraiionem.  Secundo  requirebatur  usus  eorum  quai 
pertinent  ad  divinum  cultum :  et  sic  quantiim  ad  populum  erat  esus 
pascliaiis  convivii,  ad  quem  nullus  incircumcisus  admittebatur,  ut  patet 
(Exod.  xm);  et  quantum  ad  sacerdotes  oblatio  victimarum,  et  esus  panum 
propositionis  et  aliorum,  quaj  erant  sacerdotum  usibus  deputata.  Terti6 
requirebatur  remotio  comm  per  quae  aliqui  impediebantur  a  cultu  divino, 
scilicct  inmiunditiarum ;  et  sic  quantiim  ad  populum  erant  institutse  quae- 
dam  purificationes  a  quibusdam  exterioribus  immunditiis,  et  etiam  expia- 
liones  a  peccatis ;  quantum  vero  ad  sacerdotes  et  Levitas  erat  instituta 
ablutio  manuum  et  pedum,  et  rasio  pilorum  (1).  Et  haec  omnia  habebant 
rationabiles  causas,  et  littcrales,  secundiim  quod  ordinabantur  adcultum 
Dei  pro  tempore  illo,  et  figurales,  secundum  quod  ordinabantur  ad  figu- 
randum  Christum;  ut  patebit  per  singula  discurrenti. 

Ad primum  ergo  dicendum,  qu6dlitterahs  ratio  circumcisionis  principalis 
quidem  fuit  ad  protestationem  fidei  unius  Dei.  Et  quia  Abraham  fuit  pri- 
mus  qui  se  ab  infidelibus  separavit,  exiens  de  domo  sua,  et  de  cognatione 
sua,  ideo  ipse  primus  circumcisionem  accepit;  et  hanc  causam  assignat 
Apostolus  (Rom.  iv,  11) :  Signiim  accepit  circumcisionis,  signaculum  justitix 
fidei,  quae  est  in  prxputio ;  quia  scilicei  in  hoc  legitur  :  Jbrahx  fidesrepu- 
tata  ad  justitiam,  quia  contra  spem  in  spem  credidit,  scilicet  contra  spem 
naturae  in  spem  gratise,  ut  fieret  pater  multarum  gentium,  cum  ipse  esset 
senex,  et  uxor  sua  esset  anus,  et  sterilis.  Et  ut  haec  protestatio  et  imitatio 
fidei  Abrahae  firniaretur  in  cordibus  Judseorum,  acceperunt  signum  in 
carne  sua,  cujus  oblivisci  non  possent;  unde  dicitur  ( Genes.  xvii,  \V  : 
Erit  pactum  meum  in  carne  vestra  in  fos,dus  xternum.  Ideo  autem  fiebat 
octav^  die,  quia  antea  puer  est  valde  tenellus,  et  posset  ex  hoc  graviter 
laedi,  et  reputatur  adhuc  quasi  quiddam  non  solidatum ;  unde  etiam  nec 
animalia  offerebantur  ante  octavum  diem.  Ideo  vero  non  magis  tardabatur, 
ne  propter  dolorem  aliqui  signum  circumcisionis  refugerent,  et  ne  paren- 
tes  etiam,  quorum  amor  increscit  ad  filios,  post  frequentem  conversatio- 
nem,  et  eorum  augmentum,  eos  circumcisioni  subtraherent.  Secunda  ratio 
esse  potuit  ad  debilitationem  concupiscentiae  in  membro  illo.  Tertia  ratio 
^st  in  sugillationem  sacrorum  Veneris  et  Priapi,  in  quibus  illa  pars  corpo- 
ris  honorabatur.  Dominus  autem  non  prohibuit  nisi  incisionem  quae  in 
cultu  idolorum  fiebat,  cui  non  erat  similis  prsedicta  circumcisio.— Figuralis 
ver6  ralio  circumcisionis  erat,  quia  figurabatur  ablatio  corruptionis  fienda 
per  Christum,  quae  perfecte  complebitur  in  octava  aetate,  quae  est  aetas  re- 
surgentium.  Et  quia  omnis  corruptio  culpae  et  poenae  provenit  in  nos  per 
carnalem  originem  ex  peccato  primi  parentis,  ideo  talis  circumcisio  fiebat 
in  membro  generationis;  unde  Apostolus  dicit  (Coloss.  n,  li) :  Circumcisi 
estis  in  Christo  ci^^cumcisione  non  manu  factd  in  expoliatione  corporis  car- 
nis,  sed  in  circumcisione  Domini  nostri  Jesu  Christi. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  litteraUs  ratio  convivii  paschalis  fuit  iij 
commemorationem  beneficii  quo  Deus  eduxit  eos  de  .^gypto;  unde  per 

('1)  Hinc  juxta  D.  Tbomam  sub  lege  veten  specialiter  pertinentia  ad  miuistros,  nempe  con- 

sex  erant  sacramenta ;  tria  pertinentia  commu-  secratio  sacerdotum,  oblatio  victimarum,  etesus 

niter  ad  totum  populum,  scilicet  :  circumcisio,  panum  propositionis  et  aliorum  quae  erant  sa- 

«sos  agni  paschalis  «t  variae  puriflcationcs ;  tria  cerdotum  usibus  deputata. 


466  QU^ST.  Cn,  ART.  V. 

hujusmodi  convivii  celebrationem  profitebanlur  se  ad  illum  populum  per- 
tinere  quem  Deus  sibi  assumpserat  ex  JEgypto,  Quando  enim  fuerunt  ex 
JEgypto  liberati,  praeceptum  est  eis  ut  sanguine  agni  linirent  superlimi- 
naria  domorum,  quasi  protestantes  se  recedere  k  ritibus  iEgyptiorum,  qui 
arietem  colebant ;  unde  et  liberati  sunt  per  sanguinis  agni  aspersionem, 
vel  linitionem  in  postibus  domorum,  a  periculo  exterminii,  quod  immine- 
bat  i£gyptiis.  In  illo  autem  exitu  eorum  de  iEgypto  duo  fuerunt :  scilicet 
festinantia  ad  egrediendum ;  impellebant  enim  eos  ^gyptii^  ut  exirent  velo- 
citer^  ut  habetur  (Exod.  xn,  33),  imminebatque  periculum  ei  qui  non  festi- 
naret  exire  cum  multitudine,  ne  remanens  occideretur  ab  ^Egyptiis.  Festi- 
nantia  autem  designabatur  dupliciter.  Uno  quidem  modo  per  ea  quae  come- 
debant;  praeceptum  enim  eis  erat  quod  comederent  panes  azymos  (4)  in 
hujus  signum  quod  non  poterant  fermentari,  cogentibus  exire  jEgyptiis;  et 
quod  comederent  assum  igni ,  sic  enim  velocius  praeparabatur ;  et  qu6d  os 
non  comminuerent  ex  eo,  quia  in  festinantia  non  vacat  ossa  frangere. 
Alio  modo  quantiim  ad  modum  comedendi:  dicitur  enim  :  Renes  vestros 
accingetis,  calceamenta  habebitis  in  pedibus^  tenentes  baculos  in  manibus, 
et  comedetis  festinanter;  quod  manifeste  designat  homines  existentes  in 
promptu  itineris.  Ad  idem  etiam  pertinet  quod  eis  prsecipitur :  In  una  domo 
comedetis,  neque  effereiis  de  car^iibus  ejus  foras ;  quia  scilicet  propter  res- 
tinantiam  non  vacabat  invicem  mittere  xenia  (2).  Amaritudo  autem,  quam 
passi  fuerantin  iEgypto,  significabatur  per  lactucas  agrestes. —  Figuralis 
autem  ratio  patet,  quia  per  immolationem  agni  paschalis  significabatur 
immolatio  Christi,  secundum  illud  (I.  Corinth.  v,  7) :  Pascha  nostrum  im- 
molatus  est  Christus.  Sanguis  vero  agni  liberans  ab  exterminatore,  linitis 
superliminaribus  domorum,  significat  fidem  passionis  Christi  in  corde  et 
ore  fidelium ,  per  quam  liberamur  a  peccato  et  morte,  secundiim  illud 
(I.  Petr.  1, 18) :  Redempti  estis,,,  pretioso  sanguine  Agni  immaculati,  Come- 
debantur  autem  carnes  illae  ad  significandum  esum  corporis  Christi  in 
sacramento.  Erant  autem  assae  igni,  ad  significandam  passionem  vel  cha- 
ritatem  Christi.  Comedebantur  autem  cum  azymis  panibus  ad  significan- 
dam  puram  conversationem  fidehum  sumentium  corpusChristi,secundiim 
illud  (I.  Cor.  V,  8):  Epulemur  in  azymis  sinceritatis  et  veritatis.  Lactucae 
autem  agrestes  addebantur  in  signum  poenitentiae  peccatorum,  quae  ne- 
cessaria  esl  sumentibus  corpus  Christi.  Renes  autem  accingendi  sunt  cin- 
gulo  castitatis.  Calceamenta  autem  pedum  sunt  exempla  mortuorum  pa- 
trum.  Baculi  autem  habendi  in  manibus  significant  pastoralem  custodiam. 
Praecipitur  autem  quod  in  una  domo  agnus  paschalis  comedatur,  id  est,  in 
Ecclesia  catholicorum,  non  in  conventiculis  haereticorum. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  quaedam  sacramenta  novae  legis  habuerunt 
in  veteri  lege  sacramenta  figuralia  sibi  correspondentia.  Nam  circumci- 
sioni  respondet  baptismus,  qui  est  fideisacramentum.Unde  dicitur  (Col.  ii, 
il) :  Circumcisi  estis  in  circumcisione  Domini  nostriJesu  Christi,  consepulti 
ei  in  baptismo,  Convivio  ver6  agni  paschalis  respondet  in  nova  lege  sacra- 
mentum  Eucharistiae.  Omnibus  autem  purificationibus  veteris  legis  respon- 
det  in  nova  lege  sacramentum  poenitentiae.  Consecrationi  autem  pontificis 
et  sacerdotum  respondet  sacramentum  ordinis.  Sacramento  autem  confir- 
mationis,  quod  est  sacramentum  plenitudinis  gratiae,  non  potest  respon- 

(-1)  Juxta  significatum  vocis  grsecae  quae  reddi  (2)  Quasi  hospitalia  dona  per  grsBCUin  ^evioi 

potest  :  absque  fermenlo ;  quod  proprie  dicitur  exprimentur.  Unde  ^evicx.  dicta  dona  qu»  hospi- 

de  panibus,  per  oppositura  ad  ferraentatos,quibus  tibus  in  benevolentise  signum  exbiberi  soiebant : 

nempe  fermentum  admiscelur.  sed  latius  deinde  usurpari  cceperunt. 


QU.EST.  CII,  ART.  V.  467 

dere  in  veteri  lege  aliquod  sacrameiitum ;  quia  nondum  advenerat  tempus 
pleiiitudinis,  eo  quod  nemineviad  perfectum  adduxit  lex  (Hebr.  vn,  19). 
Siiniliter  autem  et  sacramento  extremae  unctionis,  quod  estquaedam  imme- 
diata  pr«paratio  adintroitum  yloria^,  cujus  aditus  nondum  patebat  in  ve- 
teri  lege,  pretio  nondum  soiuto  (1).  Matrimonium  autem  fuit  quidem  in 
veteri  lege,  prout  erat  in  offlcium  na-turae,  non  autem  pr.out  est  sacramen- 
lum  conjunctionis  Christi  et  Ecclesiae,  quae  nondum  erat  facta  (2).  Unde 
et  in  veteri  lege  dabatur  libellus  repudii,  quod  est  contra  sacramenti  ra- 
tionem. 

Ad  quartum  dicendum,  quod,  sicut  supra  dictum  est  (in  corp.  art.),  pu- 
rificationes  veteris  legis  ordinabantur  ad  removendum  impedimenta  cultCis 
divini ;  qui  quidem  est  duplex :  scilicet  spiritualis,  qui  consistit  in  devotione 
mentis  ad  Deum ;  et  corporaiis,  qui  consistit  in  sacrificiis,  et  oblationibus, 
etaliis  hujusmodi.  A  cultu  autem  spirituali  impediuntur  homines  per  pec- 
cata,  quibus  homines  pollui  dicebantur,  sicut  per  idololatriam  et  homici- 
dium,  per  adulteria  et  incestus.  Et  ab  istis  pollutionibus  purilicabantur 
homines  per  aliqua  sacrificia  vel  communiter  oblata  pro  tota  muUitudine, 
vel  eliam  pro  peccatis  singulorum ;  non  quod  sacrificia  illa  carnalia  habe- 
rent  exseipsisvirtutem  expiandi  peccatum;  sed  quia  significabant  expia- 
tionem  peccatorum  futuram  per  Christum,  cujus  participes  erant  etiam 
antiqui  protestantes  fidem  Redemptoris  in  figuris  sacrificiorum.  A  cultu 
vero  exteriori  impediebantur  homines  per  quasdam  immunditias  corpora- 
les;  quae  quidem  primo  considerabantur  in  hominibus,  et  consequenter 
etiam  in  aliis  animalibus,  et  in  vestimentis,  et  domibus,  et  vasis.  In  homi- 
nibus  quidem  immunditia  reputabatur  partim  quidem  ex  ipsis  hominibus, 
partim  autem  ex  contactu  rerum  immundarum.  Ex  ipsis  autem  hominibus 
immundum  reputabatur  omne  illud  quod  corruptionem  aliquam  jam  habe- 
bat,  vel  erat  corruptioni  expositum.  Et  ideo  quia  mors  est  corruptio  quae- 
dam,  cadaver  hominis  reputabatur  immundum.  Simihter  etiam  quia  lepra 
ex  corruptione  humorum  contingit,  qui  etiam  exteriiis  erumpunt,  et  alios 
inficiunt,  leprosi  etiam  reputabantur  immundi ;  similiter  etiam  mulieres 
patientes  sanguinis  fluxum  sive  per  infirmitatem,  sive  etiam  per  naturam 
vel  temporibus  menstrui,  vel  etiam  tempore  conceptionis;  et  eadem  ra- 
tione  viri  reputabanturimmundi  fluxum  seminis  palientes  vel  per  infirmi- 
tatem,  vel  per  pollutionem  nocturnam,  vel  etiam  per  coitum;  nam  omnis 
humiditas  prsedictis  modis  ab  homine  egrediens,  quamdam  immundam 
infectionem  habet.  Ineratetiamhominibusimmunditiaquaedam  ex  contactu 
quarumcumque  rerum  immundarum.  —  Istarum  autem  immunditiarum 
erat  ratio  et  litteralis,  et  figuralis.  Litteralis  quidem  propter  reverentiam 
eorum  quae  ad  divinum  cultum  pertinent  :  tum  quia  homines  pretiosas 
res  contingere  non  solenl,  cum  fuerint  immundi;  tum  etiam  ut  ex  raro 
accessu  ad  sacra  ea  magis  venerarentur.  Ciim  enim  omnes  hujusmodi 
immunditias  rar6  aliquis  cavere  possit,  contingebatqu6drar6poterantho- 
mines  accedere  ad  attingendum  ea  quse  pertinebant  ad  divinum  cultum; 
et  sic  quando  accedebant,  cum  majori  reverentia  et  humilitate  mentis  ac- 
cedebant.  Erat  etiam  in  quibusdam  horum  ratio  htteralis,  ut  homines  non 
leformidarent  accedere  ad  divinum  cultum,  quasi  refugientes  consortium 

A)C[.  sup.  queest.  ZXIX,  art.  \  ad2.  nem  Christi  cum  Ecclesia.  Hic  ergo  illius  meDS 

(3)  S.  Doctor  clareilocet  12  2,  quoret.  II,  art.  7,  est  quod  in  veteri  lege  matriraoaium  non  fuerit 

ct  part.  III,   qusst.  LXl,  art   2  ad  5  «t  in  IT,  prout  signifirans   hanc   conJuQClioncni    faclaiu 

dist.  \,  quiest.   II,  art.  2)  quod  raatFimonium  <;on  rAntriViHnu 

ibitio  »ii<t;i:i>i.ltilM  bib  iMgiaiicaSfrit  roujuuclio- 


468  QU.4^.ST.  CII,  ART.  V. 

leprosorum  el  similium  infirmorum,  quorum  morbus  abominabilis  erat,et 
contagiosus.  In  quibusdam  etiam  ratio  erat  ad  vitandum  idololatriae  cul- 
tum;  quia  gentiles  in  ritu  suorum  sacrificiorum  utebantur  quandoque  et 
humano  sanguine,  et  semine.  Omnes  autem  hujusmodi  immunditise  corpo- 
rales  purificabantur  vel  per  solam  aspersionem  aquae,  vel,  quae  majores 
erant,  per  aUquod  sacrificium  ad  expiandum  peccatum,  ex  quo  tales  infir- 
mitates  contingebant.  —  Ratio  autem  figurahs  harum  immunditiarum  fuit, 
quia  per  hujusmodi  exteriores  immunditias  figurabantur  diversa  peccata. 
Nam  immunditia  cadaveris  cujuscumque  significat  immunditiam  peccati, 
quod  est  mors  animse.  Immunditia  autem  leprae  significat  immunditiam 
haereticae  doctrinae  :  tum  quia  haeretica  doctrina  contagiosa  est,  sicut  et 
lepra ;  tum  quia  «  nuUa  etiam  falsa  doctrina  est,  quae  vera  falsis  non  ad- 
misceat  »  (ut  Augustinus  dicit,  Quaest.  evang.  Hb.  iii,  cap.  40);  sicutetiam 
in  superficie  corporis  leprosi  apparet  queedam  distinctio  quarumdam  ma- 
cularum  ab  alia  carne  integra.  Per  immunditiam  autem  mulieris  sangui- 
nifluae  designatur  immunditia  idololatrise,  propter  immolatitium  cruorem. 
Per  immunditiam  vero  viri  seminiflui  designatur  immunditia  vana3  locu- 
tionis,  eo  quod  semen  est  verbum  Dei.  Per  immunditiamverocoitils  etmu- 
lieris  parientis  designatur  immunditia  peccati  originalis.  Per  immunditiam 
vero  mulieris  menstruatae  designatur  immunditia  mentis  per  voluptates 
emollitee.  Universaliter  vero  per  immunditiara  contactus  rei  immundae  de- 
signatur  immunditia  consensus  in  peccatum  alterius,  secundum  illud  (II. 
Cor.  VI,  17) :  Exite  de  medio  eorum,  et  separamini,  et  immundum  ne  tetige- 
ritis.  Hujusmodi  autem  immunditia  contactus  derivabatur  etiam  ad  res 
inanimatas;  (^uidquid  enim  quocumquemodotangebatimmundus,immun- 
dum  erat.  In  quo  lex  attenuavit  superstitionem  gentilium,  qui  non  soliim 
per  contactum  immundi  dicebant  immunditiam  contrahi,  sed  etiam  per 
collocutionem,  aut  per  aspectum,  ut  Rabbi  Moyses  dicit(in  lib.  iii  Duxer^ 
rantium,  cap.  48,  ante  med.)  de  muliere  menstruata.  Per  hoc  autem  mystic^ 
significabatur  id  quod  dicitur  (Sap.  xiv,  9)  :  Similiter  odio  sunt  Deo  impius 
etimpietas  ejus.  —  Erat  autem  et  immunditia  quaedam  ipsarum  rerum  ina- 
nimatarum  secundum  se,  sicut  erat  immunditia  leprae  in  domo  et  in  ves- 
timentis.  Sicut enim  morbus  leprae  accidit  in  hominilDus  ex  humore corrupto 
putrefaciente  carnem  et  corrtimpente;  ita  etiam  propter  aliquam  corruptio- 
nem  et  excessum  humiditatis  vel  siccitatis,  fit  quandoque  aliqua  corrup- 
tio  in  lapidibus  domiis,  vel  etiam  in  vestimentis.  Et  ideo  hanc  corruptionem 
vocabat  lex  lepram,  ex  qua  domus  vel  vestis  immunda  judicaretur  :  tum 
quia  omnis  corruptio  ad  immunditiam  pertinebat,  ut  dictum  est  (hic  sup.}, 
tum  etiam  quia  circa  hujusmodi  corruptionem  gentiles  deos  penates  cole- 
bant  (1).  Et  ideo  lex  praecepit  hujusmodi  domus,  in  quibus  fuerit  talis  cor- 
ruptio  perseverans,  destrui,  et  vestes  comburi,  ad  tollendum  idolohitriae 
occasionem.  Erat  etiam  et  quaedam  immunditia  vasorum  de  qua  dicitur 
(Num.  XIX,  15) :  Fas  quod  non  hahuerit  cooperculum  et  ligaturam  desuper., 
immundum  erit.  Cujus  immunditiae  causa  est;  quia  in  talia  vasa  de  facili 
poterat  ahquid  immundum  cadere,  unde  poterant  immundari.  Erat  etiam 
hoc  praeceptum  ad  declinandum  idoloiatriam.  Credebant  enim  idololatrae 
quod  si  mures,  aut  lacertae,  vel  aliqua  hujusmodi,  quae  immolabant  idolis, 
caderent  in  vasa,  velinaquas,  essent  diis  gratiora.  Adhuc  etiam  aliquse 
mulierculae  vasa  dimittunt  discooperta  in  obsequium  nocturnorum  numi- 
num,  quae  Janas  vocant.  —  Harum  autem  immunditiarum  ratio  est  figura- 

H)ItacumquibusclamMss.  cdltipassim.  Co3d.        tionem  gentUes  deos   penates  {k\c&n.  ponen- 
Alcan.  etTarrac.  :  Contra  hujusmodi  concep-       tes)  colebant  :  fortc  molius. 


QU.^ST.  Cll,  ART.  V.  469 

lis  quia  per  lepram  domOs  significatiir  immunditia  congregationis  haereti- 
cornm ;  per  lepram  ver6  in  veste  linea  significatur  perversitas  morum  ex 
amaritudine  mentis;  per  lepram  vero  vesiis  laneae  significatur  perversitas 
adulatorum ;  per  lepiam  in  stamine  significantur  vitia  animae;  per  lepram 
veroin  snbtegmine  significantur  peccata  carnalia;  sicutenim  stamenestin 
subtcgmine,  ita  ariima  in  corpore.  Per  vas  autem  quod  non  habet  cooper- 
culum  nec  ligaturam,  significatur  homo  qui  non  habet  aliqnod  velamen 
taciturnitatis,  et  qui  non  constringitur  aliqua  censura  disciplinai. 

Ad  quintum  dicendum,  quod,  sicut  supra  dictum  est  (in  solut.  pra3C.), 
duplex  erat  immunditia  in  lege  :  una  quidem  per  aliquam  corruptionem 
mentis  vel  corporis;  et  hrec  etiam  immunditia  major  erat;  alia  vero  erat 
immunditiaex  soio  contactu  rei  immundag,  et  haec  minor  erat,  et  facihori 
ritu  expiabatur.  Nam  immunditia  prima  expiabatur  per  sacrificia  pro  pec- 
cato,  quia  omnis  corruptio  procedit  ex  peccato,  et  peccatum  significat; 
sed  secunda  immimditia  expiabatur  per  solam  aspersionem  aquae  cujus- 
dam;  de  qua  quidem  aqua  expiationis  habetur  (Num.  xix),  mandatur  enim 
ibi  a  Domino  quod  accipiant  vaccam  rufam  in  memoriam  peccati  quod 
commisemnt  in  adoratione  vituli.  Et  diciLur  vacca  magis  quam  vitulus, 
quia  sicDominus  synagogam  vocare  consuevil,  secundum  illud  (Oseae  iv, 
16} :  Sicut  vacca  lasciviens  declinavit  Israel.  Et  hoc  forteideo,  quia  vaccas 
in  morem  .^gypti  cohierunt,  secundum  illud  (Oseoe  x,  5) :  Vaccas  Bethaven 
coluerunt.  Et  in  detestationem  peccati  idololatriae  immolabatur  extra  cas- 
tra;  et  ubicumque  sacrificium  fiebat  pro  expiatione  multitudinis  peccato- 
rum,  cremabatur  extra  castra  totum.  Et  ut  significaretur  per  hoc  sacrifi- 
cium  emundari  populus  ab  universitate  peccatorum,  intingehat  sacerdos 
digitum  in  sangvine  ejus,  et  aspergebat  contra  fores  sanctuarii  septem  vici- 
bvs;  quia  septenarius  numerus  universitatem  significat.  Et  ipsa  etiam 
aspersio  sanguinis  pertinebat  ad  detestationem  idoiolatrise,  in  qua  sanguis 
immolatitius  non  effundebatur,  sedcongregabatur,et  circaipsumhomines 
comedebant  in  honorem  idolorum.  Comburebatur  autem  inigne,  vel  quia 
Deus  Moysi  Inigne  apparuit,  et  inigne  data  estlex;  vel  quiaperhocsigni- 
ficabatur  quod  idololatria  totaliter  erat  extirpanda,  et  omne  quod  ad  idolo- 
latriam  pei'tinebat ;  sicut  vacca  cremabatur  cum  pelle  et  carnihus^  san- 
guineet  fimo  flammx  traditis.  Adjungebatur  etiam  in  combustione  lignum 
cedrinum^  /ujssopusj  coccusque  his  tinctus,  ad  significandum  quod  sicutligna 
cedrina  non  de  facili  putrescunt,  etcoccus  bis  tinctus  non  amittit  colorem, 
et  hyssopus  retinet  etiam  odorem,  postquam  fuerit  desiccatus;  ita  etiam 
hoc  sacrificium  erat  in  conservationem  ipsiuspopuli,  et  honestatis  et  devo- 
tionis  ipsius.  Unde  dicitur  de  cineribus  vaccae,  ut  sint  multiiudini  filiorum 
Israel  in  custodiam.  Vel,  secundum  Josephum  (Antiquit.  lib,  iii,  cap.  8,  9  et 
10).  quatuor  elementa  significata  sunt.  Igni  enim  apponebatur  cedrus.^  si- 
gnificans  terram  propter  sui  terrestreitatem  ;  hyssopus  significans  aerem 
propter  odorem  ;  coccus  bis  tinctus,  significans  aquam,  eadem  ratione  qua 
etiam  purpura,  propter  tincturas,  quse  ex  aquis  sumuntur;  ut  per  hocex- 
primeretur  qnod  illud  sacrificium  offerebatur  creatori  quatuor  elemento- 
rum.  Etquia  hujusmodi  sacrificium  offerebatur  propeccato  idololatriae,  in 
ejus  detestationem;  et  comburens,  et  cineres  coliigens,  et  ille  qui  aspergu 
aquas  inquibus  cinisponebatur,  immundi  reputabantur ;  ut  per  hoc  osten- 
deretur  quod  quidquid  quocumque  modo  ad  idololatriam  pertinet,  quasi 
immundum  estabjiciendum.  Ab  hac  autem  immunditia  purificabantur  per 
solam  vestimentorum  ablutionem ;  nec  indigebant  aqua  aspergi  propter 
hujusmodi  immunditiam,  quia  sic  esset  processus  in  infinitum  ;  ille  enim 


470  QU.^ST.  CII,  ART.  V. 

qui  aspergebat  aquam,  immundus  fiebat;  et  sic  si  ipse  seipsum  asperge- 
ret,  immundus  remaneret*,  si  autem  alius  eum  aspergeret,  ille  immundus 
esset,  et  similiter  ille  qui  illum  aspergeret,  et  sicin  infinitum.  —  Figuralis 
autem  ratio  hujus  sacrificii  est,  quia  per  vaccam  rufam  significatur  Chris- 
tus,  secundiim  infirmitatem  assumptam,  quam  femininus  sexus  designat : 
sanguinem  autem  passionis  ejus  designat  vaccaft  color.  Erat  autem  vacca 
rufa  xtatis  integrx,  quia  omnis  operatio  Ghristi  est  perfecta ;  in  quanulla 
eratmacula^  nec  portavit  jugum,  qula  Christus  innocens  fuit,  nec  portavit 
jugum  peccati.  Praecipitur  autem  adduci  ad  Moysen;  quia  imputabant  ei 
transgressionem  Mosaicae  legis  in  violatione  sabbati.  Praecipitur  autem 
tradi  Eleazaro  sacerdoti;  quiaChristus  occidendus  in  manus  sacerdotum 
traditus  est.  Immolatur  autem  extra  castra,  quia  extra  portam  Christus 
passus  est.  Intingit  autem  sacerdos  digitum  in  sanguine  ejus;  quia  per  dis- 
cretionem,  quam  digilus  significat,  mysterium  passionis  Christi  est  con- 
siderandum  et  imitandum.  ylspergitur  autem  contra  tabernaculum,  per 
quod  Syriagoga  designatur,  vel  ad  condemnationem  Judaeorum  non  cre- 
dentium,  vel  ad  purificationem  credentium ;  et  hoc  septem  vicibus^  vel 
propter  septem  dona  Spiritus  sancti,  vel  propter  septem  dies,  in  quibus 
omne  lempus  intelligitur.  Sunt  autem  omnia  quaead  Christi  incarnationem 
pertinent,  igne  cremanda,  idest,  spiritualiterintelhgenda-,  nam  iperpellem^ 
et  carnem  exterior  Christi  operatio  significatur ;  per  sanguinem  subtilis  et 
interna  virtus  exteriora  facta  vivificans ;  per  fimum  lassitudo,  sitis  et  om- 
nia  hujusmodi  ad  infirmitatern  pertinentia.  Adduntur  autem  tria,  scihcet 
cedrus^  quod  significat  altitudinem  spei,  vel  contemplationis ;  hyssopus^ 
quod  significat  humilitatem,  vel  fidem ;  coccus  bis  tinctus^  quod  significat 
geminam  charitatem :  per  haec  enim  delDemus  Christo  passo  adhaerere.  Iste 
autem  cinis  combustionis  colligitur  d  viro  mundo ;  quia  reliquiae  passionis 
pervenerunt  ad  gentiles,  qui  non  fuerunt  culpabiles  in  Christi  morte.  Appo- 
nuntur  autem  cineres  in  aqua  adexpiandum^  quia  ex  passione  Christi  bap- 
tismus  sortitur  virtutem  emundandi  peccata.  Sacerdos  autem,  qui  immo- 
iabat  et  comburebat  vaccam,  et  ille  qui  comburebat^  et  qui  colligebat  cineres, 
immundus  erat,  et  etiam  qui  aspergebat  aquam^  vel  quia  Judaei  sunt  facti 
immundi  ex  occisione  Christi  per  quam  nostra  peccata  expiantur ;  et  hoc 
usque  ad  vesperum^  id  est,  usque  ad  finem  mundi,  quando  reliquiae  Israel 
convertentur ;  vel  quia  illi  qui  tractant  sancta,  intendentes  ad  emundatio- 
nem  aliorum,  ipsi  etiam  aliquas  immunditias  contrahunt,  ut  Gregorius  di- 
citin  Pastorali  (part.  n,  cap.  5,  circa  fin.},  et  hoc  usqu€  ad  vesperum^  id  est, 
usque  ad  finem  praesentis  vitae. 

Ad  sextum  dicendum,  quod,  sicut  dictum  est  (resp.  ad  4),  immuiiditia 
quae  ex  corruptione  proveniebat  vel  mentis  vel  corporis,  expiabatur  per 
sacrificia  pro  peccato.  Offerebantur  autem  specialia  sacrificia  pro  peccatis 
singulorum.  Sed  quia  aliqui  negligentes  erant  circa  expiationem  hujus- 
modi  peccatorum  et  immunditiarum,  vel  etiam  propter  ignorantiam  ab 
expiatione  hujusmodi  desistebant,  institutum  fuit  ut  semel  in  anno  decima 
die  septimi  mensis  fieret  sacrificium  expiationis  pro  toto  populo.  Et  quia, 
sicut  Apostolus  dicit  (Hebr.  vii,  28)  :  Lex  constituit  homines  sacerdotes  in- 
ftrmitatem  habentes,  oportebat  qu6d  sacerdos  priiis  ofjerret  pro  seipso  vitu- 
lum  pro  peccato  in  commemorationem  peccati  quod  Aaron  fecerat  in  con- 
flatione  vituli  aurei ;  et  arietem  in  holocaustum,  per  quod  significabatur 
quod  sacerdotis  praelatio,  quam  aries  designat,  qui  est  dux  gregis ,  erat 
ordinanda  ad  honoremDei.  Deinde  autem  offerebat  pro  populo  duos  hircos^ 
quorum  unus  immolabatur  ad  expiandum  peccatum  multitudinis.  Hircus 


QUiEST.  CII,  ART.  V.  471 

enim  animal  foetidum  est,  et  de  pilis  ejus  fiunt  vestimenta  pungentia ;  ut 
per  hoc  significaretur  fcetor,  et  immunditia,  et  aculei  peccatorum.  Hujus 
autem  hirci  immolati  sanguis  inferebatur  simul  etiam  cum  sanguine  vituli 
in  Sancta  sanctomm,  et  aspergebatur  ex  eo  totum  Sanctuarium,  ad  signifi- 
candum  quod  tabernaculum  emundabatur  ab  immunditiis  filiorum  Israel. 
Corpus  ver6  hirci  et  vituli,  qux  immolata  sunt  pro  peccato,  oportebat  com- 
buri,  ad  ostendendam  consumptionem  (i)  peccatorum,  non  autem  in  al- 
tari ,  quia  ibi  non  comburebantur  totaliter  nisi  holocausta  :  unde  manda- 
tum  erat  ut  comburerentur  extra  castra  in  detestationem  peccati ;  hoc 
enim  fiebat,  quandocumque  immolabatur  sacrificium  pro  aliquo  gravi  pec- 
cato,  vel  pro  multitudine  peccatorum.  Alter  sQxbhircus  emittebatur  in  de- 
sertum,  non  quidem  ut  offerretur  dsemonibus,  quos  colebant  gentiles  in 
desertis,  quia  eis  nihil  licebat  immolari ;  sed  ad  significandum  efiTectum 
iUius  sacrificii  immolati :  et  ideo  sacerdos  imponebat  mamim  super  caput 
ejusj  confitens  peccata  filiorum  Israel,  ac  si  ille  hircus  deportaret  ea  in  de- 
Bertum,  ubi  k  bestiis  comederetur,  quasi  portans  poenam  pro  peccatis  po- 
pufi.  Dicebatur  autem  portare  peccata  populi,  vel  quia  in  ejus  emissione 
Bignificabatur  remissio  peccatorum  populi,  vel  quia  coUigabatur  super  ca- 
put  ejus  aliqua  schedula ,  ubi  erant  scripta  peccata.  —  Ratio  autem  figura- 
lis  horum  erat,  quia  Christus  significatur  et  per  vitulum,  propter  virtutem; 
et  per  arietem^  quia  ipse  est  dux  fidelium ;  et  per  hircum ,  propter  simili- 
tudinem  camis  peccati;  et  ipse  Christus  est  immolatus  pro  peccatis  et  sa- 
cerdotum,  et  populi ;  quia  per  ejus  passionem  et  majores  et  minores  a  pec  - 
cato  mundantur.  Sanguis  autem  vituli  et  hirci  infertur  in  Sancta  per 
pontificem,  quia  per  sanguinem  passionis  Christi  patet  nobis  introitus  in 
regnum  coelorum.  Comburuntur  autem  eorum  corpora  extra  castra,  quia 
extra  portam  Christus  passus  est,  ut  Apostolus  dicit  (Hebr.  ult.  12).  Per 
hircum  autem  qui  emittebatur,  potest  significari  vel  ipsa  divinitas  Christi, 
quae  in  solitudinem  abiit ,  homine  Christo  patiente,  non  quidem  locum 
mutans ,  sed  virtutem  cohibens ;  vel  significatur  concupiscentia  mala, 
quam  debemus  a  nobis  abjicere,  virtuosos  autem  motus  Domino  im- 
molare.  De  immunditia  vero  eorum  qui  hujusmodi  sacrificia  combu- 
rebant,  eadem  ratio  est  quae  in  sacrificio  vitulae  rufae  dicta  est  (resp. 
ad  5). 

Ad  septimum  dicendum ,  quod  per  ritum  legis  leprosus  non  emundaba- 
tur  a  macula  leprse,  sed  emundatus  ostendebatur ;  et  hoc  significatur 
(Levit.  XIV,  3,  4),  cum  dicitur  de  sacerdote  :  Ciim  invenerit  lepram  esse 
emundatam,  prxcipiet  ei  qui  purificatur,  Jam  ergo  lepra  mundata  erat, 
sed  purificari  dicebatur,  inquantum  judicio  sacerdotis  restituebatur  con- 
sortio  hominum  et  cultui  divino.  Contingebat  tamen  quandoque  ut  divino 
miraculo  per  ritum  legis,  corporahs  mundaretur  lepra,  quando  sacerdos 
decipiebatur  in  judicio.  Hujusmodi  autem  purificatio  leprosi  dupficiter  fie- 
bat ;  nam  primo  judicabatur  esse  mundus ;  secund6  autem  restituebatur, 
lanquam  mundus,  consortio  hominum  etcultui  divino,  scilicet  postseptem 
dies.  In  prima  autem  purificatione  offerebat  pro  se  leprosus  mundatus 
duos  passeres  vivos,  et  lignum  cedrinum:  et  vermiculum,  et  hyssopum^  hoc 
modo  ut  filo  coccineo  ligarentur  passer  et  hyssopus  simul  cum  ligno  ce- 
drino ;  ita  scilicet  qu6d  lignum  cedrinum  esset  quasi  manubrium  asper- 
sorii ;  hyssopus  ver6  et  passer  erant  id  quod  de  aspersorio  tingebatur  in 
sanguine  alterius  passeris  hnmolati  in  aquis  vivis.  Haec  autem  quatuor  of- 

(\)  A.\.,  consummationem. 


472  QUiEST.  Cll,  ART.  V. 

ferebat  contra  quatuor  defectus  leprae.  Nam  contra  putredinem  offerebatur 
cedrusy  quae  est  arbor  imputribilis*,  contra  foetorem  hyssopus,  quse  est 
herba  odorifera ;  contra  insensibilitatem  passer  vivus ;  contra  turpitudi- 
nem  coloris  vermiculus,  qui  habet  vivum  (4)  colorem.  Passer  ver6  vivus 
advolare  dimittebatur  in  agrum,  quia  leprosus  restituebatur  pristinae  lilier- 
tati.  In  octavo  ver6  die  admittebatur  ad  cultum  divinum,  et  restituebatur 
consortio  hominum ;  prim6  tamen  rasis  pilis  totius  corporis,  et  lotis  vesti- 
mentis,  eo  qu6d  lepra  pilos  corrodit,  vestimenta  coinquinat,  et  fcetida  red- 
dit ;  et  postmodum  sacrificium  offerebatur  pro  delicto  ejus,  quia  lepra  ple- 
rumque  inducitur  pro  peccato.  De  sanguine  autem  sacrificii  tingebatur 
extremum  auriculae  ejus  qui  erat  mundandus,  et  poUices  manCis  dextrae  et 
pedis :  quia  in  istis  partibus  primum  lepra  dignoscitur  et  sentitur.  Adhibe- 
bantur  etiamhuic  ritui  tres  liquores,  scilicet  sanguis  contra  sanguinis  cor- 
ruptionem,  oleum  ad  designandam  sanationem  morbi,  aqua  viva  ad  emun- 
dandam  spurcitiam.  —  Figuralis  autem  ratio  erat,  quia  per  duos  passeres 
significantur  divinitas  et  humanitas  Christi :  quorum  unus,  scihcet  huma- 
nitas,  immolatur  in  vase  fictili  super  aquas  viventes,  quia  per  passionem 
Christi  aquae  baptismi  consecrantur ;  ahus  autem,  scilicet  impassibiUs  di- 
vinitas,  vivus  remanebat,  quia  divinitasmori  non  potest ;  unde  et  evolabat, 
quiapassioneadstringinon  poterat.  //icautem  passervivus  simul  cum  ligno 
cedrino,  et  cocco,  et  vermiculo,  et  hyssopo,  id  est,  fide,  spe  et  charitate,  ut 
supra  dictum  est  (art.  4  huj.  qusest.  ad  4),  mittitur  in  aquam  ad  aspergen- 
dum,  quia  in  fide  Dei  et  hominis  baptizamur.  Lavat  autem  homo  per  aquam 
baptismi  et  lacrymarum  vestimenta  sua,  id  est  opera,  et  omnes  pilos,  id  est 
cogitationes.  Tingitur  autem  extremum  auriculds  dextrx  ejus  qui  munda- 
tur,  de  sanguine,  et  de  oleo,  ut  ejus  auditum  muniat  contra  corrumpentia 
verba ;  pollices  autem  mants  dextrx  et  pedis  tinguntur,  ut  sit  ejus  actio 
sancta.  Alia  ver6  qua3  ad  hanc  purificationem  pertinent,  vei  etiam  aliarum 
immunditiarum ,  non  habent  aUquid  specialiter  praeter  alia  sacrificia  pro 
peccatis,  vel  pro  delictis. 

Ad  octavum  et  nonum  dicendum,  qu6d,  sicut  populus  instituebatur  ad 
cultum  Dei  per  circumcisionem ;  ita  minister  per  aliquam  specialem  puri- 
ficationem  vel  consecrationem.  Unde  et  separari  ab  aliis  praecipiuntur, 
quasi  specialiter  ad  ministerium  cultCis  divini  prae  afiis  deputati ;  et  totum 
quod  circa  eos  fiebat  in  eorum  consecratione  vel  institutione,  ad  hoc  per- 
tinebat  ut  ostenderetur  eos  habere  quamdam  prserogativam  puritatis,  et 
virtutis,  et  dignitatis.  Et  ideo  in  institutione  ministrorum  tria  fiebant : 
primo  enim  purificabantur ;  secund6  ordinabantur  et  consecrabantur ;  ter- 
ti6  appficabantur  ad  usum  ministerii.  Purificabantur  quidem  communiter 
omnes  per  ablutionem  aquoe,  et  per  quaedam  sacrificia;  speciaUter  autem 
Levitae  radebant  omnes  pilos  carnis  sux,  ut  habetur  (Levit.  vni,  et  Num.  viii). 
Consecratio  vero  circa  pontifices  et  sacerdotes  hoc  ordine  fiebat ;  primd 
enim  postquam  abluti  erant,  induebantur  quibusdam  vestimentis  specialiter 
pertinentibus  ad  designandam  dignitatem  ipsorum.  Speciahter  autem  pon- 
tifex  oleo  unctionis  in  capite  ungebatur,  ut  designaretur  qu6d  ab  ipso 
diffundebatur  potestas  consecrandi  ad  alios,  sicut  oleum  a  capite  derivatur 
ad  inferiora,  ut  habetur  (Psalm.  cxxxii,  2) :  isicut  unguentum  in  capite,  quod 
descendit  in  barbam,  barbam  Aaron.  Levitae  ver6  non  habebant  aliam  con- 
secrationem,  nisi  qu6d  offerebantur  Dominoa  filiis.Israel  per  manus  pon- 
tificis,  qui  orabat  pro  eis.  Minorum  vero  sacerdotum  solae  manus  consecra- 

[\)  Al.,  termium. 


QVJFST.  Cll,  ART.  V.  m 

bantur ,  quse  erant  applicandae  .ad  sacrificia ;  et  de  sanguine  animalis 
immolatitii  tingehatur  extremxim  auriculx  dextrx  ipsorum,et  pollices  pedis 
aut  manus  dextrx,  ut  scilicet  essent  obedientes  legi  Dei  in  oblatione  sa- 
crificiorum,  quod  significatur  in  intinctione  aims  dextrx ,  et  qu6d  essent 
solliciti  et  prompti  in  executione  sacrificiorum,  qu6d  significaturinintinc- 
tione  pedis  et  manHs  dexfrae.  Aspergebantur  etiam  ipsi  et  vestimenta  eorum 
sanguine  animalis  immolati ,  in  memoriam  sanguinis  agni  per  quem  fue- 
runt  liberati  ex  ^gypto.  Offerebantur  autem  in  eorum  consecratione  hu- 
jusmodi  sacrificia  :  vitulus  pro  peccato.,  in  memoriam  remissionis  peccati 
Aaron  circa  conflationem  vituli ;  aiies  in  holocaustum,  in  memoriam  obla- 
tionis  Abrahae,  cujus  obedientiam  pontifex  imitari  debebat;  aries  etiam 
consecrationis,  qui  erat  quasi  hostia  pacifica,  in  memoriam  liberationis  de 
iEgypto  per  sanguinem  agni ;  canistrum  autem  panum,  in  memoriam  man- 
nae  prsestitae  populo.  Pertinebat  autem  ad  applicationem  ministerii  qu6d 
imponebatur  super  manus  eorum  adeps  arietis^  et  torta  panis  unius^  et  ar- 
mus  dexter;  ut  ostenderelur  quod  accipiebant  potestatem  hujusmodi  offe- 
rendi  Domino.  Levitae  vero  applicabantur  ad  ministerium  per  hoc  qu6d  in- 
tromittebantur  in  tabernaculum  foederis,  guasi  ad  ministrandum  circa 
vasa  Sanctuarii.  —  FiguraHs  ver6  horum  ratio  erat,  quia  illi  qui  sunt  con- 
secrandi  ad  spirituale  ministerium  Christi,  debent  prim6  purificari  per 
aquam  baptismi  et  lacrymarum,  in  fide  passionis  Christi;  quod  estexpiati- 
vum  et  purgativum  sacrificium ;  et  debent  radere  omnes  pilos  carnis,  id  est 
omnes  pravas  cogitationes ;  debent  etiam  ornari  virtutibus,  et  consecrari 
oleo  Spiritus  sancti,  et  aspersione  sanguinis  Christi ;  et  sic  debent  esse  in- 
tenti  ad  exequenda  spirituaUa  ministeria. 

Ad  decimum  dicendum,  quod,  sicut  jam  dictum  est  (solut.  prsec.  et  art. 
4  huj.  quaest.),  intentio  legis  eratinducere  ad  reverentiam  divini  cultus ;  et 
hoc  dupliciter  :  uno  modo  excludendo  a  cultu  divino  omne  id  quod  po- 
terat  esse  contemptibile ;  alio  modo  apponendo  ad  cultum  divinum  omne 
illud  quod  videbatur  ad  honorificentiam  pertinere.  Et  si  hoc  quidem  ob- 
servabatur  in  tabernaculo,  etvasis  ejus,  etanimalibusimmolandis;  multo 
magis  hoc  observandum  erat  in  ipsis  ministris.  Et  ideo  ad  removendum 
contemptum  ministrorum,  praeceptum  fuit  ut  non  haberent  maculam 
vel  defectum  corporalem  ;  quia  hujusmodi  homines  solent  apud  alios  in 
contemptu  haberi.  Propter  quod  etiam  institutum  fuit  ut  non  sparsim  ex 
quoUbet  genere  ad  Dei  ministerium  applicarentur ,  sed  ex  certa  prosa- 
pia  secundiim  generis  successionem ,  ut  ex  hoc  clariores  et  nobiliores 
haberentur.  Ad  hoc  autem  qu6d  in  reverentia  haberentur,  adhibebatur  eis 
specialis  ornatus  vestium  et  specialis  consecratio.  Ethaec  est  in  communi 
causaornatus  vestium.— In  speciah  autemsciendum  estquodpontifexha- 
bebat  octo  ornamenta;  prim6  enim  habebat  vestem  lineam ;  ^eoMndiO  ha- 
bebat  tunicam  hyacinthinam,  in  cujus  extremitate  versus  pedes  poneban- 
tur  per  circuitum  tintinnabula  quxdam  et  malapunicaf'dcVd  ex  hyacintho, 
et  purpurdy  coccoque  his  tincto ;  tertio  habebat  superhumerale,  quod  tegebat 
humeros  et  anteriorem  partem  usque  ad  cingulum,  quod  erat  ex  auro,  el 
hyacintho,  et  purpurd,  coccoque  bis  tincto.,  et  bysso  retortd;  et  super  hume- 
ros  habebat  duos  onychinos^  in  quibus  erant  scu-lpta  nomina  filiorum  Israel. 
Quartum  erat  rationale^  ex  eadem  materia  factum,  quod  erat  quadratum, 
et  ponebatur  in  pectore,  et  conjungebatur  superhumerali ;  et  in  hoc  ratio- 
nali  erant  duodecim  lapides  pretiosi  distincti  per  quatu/)r  ordines.,  in  qui- 
bus  etiam  sculpta  erant  nomina  filiorum  Israel ;  quasi  ad  designandum 
qu6d  ferret  onus  totius  populi,  per  hoc  qu6d  habebat  nomina  eorum  in 


474  QUiEST.  CII,  ART.  V. 

humeris  et  qu6d  jugiter  debebat  de  eorum  salute  cogitare,  per  hoc  qu6d 
portabat  eos  in  pectore ,  quasi  in  corde  habens.  In  quo  etiam  rationali 
mandavit  Dominus  poni  doctrinam  et  veritatem^  quia  quaedam  pertinentia 
ad  veritatem  justitiae  et  doctrinae  scribebantur  in  illo  rationali.  Judaei  ta- 
men  fabulantur,  qu6d  in  rationali  erat  lapis,  qui  secundum  diversos  colo- 
res  mutabatur  secundum  diversa  quae  debebant  accidere  filiis  Israel ;  et 
hoc  vocant  veritatem  et  doctrinam.  Quintum  erat  baltheus,  id  est  cingulus 
quidam  factus  ex  prsedictis  quatuor  coloribus.  Sextum  erat  tiara,  id  est 
mitra  quaedam  de  bysso.  Septimum  autem  erat  lamina  aurea,  pendens  in 
fronte  ejus,  in  qua  erat  scriptum  nomen  Domini.  Octavum  autem  erant 
femoralia  lineay  ut  operirent  carnem  turpitudinis  suse,  quando  accederet 
ad  sanctuarium,  vel  ad  altare.  Ex  istis  autem  octo  ornamentjs  minores  sa- 
cerdotes  habebant  quatuor,  scilicet  tunicam  lineam,  femoralia.^  haltheum  et 
tiaram, — Horum  ornamentorum  quidam  rationem  litteralem  assignant,  di- 
centes  quod  in  istis  ornamentis  designabatur  dispositio  orbis  terrarum, 
quasi  pontifex  protestaretur ,  se  esse  ministrum  Creatoris  mundi.  Unde 
etiam  (Sap.  xviii,  24)  dicitur  quod  in  veste  Aaron  erat  descriptus  orbis  ter- 
rarum.  Nam  femoralia  linea  figurabant  terram,  ex  qua  linum  nascitur; 
balthei  circumvolutio  significabat  oceanum ,  qui  circumcingit  terram ; 
tunica  hyacinthina  suo  colore  significabat  aerem ;  per  cujus  tintinnahula 
significabantur  tonitrua;  per  mala  granata  coruscationes;  superhumerale 
vero  significabat  su^  varietate  coelum  sidereum ;  duo  onychini  duo  hemis- 
phaeria,  vel  solem  et  lunam ;  duodecim  gemmae  in  pectore  duodecim  signa 
in  zodiaco,  quae  dicebantur  posita  in  rationali,  quia  in  coelestibus  sunt  ra- 
tiones  terrenorum,  secundum  illud  (Job,  xxxviii,  33} :  Numquid  nosti  ordi- 
nem  coeli  et  poiies  rationem  ejus  in  terra  ?  cidaris  autem,  vel  tiara  signifi- 
cabat  coelum  empyreum;  lamina  aurea  Deum  omnibus  praesidentem. — 
Figuralis  vero  ratio  manifestaest :  nam  maculae  vel  defectus  corporalesa 
quibus  debebant  sacerdotes  esse  immunes ,  significant  diversa  vitia  et 
peccata  quibus  debent  carere.  Prohibetur  enim  esse  caecus,  id  est  ne  sit 
ignorans;  ne  sit  claudus,  id  est  instabilis ,  et  ad  diversa  se  inclinans;  ne 
sit  parvo,  vel  grandi,  vel  torto  naso,  id  est  ne  per  defectum  discretionis  vel 
in  plus  vel  in  minus  excedat,  aut  etiam  aliqua  prava  exerceat;  per  nasum 
enim  discretio  designatur,  quia  est  discretivus  odoris ;  ne  sit  fracto  pede 
vel  manu,  id  est  ne  amittat  virtutem  bene  operandi  vel  procedendi  in  vir- 
tutibus.  Repudiatur  etiam,  si  habeat  gibbum  vel  ante  vel  retr6,  per  quem 
significatur  superfluus  amor  terrenorum;  siestlippus,  id  est  per  carnalem 
affectum  ejus  ingenium  obscuratur ;  contingit  enim  lippitudo  ex  fluxu  hu- 
moris.  Repudiaturetiam,  si  habeat  albuginem  inoculo,  id  est  praesumptio- 
nem  candoris  justitiae  in  sua  cogitatione.  Repudiatur  etiam,  si  habeat  ju- 
gem  scabiem,  id  est  petulantiam  carnis;  et  si  habuerit  impetiginem,  quae 
sine  doiore  corpus  occupat,  et  membrorum  decorem  foedat,  per  quam  ava- 
ritia  designatur ;  etetiamsisitherniosus,  vel  ponderosus,  qui  scilicet  gestat 
pondusturpitudinis  in  corde,licetnon  exerceatinopere.Perornamentaver6 
designantur  virtutes  ministrorum  Dei.  Sunt  autem  quatuor,quae  sunt  ne- 
cessariae  omnibus  ministris :  scilicet  castitas,  quae  significatur  perfemora- 
lia;  puritas  ver6  vitae,  quae  significatur  per  lineam  tunicam ;  moderatio  dis- 
cretionis,quae  significatur  percingulum;  et  rectitudointentionis,quaesigni- 
ficaturper  tiaram  protegentem  caput.  Sedpraehis  pontifices  debentquatuor 
habere:  primoquidem  jugem  Deimemoriamin  contemplatione,  ethoc  signi- 
ficat  lamina  aurea  habens  nomen  Dei  in  fronte  ;  secund6  qu6d  supportent 
infirmitates  populi,  quod  significat  superhumerale ;  terti6  quod  habeant 


♦ 


QU^ST.  CTl,  ART.  V  ET  VI.  475 

populum  in  corde  et  in  visceribus  per  sollicitudinem  charitatis,  quod  si- 
gnificatur  per  rationale ;  quart6  quod  habeant  conversationem  caMestem 
per  opera  perfectionis ,  quod  significatur  per  tunicam  hyacintliinam. 
Unde  et  tunicae  hyacinthinae  adjunguntur  in  extremitate  tintinnabula 
aurea,  per  quee  significatur  doctrina  divinorum,  quae  debet  conjungi  coe- 
lesti  conversationi  pontificis:  adjunguntur  etiam  mala  punica,per  quae 
significatur  unitas  fidei,et  concordia  in  bonis  moribus ;  quia  sic  conjuncta 
debet  esse  ejus  doctrina,  ut  per  eaffi  fidei  etpacis  unitas  non  rumpatur. 
ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  fuerit  aliqua  rationabilis  causa  observantiauum 

CiCREMONIALlUM. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  observantiarum  caeremonia- 
lium  nulla  fuerit  rationabilis  causa.  Quia,  ut  Apostolus  dicit  (I.  Timoth.  iv, 
4),  omnis  creatura  Dei  est  bona,  et  nihil  rejiciendum  quod  cum  gratiarum 
actione  percipitur.  Inconvenienter  igitur  prohibiti  sunt  ab  esu  quorumdam 
ciboruKi,  tanquam  immundorum,  ut  patet  (Lev.  xi). 

2.  Praeterea,  sicut  animalia  dantur  in  cibum  hominis,  ita  etiam  et  herbae; 
unde  dicitur  (Genes.  ix,  3)  :  Quasi  olera  vlrentia  dedi  vobis  omnem  carnem. 
Sedin  herbis  lex  non  distinxit  aliquas  immundas,  ciim  tamen  aliquse  illa- 
rum  sint  maxime  nocivae,  ut  puta  venenosae.  Ergo  videtur  quod  nec  de 
animalibus  aliqua  debuerint  prohiberi  tanquam  immunda. 

3.  Praeterea,  si  materia  est  immunda  ex  qua  aliquid  generatur,  pari 
ralione  videtur  qu6d  id  quod  generatur  ex  ea,  sit  immundum.  Sed  ex  san- 
guine  generatur  caro.  Cum  igitur  non  omnes  carnes  prohiberentur  tan- 
quam  immundae,  pari  ratione  nec  sanguis  debuit  prohiberi  quasi  immun- 
dus,  aut  adeps,  quiex  sanguine  generatur. 

4.  Praeterea,  Dominus  dicit  (Matth.  x),  eos  non  esse  timendos  qui  occi- 
dunt  corpus,  quia  post  mortem  non  habent  quid  faciant;  quod  non  esset 
verum,  si  in  nocumentum  homini  cederet,  quid  ex  eo  fieret.  Mult6  igitur 
minus  pertinet  ad  animal  jam  occisum,  qualiter  ejus  carnes  decoquantur. 
Irrationabile  igitur  videtur  esse  quod  dicitur  ( Exod.  xxiii,  19) :  Non  coques 
kxdum  in  lacte  matris  su3S. 

5.  Praeterea,  ea  quae  sunt  primitiva  in  hominibus  etanimalibus,  tanquam 
perfectiora  praecipiuntur  Domino  offerri.  Inconvenienter  igitur  praecipitur 
(Lev.  XIX,  23) :  Quando  ingressi  fueritis  terram.^  et  plantaveritis  in  ea  ligna 
pomifera,  auferetis prxputia  eorum,  idestprimagermina,  etimmunda  erunt 
vobis,  nec  edeiis  ex  eis. 

6.  Praeterea,  vestimentum  extra  corpus  hominis  est.  Non  igitur  debue- 
runt  quaedam  speciafia  vestimenta  Judaeis  interdici,  puta  quod  dicitur 
(Levit.  XIX,  19) :  Festequx  ex  duobus  texta  est^  non  induei^is ;  et  (Deuter.  xxii, 
5)  :  Non  induetur  mulier  veste  virili,  ei  vir  non  induetur  veste  femined;  et 
infra  :  Non  indueris  vestimento  quod  ex  lana  linoque  contextum  est, 

7.  Praeterea,  memoria  mandatorum  Dei  non  pertinet  ad  corpus,  sed  ad 
cor.  Inconvenienter  igitur  praecipitur  (Deut.  vi,  8),  quod  ligarent  pnecepta 
Dei  quasi  signum  inmanu  sua^  et  qu6d  scriberent  in  limine  ostiorum,  et  qu6d 
per  angulos  palliorum  facerent  fimbrias,  in  quibus  poneranP  vittas  hyacin- 
thinas,  in  memoriam  mandatorum  Dei,  ut  habetur  (Num.  xv,  38). 

8.  Praeterea,  Apostolus  dicit  (I.  Cor.  ix,  9),  qu6d  non  est  cura  Deo  de 
bobus,  etper  consequens  nequede  aliisanimalibus  irrationabilibus.  Incon- 
venienter  igitur  praecipitur  (Deuter.  xxii)  :  Si  ombulaveris  per  viam^  et 
inveneris  nidum  avis ;  non  tenebis  matrem  cum  fiiiis;  et  (Deuter.  xxv,  4)  : 
Non  alligabis  os  bovis  triturantis :  et  (Levit.  xix,  19) :  Jumenta  tua  non  facies 
coire  cum  alterius  generis  animantibus. 


476  CIUJiST.CII,  ART.  VI. 

9.  Praeterea,  inter  plantas  non  fiebat  discretio  mundorum  ab  immundis. 
Ergo  multo  mintis  circa  culturam  plantarura  debuit  aliqua  discretio  adhi- 
beri.  Ergo  inconvenienter  praecipitur  (Levit.  xix,  19)  :  Jgrum  non  seres 
diverso  semine :  et  (Deut.  xxii,  9)  :  Non  seres  vineam  tuam  altero  semine,  et 
non  arabis  in  bove  simul  et  asino. 

dO.  Prseterea,  ea  quae  sunt  inanimata,  maxim^  videntur  hominum  po- 
testati  esse  subjecta.  Inconvenienter  igitur  arcetur  homo  ab  argento  et 
auro,  ex  quibus  fabricata  sunt  idola,  et  ab  aliis  quae  in  idolorum  domibus 
Inveniuntur,  praecepto  legis,  quod  habetur  (Deuter.  vii).  Ridiculum  etiam 
videtur  esse  pra^ceptum  quod  habetur  (Deut.  xxiii),  ut  egestiones  humo 
operirent  fodientes  in  terra. 

11 .  Praeterea,  pietas  maxime  in  sacerdotibns  requiritur.  Sed  ad  pietatem 
pertinere  videtur  qu6d  aliquis  funeribus  amicorum  intersit;  unde  etiam  de 
hoc  Tobias  laudatur,  ut  habetur  (Tob.  i).  Similiter  etiam  quandoque  ad 
pietatem  pertinet  qu6d  aliquisinuxorem  accipiatmeretricem,quia  per  hoc 
eam  a  peccato  et  infamia  liberat.  Ergo  videtur  qu6d  haec  inconvenienter 
prohibeantur  sacerdotibus  (Levit.  xxi). 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Deut.  xviii,  14) :  Tu  autem  d  Domino  Deo  tuo 
aliter  institutus  es;  ex  quo  potest  accipi  quod  hujusmodi  observantise  sunt 
institutae  a  Deo  ad  quamdamspecialem  illius  populi  praerogativam.  Non  ergo 
suntirrationabiles,  aut  sine  causa. 

CONCLUSIO.  —  Omnium  observantiarum  veteris  legis  requirenda  est  ratio  vel 
ut  referunturad  vitam  christianorum,  vel  secundiim  relationemad  cultum  divinum. 

Respondeo  dicendum  quod  populus  Judaeorum ,  ut  supra  dictum  est 
(art.  praec.  ad  8),  specialiter  erat  depulatus  ad  cultum  divinum,  et  inter 
eos  specialiter  sacerdotes;  et  sicut  aiiae  res  quae  applicantur  ad  cultum  di- 
vinum,  aUquam  specialitatemdebent  habere,  quod  pertinetad  honorihcen- 
tiam  divini  cultus;  ita  etiam  et  in  conversatione  illius  populi,  et  praecipu^ 
sacerdotum,  debuerunt  esse  aliqua  specialia  congruentia  ad  cultum  divi- 
num  vel  spiritualem,  vel  corporalem.  Cultusautem  legis  figurabat  myste- 
rium  Christi.  Unde  omnia  eorum  gesta  figurabant  ea  quae  ad  Christum 
pertinent,  secundum  illud  (I.  Corinth.  x,  2)  :  Omnia  in  figura  contingebant 
illis.  Et  ideo  rationes  harum  observantiarum  dupliciter  assignari  possunt: 
uno  modosecundtim  congruentiam  ad  divinum  cultum;  alio  modo  secun- 
dtim  quod  figurant  aliquid  circa  christianorum  vitam. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (art.  praec.  ad 
4  et  5),  duplex  poUutio  vel  immunditia  observabatur  in  lege  :  una  quidem 
culpae  per  quam  polluebatur  anima;  alia  autem  corruptionis  cujusdam, 
per  quam  quodammodo  inquinatur  corpus.  Loquendo  igitur  de  prima  im- 
munditia,  nulla  genera  ciborum  immunda  sunt,  vel  hominem  inquinare 
possunt  secundum  suam  naturam  ;unde  dicitur(Matth.  xv,  2)  :  Non  quod 
intrat  inos,  coinquinat  hominem ;  sed  quxprocedunt  de  ore,  hxc  coinquinant 
hominem^  et  exponitur  hoc  de  peccatis.  Possunt  tamen  aiiqui  cibi  per  acci- 
dens  inquinareanimam,inquantumscihcet  contra  obedientiam  vel  votum, 
vel  ex  nimia  copcupiscentia  comeduntur,  vel  inquantum  praebent  fomen- 
tum  luxuriae;  propter  quod  aliqui  a  vino  et  carnibus  abstinent.  Secundiim 
autem  corporalem  immunditiam,  quae  est  corruptionis  cujusdam,  aliquae 
animalium  carnes  immunditiam  habent;  vel  quia  ex  rebus  immundis  nu- 
triuntur,  sicutporcus,  aut  immunde  conversantur  (1).  sicut  quaedam  ani-  \ 
malia  sub  terra  habitantia,  sicut  talpae  et  mures,  et  alia  hujusmodi;  unde 

{\)  A\.  immundce  conserviintur. 


QVJEST.  CII,  ART.  VI.  477 

etiam  quemdam  foetorem  conlrahunt;  vel  quia  eorum  carnes  propter  su- 
perfluam  humiditatem  vel  siccitatem  corruptos  humores  in  corporibus 
humanis  generant :  et  ideo  prohibitae  sunt  eis  carnes  animalium  haben- 
tium  soleas,  id  est,  ungulam  continuam,  non  fissam,  propter  eorum  ter- 
restreitatem ;  et  similiter  sunt  eis  prohibitae  carnes  animalium  habentium 
multas  fissuras  in  pedibus ,  quia  sunt  nimis  cholerica,  et  adusta,  sicut 
carnes  leonis  et  hujusmodi ;  et  e^dem  ratione  prohibitai  sunteis  aves  quse- 
dam  rapaces,  quae  sunt  nimiae  siccitatis,  etquaedamaves  aquaticae  propter 
excessum  humiditatis;  similiteretiam  quidam  pisces  non  habentes  pinnu- 
laset  squammas,  ut  anguillae  et  hujusmodi,  propter  excessum  humidita- 
tis.  Sunt  autem  eis  concessa  ad  esum  animaha  ruminantia,  et  findentia 
ungulam,  quia  habent  humores  bene  digestos,  et  sunt  mediae  complexio- 
nis:quia  nec  sunt  nimis  humida,  quod  significant  ungulae;  neque  sunt 
nimis  terrestria.  ciim  non  habeant  ungulam  continuam,  sed  fissam.  In 
piscibus  etiam  concessi  sunt  eis  pisces  sicciores,  quod  significatur  per  hoc 
quod  habent  squammas  et  pinnulas;  per  hoc  enim  efflcitur  temperata 
complexio  humida  piscium.  In  avibus  etiam  sunt  eis  concessae  magis  tem- 
peratai;  sicut  gallinae,  perdices,  et  aliae  hujusmodi.  AHa  ratio  fuit  in  detes- 
tationem  idololatriae.  Nam  gentiles,  et  praecipue  iEgyptii,  inter  quos  erant 
nutriti,  hujusmodi  animalia  prohibita  idolis  immolabant  (1),  vel  eis  ad 
maleticia  utebantur;  animalia  vero  quae  Judaeis  sunt  concessa  ad  esum, 
non  comedebant :  sed  ea  tanquam  deos  colebant,  vel  propter  aliam  causam 
ab  eis  abstinebant,  ut  supra  dictum  est  (art.  3  hujus  quaest.  ad  2).  Tertia 
ratio  est  ad  tollendam  nimiam  diligentiam  circa  cibaria;  etideo  concedun- 
dur  illa  animalia  quae  de  facili  et  in  promptu  haberi  possunt.  Generaliter 
tamen  prohibitus  est  eis  esus  omnis  sanguinis,  et  adipis  cujuslibet  anima- 
lis.  Sanguinis  quidem,  tum  ad  vitandam  crudelitatem,  ut  detestarentur 
humanum  sanguinem  efTundere,  sicut  supra  dictum  est  (art.  3  hujus 
qusest.  ad  8) ;  tum  etiam  ad  vitandum  idololatrise  ritum ;  qula  eorumconsue- 
tudo  erat  ut  circa  sanguinem  congregatum  adunarentur  ad  comedendum 
in  honorem  idolorum,  quibus  reputabant  sanguinem  acceptissimum  esse; 
et  ideo  Dominus  mandavit  quod  sanguis  effunderetur ,  et  quod  pulvere 
operiretur ;  et  propter  hoc  etiam  prohibitum  est  eis  comedere  animalia  suf- 
focata  vel  strangulata,  quia  sanguis  eorum  non  separatur  a  carne ,  vel 
quia  in  tali  morte  animalia  multum  affliguntur;  et  Dominus  voluit  eos  a 
crudelitate  prohibere  etiam  circa  animalia  bruta,  ut  per  hoc  magis  recede- 
rent  a  crudehtate  hominis,  habentes  exercitium  pietatis  etiamcirca  bestias. 
Adipis  etiam  esus  prohibitus  est  eis,  tum  quia  idololatrae  comedebant  illum 
in  honorem  deorum  suorum;  tum  etiam  quia  cremabatur  in  honorem  Dei; 
tum  etiam  quia  sanguis  et  adeps  non  generant  bonum  nutrimentum,  quod 
pro  causa  inducit  Rabbi  Moyses  {Dux  errantium,  lib.  ni,  cap.  49,  in  princ). 
Causa  autem  prohibitionis  esus  nervorum  exprimitur  (Genes.*xxxii ,  32), 
ubi  dicitur  quod  non  comedunt  filii  Israel  nervum,  eb  qubd  tetigerit  angelus 
nervum  femoris  Jacob^  et  obstupuerit. — Figuralisautem  ratio  horum  est,quia 
per  omnia  hujusmodi  animalia  prohibita  designantur  aliqua  peccata,  in 
quorum  figuram  illa  animalia  prohibebantur.  Unde  dicit  Augustinus  (Contra 

(\)  Porr6  suffi  singulis  diis  victims  erant  de-  lapio  capris  et  gallis  ;  Soli  et  Marti  equo ;  Lunc? 

putatsB  :  superis  albae  et  impares;  inferis  nigrae  taiiro  ;  Junoni  agna  ;  Veneri  columba  ;  Pani  ei 

«t  pares  mactabantur.  Jovi  flamini  bove  candiUo  Minerve  capra  ;  Dianae  cerva ;  Libero  Patri  in- 

litabatur;   Ntptuno,  Apullini  et  Marti,  taiiio,  lertluin   rapro  et  biico ;  Sylvano  porco;  Faunc 

verre  et  aiitlr  -,  Cereri  primum   lacle,  viiu)  et  ugna  vel  h«eilo. 
favis,  poslea  porca  ;  Cybeli  itiilem  porca  ;  iE^cu- 


478  QL^EST.  CII,  ART.  VI. 

Faustum,  lib.  vi,  cap.  7,  circ.  princ.):  «  Si  de  porco  et  agno  requiratiir, 
utrumque  natura  mundum  est,  quia  omnis  creatura  Dei  bona  est;  quadam 
vero  significaLione  agnus*mundus,  porcus  immundiis  est;  tanquam  si  stul- 
tum  et  sapientem  diceres;  utrumque  hoc  verbum  natura  vocis,  et  littera- 
rum,  et  syliabarum,  ex  quibus  constat,  mundum  est;  significatione  autem 
unum  est  mundum,  et  aliud  immundum.  »  Animal  enim  quod  ruminat  et 
ungulam  findit,  mundum  est  significatione,  quia  fissio  ungulx  signitical 
distinctionem  duorum  testamentorum,  vel  Patris  et  Filii,  vel  duarum  natu- 
rarum  in  Christo,  vel  discretionem  boni  et  mali ;  ruminatio  autem  significat 
meditationem  Scripturarum,  et  sanum  intellectum  earum.  Cuicumque  au- 
tem  horum  alterum  deest,  spiritualiter  immundus  est.  Simiiiter  etiam  in 
piscibus  illi  qui  habent  squammas  et  pinnulas,  significatione  mundi  sunt, 
quia  per  pinnulas  significatur  vitasublimis,  velcontemplatio;persgMawima5 
autem  significatur  aspera  vita;  quorum  utrumque  necessarium  est  ad 
munditiam  spiritualem.  In  avibus  autem  specialia  quaedam  generaprohi- 
bentur.  In  aquila  enim,  qu8e  alte  volat,  prohibetur  superbia;  in  gryphe  (1) 
autem,  qui  equis  et  hominibus  infestus  est,  crudelitas  potentium  prohi- 
betur;  in  halyxto  (2)  autem,  qui  pascitur  minutis  avibus  significantur  illi 
qui  sunt  pauperibus  molesti;  in  milvo  autem,  qui  maxim^  insidiis  utitur, 
designantur  fraudulenti ;  in  vulture  autem,  qui  sequitur  exercitum,  expec- 
tans  comedere  cadavera  mortuorum,  significantur  illi  qui  mortes  et  sedi- 
tiones  hominum  affectant,  ut  inde  lucrentur ;  per  anim.a]ia  corvini  generis 
significantur  illi  qui  sunt  voluptatibus  denigrati,  velqui  suntexpertes  bonae 
affectionis,  quia  corvus  semel  emissus  ab  arca  non  est  reversus  :  per  stru- 
i^zowem,  qui  cum  sit  avis,  volare  non  potest,  sed  semper  estcirca  terram, 
significanturDeomilitantes,etsenegotiis  ssecularibus  implicantes;  /lyciico- 
rax  (3),  quse  nocte  acuti  est  visds,  in  dieautem  non  videt,  significat  eos  qui 
in  temporalibus  sunt  astuti,  in  spiritualibus  hebetes;  larus  (4)  autem,  qui  et 
volat  in  aere,  et  natat  in  aqua,  significat  eos  qui  et  circumcisionem  etbaptis- 
mum  venerantur ;  vel  significat  eos  qui  per  contemplationem  volare  volunt, 
et  tamen  vivunt  in  aquis  voluptatum ;  accipiter  ver6,  qui  deservit  hominibus 
ad  pr«dam,significateosquiministrantpotentibusaddepraedandumpaupe- 
res;  per  bubonem  (5),  qui  in  nocte  victum  quaerit,  dedie  autem  latet,  signifi- 
cantur  luxuriosi,  qui  occultari  quaeruntin  nocturnis  operibus,  quae  agunt; 
mergulus  autem,  cujus  naturaest  ut  sub  undis  diutiijs  immoretur,  significat 

(\)  Gryphus  est  aniraal    quadrupcs    et  pen-  sicut  arundo  piscaforuni.ct  ideo  longura;  ros- 

natum  babens  corpus  quasi  leonis,  alas  quasi  trum  vere  eis  cst  pro  hamo.  Vocatur  etiam  ma- 

aquilae  ct  rostrum.  Quod  fuit  stemma  Sebastiani  rina  hirundo.  Nec  desunt  qui  pro  laro  intelliguot 

Gryphii    clari   Sfleculo  XVI    typographi    Lugdu-  gaviam,  et  fuUcam. 

oensis.  (o)  Bubo  a  /3Ja$.  A  sono  Tocis  compositnm 

(2)  Scribitur  halicBelus  «.)ltate-os.  Hinc  Ovi-  nomen  habet,  avis  feralis  onusla  quidem  plumis. 

dius(Metamorph.  1.  viii,  vers.  \A6)  :  fulvis  ha-  scd  gravi  scmper  detenta  pigritia,  in  sepulcris 

licBetos  alis.   Sed  relinuimus  halia>lus.  quia  die  noctuque   moratur,   vcl  scmper    latitat  in 

sic  habent  omnes  cdiiiones.  Estautem  quoddam  cavernis,  de  qua   Ovidius  (Metamorph.   1.  III, 

genus  aquiliB,  seu  aqnila  maris  appellata  .  quae,  v.  549): 

testc  Plinio  (Hist.  nat.  lib.  x,  c.  3),  clarissiraa  Foedaque  fit  toIum^s  Tenturi  nnotU  luctM 

oculorum  acie,  si  quando  piscem  natantem  con»-  Ignarus  bubo,  dirum  mortalibu.  omen. 

pexerit.  mittit  se  in  aquam  ,  raptumquo  ungui-  Sic  Isidorus"  (lib.  XII,  c.  7).  Hanc    adeo  fnlsse 

bus  dilaniat.  avcm  in  anspicatam  existimflrunt  Romani ,  ut  si 

(5)  Nyclicorax  ex  graeco  vyxTtxopaf,  quasi  quando  Capitolium  intrasset  propter  id  prodi- 

corvus  nocturnus,  seu  bubo,  avis  lucifuga.  gium,  tedee,  aut  victimse,  nonnunquam  sulphuris 

(4)  Larus  ilem  ex  graeco  Xa.pOi,  seu  cuculus  et  aquaj  lustratione  urbem  aut  Capitolium  ex- 

dictus  HebraEis.  Sunt  qui  hoc  nomen  derivaut  a  piarunt,  et  lustrarunt,  qajB  victima  amburbialii 

jlacu,  cupio,  quia  larus  cupida  et  vorax  avis  est  dicta.  V.  Alex.  ab  Alexandro  (Gsn.  dier.  lib.  T, 

«Iba  marina,  de  geuere  milvi  ;  coUum  est  illi  cap.  27). 


QU.*:ST.  CII,  ART.  VI.  479 

gulosos,  qui  in  aquis  deliciarum  se  immergunt  \  ibis  ver6  avisest  in  Africa, 
habens  longum  rostrum,  quae  serpentibus  pascitur,  et  fort6  est  idem  quod 
ciconia  (1);  et  significat  invidos,  qui  de  malis  aliorum  quasi  de  serpenti- 
bus  reficiuntur;  cycnus  autem  est  coloris  candidi,  et  longum  collum  habet, 
per  quod  ex  profunditate  terrse  vel  aquae  cibum  trahit;  et  potest  significare 
homines  qui  per  exteriorem  justitiae  candorem  lucra  terrena  quaerunt;  ono- 
crotalus  (2)  autem  avis  estin  partibus  Orientis  longorostro,  quaein  fauci- 
bus  habet  quosdam  folliculos,  in  quibus  prim6  cibum  reponit,  et  post 
horam  in  ventrem  mittit;  et  significat  avaros,  qui  immoderat^  sollicitu- 
dine  necessaria  vitae  congregant;  porphyrio  (3)  autem  praeter  modum 
aliarum  avium  habet  unum  pedem  latum  ad  natandum,  alium  fissum  ad 
ambulandum;  quiaet  in  aqua  natat,  utanates,  et  in  terraambulat,  ut  per- 
dices;  et  solo  morsu  (4)  bibit,  omnem  cibum  aqua  tingens;  et  significat  eos 
qui  nihil  ad  alterius  arbitrium  facere  volunt,  sed  solum  quod  fuerit  tinctum 
aquft  propriae  voluntatis;  per  herodionem,  qui  vulgariter  falco  dicitur, 
significantur  ilh  quorum  pedes  sunt  veloces  ad  effundendum  sanguinem 
(Psalmoxiii,  3);  charadrius  {^)  diuiem^  quae  est  avis  garrula,  significat 
loquaces;  upupa  autem,  quae  nidificat  in  stercoribus,  et  foetenti  pascitur 
fimo,  et  gemitum  in  cantu  simulat,  significat  tristitiam  sfficuli,  quae  in 
hominibus  immundis  mortem  operatur;  per  vespertilionem  autem,  quae  circa 
terram  volitat,  significantur  illi  qui  saeculari  scienti^  praediti  sola  terrena 
sapiunt.Circavolatilia  autem  et  quadrupedia  illa  sola  conceduntur  eis  quae 
posteriora  crura  habent  longiora,  ut  salire  possint;  alia  ver6,  quae  terrae 
magis  adhaerent ,  prohibentur ;  quia  illi  qui  abutuntur  doctrina  quatuor 
Evangelistarum,  ut  per  eam  in  altum  non  subleventur,  immundi  reputan- 
tur.  In  sanguine  vero  et  adipe  et  nervo,  intelligitur  prohiberi  crudeUtas,  et 
voluptas,  et  fortitudo  ad  peccandum. 

Ad  sscundum  dicendum,  qu6d  esus  plantarum  et  aliorum  terrae  nascen- 
lium  fuit  apud  homines  etiam  ante  diluvium ;  sed  esus  carnium  videtur 
esse  post  diluvium  introductus;  dicitur  enim  (Genes.  ix,  3):  Quasi  olera 
virentia  dedi  vohis  omnem  carnem ;  et  hoc  ideo  quia  esus  terrae  nascentium 
magis  pertinet  ad  quamdam  simplicitatem  vitae;  esus  autem  carnium  ad 
quasdam  delicias  et  curiositatem  vivendi ;  sponte  enim  terra  herbam  ger- 
minat,  vel  cum  modico  studio  hujusmodi  terrae  nascentia  in  magna  copia 
procurantur :  oportet  autem  cum  magno  studio  animalia  nutrire,  vel  etiam 
capere.  Et  ideo  volens  Dominus  populum  suum  reducere  ad  simplicioT'em 
victum,  multa  in  genere  animalium  eis  prohibuit,  non  autem  in  genere 
terrae  nascentium ;  vel  etiam  quia  animalia  immolabantur  idolis,  non  au- 
tem  terrae  nascentia. 

(i)  ILi»  est  avis  iEgypti,  non  idem  quod  cico-  (3)   Porphyrio  k  izopfvpSi,  id  est  purpureo 

nia,  8edciconieBiinilis,quam  «  per  rostraedere  seu  puniceo  rostri  colore  dicitur.  Fluvialis  est, 

fcBtus  accepiraus,  »   ait  Ammianus  Marcellinus  etpisces  deyorat,    et  sola  avium   morsu   bibit. 

(lib.  XIII).  De  ea  Strabo  (lib.  47)  :  «  Alexandriae  Interdicta  erat  Judaeorum  mensis  quia  rapax  et 

nullum  DODtrivinm  eis  plenum  est,  partim  utili-  vorax. 

ter,  partim  inutiliter;  utililer,  quatenus  omnes  (4)  Jta  Mss.  et  editi  libri   antiqui ,  quos  se- 

■erpente».  et  omnes  macelli,  etfororum  obsonio-  quitur  edit.  Patav.  anni  4698.  Rom.  et   Garcia 

rum  sordes  coUigit;  inutiliter  vero  quia  omni-  legendum  volunt,  sola  morsu,  vel,  sola  avium 

▼ora,  et  iainMiDda  est ,  nec  facile  a  mundorum,  morsu.  Nicolai  ex  Plinio,  et  cum  co  edit.  Patar. 

ct  alienorum  contaminatione  prohiberi  potest.  »  ann.  U^2,  et  sola  avium  morsu. 

(2)  Onocrotalus  avis  cicno  similis,  absonft  voce,  (5)  Charadrius.  X«p«^/5tos  ,  avis  sic    dicta, 

•d  insUr  asini ,  unde  ei  hoc  nomen.  Nam  ovo;  qaod  circa  x«/»«<J>a5.  id  est  biatus  riparum 

f  rffice  est  asinus,  et  xp otoJcs.  crepitus.  Collum  ^grsari  solcat.  Sunt  qui  putant  fuisse  milvi  ge- 

iD  aqua  mergens,  dum  pisces  venatnr.   asini-  nQg, 
Dum  ruditum  edit  cum  spirat.  In  paludibus  inter 
arundines  desit. 


480  QUi^ST.  CII,  ART.  VI. 

Ad  tertium  patet  responsio  ex  dictis  (resp.  ad  primum). 

Ad  quartum  dicendum,  quod,  etsi  hoedus  occisus  non  sentiat  qualitei- 
carnes  ejus  coquantur,  tamen  in  animo  decoquentis  ad  quamdam  crudeli- 
tatem  pertinere  videtur,  si  lac  matris,  quod  datum  est  ei  pro  nutrimento, 
adhibeatur  ad  consumptionem  carnium  ipsius.  Vel  potest  dici  qudd  genti- 
les  in  solemnitatibus  idolorum  taliter  carnes  hoedi  decoquebant  ad  immo- 
landum,  vel  ad  comedendum.  Et  ideo  (Exod.  xxni,  19),  postquam  praedic- 
tum  fuerat  de  solemnitatibus  celebrandis  in  lege,  subditur :  Nojl  coques 
hcedum  in  lacte  matris  suae.  —  Figuralis  autem  ratio  hujus  prohibitionis 
est,  quia  prsefigurabatur  quod  Christus,  qui  est  hoedus  propter  similitudi- 
nem  carnis  peccati  ^Rom.  vin,  3),  non  erat  aJudaeis  coquendus^  id  est,  occi- 
dendus,  in  lacte  rnatris,  id  est,  in  tempore  infantiae.  Vel  significatur  quod 
hoedus,  id  est,  peccator,  non  est  coquendus  in  lacte  matris,  id  est,  non  esi 
blanditiis  deliniendus. 

Ad^^^mfwmdicendum,  quod  gentiles  fructus  primitivos,  quos  fortunatos 
aestimabant,  diis  suis  offerebant;  vei  etiam  comburebant  eos  ad  quaedam 
magica  facienda.  Et  ideo  praeceptum  est  eis  ut  fructus  trium  primorum 
annorum  immundos  reputarent.  In  tribus  enim  annis  ferd  omnes  arbores 
terrae  illius  fructum  producunt,  quse  scilicet  vel  seminando,  vel  inse- 
rendo,  vel  plantando  coluntur.  Rar6  autem  contingit  quodossafructuum 
arboris,  vel  semina  latentia  seminentur ;  haec  enim  tardiiis  facerent  fruc- 
tum  ;  sed  lex  respexit  ad  id  quod  frequentius  fit.  Poma  autem  quarti  anni, 
tanquam  primitiae  mundorum  fructuum,  Deo  ofi^erebantur ;  quinto  autem 
anno  et  deinceps  comedebantur.  —  Figuralis  autem  ralio  est,  quia  per 
hoc  praefiguratur  quod  post  tres  status  legis  (i)  quorum  unus  est  ab  Abra- 
ham  usque  ad  David,  secundus  usque  ad  transmigralionem  Babylonis, 
tertius  usque  ad  Christum,  erat  Christus  Deo  off"erendus,  qui  est  fructus 
legis;  vel  quia  primordia  nostrorum  operum  debent  esse  nobis  suspecta 
propter  imperfectionem. 

Ad  sextum  dicendum,  qu6dsicut  dicitur  (Eccli.  xix,  27),  amictus  corpo- 
ris  enuntiat  de  homine ;  et  ideo  voluit  Dominus  ut  populus  ejus  distingue- 
retur  ab  aliis  popuiis,  non  solo  signo  circumcisionis,  quoderat  in  carne, 
sed  etiam  certa  habitus  distinctione.  Et  ideo  prohibitum  fuit  eis  ne  indue- 
Tenim  vestimento  ex  lana  et  lino  contexto,  et  ne  mulieres  induerentur  veste 
virili,  aut  6  converso,  propter  duo.  Primo  quidem  ad  vitandum  idolola- 
triae  cultum.  Hujusmodi  enim  variis  vestibus  ex  diversis  contextis  gentiles 
in  cultusuorum  dcorum  utebantur,  et  etiam  in  cultu  Martis  mulieres  ute- 
bantur  armis  virorum ;  in  cultu  autem  Veneris  6  converso  viri  utebantur 
vestibus  mulierum.  Aha  ratio  est  ad  declinandam  luxuriam;  nam  per  com- 
mixtiones  varias  in  vestimentis  omnis  inordinata  commixtio  coitOs  exclu- 
ditur.  Quod  autem  mulier  induatur  veste  virili,  aut  6  converso,  incentivum 
est  concupiscentiae,  et  occasionem  libidini  praestat.  -  Figuralis  autem  ra- 
tio  est,  quia  in  vestimento  contexto  ex  lana  et  lino  interdicitur  conjunctio 
simplicitatis  et  innocentiae,  quae  figuratur  per  lanam,  et  subtilitatis  et  ma- 
litiae,  quae  figuratur  per  linum.  Prohibetur  etiam  quod  mulier  non  usurpet 
sibi  doctrinam,  vel  alia  virorum  officia;  vel  ne  vir  inclinet  ad  moDities 
mulierum. 

Ad  septimum  dicendum,  quod,  sicut  Hieronymus  dicit,  super  Matth. 
(super  illud  cap.  xxiii :  Dilatant  enim,  etc.)  :  «  Dominus  jussit  ut  in  qua- 
tuor  angulis  palliorum  hyacinthinas  fimbrias  facerent,  ad  populum  Israel 

(^i)  Indef  nite  legem  sumendo,  prout  uaturalem  vel  mosalcam  signiiicat. 


QU.EST.  CII,  ART.  VI.  481 

dignos  endum  ab  aliis  populis;  »  unde  pcr  hoc  se  esse  Judaios  profiteban- 
tur.  Et  ideo  per  aspectum  Inijus  signi  inducebantur  in  uiemoriam  suae 
legis.  Quod  autem  dicitur  :  Llgabis  ea  in  manu  tua,  et  erunt  semper  ante 
oculos  tuos,  Pharisaei  male  interprelabantur,  scribentes  in  membranis  de- 
calogum  Moysi,  et  ligabant  in  fronte  quasi  coronam,  ut  ante  oculos  move- 
retur;  cumtamen  intentio  Domini  mandantis  fuerit  ut  ligarentur  inmanu^ 
id  est,  in  operatione,  et  essent  ante  oculos,  id  est  in  meditatione.  In  hya- 
einthinis  aulem  vittis,  quae  palhis  inserebantur,  significatur  coelestis  in- 
lentio,  quae  omnibus  operibus  nostris  debet  adjungi.  Potest  tamen  dici 
qii6d  quia  populus  ille  curnalis  erat,  et  dura3  cervicis,  oportuit  etiam  per 
hujusmodi  sensibilia  eos  ad  legis  observantiam  excitari. 

Ad  oc/ai?w;?i  dicendum,  qu6d  affectus  hominis  est  duplex  :  unus  quidem 
secundum  ralionem,  aUus  ver6  secundum  passionem.  Secundum  igitur 
affectum  rationis  non  refert,  quid  homo  circa  bruta  animalia  agat,  quia 
omnia  suntsubjecta  ejuspoteslati  a  Deo,  secundiim  illud  (Psalm.  vm,  8) : 
Omnia  subjecisti  sub  pedibus  ejus\  et  secundum  hoc  Apostolus  dicit  qu6d 
non  est  cura  Deo  de  bobus,  quia  Deus  non  requirit  ab  homine  quid  circa 
boves  agat,  vel  circa  alia  animalia.  Quantum  ver6  ad  affectum  passionis, 
movetur  affectus  hominis  etiam  circa  alia  animalia ;  quia  enim  passio  mi- 
sericordiae  consurgitexafflictionibus  aliorum,  contingit  autem  etiambruta 
animalia  poenas  sentire,  potest  in  homine  consurgere  misericordiae  affec- 
tus  etiam  circa  afflictiones  animalium.  Proximum  autem  est  ut  qui  exer- 
cetur  in  affectu  misericordiae  circa  animalia,  magis  ex  hoc  disponatur  ad 
affectum  misencordia)  circa  homines;  unde  dicitur  (Prov.  xii,  10):  I^wit 
justus  animas  jumentorum  suorum^  viscera  autem  impiorum  crudelitx,  Et 
ideo,  utDominus  populum  judaicum  ad  crudelitatem  pronum,  ad  mi&eri- 
cordiam  revocaret,  voluit  eos  exercere  ad  misericordiam  etiam  circa  bruta 
animalia,  prohibens  quaedam  circa  animalia  fieri  quae  ad  crudelitatem 
quamdam  pertinere  videntur.  Et  ideo  prohibuit  ne  coqueretur  hoedus  in 
lacte  matriSf  et  qu6d  7ion  alligaretur  os  bovi  trituranti^  et  qu6d  non  occi- 
deretur  mater  cum  filiis,  Quamvis  etiam  dici  possit,  qu6d  haec  prohibita 
sunt  eis  in  detestationem  idololatrise.  Nam  iEgyptii  nefarium  reputabantut 
boves  triturantes  de  frugibus  comederent.  Aliqui  etiam  malefici  utebantur 
matre  ovis  incubante,  et  pullis  ejus  simul  captis  ad  foecunditatem  et  fortu- 
nam  circa  nutritionem  fifiorum ;  et  quia  etiam  in  auguriis  reputabatur  hoc 
esse  fortunatum  qu6d  inveniretur  mater  incubans  filiis.  Circa  commixtio- 
nem  vero  animalium  diversae  speciei  ratio  litteralis  potuit  esse  triplex. 
Una  quidem  ad  detestationem  idololatriae  ^Egyptiorum,  qui  diversis  com- 
mixtionibus  utebantur  in  servitium  planetarum,  qui  secundum  diversas 
conjunctiones  habent  diversos  effectns,  et  super  (1)  diversas  species  re- 
rum.  Alia  ratio  est  ad  excludendum  concubitus  contra  naturam.  Tertia 
ratio  est  ad  tollendam  universaliter  occasionem  concupiscentiae.  Animalia 
enim  diversarum  specierum  non  commiscentur  de  facih  ad  invicem,  nisi 
hoc  per  homines  procuretur^  et  in  aspectu  coitiis  animalium  excitatur 
homini  concupiscentiae  motus.  Unde  et  in  traditionibus  Judaeorum  prae- 
ceptum  invenitur,  ut  rabbi  Moyses  dicit  (Dux  errantium,  libro  iii,  cap.  50, 
Intermed.  et  fin.},  ut  homines  avertant  oculos  abanimalibus  coeuntibus.— 
Figurahs  autem  horum  ratio  est,  quia  bovi  trituranti^  id  est,  praedicatori 
deferenti  segetes  doctrinae  non  sunt  necessaria  victCis  subtrahenda,  ut 
Apostolus  dicit  (I.  Cor.  ix) :  Matrem  etiam  non  simul  debemus  tenere  cum 

[i)  Al.,  etsimilUer. 

IU.  lu 


482  QUiEST.  CII,  ART.  VI. 

tiliis  ;  quia  in  quibusdam  retinendi  sunt  spirituales  sensus.  quasi  filii ;  et 
dimittendaest  litteralis  observantia,  quasi  mater ;  sicut  in  omnibus  caere- 
moniis  legis.  Prohibetur  etiam  qu6d  jumenta^  id  est  populares  homines, 
non  faciamus  coire,  id  est,  conjunctionem  habere,  cum  alterius  generis  ani- 
mantibus,  id  est  cum  gentilibus  vel  Judaeis. 

Ad  nonum  dicendum,  qu6d  omnes  illae  commixtiones  in  agricultura  sunt 
prohibitae  ad  litteram  in  detestationem  idololatriae;  quia  ^Egyptii  in  vene- 
rationem  stellarum  diversas  commixtiones  faciebant  et  in  seminibus,  et 
inanimalibus,  etvestibus,  repraesentantes  diversas  conjunctiones  stella- 
rum.  Vel  omnes  hujusmodi  commixtiones  variae  prohibentur  ad  detesta- 
tionem  coitus  contra  naturam.  Habent  tamen  figuralem  rationem ;  quia 
quoddicitur  :  Nonseres  vineam  tuam  altero  semine^  est  spirilualiter  intel- 
ligendum,  qu6d  in  Ecclesia,  quae  est  spiritualis  vinea,  non  est  seminanda 
aliena  doctrina ;  et  sin  illter  oy<?r,  id  est  Ecclesia,  won  est  seminandus  di- 
verso  semine,  id  est,  catholic^  doctrina  et  hseretica.  Non  est  etiam  simul 
arandum  in  bove  et  asino,  quia  fatuus  sapienti  in  praedicatione  non  est  so- 
ciandus,  quia  unus  impedit  alium. 

Ad  decimum  dicendum  (Deut.  vii),  rationabiliter  prohiberi  argentum 
et  aurum,  non  ex  eo  qu6d  hominum  potestati  subjecta  non  sint;  sed  quia 
sicut  ipsa  idola,  ita  et  omnia  illa  ex  quibus  conflata  erant,  anathemati  sub- 
jiciebantur,  utpote  Deo  maxime  abominanda.  Quod  patet  ex  praedicto  ca- 
pite,  ubi  subditur  :  Nec  inferes  quidpiam  ex  idolo  in  domum  tuam,  ne  fias 
anathema,  sicut  et  illud  est.  Tum  etiam  ne  accepto  auro  et  argento  ex  cu- 
piditate,  facile  inciderent  in  idololatriam,  ad  quam  proni  erant  Judaei.  Se- 
cundum  autem  praeceptum  (Deut.  xxiii)  de  egestionibus  humo  operiendis 
justum  atque  honestum  fuit,  tum  ob  munditiam  corporalem,  tum  ob  aeris 
salubritatem  conservandam,  tum  ob  reverentiam,  quae  debebatur  taberna- 
culo  foederis  in  castris  existenti,  in  quo  Dominus  habitare  dicebatur ;  si- 
cut  ibi  apert6  ostenditur,  ubi  posito  illo  praecepto,  statim  subjungitur  ejus 
ratio,  scilicet :  Z)owimtts  Deus  ambulat  inmedio  castrorum^  ut  eruat.,  etc, 
ut  sint  casfra  tua  sancta  (id  est,  munda),  et  nihil  in  eis  appareat  fceditatis. 
— Ratio  autem  figuralis  hujuspraecepti  ex  Gregorio  (Moral.  lib.  xiii,  cap.  13, 
a  med.)  est,  ut  significaretur,peccata  quae, «  a  mentis  nostrae  utero  tanquam 
excrementa  foetida  egeruntur,  »  perpoenitenliam  tegenda  esse,  ut  Deo  ac- 
cepti  simus,  juxta  illud  (Ps.  xxxi,  i) :  Beati  quorum  remissx  sunt  iniquita- 
tes,  et  quorum  tecta  suntpeccata;  vel  juxta  Glossam  (ord.  implic),  ut  co- 
gnita  miseri^  conditionis  humanae,  sordes  mentis  elatae  ac  superbae  sub 
fossa  profundae  considerationis  per  humilitatem  tegerentur  et  purgaren- 
tur  (i). 

Ad  undecimum  dicendum,  qu6d  malefici,  et  sacerdotes  idolorum  ute- 
bantur  in  suis  ritibus  ossibus  vel  carnibus  hominum  mortuorum;  et  ideo 
ad  extirpandum  idololatriae  cultum  praecepit  Dominus  ut  sacerdotes  mi- 
nores,  qui  per  tempora  certa  ministrabant  in  Sanctuario,  non  inquinaren- 
<wr  m  mor«6ws,  nisi  vald6  propinquorum,  scilicet  patris  et  matris,  et  hu- 
jusmodi  conjunctarum  personarum.  Pontifex  autem  semper  debebal  esse 
paratus  ad  ministerium  Sanctuarii ;  et  ideo  totaliter  prohibitus  erat  ei  ac- 
cessus  ad  mortuos,  quantumcumque  propinquos.  Pi^aeceptum  etiam  est  eis 
ne  ducerent  uxorem  meretricem,  ac  repudiatam,  sed  virginem,  tum  propter 
reverentiam  sacerdotum,  quorum  dignitas  quodammodo  ex  tali  conjugio 

{\)  Deest  solutio  ad  decimuni  in  codicibus,  aut  ad  marginem  :  Deesl  solutio  ad  <0.  Primus 
in  edit.  Rom.  4570  ct  Antvcrpiensi,  1612,  aliis-  huicsupplevit  Franciscus  Garcia,postea  Nicolai, 
que   veleribus;  ubi    passim  uotalur    in  textu  cujus  textum  adoplavimus. 


QVJEST.  CIII,  ART.  I.  483 

diminui  videretur;  tum  etiam  propter  filios,  quibus  esset  ad  ignominiam 
turpitudo  matris;  quod  maxime  tunc  erat  vitandum,  quando  sacerdotii 
dignitas  secundtim  successionem  generis  conferebatur.  Proeceptum  etiam 
erat  eis  ut  non  raderent  caput  nec  barbam,  nec  in  caiiiibus  suis  facerent 
incisuraSj  ad  removendum  idoloIatriiB  ritum;  nam  sacerdotes  gentilium 
radebant  caput  et  barbam.  Unde  dicilur  (Barucli,  vi,  30)  :  Sacerdotes  se- 
dent  habentes  tunicas  scissas^  et  capita  et  barbam  r«.sa??i.Et  ctiam  in  cultu 
idolorum  incidebant  se  cultris,  et  lanceolis,  ut  dicitur  (III.  Regumxvni), 
unde  contraria  proecepta  sunt  sacerdotibus  veleris  legis.  —  Spiritualis 
autem  ratio  horum  est,  quia  sacerdotes  oronino  debent  esse  immunes  ah 
operibus  mortuis^  quaj  sunt  opera  peccati ;  et  etiam  non  debent  radere  ca- 
put,  id  est  deponere  sapientiam  :  neque  deponerebar^bam,  idestsapientiae 
perfectionem ;  neque  etiam  scindere  vestimenta^  aut  incidere  carnes^  ut 
scilicet  vitium  schismatis  non  incurrant. 

QUiESTIO  GIII. 

DE  DURATIONE    PRvECEPTORUM    CiEREMONIALIUM ,    IN    QUATUOR    ARTICULOS 

DIVISA. 

Deiiide  considerandum  est  de  duiatione  caereraonialium  praeceptorum;  et  circa  hoc 
quserunturquatuor  :  l°Utrum  prsecepta  cseremonialia  fuerint  ante  legem.  —  2°Utrum 
in  lege  aliquam  virtutem  habuerint  justificandi.  —  3"  Utrum  cessaveriut  Christo  ve- 
niente.  —  4°  Utrum  sit  peccatum  mortale  observare  ea  post  Christum. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  C^REMONliE   LEGIS  FUERLNT  ANTE   LEGEM. 

De  Iiis  etiani  Hebr.  7,  fin. 

Ad  primum  5ic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  caeremonise  legis  fuerint 
ante  legem.  Sacrificia  enim  et  holocausta  pertinent  ad  caeremonias  veteris 
legis,  ut  supra  dictum  est  (queest.  praec.  art.  3).  Sed  sacrificia  et  holocausta 
fuerunt  ante  legem;  diciturenim(Genes.  iv,  3),  quodCom  obtulit  de  fruc- 
tibus  terrx  munera  Domino;  Abel  autem  obtulit  de  primogenitis  gregissui, 
et  de  adipibus  eorum.  Noe  etiam  obiulit  holocausta  Domino,  ut  dicitur 
(Genes.  vni,  20);  et  Abraham  similiter,  ut  dicitur  (Genes.  xxii).  Ergocaere- 
moniae  veteris  legis  fuerunt  ante  legem. 

2.  Praeterea,  ad  caeremonias  sacrorum  (1)  pertinet  constructio  altaris  et 
ejus  inunctio.  Sed  ista  fuerunt  ante  legem;  legitur  enim  (Genes.  xiii,  48), 
qiiod  Abraham  xdificavit  altare  Domino;  et  de  Jacob  dicitur  (Genes.  xxviii, 
18),  quod  tulit  lapidem,  et  erexit  in  titulum^  fundens  oleum  desuper.  Ergo 
caeremoniae  legales  fuerunt  ante  legem. 

3.  Praeterea,  inler  sacramenta  legaha  primum  dicitur  fuisse  circumcisio. 
Sed  circumcisio  fuit  ante  legem,  ut  patet  (Genes.  xvii).  Similiter  etiam  sa« 
cerdotium  fuitante  legem;  dicitur  enim  (Genes.  xiv,  18),  quod  Melchise^ 
dech  erat  sacerdos  Dei  summi.  Ergo  caeremoniae  sacramentorum  fuerunt 
ante  legem. 

4.  Praeterea,  discretio  mundorum  animalium  ab  immundis  pertinet  ad 
cseremonias  observantiarum,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  cii,  art.  6  ad  1). 
Sed  talis  distinctio  fuit  ante  legem  :  dicitur  enim  (Genes.  vii,  2) :  Ex  om^ 
nibus  mundis  animalibus  tolle  septena  et  septena,  de  animantibus  verd  im- 
mundis  duo  et  duo.  Ergo  cseremoniae  legales  fueruntante  legem. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Deut.  vi.  i)  :  Hxc  sunt  prxceptaet  cxremo' 
nix  qux  mandavit  Dominus  Deus  noster,  ut  docerem  vos.  Non  autem  in- 

[\)  Ua  codd.  Alcan.  et  Tarrac.  cum  plurimis  exemplis  Al,,  sacramenlorum. 


m  QUjEST.  CIIl,  ART.  I  ET  H. 

diguissent  super  his  doceri,  si  prius  praedictae  caeremoniae  fuissent.  ErG^o 
caeremoniae  legis  non  faerunt  ante  legem. 

CONCLUSIO.  —  Fuerunt  etiam  ante  legem  a  sanclis  patribus  caereraonia3  ad  debi- 
lum  Deo  cultum  exhibendum  institutae,  sed  non  erant  caeremonia)  legis,  quia  noo 
erantper  aliquam  legislationem  institutae. 

Respondeo  dicendum  qu5d,  sicut  ex  dictis  patet  (quaest.  cn,  art.  2),  cae- 
remoniae  legis  ad  duo  ordinabantur,  scilicet  ad  cultum  Dei,  et  ad  figuran- 
dum  Christum.  Quicumque  autem  colit  Deum,  oportet  quod  per  aliqua  de- 
terminata  eum  colat,  quae  ad  exteriorem  cultum  pertinent.  Determinatio 
autem  divini  cultCis  pertinet  ad  caeremonias;  sicut  etiam  determinatio  eo- 
rum  per  quae  ordinamur  ad  proximum,  pertinet  ad  praecepta  judicialia,  ut 
supra  dictum  est  (quaest.  xcix,  art.  4).  Et  ideo,  sicut  inter  homines  com- 
muniter  erant  aliqua  judicialia,  non  tamen  ex  auctoritate  legis  divinas 
instituta,  sed  ratione  .'lominum  ordinata;  ita  etiam  erant  quaedam  caere- 
moniae,  non  quidem  ex  auctoritate  alicujus  legis  determinatae,  sed  solum 
secundumvoluntatemetdevotionem  hominumDeum  colentium. — Sed  quia 
etiam  ante  legem  fuerunt  quidam  viri  praecipui  prophetico  spiritu  pollen- 
tes,  credendum  est  quod  ex  instinctu  divino,  quasi  ex  quadam  privata 
lege,  inducerentur  ad  aliquem  certum  modum  colendi  Deum,  qui  et  con- 
veniens  esset  interiori  cultui,  et  etiam  congrueret  ad  significandum  Christi 
mysteria,  quae  figurabantur  etiam  per  alia  eorum  gesta,  secundtim  illud 
(I.  Corinth.  x,  11) :  Omnia  in  figura  contingehant  illis. — Fuerunt  igitur  ante 
legem  quaedam  caeremoniae,  non  tamen  caeremoniae  legis,  quia  non  erant 
perafiquam  legis  lationem  institutae. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  hujusmodi  oblationes,  et  sacrificia  et 
holocausta  offerebant  antiqui  ante  legem  ex  quadam  devotione  propriae 
voluntatis,  secundum  quod  eis  videbatur  conveniens;  utin  rebus  quas  k 
Deo  acceperant,  et  quas  in  reverentiam  divinam  offerebant,  protestarentur 
se  colere  Deum,  qui  est  omnium  principiumetfinis. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  etiam  sacra  quaedam  instituerunt,  quia 
videbatur  eis  conveniens  ut  in  reverentiam  divinam  essent  aliqua  loca 
ab  aliis  distincta  divino  cultui  mancipata. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  sacramentum  circumcisionis  praecepto  di- 
vino  fuit  statutum  ante  legem ;  unde  non  potest  dici  sacramentum  legis, 
quasi  in  lege  institutum,  sed  soltim  quasi  in  lege  observatum ;  et  hoc  est 
quod  Dominus  dicit  (Joan.  vii,  22)  :  Circumcisio  non  ex  Moyse  est,  sed  ex 
patribus,  Sacerdotium  etiam  erat  ante  legem  apud  colentes  Deum  secun- 
dum  humanam  determinationem,  qui  hanc  dignitatem  primogenitis  attri- 
buebant. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  distinctio  mundorum  animalium  et  im- 
mundorum  non  fuit  ante  legem  quantum  ad  esum,  ciim  dictum  sit  (Ge- 
nes.  IX,  3) :  Omne  quod  movetur^  et  vivit,  erit  vobis  in  cibum\  sed  solum 
quantum  ad  sacrificiorum  oblationem,  quia  de  quibusdam  determinatis 
animalibus  sacrificia  offerebant.  Si  tamen  quantum  ad  esum  erat  aliqua 
animalium  discretio,  hoc  non  erat,  quia  esus  illorum  reputaretur  illicitus, 
cum  nuU^  lege  esset  prohibitus,  sed  propter  abominationem,  vel  consue- 
tudinem;  sicut  et  nunc  videmus  quod  aliqua  cibaria  sunt  in  ahquibns 
terris  abominabilia,  quae  in  aliis  comeduntur. 

ARTIGULUS  II.   —   UTRUM    CiEREMONI/E    VETERIS    LEGIS     HABUERINT     VIRTUTEM 

JUSTIFICANDI    TEMPORE    LEGIS. 
De  his  etiam  sapra,  quaest.  xc?iii,  art.  'i,  et  qusest.  C,  art.  i2,  et  Sent.  III,  dist.  40,  qntest.  i,  art.  5. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  caeremoniae  veteris  legis 


QVMST.  CIU,  ART.  U.  485 

habebant  virtutem  justificandi  tempore  legis.  Expiatio  enim  apeccato,  et 
consecratio  hominis  ad  justificationem  pertinent.  Sed  (Exod.  xxix)  dicitur 
qu6d  per  aspersionem  sanguinis  et  inunctionem  olei  consecrabantur  sa- 
cerdotes  et  vestes  eorum;  et  (Levit.  xvi)  dicilur,  qu6d  sacerdos  per  as- 
persionem  sanguinis  vituli  expiabat  sanctuarium  ab  immunditiis  filiorum 
Israel,  et  k  praevaricationibus  eornm,  atque  peccatis.  Ergo  cteremoniae  ve- 
teris  legis  habebant  virtutem  justificandi. 

2.  Praeterea,  id  per  quod  homo  placet  Deo,  ad  justitiam  pertinet,  se- 
cundiim  illud  (Psal.  x,  8) ;  Jiistus  Dominiis,  et  justitias  dilexit.  Sed  per 
caeremonias  aliqui  Deo  placebant,  secundumiUud  (Levit.  x,  19) :  Quomodo 
potui...  placere  Domino  in  cseremoniis  mente  luguhri?  Ergo  cceremoniai  ve- 
teris  legis  habebant  virtutem  justificandi. 

3.  Praeterea,  ea  quaesuntdivini  cultCis  magis  pertinent  od  animam  quam 
ad  corpus,  secundum  illud  (Psal.  xviii,  8)  :  Lex  Domini  immaculata,  con- 
vertens  animas.  Sed  per  cseremonias  veteris  legis  mundabatur  leprosus, 
utdicitur  (Levit.  xiv).Ergo  multo  magis  caeremoniae  veterislegispoterant 
mundare  animam  justificando. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Gal.  n,  21)  :  Si  data  esset  lex  qux 
possetjusti/icare,  Christus  gratis  mortuus  esset,  id  est,  sine  causa.  Sedhoc 
est  inconveniens.  Ergo  caeremoniae  veteris  legis  non  justificabant. 

CXDNCLUSIO.  —  Caeremoniae  in  veteri  lege  nou  justificabant  nisi  a  nonnullis  cor- 
poralibus  imraunditiis;  a  peccatis  autem  fideChrisli  adjuncta,  ut  interioris  justifi- 
catiouis  protestationes. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  cii,  art.  3 
ad  4),  in  veteri  lege  duplex  immunditia  observabatur :  una  quidem  spiritua- 
lis,  quse  est  immunditia  culpse;  alia  ver6  corporalis,  quaB  tollebat  idonei- 
tatem  ad  cultum  divinum;  sicut  leprosus  dicebatur  immundus,  vel  ille  qui 
tangebat  aliquod  morticinum ;  et  sic  immunditia  nihil  aliud  erat  qiiam  irre- 
gularitas  quaedam. — Ab  hac  igitur  immunditia  caeremoniae  veteris  legisha- 
bebant  virtutem  emundandi ;  quia  hujusmodi  caeremoniae  erant  quaedam 
remedia  adhibita  ex  ordinatione  legis  ad  tollendas  praedictas  immunditias 
ex  statuto  legis  inductas.  Et  ideo  Apostolus  dicit  (Ilebr.  ix,i3),  quod  sanguis 
hircorum  et  taurorumy  et  cinis  vitulx  aspersus  inquinatos  sanctiftcat  ad 
emundationem  carnis.  Et  sicut  ista  immunditia  quae  per  hujusmodi  caeremo- 
nias  emundabatur,  erat  magis  carnis  quam  mentis,  ita  etiam  ipsae  caeremo- 
niddjustitix^  carnis  dicuntur  ab  ipso  Apostolo  parum  supra  (vers.  10) :  Jus- 
^e7ij5,  inquit, carn/s  usque  ad  tempus  correctionis  impositis. —  Abimmunditia 
vero  mentis,  quae  est  immunditia  culpae,  non  habebant  virtutem  ex- 
piandi  (1);  et  hoc  ideo,  quia  expiatio  a  peccatis  nunquam  fieri  potuit  nisi 
per  Christum,  qui  tollit  peccata  mundi,  ut  dicitur  (Joan.  i,  29).  Et  quiai 
mysterium  incarnationis  et  passionis  Christi  nondum  erat  realiter  perac- 
tum,  veterislegis  caeremoniae  non  poterant  in  se  continere  realiter  virtu- 
tem  profluentem  a  Christo  incarnato  et  passo,  sicut  continent  sacramenta 
novae  legis,  et  ideo  non  poterant  a  peccato  mundare;  sicut  Apostolus  dicit 
(Hebr.  x,  4),  quod  impossihile  est  sanguine  taurorum  aut  hircorum  auferri 
peccata.  Et  hoc  est  qu6d  (Gal.  iv,  9)  Apostolus  vocat  ea  egena.,  et  infirma 
elementa  :  infirma  quidem,  quia  non  possunt  k  peccato  mundare ;  sed 
haec  infirmitas  provenit  ex  eo  quod  sunt  egena,  idest,  e6  qu6d  non  conti- 
nentin  segratiam.  Poterat  autem  niens  fidelium  tempore  legis  per  lldem 

[\)  Hinc  concilium  Tridentinura  dicit  :  J^ec        cato  et  poteslale  diaboii  liberari,  avt surgcr§ 
gentct  per  viam  naturcB,  ncc  Judai  quidcm       poteranl. 
per  ipsam  etiam  litteram  legit  Ttlorjsi  d  pcc- 


486  QVEST.  CIII,  ART.  II  ET  III. 

conjungi  Chiisto  incarnato  et  passo;  ct  ita  ex  fide  Christi  justificabanlur ; 
cujusfidei  qusedam  protestatio  erat  hujusmodi  caeremoniarum  observalio, 
inquanlum  erant  figura  Christi.  Et  ideo  pro  peccatis offerebantur  sacrificia 
qutedam  in  veteri  lcge ;  non  quia  ipsa  sacrificia  a  peccato  emundarent,  sed 
quia  erant  qusedai.-^protestationes  fidei,  quae  a  peccato  mundabat  (1).  Et 
hoc  etiamipsalexiunuitex  modoloquendi.Diciturenim(Lev.  iv  et  v),  quoil 
Inoblatione  hostiarum  pro  peccato  orabit  pro  eo  sacerdos,  et  dimittetiir  ei ; 
auasi  peccatum  dimittatur,  non  vi  sacrificiorum,  sed  ex  fide  et  devotione 
offerentium.  Sciendum  est  tamen  quod  hoc  ipsum  quod  veteris  legis  csere- 
moniee  a  corporalibus  immunditiis  expiabant,  erat  in  figura  expiationis  k 
peccatis,  quae  fit  per  Christum.  Sic  igitur  patet  qu6d  caeremoniae  in  statu 
veteris  legis  non  habebant  virtutem  justificandi. 

Xdpriiuum  ergo  dicendum,  quod  illa  sanctificatio  sacerdotis  etfiliorum 
ejus  et  vestium  ipsorum,  vel  quorumcumque  aliorum,  per  aspersionem 
sanguinis,  nihil  aliuderatquamdeputatio  ad  divinum  cultum  et  remotio 
impedimentorum  ad  emundationem  carnis,  ut  Apostolus  dicit  (Hebr.  xiii), 
in  praefigurationem  illius  sanctificationis  qua  Jesus  per  suum  sa7iguinem 
sanctificavitpopulum.  Expiatio  etiam  ad  remotionem(2)hujusmodi  corpora- 
lium  immunditiarum  referenda  est,  non  ad  remotionem  culpae ;  unde  etiam 
sanctuarium  expiari  dicitur,  quod  culpae  subjectum  esse  non  poterat. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  sacerdotes  placebant  Deo  in  caeremomis 
propterobedientiametdevotionem,  etfidemrei  praefiguratae,  non  autem 
propter  ipsas  res  secundum  se  consideratas. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  caeremoniae  illae  quae  erant  institutae  in  emun- 
datione  leprosi,  non  ordinabantur  ad  tollendam  immunditiam  infirmitatis 
leprae;  quod  patet  ex  hoc  qu6d  non  adhibebantur  hujusmodi  caeremoniae 
nisi  jamemundato.  Unde  dicitur  (Levit.  xiv,  3),  quod  sacerdos  egressus  de 
castris,  ciim  invenerit  lepram  esse  mundatam,  prxcipiet  ei  qui  purificatur, 
utofferat,  etc.  Exquo  patet  qu^dsacerdosconstituebaturjudexlepraemun- 
datae,non  autem  emundandae.  Adhibebantur  autem  hujusmodi  caeremonise 
ad  tollendam  immundiiiam  irregularitatis.  Dicunt  tamen  qu6d  quandoque 
si  contingeret  sacerdotem  errare  in  judicando,  miraculose  leprosus  mim- 
dabatur  a  Deo  virtute  divina,  non  autem  virtute  sacrificiorum  :  sicut  etiam 
miraculosiimulieris  adulterae  computrescebat  femur  bibitis  aquis,  inqui- 
bus  sacerdos  maledicta  congesserat,  ut  habetur  (Num.  v). 
ARTICULUS  III.  —  UTRUM  c^remoni^  \eteris  legis  cessaverint  ln  adventu 

CHRISTI  (3). 
Dc  his  ctiam  2  2,  quffist.  Lxxxvi,  art.  4  acH,  et  Sent.  II,  dist.  44,  quaest.  II,  art.  2  ad  5,  et  iv.  dlst.  i, 
qusest.  II,  art.  5,  qr.sest.  l  et  II,  dist.  2,  quaest.  II,  art.  4,  qu£BSt.  III  corp.,  et  quodl.  II,  art.  8  corp. 
et  Rom.  XIV,  lect.  \  et  2. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  caeremoniae  veteris  legis  non 
cessaverint  in  Christi  adventu.  Diciturenim  (Baruch,  iv,  1)  :  Hic  est  liber 
mandatorum  Dei,  et  lex  qux  est  in  xternum,  Sed  ad  legem  pertinebant 
legis  caeremoniae.  Ergo  legis  caeremoniae  in  aeternum  duraturae  erant. 

2.  Praeterea,  oblatio  mundati  leprosi  ad  legis  caeremonias  pertinebat.  Sed 

(1)  Ita  cum  cod.  Alcau.  aliisque  recentiores  terematqueadeoejus  caremcnias  nonccssasse  in 
editiones,  insinuaute  etiam  Garcia.  Al..  mun-  Christi  adventu,  sed  etiam  nunc  obligare.  Ce- 
dabanlur.  rintbus,  Ebionet  Nazaraei,  non  tantum  aJud.Bis 

(2)  Ita  cod.  Alcan.aliique,  et  edit.  Palav.  edit.  voluntillascseiemoniasesseservandas.sedetiaraa 
Rom.  cum  allis  nonnullis  :  IIcBC  ergo  expiatio.  cbristianisquibuscumque,  docentos  eos  non  pcsse 
Nicolai  :  llaic  ergo  expiaiio  eliam  adremo-  salutera  consequi ,  nisi  lotam  legcm  vcterem  ob- 
tionem.  servent. 

(3)  Judieorum  communis  est  error  legem  v»* 


QUEST.  CIII,  ART.  IIl.  487 

etiam  in  Evangelio  praecipitur  leproso  emiindato  ut  hujusmodi  oblationes 
offerat.  Ergo  aeremoniae  veteris  legis  non  cessaverunt  Christo  veniente. 

3.  Prgeterea,  mancnte  causa  manet  effectus.  Sed  caeremoniae  veteris  le- 
gis  habebant  quasdam  rationabiles  causas,  inquantum  ordinabantur  ad 
divinum  cultum,  etiam  prceler  hoc  quod  ordinabantur  in  figuram  Christi. 
Ergo  caeremoniae  veteris  legis  ccssare  non  debuerunt. 

4.  Prseterea, -circumcisio  erat  instituta  in  signum  fidei  Abrahae;  obser- 
vatio  autem  sabbati  ad  recolendum  beneficium  creationis  ,  et  aha)  solem- 
nitates  legis  ad  recolendum  alia  beneficia  Dei,  ut  supra  dictum  est  (quaest. 
prffic.  art.  4  ad  10).  Sed  tides  Abrahae  est  semper  imitanda  etiam  a  nobis, 
et  beneficium  crealionis  et  alia  Dei  beneficia  semper  sunt  recolenda.  Ergo 
ad  minus  circumcisio  et  solemnitates  legis  cessare  non  debuerunt. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Col.ii,  16) :  Nemo  vosjudicetin  ciho 
avt  in  potUf  aut  parte  diei  festi^  aut  neomenix^  aut  sabbatorum,  qux  svnt 
vmbra  futurorum ;  et  (Hebr.  viii,  13)  dicitur  quod  dicendo  novum  testa- 
mentum  veteravitprius;  quod  autem  antiquatur  et  senescit^  propi  interi- 
tum  est. 

CONCLUSIO.  —  Sicuti  in  adventu  Christi  inchoatum  tantummodo  est  humanae 
redemptionis  mysterium,  quod  per  veteris  legis  caeremonias  significabatur,  in  pas- 
sione  vero  consnmmatum ;  sic  et  ipsae  caeremonige  in  adventu  Christi  cessare  quidem 
cceperunt,  in  passione  vero  conveniens  fuit,  ut  finem  acciperent. 

Respondeo  dicendum  quod  omnia  praecepta  caeremonialia  veteris  legis 
ad  cultum  Dei  sunt  ordinata,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  ci,  art.  1  et  2} ; 
exterior  autem  cultus  proportionari  debet  interiori  cultui,  qui  consistitin 
fide,  spe  et  charitate.  Unde  secundiim  diversitatem  interioris  cuItCis  debuit 
diversificari  exterior  cultus.  Potest  autem  triplex  status  distingui  interioris 
cultus  :  unus  quidem  secundiam  quem  habetur  fides  et  spes  de  bonis  coe- 
lestibus,  et  de  his  per  quoe  in  coelestia  introducimur ;  de  utrisque  quidem 
sicut  de  quibusdam  futuris ;  et  talis  fuit  status  fidei  et  spei  in  veteri  lege. 
Alius  autem  est  status  interioris  cultus,  in  quo  habetur  fides  et  spes  de 
coelestibus  bonis  sicut  de  quibusdam  futuris,  sed  (1)  de  his  per  quae  intro- 
ducimur  in  ccelestia,  sicut  de  praesentibus,  vel  prseteritis ;  et  iste  est  status 
novae  legis.  Tertius  autem  status  est  in  quo  utraque  habentur  ut  praesen- 
tia,  et  nihil  creditur  ut  absens,  neque  speratur  ut  futurum ;  et  iste  est  sta- 
tus  beatorum.  In  illo  ergo  statu  beatorum  nihil  erit  figurale  ad  divinum 
cultum  pertinens,  sed  soltmi  gratiarum  actio  et  vox  laudis ;  et  ideo  dicitur 
(Apocal.  XXI,  xxii),  de  civitate  beatorum  :  Templum  non  vidi  in  ea;  Domi- 
nus  enim  Deus  omnipotens  templum  illius  est  et  Jgnus.  Pari  igitur  ratione 
caeremoniae  primi  stattis,  per  quas  figurabatur  et  secundus,  et  tertius,  ve- 
niente  secundo  statu,  cessare  debuerunt,  et  aliae  caeremoniae  induci,  qua- 
convenirent  statui  cultus  divini  pro  tempore  illo  in  quo  bona  coelestifi 
sunt  futura;  beneficia  autem  Dei,  per  quae  ad  coelestia  inlroducimur,  sunt 
praesentia. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  lex  vetus  dicitur  esse  in  aeternum,  se- 
cundtim  moralia  quidem  simpliciter  et  absolute,  secundtim  caeremonialia 
vero  quantum  ad  veritatem  per  ea  figuratam. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  mysterium  redemptionis  humani  generis 
complelum  fuit  in  passione  Chiisti.  Unde  tunc  Dominus  dixit :  Consumma- 
tum  estj  ut  habetur  (Joan.  xix,  30) :  etideo  tunc  totahter  debuerunt  cessare 
legalia,  quasi  jam  veritate  eorum  consummat^.  In  cujus  signum  in  passione 

(\)  Ita  Nicolai  cnra  cod.  Alcan. ,  Tarrac.  aliisque.  Al.,  scilicet. 


488  QU.^ST.  CIII,  ART.  III  ET  IV. 

Christi  velum  templi  legitur  esse  scissum(Mattli.  xxvii).  Et  ideo  ante  pas^io- 
nem  Ciiristi,  Christo  praedicante  et  miracula  faciente,  currebant  simul  lex 
et  Evangelium ;  quia  jam  mysterium  Christi  erat  inchoatum,  sed  nonclum 
consummatum.  Et  propter  hoc  mandavit  Christus  Dominus  ante  passio- 
nem  leproso  ut  legales  caeremonias  observaret. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  rationes  litterales  caeremoniarum  siipra  assi- 
gnataereferuntur  addivinum  cultum,  qui  quidem  cultus  erat  in  fide  ven- 
turi;  et  ideo  jam  veniente  eo  qui  venturus  erat  et  cultus  ille  cessavit,  et 
omnes  rationes  ad  hunc  cultum  ordinatai. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  fides  Abrahss  fuit  commendata  in  hoc  qu6d 
credidit  divincie  promissioni  de  futuro  semine,  inquo  benedicerenturomnes 
gentes.  Et  ideo  quamdiu  hoc  erat  futurum,  oportebat  protestari  fidem 
Abrahae  in  circumcisione ;  sed  postquam  jam  hoc  est  perfectum,  oportet 
idem  aUo  signo  declarari,  scilicet  baptismo  ,  qui  in  hoc  circumcisioni  suc- 
cedit,  secundum  iilud  Apostoli  (Coloss.  ii,  il)  :  Circumcisi  estis  drcumci- 
sione  non  manufactA  in  expoliatione  corporis  carnis,  sed  in  circumcisione 
Domini  nostri  Jesu  Christiy  consepulti  ei  in  baptismo.  Sabbatum  autem, 
quodsignificabat  primam  creationem,  mutatur  in  diem  dominicum,  in  quo 
commemoratur  nova  creatura  inchoata  in  resurrectione  Christi.  Et  simili- 
ter  aliis  solemnitatibus  veteris  legis  novae  solemnitates  succedunt,  quia 
beneficia  illi  populo  exhibita  significant  beneficia  nobis  concessa  per 
Christum.  Unde  festo  Phase  succedit  festum  Passionis  Christi  et  Resurrec- 
tionis ;  festo  Pentecostes,  in  quo  fuit  data  lex  vetus,  succedit  festum  Pen- 
tecostes,  in  quo  fuit  data  lex  spiritus  vitae ;  festo  Neomenix  succedit  festum 
beatae  Virginis,  in  qua  primo  apparuit  illuminatio  solis,  id  est  Christi  per 
copiam  gratioe;  festo  Tubarum  succeduntfestaApostolorum;  fesio  Expia- 
tionis  succedunt  festa  Martyrum  et  Confessorum ;  festo  Tabernaculorum 
succedit  festum  consecrationis  Ecclesise;  festo  Coitlks  atque  Collectx  suc- 
cedit  festum  Angelorum,  vel  etiam  festum  omnium  Sanctorum. 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  post  passionem  christi  legalia  possint  servari 

SINE  PECCATO  MORTALI  (i). 

De  his  etiam  infra,  qusest.  CIT,  art.  5  corp.  et22,  qusest.  Lxxxvii,  art.  i  corp.  post  med.  et  qtisest. 
xciii,  art.  -I,  et  qusst.  xciT,  art.  5  ad  5,  et  Seot.  iv,  dlst.  i,  qusest.  ii,  art.  5,  qusest.  III  ct  iv,  et 
Rom.  XIV,  et  Gal.  ii. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  i .  Videtur  qu6d  post  passionem  Christi  le- 
galia  possunt  sine  peccato  mortali  observari.  Non  est  enim  credendum 
qu6d  apostoli  post  acceptum  Spiritum  sanctum  mortaliter  peccaverint; 
ejus  enim  plenitudine  sunt  induti  virtute  ex  alto,  ut  dicitur  (Luc.  ult.). 
Sed  apostoli  post  adventum  SpiritCis  sancti  legaha  observaverunt;  dicitur 
enim  (Act.  xvi),  qu6d  Paulus  circumcidit  Tunotheum.  Et  (Act.  xxi,  26)  di- 
citur  quod  Paulus,  secundum  consilium  Jacobi,  assumptis  viris...^  purifi- 
catus  cum  eis  intravit  in  templum^  annuntians  expletionem  dierum  purifi- 
cationis,  donec  offerretur  pro  unoquoque  eorum  oblatio.  Ergo  sine  peccato 
mortali  possunt  post  Christi  passionem  legalia  observari. 

2.  Praeterea,  vitare  consortia  gentilium  ad  caeremonias  legis  pertinebat. 
Sed  hoc  observavit    primus  pastor  Ecclesiae;  dicitur  enim  (Gal.  ii,  42) 

(1)  Hanc  qusesttonem  sicexplicavlt  et  deiinivit  tamen  negat  :d  Christi  passione  usque  ad 

concil.  Florent.  :  Sacrosancta  Ecclesia  fir-  promulgaium  Evangelium  illa  potuisse  ser- 

miter  credit,  profilelur  et  docet  quemcumque  vari  :  dum  tamen  minime  ad  salutem  necet- 

post  passionem    Christi  in   legalibus  spem  saria  crederentur.  Sed  post  promulgatum 

ponentem  et  illis,  vel  ad  salutem  necessariis  Evangelium,  sine  interitu  saluiiscBternce  a«- 

se  subeuntem,  quasi  Christi  fides  sine  ilUs  seritnonposse servari. 
jalvare  non  posset,  peccare  mortaliter.  Non 


QU.EST,  CIIl,  ART.  IV.  489 

quod  ciim  venissent  qxddam  Aniiochiamy  siibtrahebat  et  segregabat  se  Pe- 
trus  a  gentitibus,  Ergo  absque  peccato  post  passionem  Christi  legis  caere- 
moniae  observari  possunt. 

3.  Praeterea,  praecepta  apostolorum  non  induxerunt  homines  ad  pecca- 
tum.  Sed  ex  decreto  apostolorum  statutum  fuit  quod  gentiles  qusedam  de 
caeremoniis  legis  observarcnt;  dicitur  enim(Acl.  \v,  25) :  Fisum  est  Spiri- 
tui  sancto  et  nobis,  nili  il  ultra  imponere  oneris  vobis,  qudm  hxc  necessaria, 
ut  abstineatis  vos  ab  immolatis  simulacrorum,  et  sanguine,  et  suffocato,  et 
fomicatione,  Ergo  absque  peccato  caeremonise  legales  possunt  post  Christi 
passionem  observari. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Gal.  v,  2}  :  Si  circumcidamini, 
Christus  nihll  vobis  proderit.  Sed  nihil  excludit  fructum  Christi  nisi  pec- 
catum  mortale.  Ergo  circumcidi  et  alias  caeremonias  observare  post  pas- 
sionem  Christi,  est  peccatum  mortale. 

GONCLUSIO.  —  Sicuti  homines  mortuos  servari  aliquaadiii  ante  sepulturam  con- 
tingit ;  ita  Je^alia  (quae  ut  viva  post  Christi  passionem  servari  sine  peccato  mortali 
non  poteran*t}  recte  ut  mortua,  apassione  Christi  ad  Evangelii  divulgationem  servata 
sunt,  ut  cum  honore  mortua  mater  synagoga  sepeliretur. 

Respondeo  dicendum  quod  omnes  cseremoniae  sunt  quaedam  protesta- 
liones  fidei,  in  qua  consistit  interior  Dei  cultus.  Sic  autemfidem  interio- 
rem  potest  homo  protestari  factis,  sicut  et  verbis ;  et  in  utraque  protesta- 
tione  si  aliquid  homo  falsum  protestatur,  peccat  mortahter.  Quamvis  au- 
tem  sit  eadem  fides  quam  habemus  de  Ghristo,  et  quam  antiqui  Patres 
habuerunt ;  tamen  quia  ipsi  praecesserunt  Christum,  nos  autem  sequimur, 
eadem  fides  diversis  verbis  significatur  a  nobis,  et  ab  eis :  nam  ab  eis  di- 
cebatur  :  Ecce  virgo  concipiet,  et  pariet  filium;  quae  sunt  verbafuturi  tem- 
poris;  nos  autem  idem  repraesentamus  per  verba  praeteriti  temporis,  di- 
centes  quod  concepit  et  peperit.  Et  similiter  caeremoniae  veteris  legis 
significabant  Ghristum  ut  nasciturum  et  passurum ;  nostra  autem  sacra- 
menta  significant  ipsum  ut  natum  et  passum.  Sicut  igitur  peccaret  mor- 
taliter  qui  nunc  suam  fidem  protestando  diceret  Christum  nasciturum, 
quod  antiqui  pie  et  veraciter  dicebant ;  ita  etiam  peccaret  mortaliter,  si 
quis  nunc  caeremonias  observaret  quas  antiqui  pie  et  fideliter  observabant. 
Et  hoc  est  quod  Augustinus  dicit(Contra  Faustum,  lib.  xix,  cap.  16,  a  med.}: 
«  Jam  non  promittitur  nasciturus,  passurus,  resurrecturus,  quod  illa  sa- 
cramenta  quodammodo  personabant;  sed  annuntialur  quod  natus  sit, 
passus  sit,  resurrexerit,  quod  haec  sacramenta  quae  k  Ghristianis  aguntur, 
jam  personant.  » 

Ad  primum  ergodicendum,  quod  circa  hoc  diversimode  sensisse  viden- 
tur  HieronymusetAugustinus.  Hieronymus  enim  (epist.  75,  olim  11  inter 
op.  Aug.,  et  sup.  illud  Gal.  ii  :  Sed  ciim  vidissem)  distinxit  duo  tempora : 
unum  tempus  ante  passionem  Ghristi,  in  quo  legalia  non  erant  mortua, 
quasi  non  habentia  vim  obligatoriam  aut  expiativam  pro  suo  modo ;  nec 
etiam  mortifera,  quia  non  peccabant  ea  observantes;  statim  autempost 
passionem  Christi  incoeperunt  esse  non  soliim  mortua,  id  est,  non  haben- 
tia  virtutem  et  obligationem,  sed  etiam  mortifera,  ita  scilicet  quod  pecca- 
bant  mortaliter  quicumque  ea  observabant.  Unde  dicebat  quod  apostoli 
nunquam  legalia  observaverunt  post  passionem  secundiim  veritatem,  sed 
soiiim  qu^dam  pia  simulatione,  ne  scilicet  scandalizarent  Judaeos,  et  eo- 
rum  conversionem  impedirent.  Qusequidem  simulatio^ic  intelligenda  est, 
non  quidem  ita  qu6d  illos  actus  secundum  rei  veritatem  non  facerent,  sed 
quia  non  faciebant  tanquam  legis  caeretnonias  observantes;  sicut  si  quis 


490  QUiEST.  Clll,  ART.  IV. 

pelliculam  virilis  membri  abscinderet  propter  sanitatem,  non  causa  lega- 
lis  circumcisionis  observandae.  Sed  quia  indecens  videtur  qu6d  apostoli 
ea  occuUarent  propter  scandalum  quae  pertinent  ad  veritatem  vitae  et  doc- 
trinse,  et  qu6d  simulatione  uterentur  in  his  quae  pertinent  ad  salutem  fi- 
delium ;  ideo  convenientitis  Augustinus  (epist.  40,  olim  9)  distinxit  tria 
tempora  :  unum  quidem  ante  Christi  passionem,  in  quo  legalia  neque  erant 
mortifera,  neque  mortua ;  aliud  autem  post  tempus  Evangelii  divulgati, 
in  quo  legalia  sunt  mortt»a  et  mortifera ;  tertium  autem  est  tempus  me- 
dium,  scilicet  apassione  Christi  (1)  usque  ad  divulgationem  Evangelii ;  in 
quo  legalia  quidem  fuerunt  mortua,  quia  neque  vim  aliquam  habebant, 
neque  aliquis  ea  observare  tenebatur ;  non  tamen  fuerunt  mortifera,  quia 
illi  qui  conversi  erant  ad  Christum  ex  Judaeis,  poterant  illa  legalia  iicite 
observare,  dummodo  non  sic  ponerent  spem  in  eis  qu6d  ea  reputarent 
sibi  necessaria  ad  salutem,  quasi  sine  legalibus  fides  Christi  justificare 
non  posset.  His  autem  qui  convertebantur  ex  gentilitate  ad  Christum, 
non  inerat  causa  ut  ea  observarent.  Et  ideo  Paulus  circumcidit  Timo- 
theum,  qui  ex  matre  Judaea  genitus  erat ;  Titum  autem,  qui  ex  gentilibus 
natus  erat,  circumcidere  noluit.  Ideo  autem  noluit  Spiritus  sanctus  ut 
statim  inhiberetur  his  qui  ex  Judseis  convertebantur,  observatio  legalium, 
sicut  inhibebatur  his  qui  ex  gentilibus  convertebantur,  gentilitatis  ritus, 
ut  quaedam  differentia  inter  hos  ritus  ostenderetur.  Nam  gentilitatis  ritus 
repudiabatur  tanquam  omnino  illicitus  et  a  Deo  semper  prohibitus ;  ritus 
aulem  legis  cessabat,  tanquam  impletus  per  Christi  passionem,  utpote  k 
Deo  in  figuram  Christi  institutus. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d,  secundum  Hieronymum  (loc.  cit.  in  resp. 
ad  1),  Petrus  simulatori^  se  a  gentilibus  subtraliebat,  ut  vitaret  Judaeo- 
rum  scandalum,  quorum  erat  Apostolus ;  unde  in  hoc  nullo  modo  pecca- 
vit.  Sed  Paulus  eum  similiter  simuIatori6  reprehendit,  ut  vitaret  scanda- 
lum  gentilium,  quorum  erat  Apostolus.  Sed  Augustinus  (loc.  sup.  cit.)  hoc 
improbat,  quia  Paulus  in  canonica  Scriptura,  scilicet  (Gal.  ii),  in  qua  ne- 
fas  est  credere  aliquid  falsum  esse,  dicit  quod  Petrus  reprehensibilis  erat, 
Unde  verum  est  qu6d  Petrus  peccavit  (2),  et  Paulus  vere  eum,  non  simu- 
latori^  reprehendit.  Non  autem  peccavit  Petrus  in  hoc  qu6d  ad  tempus  le- 
galia  observabat,  quia  hoc  sibi  licebat  tanquam  ex  Judaeis  converso ;  sed 
peccabat  in  hoc  qu6d  circa  legalium  observantiam  nimiam  diligentiam 
adhibebat,  ne  scandalizaret  Judaeos,  ita  qu6d  ex  hoc  sequeretur  gentilium 
scandalum. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  quidam  dixerunt  qu6d  illa  prohibitio  apos- 
tolorum  non  est  intelligenda  ad  litteram,  sed  secundtim  spiritualem  intel- 
lectum ;  ut  scilicet  in  prohibitione  sanguinis  intelligatur  prohibitio  homi- 
cidii  ;in  proliibitione  suffocati  intelligatur  prohibitio  violentiae  etrapinae;  in 
prohibitione  immolatorum  intelligatur  prohibitio  idololatriae ;  fornicatio  au- 
teni  prohibetur  tanquam  persemalum.Ethanc  opinionem  accipiuntex  qui- 
busdam  glossis,  quae  hujusmodi  praeceptamysticeexponunt.  Sed  quia  homi- 
cidium  et  rapina  etiam  apud  gentiles  reputabantur  illicita,  non  opor  tuisset  su- 

(4)  Conscntiunt  inter  se  doctcres  legem  mo-  aliquando   post    fesurrectionem    oWigjsse ,    at 

saicam  cessasse  in  ipsa  morte  Christi,  sed  dis-  Suarez  (De  leg.  lib.  VI,  cap.  43);  alii  voro,  et 

crepant  in  explicando  quid  per  mortem  Christi  probabilius  cum  D.  Thoma,  ipsum  mortis  arti- 

sit  intelligendum.  Quidam  volunt  intelligere  so-  culum  intelligunt  (Cf.  art.  praec.  ad  2). 

lum  tempus  quod  ab   ejus  morte  fuit  usque  ad  (2)  Sed  peccavit  tantiim  venialiter,  ut  iudicat 

resurrectionem ;   ita  Dominicus  Soto  (De  just.  B.  Thomas  (2  2,  quaest.  XUli,  art.  6  ail  2)   »t 

lib.  II,    qusest.  Y,  art.  4).  Alii  usque  ad  Pente-  clarius  commeotans  in  cap.  2ad  Galat. 
costem  exteaduDt,  dicentes  legem  vcterem  etiam 


QU.^ST.  CIV,  APxT.  I.  491 

perhoc  speciale raandatiim  dariliisqui  erantex  gentilitateconversiadClnis- 
tum.Undealiidicuntqn6dadlitteramillacomest.ibiliafueruntprohibita,non 
proptcr  observantiam  legalium,  sed  propter  gulam  comprimendam.  Unde 
dicit  Hieronymus  super  illud  (Kzech.  xliv)  :  Omne  mortkinlumj  etc.  (circa 
fin.  comment.  ad  cap.  44) :  «Condemnat  sacerdotes,  qui  in  cibis  et  cae- 
teris  hujusmodi  ha3c  cupiditate  guloe  non  custodiunt.  »  Sed  quia  sunt 
quaedam  cibaria  magis  delicala,  et  gulam  provocantia,  non  videtur  ratio 
quare  fuerunt  hsec  magis  quam  alia  prohibita.  Et  ideo  dicendum  secun- 
dtim  lertiam  opinionem,  quod  ad  litteram  ista  sunt  prohibita,  non  ad  ob- 
servandum  coeremonias  legis,  sedad  hoc  quod  posset  coalescere  unio  gen- 
tilium  et  Judaeorum  simul  habitantium.  Judaeis  enim  propter  antiquam 
consuetudinem  sanguis  et  suffocatum  erant  abominabilia ;  comesLio  au- 
tem  immojatorum  simulacris  poterat  in  Juda^is  aggenerare  circa  gentiles 
suspicionem  reditus  ad  idololatriam.  Et  ideo  ista  fuerunt  proliibita  pro 
tempore  illo,  in  quo  de  novo  oportebat  convenire  in  unum  gentiles  et  Ju- 
daeos.  Procedente  autem  tempore,  cessante  causa,  cessavit  et  eftectus, 
manifestata  evangelicae  doctrinae  veritate,  in  qua  Dominus  docet  quod 
nihil  quod  per  os  intrat,  coinquinat  hominem,  ut  dicitur  (Matth.  xv,  11),  et 
quod  nihil  est  rejicienduni  quod  cum  gratiarum  actione  per cipitur,  ut  (I. 
Timoth.  IV,  4)  dicitur.  Fornicatio  autem  prohibetur  specialiter,  quia  genti- 
les  non  reputabant  eam  esse  peccatum. 

QUtESTIO  giv. 

DE  PRiECEPTIS  JUDICIALIBUS ,   IN  QUATUOR   ARTICULOS  DIVISA. 

Consequenter  consideraiiduin  est  de  praeceptis  judicialibus  ;  et  primo  consideran- 
dum  esl  de  ipsis  in  communi;  secundode  rationibus  eorum.  —  Circa  primum  quae- 
runturquatuor:  l^Quee  sint  judiciaiia  praecepta.  — 2°  Utrum  sint  figuralia.  —3"  De 
duratione  eorum. —  4°  De  distinctione  eorum. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  ratio  pr^ceptorum  judicialium  consistat  in    hoc 

QUOD   SUNT   ORDINANTIA  AD   PROXIMUM. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  ratio  praeceptorum  judicia- 
iium  non  consistat  in  hoc  quod  sunt  ordinantia  ad  proximum.  Judicialia 
enim  prsecepta  a  judicio  dicuntur.  Sed  multa  sunt  alia  quibus  homo  ad 
proximum  ordinatur,  quae  non  pertinent  ad  ordinationem  judiciormn. 
Non  ergo  praecepta  judicialia  dicuntur  quibus  homo  ordinatur  ad  proxi- 
mum. 

2.  Praeterea,  prsecepta  judicialia  a  moralibus  distinguuntur,  ut  supra 
dictum  est  (qu.  xcix,  art.  4J.  Sed  multa  praicepta  moralia  sunt  quibus  ho- 
mo  ordinatur  ad  proximum,  sicut  patet  in  septem  praeceplis  secundae  ta- 
buhE.  Non  ergo  praecepta  judicialia  dicuntur  ex  hoc  quod  ad  proximum 
ordinant. 

3.  Praeterea,  sicut  se  habent  praecepta  caeremonialia  ad  Deum,  ita  se 
habent  judicialia  praecepta  ad  proximum,  ut  supra  dictum  est  (qu.  xcix, 
art.  4,  et  qu.  ci,  art.  1 ).  Sed  inter  praecepta  ceeremonialia  sunt  qusedam 
quae  pertinent  ad  seipsum,'  sicut  observantiae  ciborum,  et  vestimenlo- 
rum,  de  quibus  supra  dictum  est  (quaest.  cii,  art.  6,  ad  1  et  ad  6).  Ergo 
prsecepta  judiciaha  non  ex  hoc  dicuntur  quod  ordinent  hominem  ad 
proximum. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Ezech.  xvni,  8),  inter  cseterabona  opera  viri 
iusti  :  Sijudicium  verum  fecerit  inter  virum  et  virum.  Sed  judiciaha  prae- 


492  QUJIST.  CIV,  ART.  I. 

cepta  a  judicio  dicunlur.  Ergo  praecepta  judicialia  videntur  dici  illa  quae 
pertinent  ad  ordinationem  hominum  ad  invicem. 

CONCLUSIO.  —  Judicialia  praecepta  dicuntur,  quibus  ex  institutione  vel  divin^  vel 
humana  vim  obligandi  habeutibus,  homines  ad  invicem  ordinantur. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  xcv,  art. 
2,  et  quaest.  xcix,  art.  3  et  4),  prgeceptorum  cujuscumque  legis  quaidam 
habent  vim  obligandi  exipso  dictamine  rationis,quianaturalisratio  diclat 
hoc  esse  debitum  fieri,  vel  vitari ;  et  hujusmodi  praecepta  dicuntur mora/ia, 
eo  quod  a  ratione  dicuntur  mores  humani.  Alia  ver6  praecepta  sunt  quas 
non  habent  vim  obligandi  ex  ipso  dictamine  rationis;  quia  scilicet  in  se 
considerata  non  habent  absolute  rationem  debiti  vel  indebiti;  sed  habent 
vim  obligandi  ex  aliqua  institutione  divina  vel  humana;  et  hujusmodi 
sunt  determinationes  quaedam  moralium  prseceptorum.  Si  igitur  determi- 
nentur  moralia  prsecepta  per  institutionem  divinam  in  his  per  quse  ordi- 
nalur  homo  ad  Deum,  talia  dicentur  prxcepta  cxremonialia;  si  autem  in 
his  quai  pertinent  ad  ordinationem  hominum  ad  invicem,  talia  dicentur 
praecepta  judicialia  (1).  In  duobus  ergo  consistit  ratio  judicialium  praece- 
ptorum  :  scihcet  ut  pertineant  ad  ordinationem  hominum  ad  invicem ;  et 
ut  non  habeant  vim  obligandi  ex  sola  ratione,  sed  ex  institutione. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  judicia  exercentur  officio  aliquorum 
principum,  qui  habent  potestatem  judicandi.  Ad  principem  autem  pertinet 
non  solum  ordinare  de  his  quae  veniunt  in  litigium,  sed  etiam  de  volun- 
tariis  contractibus,  qui  interhomines  fiunt,etde  omnibuspertinentibusad 
populi  communitatem,  et  regimen.  Unde  praecepta  judicialia  non  soliim 
sunt  illa  quse  pertinent  ad  lites  judiciorum,  sed  etiam  quaecumque  perti- 
nent  ad  ordinationem  hominum  ad  invicem,  quae  subest  ordinationi  prin- 
cipis  tanquam  supremi  judicis. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  ratio  illa  procedit  de  prseceptis  ordi- 
nantibus  ad  proximum,  quae  habent  vim  obligandi  ex  solo  dictamine 
rationis. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  etiam  in  his  quee  ordinant  ad  Deum,  quae- 
dam  sunt  moralia,  quae  ipsa  ratio  fide  informata  dictat,  sicut  Deum  esse 
amandum  et  colendum ;  quaedam  vero  sunt  caeremoniaiia,  quae  non  habent 
vim  obligationis,  nisi  ex  institutione  divina.  Ad  Deum  autem  pertinent  non 
soltim  sacrificia  oblata  Deo,  sed  etiam  quaecumque  pertinent  ad  idoneita- 
tem  offerentium  et  Deum  colentium ;  homines  enim  ordinantur  in  Deum 
sicut  in  finem.  Et  ideo  ad  cultum  Dei  pertinet,  et  per  consequens  ad  caere- 
moriialia  praecepta,  qu6d  homo  habeat  quamdam  idoneitatem  respectu 
cuItCis  divini.  Sed  homo  non  ordinatur  ad  proximum  sicut  in  finem,  ut 
oponeat  eum  disponi  in  seipso  in  ordine  ad  proximum ;  haec  enim  est 
comparatio  servorum  ad  dominos,  qui  id  quod  sunt,  dominorum  sunt, 
secundtim  Philosophum  (Poht.  lib.  i,  cap.  3,  ante  med.).  Et  ideo  non 
sunt  aliqua  praecepta  judicialia  ordinantia  hominem  in  seipso;  sed 
omnia  talia  suntmoralia;  quia  ratio,  quae  est  principium  moralium,  se 
habet  in  homine  respectu  eorum  quae  ad  ipsum  pertinent,  sicut  princeps 
vel  judex  in  civitate.  Sciendum  tamen  qu6d  quia  ordo  hominis  ac!  proxi- 
mum  magis  subjacet  rationi  quam  ordo  hominis  ad  Deum,  plura  praecepta 
moralia  inveniuntur  per  quae  ordinatur  homo  ad  proximum,  quam  per 
quae  ordinatur  homo  ad  Deum ;  et  propter  hoc  etiam  oportuit  plura  esse 
tifiremonialia  in  lege  quam  judicialia. 

(4)  liioc  patet  prseccpta  Judicialia  nihil  aliud  esse  quamlegcs  quae  vocaatnr  civiles. 


quj:st.  civ,  art.  u.  493 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  pr^ecepta  judicialia  aliquid  figurent. 
De  his  etiam  infra,  art.  ocorp.  et  2  2,  quecst.  LXXXVii,  art.  7  corp. 

Ad  secuiidum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  praecepta  judicialia  non 
figurent  aliquid.  Hoc  enim  videtur  esse  proprium  caeremonialium  praece- 
ptorum,  qii6d  sint  in  figuram  alicujus  rei  instituta.  Si  igitur  etiam  prse- 
cepta  judicialia  aliquid  figurent,  non  erit  differentia  inter  judicialia  et 
caeremonialia  prsecepta. 

2.  Pra^terea,  sicut  populo  Judaeorum  data  sunt  qusedam  judicialia  pr3&- 
cepta,  ita  etiam  aliis  populis  gentilium.  Sed  judicialia  praecepta  aliorum 
populorum  non  figurant  aliquid,  sed  ordinant  quid  fieri  debeat.  Ergo  vide- 
tur  qu6d  neque  praeceptajudicialia  veteris  legis  aliqnid  figurarent. 

3.  Praeterea,  ea  quae  ad  cuUum  divinum  pertinent,  figuris  quibusdam 
tradi  oportuit ;  quia  ea  quae  Dei  sunt,  supra  nostram  rationem  sunt,  ut  su- 
pra  dictum  est  (quaest.  ci,  art.  2  ad  2).  Sed  ea  quae  sunt  proximorum,  non 
excedunt  rationem  nostrani.  Ergo  per  judicialia,  quae  ad  proximum  nos 
ordiiiant,  non  oportuit  aliquid  figurari. 

Sed  contra  est  quod  (Exod.  xxij  judicialia  praecepta  allegorico  et  morali- 
terexponuntur(l). 

GONCLUSIO.  —  Ouanivisjudicialia  veteris  legis  praecepta  non  ad  figurandum  aii- 
quid,  sed  ad  ordinandum  illius  populi  statum  secundum  justitiam  et  aequitatem 
inslilutasint ;  aliquid  tanien  ex  consequenti  et  per  accidens  figurabant,  prout  totus 
illius  populi  status  figuralis  erat. 

Respondeo  dicendum  quod  dupliciter  contingit  aliquod  praecepLum  esse 
figurale  :  uno  modo  prim6  etper  se,  quia  scilicet  principaliter  est  institu- 
tum  ad  aliquid  figurandum ;  et  hoc  modo  praecepta  caeremonialia  sunt  figu- 
raiia;  ad  hoc  enim  sunt  instituta,  ut  aliquid  figurent  pertinens  adcultum 
Dei,  et  ad  mysterium  Christi.  Quaedam  vero  praecepta  sunt  figuraUa  non 
primo  et  per  se,  sed  ex  consequenti;  et  hoc  modo  praecepta  judicialia 
veteris  legis  sunt  figuralia;  non  enim  sunt  instituta  ad  ahquid  figuran- 
dum,  sed  ad  ordinandum  statum  illius  popuU  secundum  justitiam  et 
aequitatem;  sed  ex  consequenti  ahquid  figurabant,  inquantum  scilicet 
totus  status  iUius  popuU,  qui  per  hujusmodi  praecepta  disponebatur,  figu- 
raUs  erat,  secundiim  iUud  (1.  Cor.  x,  11}  :  Omnia  in  figura  contingebant 
illis. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  praecepta  caeremonialia  alio  modo  (2) 
sunt  figuraUa  quam  judiciaUa,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  populus  Judaeorum  ad  hoc  electus  erat  a 
Deo  quod  ex  eo  Christus  nasceretur ;  et  ideo  oportuit  totum  iUius  popuU 
statum  esse  propheticum  et  figuralem,  ut  Augustinus  dicit  (Contra  Faus- 
tum,  lib.  xxii,  cap.  24,  in  princ).  Et  propter  hoc  etiam  judiciaUa  Uli  po 
pulo  tradita  magis  sunt  figuralia  quam  judicialia  aliis  popuUs  tradita ; 
sicut  eUam  bella  et  gesta  iUius  popuU  exponuntur  mysLice,  non  aulcm 
beUa  vel  gesta  Assyriorum  vel  Romanorum,  quamvis  longe  clariora  secun- 
dtim  homines  fuerint. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ordo  ad  proximum  in  populo  illo  secun- 
dum  se  consideratus  pervius  erat  rationi;  sed  secundiim  qu6d  refere- 
batur  ad  cultum  Dei,  superabat  rationem;  et  ex  hac  parte  erat  figuraUs. 

c!)  Sic  prscccptiim  illud  (Deut.  xxv)  :  Non  quehoc  dicit?Nam  proplernos  seriptasunt. 

aUi(jabis  os  bovi  triluranli;  Apostolus  ipse  (2)   Prsecepta  caeremonialia  erant  directe  ct 

allcgorice  intcrprctalur  {I.  Cor.  ix)  :  yumquid  esscntialiter   figuralia,   judicialia   vcro  tantuni 

de  lo';ui  cura  esl  Heo?  an  propter  nos  ut--  imlirocle. 


494  QU^ST.  CIV,  ART.  III. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  pr^cepta  judicialia  veteris  legis  perpetuam  ' 

OBLIGATIONEM   IIABEANT. 

De  his  etiam  infra,  qaaest.  CViii,  art.  I  corp.  et  art.  2  corp.  et  ad  4,  et  2  2 ,  quaest,  Lxii,art.  5  adJ, 
et  quffist.  Lxxxi,  art.  I  corp.  et  Sciit.  iv,  dist.  15,  quajst.  I,  art.  5,  quast.  il  ad  5,  et  quodl.  ii,  arti  8, 
et  4,  art.  15  corp.  et  Hebr.  VII,  lect.  2.  I 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  praecepta  judicialia  veteris 
legis  perpetuam  obligationem  habeant.  Prsecepta  enim  judicialia  pertinent 
ad  virtutem  justitiae;  nam  judicium  dicitur  justitia}  executio.  Justitia  au- 
tem  esi  perpetva  et  immortalis^  ut  dicitur  (Sap.  i).  Ergo  obligatio  praece- 
ptorum  judicialium  est  perpetua. 

2.  Praeterea,  institutio  divina  est  stabilior  quam  institutio  humana,  Sed 
praecepta  judicialia  humanarum  legum  habent  perpetuam  obligationem . 
Ergo  multo  magis  pr^cepta  judicialia  legis  divinae. 

3.  Praeterea,  Apostolus  dicit  (Hebr.  vii,  18)  qu6d  reprobatio  fit  prxcedenth 
mandati  propter  infirmitatem  ipsiiis  et  inutilitatem ;  quod  quidem  verum 
est  de  mandato  caeremoniali,  qaod  non  poterat  facere  perfectum  juxta 
conscientiam  servientem  solummodo  in  cibis  et  in  potibusy  et  variis  baptis- 
matibus^  et  justitiis  carnis,  ut  Apostolus  dicit  (Hebr.  ix,  9).  Sed  praecepta 
judicialia  erant  utilia  et  efficacia  ad  id  ad  quod  ordinabantur,  scilicet  ad 
justitiam  et  aequitatem  inter  homines  constituendam.  Ergo  praecepta  judi- 
cialia  veteris  legis  non  reprobantur,  sed  adhnc  efficaciam  habent. 

Sed  contra  estquod  Apostolus  dicit  (Hebr.  vii,  12)  quod,  translato  sacer- 
dotiOf  necesse  est  ut  legis  translatio  fiat.  Sed  sacerdotium  est  translatum  ab 
Aaron  ad  Christum.  Ergo  etiam  et  tota  lex  est  translata.  Non  ergo  judiciaHa 
praecepta  adhuc  obhgationem  habent. 

CONCLUSIO.— Judiciaha  veteris  legis  prsecepta  Christo  veniente(per  quemEccIesiaa 
status  mutabatur)  evacuala  sunt :  ita  tamen  ut  ab  Ecclesiae  praepositis  eorum  obser- 
valio  etiam  nuuc  praecipi  posset :  aliud  est  de  cseremoniaUbus  prseceptis. 

Respondeo  dicendum  quod  judicialia  praecepta  non  habuerunt  perpe- 
tuam  obligationem,  sed  sunt  evacuata  per  adventum  Christi;  alitertamen 
quam  caeremonialia  :  nam  caeremonialia  adeo  sunt  evacuata,  ut  non  solum 
sint  mortua,  sed  etiam  mortifera  observantibus  post  Christum,  maximd 
post  Evangelium  divulgatum.  Praecepta  autem  judicialia  sunt  quidem  mor- 
tua,  quia  non  habent  vim  obligandi,  non  tamen  sunt  mortifera :  quia  si 
quis  princeps  ordinaret  in  regno  suo  illa  judicialia  observari,  non  pecca- 
ret(1),  nisi  fort^  hoc  modo  observarentur,  vel  observari  mandarentur, 
tanquam  habentia  vim  obligandi  ex  veteris  legis  institutione;  talis  enim 
intentio  observandi  esset  mortifera.  Et  hujus  differentiae  ratio  potestaccipi 
ex  praemissis  (art.  praec).  Dictum  est  enim  quod  praecepta  c«remonialia 
sunt  figuralia  primo  et  per  se,  tanquam  instituta  principaliter  ad  figuranda 
Christi  mysteria  ut  futura;  et  ideo  ipsa  observatio  eorum  praejudicat  fidei 
veritati,  secundum  quam  confitemur  illa  mysteria  jam  esse  completa  (2). 
Praecepta  autem  judicialia  non  sunt  instituta  ad  figurandum,  sed  ad  dispo- 
nendum  statum  illiuspopuli,  qui  ordinabatur  adChristum;  etideo,  mutato 
statu  illius  populi,  Christo  jam  veniente,  judicialia  praecepta  obligationem 
amiserunt;  lex  enim  fuit  paedagogus  ducens   ad  Christum,  ut  dicitur 

(-1)  Nonnulla  cx  illis  priBceplis  sub  ipsa  lcgc  Soto(Dejustit.  lib.  il,  qusst.  v,  art.  4),  Salmero 

evangelica    conscrvata  sunt,   scilicet    quajdam  (Ad  Gal.  v,  quoest.  iii).  CajctaDus  docetpracepla 

matrimonii  impedimenta,  decimse,  jejunia,  etc.  cffiremonialia   tanquam   ritus  sacros   obscrvari 

Non  verd,  ViiSAi^&.hGo,  legalibus  nos  omnibus  posse,   dummodo   non  observarentur  tanquam 

subjichnus ;  sed  ulililatem  continentia;  quce  habentia  vim  obligandi  ex  vefcris  legis  institu- 

Christi  Emngelio  servit,  ampleclimur.  tione,  sed  illins  sentcntia  ab  aliis  rejicitur. 

^)  Ita  sentiunt  Suarez  (De  leg.  lib.  ix,  c.  44), 


QU.^ST.  CIV,  ART,  III  ET  IV.  495 

;Cal.  iii).  Quia  tamen  hnjusmodi  judicialia  praecepta  non  ordinantur  ad 
figurandum,  sed  ad  aliquid  faciendum,  ipsa  eorum  observatio  absolut^  non 
praejudicat  fidei  veritati;  sed  intentio  observandi  tanquam  ex  obligatione 
legis  praejudicat  veritati  fidei;  quia  per  hoc  haberetur  qu6d  status  prioris 
populi  adhuc  duraret,  et  qu6d  Christrts  nondum  venisset. 

Ad  prlmum  ergo  dicendum,  qu6d  justitia  quidem  perpetu6  est  observan- 
da:  sed  determinatio  eorum  quae  sunt  justa,  secundum  institutionem  hu- 
manam  vel  divinam,  oportet  qu6d  varietur  secundtim  diversum  hominum 
statum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  praecepta  judicialia  ab  hominibus  insti- 
tuta  habent  perpetuam  obligationem,  manente  illo  statu  regiminis;  sedsi 
civitas,  vel  gens  ad  aliud  regimen  deveniat,  oportet  leges  mutari ;  non 
enim  eaedem  leges  conveniunt  in  democratia,  quae  est  potestas  populi,  et 
in  oligarchia,  quae  est  potestas  divitum,  ut  patet  per  Philosophum  In  sua 
Politica  (lib.  iii,  cap.  5,  6  et  9).  Et  ideo  etiam  mutato  statu  illius  populi, 
oportuit  praecepta  judicialia  mutari. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  illa  praecepta  judicialia  disponebant  popu- 
lum  ad  justitiam  et  aequitatem,  secundum  quod  conveniebat  iUi  statui.  Sed 
post  Christum  statum  ilhus  populi  oportuit  mutari,  ut  jam  in  Christo  non 
esset  discretio  Gentilis  et  Judaei,  sicut  antea  erat;  et  propter  hoc  oportuit 
etiam  praecepta  judicialia  mutari. 

ARTICULUS  IV.   —  UTRUM  PRiECEPTA  JURICIALIA  POSSINT  HABERE   ALIQUAM 

CERTAM   DIVISIONEM. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  praecepta  judicialia  non 
possint  habere  aliquam  certam  divisionem.  Praecepta  enim  judicialia  ordi- 
nant  homines  ad  invicem.  Sed  ea  quae  inter  homines  ordinari  oportet,  in 
usum  eorum  venientia,  non  cadunt  sub  certa  distinctione,  ciim  sintinfi- 
nita.  Ergo  praecepta  judicialia  non  possunt  habere  certam  distinctionem. 

2.  Praeterea,  praecepta  judicialia  sunt  determinationes  moralium.  Sed 
moralia  praecepta  non  videntur  habere  aliquam  distinctionem,  nisi  secun- 
diim  qu6d  reducuntur  ad  praecepta  decalogi.  Ergo  praecepta  judicialia  non 
habent  ahquam  certam  distinctionem. 

3.  Praeterea,  praecepta  caeremonialia,  quia  certam  distinctionem  habent, 
eorum  distinctio  in  lege  innuitur,  dum  quaedam  vocantur  sacrificid^  quae- 
dam  ohservantix.  Sed  nuUa  distinctio  innuitur  in  lege  praeceptorum  judi- 
cialium.  Ergo  videtur  qu6d  non  habeant  certam  distinctionem. 

Sed  contra^  ubi  est  ordo,  oportet  quod  sit  distinctio.  Sed  ratio  ordinis 
maxime  pertinet  ad  praecepta  judicialia,  per  quas  populus  ille  ordinaba- 
tur.  Ergo  maxime  debent  habere  distinctionem  certam. 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  legisutilitatem  confusio  auferre  consuevit,  certo  aliquo 
xnodo  (nempe  secundum  quadruplicem  ordinem,  qui  inter  homines  inveniturj)  judi- 
cialia  veteris  legis  praecepta  distinguenda  esse,  fatendum  est. 

Respondeo  dicendum  qu6d  cum  lex  sit  quasi  quaedam  ars  humanae  vitae 
instituendae  vel  ordinandae,  sicut  in  unaquaque  arte  est  certa  distinctio 
regularum  artis,  ita  oportet  in  qualibet  lege  esse  certam  distinctionem 
praeceptorum ;  aliler  enim  ipsaconfusio  utilitatem  legis  auferret.  Et  ideo 
dicendum  est  quod  praecepta  judicialia  veteris  legis,  per  quae  homines  ad 
invicem  ordinabantur,  distinctionem  habent  secundtim  distinctionem  ordi- 
nationis  humanae.  Quadruplex  autem  ordo  in  aliquo  populo  inveniri  potest : 
unus  quidem  principum  populi  ad  subditos;  alius  autem  subditorum  ad 
invicem;  tertius  autem  eorum  qui  sunt  de  populo,  ad  extraneos;  quartus 
autem  ad  domesticos,  sicut  patris  ad  tilium,  uxoris  ad  virum,  et  domini 


496  QUiEST.  CV,  ART.  l. 

dd  servum ;  et  secundiim  istos  quatuor  ordines  distingui  possunt  praecepla 
judicialiaveterislegis.Danturautem  quaedam  praecepta  de  institutione  prirjf- 
cipum  et  officio  eorum,  et  de  reverentia  eis  exhibenda ;  et  haec  est  unapaps 
judicialium  praeceplorum.  Dantur  etiam  quaedam  praecepta  pertinentia  ^d 
concives  ad  invicem,  put^  circa  emptiones,  et  venditiones,  etjudicia,el 
pcenas;  et  haic  est  secunda  pars  judicialium  praeceptorum.  Dantur  etiam 
quaedam  praecepta  pertinentia  ad  extraneos,  putii  de  bellis  contra  hosles, 
et  de  susceptione  percgrinorum  et  advenarum ;  et  heec  est  tertia  pars  judi- 
cialium  preeceptorum.  Dantur  etiam  in  Icge  quaedam  praecepta  pertinentia 
ad  domesticam  conversationem,  sicut  de  servis,  etuxoribus,  etliliis;  et 
haec  est  quarta  pars  judicialium  praeceptorum  (1). 

Ad  prlmum  ergo  dicendum,  quod  ea  qua)  pertinent  ad  ordinationem 
hominum  ad  invicem,  sunt  quidem  numero  infinita ;  sed  tamen  reduci 
possunt  ad  aliqua  certa  secundum  differentiam  ordinationis  humanae,  ut 
dictum  est  (in  corp.  artic^. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  praecepta  decalogi  sunt  prima  in  genere 
moralium,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  c,  art.  3) ;  et  ideo  convenienter  alia 
praecepta  moralia  secundum  ea  distinguuntur.  Sed  praeccpta  judicialia 
et  ca^remonialia  habent  aliam  rationem  obligationis,  non  quidem  ex  ra- 
lione  naturali,  sed  ex  sola  institutione ;  et  ideo  distinctionis  eormn  alia 
est  ratio. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ex  ipsis  rebus  quae  per  praecepta  judicialia 
ordinantur  in  lege,  innuiL  lex  distinctionem  judicialium  praeceptorum  (2). 

QUiESTIO  GV. 

DE  RATIONE  JUDICIALIUM    PR.ECEPTORUM,    IN    QUATUOR  ARTICULOS   DIVISA. 

Deindeconsiderandum  est  de  ratione  judiciaUum  praBceptorum ;  et  circa  hoc  quae- 
runtur  quatuor :  1°  De  ralione  praeceptorum  judicialium  quas  pertinent  ad  principes. 
—  2°  De  his  quae  pertinent  ad  couvictum  hominum  ad  invicem.  —  3"  De  his  qua3 
pertinent  ad  extraneos.  —  4°  De  his  quae  pertinent  ad  domesticam  conversationtjm. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  convenienter  lex  vetus  de  principibus  ordinaverit. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  inconvenienter  lex  vetus  de 
principibus  ordinaverit.  Quia,  ut  Philosophus  dicit  (Polit.  lib.  iii,  cap.  4, 
circa  princ),  «  ordinatio  populi  praecipue  dependet  ex  maximo  principatu.» 
Sed  in  lege  non  invenitur,  qualiter  debeat  institui  supremus  princeps ; 
invenitur  autem  de  inferioribus  principibus  :  prim6  quidem  (Exod.xvui, 
24}  :  Provide  de  omni  plebe  viros  sapientes,  etc,  et  (Num.  xi,  16) :  Con- 
grega  mihi  septuaginta  viros  de  senioribus  Israel;  et  (Deut.  i,  43) :  Date  ex 
vobls  viros  sapienies  et  gnaros,  etc.  Ergo  insufflcienter  lex  vetus  principes 
populi  ordinavit. 

2.  Praeterea,  «  optimi  est  optima  adducere,  »  ut  Plato  dicit  in  Timaeo 
(aliquant.  a  princ).  Sed  optima  ordinatio  civitatis  vel  populi  cujuscumque 
est  ut  gubernetur  per  regem;  quia  hujusmodi  regnum  maxim6  repraesen- 
tat  divinum  regimen,  quo  unus  Deus  mundum  gubernat  a  principio.  Igitur 
lex  debuit  regem  populo  instituere,  et  non  permittere  hoc  eorum  arbitrio; 

{\)  Dehujus  porr6  qaadriparlitae  judicialium  ci<8);  priecepta  pertinentia  ad  concives  (ibid. 

prseceptoruni  divisionis  menibro  quolibet  spe-  cap.  •19  et  20);   pra;cepta  ad  extraneos  spec- 

ciatim  agctur  qusestione  sequcnti  pcr  ordinem,  tantia  (ibiJ.  cap    21,  22  et  seq.)  j  oa  deniqoe 

«tsuounuraquodqueseorsimarticuloexplicabilur.  quse  ad    domesticam    conyersationem   altinenl 

(2)  Reperiuntur  (  nim  prsecepta  de  insiiiulione  (ibid   cap.  5^  el  seq.). 
principura  ct  oflicio  coium  (Dout.  cap.   IG,  -17 


QU.^ST.  CV,  ART.  I.  497 

sicut  permittitur  (Deut.  xvii,  1-i)  :  Cum  dlxcris  :  Constituam  super  me  re- 
gem...  eum  constitues,  etc. 

3.  Prajterea,  sicut  dicitur  (Matth.  xii,  23}  :  Omne  regmimin  seipsum  divi- 
s^im  desolabitur  :  quod  etiam  experimento  patuit  in  populo  Judaeorum,  in 
q\o  fuit  divisio  regni  destructionis  causa.  Sed  lex  pra^cipue  debet  inten- 
dere  ea  qua3  pertinent  ad  communem  salutem  populi.  Ergo  debuit  in  lege 
prahiberi  divisio  regni  in  duos  rcges;  nec  etiam  debuit  hoc  autoritate  di- 
vini  introduci,  sicut  legitur  introductum  auctoritate  Domini  per  Ahiam 
Silonitem  prophetam  (Ilt.  Reg.  ii). 

4.  Praeterea,  sicut  sacerdotes  instituuntur  ad  utilitatem  populi  in  his 
quae  adDeum  pertinent,  ut  patet  (Ilebr.  v),  itaprincipes  etiam  instituuntur 
ad  utilitatem  populi  in  rebus  humanis.  Sed  sacerdotibus  et  Levitis,  qui 
sunt  in  lege,  deputanlur  aliqua  ex  quibus  vivere  debeant,  sicut  decimae, 
et  primitiae,  et  multa  alia  hujusmodi.  Ergo  similiter  principibus  populi 
debuerunt  aliqua  ordinari,  unde  sustentarentur :  et  praecipue  cum  inliibita 
sit  eis  munerum  acceptio,  ut  patet  (Exod.  xxiii,  8) :  Non  accipietis  munera, 
qux  excsccant  etiam  prudentes,  et  suhvertunt  verbajustorum. 

5.  Praeterea,  sicut  regnum  est  optimum  regimen,  ita  tyrannis  est  pes- 
sima  corruptio  regiminis.  Sed  Dominus  regem  instituendo,  instituit  jus 
t3'rannicum;  diciturenim  (I.  Reg.  viii,  i\)  :  Hoc  eritjus  ragis  qui  impei^a- 
turus  est  vobis  :  filios  vestros  tollet,  etc.  Ergo  inconvenienter  fuit  provisum 
per  legem  circa  principum  ordinationem. 

Sed  contra  est  quod  populus  Israel  de  pulchritudine  ordinationis  com- 
mendatur  (Numer.  xxiv,  5) :  Qudm  pulchra  sunt  tabernacula  tua,  Jacob, 
et  tentoria  tua.,  Israelt  Sed  pulcliritudo  ordinationis  populi  dependet  ex 
principibus  bene  institutis.  Ergo  per  legem  populus  fuit  circa  principes 
bene  institutus. 

COXCLUSIO.  —  Cum  in  eo  regno  in  quo  unus  virtute  conspicuus,  caelerisomnibus, 
etiam  inferioribus  principibus  praeest,  et  inquoad  principatumomnesvirtutecons- 
picui,  etiam  populares  eUgi  possunt,  et  eligendi  jus  habent,  sit  optiraa  principum 
ordinatio,  cumque  hujusmodi  fuerit  veterislegis  de  principibus  inslitutum;  certum 
e^t  eam  de  principibus  convenienter  ordinasse. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  bonam  ordinationem  principum  in  ali- 
qua  civitate  vel  gente  duo  sunt  attendenda  :  quorum  unum  est  ut  omnes 
aliquam  partem  habeant  in  principatu ;  per  hoc  enim  conservatur  pax  po 
puli,  et  omnes  talem  ordinationem  amant  et  custodiunt,  ut  dicitur  (Polit. 
lib.  II,  cap.  1).  Ahud  est  quod  attenditur  secundum  speciem  regiminis  vel 
ordinationis  principatuum ;  cujus  cum  sintdiverssespecies,  ut  Philosophus 
tradit  (PoHt.  lib.  iii,  cap.  5),  prsecipuge  tamen  sunt  regnum,  in  quo 
unus  (1)  principatur  secundum  virtutem;  et  aristocratia,  id  est  potestas 
optimatum,  in  qua  aliqui  pauci  principantur  secHudtim  virtutem.  Unde 
optima  ordinatio  principum  est  in  aliqua  civitate  vel  regno,  in  quo  unus 
praficitur  secundiim  virtutem  qui  omnibus  praesit;  et  subipso  sunt  aliqui 
principantes  secundum  virtutem;  et  tamen  talis  principatus  ad  omnes 
pertinet,  tum  quia  ex  omnibus  eligi  possunt,  tum  quia  etiam  ab 
omnibus  eliguntur.  Talis  ver6  est  omnis  politia  (2)  bene  commixta  ex 
regno,  inquantum  unus  praeest,  ex  aristocratia,  inquantum  multi  prin- 
cipantur  secundiim  virtutem ,  et  ex  clemoc:  atia ,  id  est  potestate  po- 

(1)  Ita  codd.  Canior.  et  Alcan.  quos  sequuntur  Tatrac.  :  Talit  est  enim  omni$  polilia.  Eclit. 
Kirolai  ct  cdit.  Patav.  Edit.  Kom.  :  Pra>cipui  Rom.  .cnm  cod.  Camerac,  :  Talis  e$t  enim 
iamcn  est  unum  rcgimen,  in  quo  unus,  etc.  (Garcia  verd)  oplima  politia.  Co6.  Alcan  ,  po- 

(2)  Ila  edit.  Patav.  on.  4712.  Sicolai  cum  cod.  lilica. 


498  QU.EST.  CV,  ART.  I. 

puli,  inquantum  ex  popularibus  possunt  eligi  principes,  et  ad  populum 
pertinet  electio  principum  (1).  Et  hoc  fuit  institutum  secundtim  legem 
divinam:  nam  Moyses  et  ejus  successores  gubernabant  populum,  quaa 
singulariter  omnibus  principantes,  quod  est  quaedam  species  regnl. 
Eligebantur  autem  septuaginta  duo  seniores  secundum  virtutem;  dicitir 
enim  (Deut.  i,  15) :  Tuli  de  vestris  tribubus  viros  sapientes  et  nobiles,  it 
constitui  eos  principes;  et  hoc  erat  aristocraticum.  Sed  democraticum  erat 
qu6d  isti  de  omni  populo  eligebantur  :  dicitur  enim  ( Exod.  xviii,  21) : 
Provide  de  omni  plebe  viros  sapientes,  etc,  et  etiam  quod  populus  eos  eli- 
gebat;  unde  dicitur  (Deuter.  i,  43} :  Date  ex  vobis  viros  sapientes,  etc.  Unde 
patet  qu6d  optima  fuitordinatio  principum  quam  lex  instituit. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  populus  ille  sub  speciali  cura  Dei  re- 
gebatur;  unde  dicitur  (Deuter.  vii,  9) :  Te  elegit  Dominus  Deus  tuus,  ut  sis 
eipopulus peculiaris.  Et  ideo  institutionem  summi  principis  Dominus  sibi 
reservavit;  et  hoc  est  quod  Moyses  petivit  (Num.  xxvii,  16) :  Provideat  Do- 
minus  Deus  spirituum  omnis  carnis  hominem  qui  sit  super  multitudinem 
hanc;  et  sic  ex  Dei  ordinatione  institutus  est  Josue  in  piincipatu  post 
Moysen ;  et  de  singulis  judicibus  qui  post  Josue  fuerunt,  legitur  quod 
Deus  suscitavit  populo  salvatorem  ;  et  quod  spiritus  Dornini  fuit  in  eis,  ut 
patet  (Judic.  ii  etiii).  Et  ideo  etiam  electionem  regis  non  commisit  Domi- 
nus  populo,  sed  sibi  reservavit,  ut  patet  (Deut.  xvii,  15)  :  Eum  constitues 
regem  quem  Dominus  Deus  tuus  elegerit, 

Ad  secundum  dicendum,  quod  regnum  est  optimum  regimen  populi,  si 
non  corrumpatur.  Sed  propter  magnam  potestatem  quae  regi  conceditur, 
de  facili  regnum  degenerat  in  tyrannidem,  nisi  sit  perfecta  virtus  ejus 
cui  talis  potestas  conceditur  :  quia  «  non  est  nisi  virtuosi  bene  ferre  bonas 
fortunas,  »  ut  Philosophus  dicit  (Ethic.  hb.  x,  cap.  S).  Perfecta  autem  vir- 
tus  in  paucis  invenitur;  etpraecipue  Judsei  crudeles  erant,  et  adavaritiam 
proni ;  per  quse  vitia  maxim6  homines  in  tyrannidem  decidunt.  Et  ideo 
Dominus  a  principio  eis  regem  non  instituit  cum  plena  potestate,  sed 
judicem  et  gubernatorem  in  eorum  custodiam;  sed  postearegem  ad  peti- 
tionem  populi  quasi  indignatus  concessit,  ut  patet  per  hoc  quod  dixit  ad 
Samuel  (I.  Reg.  viii,  7) :  Non  te  abjecerunt,  sed  me,  ne  regnem  super  eos, 
Instituit  tamen  a  principio  circa  regem  instituendum,  primo  quidem  ino- 
dum  eligendi,  in  quo  duo  determinavit,  ut  scihcet  in  ejus  electione  expec- 
tarent  judicium  Domini ,  et  non  facerent  regem  alterius  gentis :  quia 
tales  reges  solent  parum  afBci  ad  gentem  cui  praeficiuntur,  et  per  conse- 
quens  non  curare  de  ea.  Secundo  ordinavit  circa  reges  institutos,  qualiter 
deberent  se  habere  quantum  ad  seipsos,  ut  scilicet  non  multiplicarent 
currus  et  equos,  neque  uxores  neque  etiam  immensas  divitias;  quia  ex 
cupiditate  horum  principes  ad  tyrannidem  declinant,  et  justitiam  derelin- 
quunt.  Instituit  etiam  quaUter  se  deberent  habere  ad  Deum;  ut  scilicet 
semper  legerent,  et  cogitarent  de  lege  Dei,  et  semper  essent  in  Dei  timore 
et  obedientia.  Instituit  etiam  qualiter  se  haberent  ad  subditos  suos,  ut 
scilicet  non  superbd  eos  contemnerent,  aut  opprimerent,  neque  etiam  a 
justitia  dechnarent. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  divisio  regni  et  multitudo  regum  magis  est 
populo  illi  data  in  poenam  pro  multis  dissensionibus  eorum,  quas  maxim^ 
contra  regem  David  justum  moverant,  quam  ad  eorum  profectum.  Unde 

(1)  Hancreipublicee  ordinationem  ut  optimam  fucius  et  omnes  antiquorum  tcmporum  pbilo- 
et  pcrfectissimam  tenent  onincs  doctores  catbo-  sophi  prsclarissimi  canidem  docuerunt  seutcn- 
lici,  ct  quod  mirum  est  Plato,  Aristoteles,  CoB-        iiam. 


QU-I^ST.  CV,  ART.  I  ET  U.  499 

dicitnr  (Oseaexiii,  11)  :  Dabo  tibi  regem  in  furore  meo;  et  (Osese  viii,  i) : 
Ipsi  regnaverunt ,  et  non  ex  me ;  princtpes  extiterunt^  et  non  cognovi. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  sacerdotes  per  successionem  originis  sa- 
cris  deputabantur;  et  hoc  idco,  ut  in  majori  reverentia  haberentur,  si  non 
q  lilibet  ex  populo  posset  sacerdosfieri,  quorum  honor  cedebat  in  reveren- 
IJam  divini  cultiis.  Et  ideo  oportuit  ut  eis  specialia  qua^dam  deputarentur 
tam  in  decimis,  quam  in  primitiis,  quam  etiam  in  oblationibus  et  sacriliciis, 
ex  quibus  viverent  (1).  Sed  principes,  sicutdictum  est  (incorp.  art.),  assu- 
mebantur  ex  toto  populo ;  et  ideo  habebant  certas  possessiones  proprias, 
ex  quibus  vivere  poterant ;  et  praBcipuc  cum  Dominus  prohiberet  etiam  in 
lege  ne  superabundarent  divitiis,  aut  magnifico  apparatu ;  tum  quia  non 
erat  facile  quin  ex  his  in  superbiam  et  tyrannidem  erigerentur;  tum  etiam 
quia  si  principes  non  erant  multum  divites,  et  erat  laboriosus  principatus, 
et  sollicitudine  plenus,  non  multtim  affectabatur  a  popularibus;  et  sic 
tollebatur  seditionis  materia. 

Ad  quintum  dicendum,  qu6d  illud  jus  non  debebatur  regi  ex  institutione 
divina,  sed  magis  preenuntiabatur  usurpatio  regum,  qui  sibi  jus  iniquum 
constituunt,  in  tyrannidem  degenerantes,  et  subditos  depraedantes  :  et  hoc 
patet  per  hoc  quod  in  fine  subdit  :  Fosque  eriiis  ei  servi;  quod  proprie 
pertinet  ad  tyrannidem;  quia  tyrannisuis  subditis  principantur  utservis; 
unde  hoc  dicebat  Samuel  ad  terrendum  eos,  ne  regem  peterent;  sequitur 
enim  :  Noluit  autem  audire  populus  vocem  Samuelis.  Potest  tamen  contin- 
gere  quod  bonus  rex  absque  tyrannide  filios  tollat,  et  constituat  tribunos 
et  centuriones,  et  multa  accipiat  a  subditis  suis  propter  commune  bonum 
procurandum. 

ARTICULUS  II.  —  UTRCM   CONVENIENTER   FDERINT  TRADITA   PRiECEPTA  JUDICIALIA 
QUANTUM   AD   POPULARIUM   CONVICTUM. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  inconvenienter  fuerint 
tradita  praecepta  judicialia  quantum  ad  popularium  convictum.  Non  enim 
possunt  homines  pacifice  vivere  ad  invicem,  si  unus  accipiat  ea  quae  sunt 
alterius.  Sed  hoc  videtur  esse  inductum  in  lege ;  dicitur  enim  (Deut.  xxiii, 
24 )  :  Ingressus  vineam  proximi  tui,  comede  uvas  quantiim  tibi  placuerit, 
Ergolex  vetus  non  convenienter  providebat  hominum  paci. 

2.  Praeterea,  ex  hoc  maxime  multae  civitates  ct  regna  destruuntui;,  qu6d 
possessiones  ad  mulieres  perveniunt,  ut  Philosophus  dicit  (Polit.  lib.  ii, 
cap.  7,  ante  med.).  Sed  hoc  fuit  introductum  in  veteri  lege;  dicitur  enim 
(Num.  XXVII,  8)  :  Homo  ciim  mortuus  fuerit  absque  filio,  ad  filiam  ejus 
iransibit  hxreditas.  Ergo  non  convenienter  providit  lex  saluti  populi. 

3.  Praeterea,  societas  hominum  maxime  conservatur  per  hoc  quod  homi- 
nes  emendo  et  vendendo  sibi  invicem  res  suas  communicant,  quibus  in- 
digent,  utdicitur  (Polit.,  lib.  i,  cap.  5  et  7).  Sed  lex  vetus  abstulit  virtutem 
venditionis;  mandavit  enim  quod  possessio  vendita  reverteretur  ad  ven- 
ditorem  in  quinquagesimo  anno  Jubilsei,  ut  patet  (Levit.  xxv).  Inconve- 
nienter  igitur  iex  populum  illum  circa  hoc  instituit. 

4.  Praeterea,  necessitatibus  hominum  maxime  expedit  ut  homines  sint 
prompti  ad  mutuum  concedendum ;  quse  quidem  promptitudo  tollitur  per 
hoc  quod  creditores  accepta  non  reddunt;  unde  dicitur  (Eccli.  xxix,  10): 
Multi  non  causd  nequitix  non  fcenerati  ^unt,  sid  fraudari  gratis  timuerunt. 
IIoc  autem  induxit  lex;  primo  quidem  quia  mandavit  (Deut.  xv,  2) :  Cui 
debetur  aiiquid  ab  amico  vel  proximo  ac  fratre  suo,  repetere  non  poterit, 

(I)  Nempe  quia  lioc  ipso  quod  pcr  succcssio-  Lantur,  nullas  prorsus  proprias  facullales  habe» 
ncni  aJ  hoc  ministerium  ye\  officium  deputa-        bant  vel  proprias  posscssiones. 


500  QU^ST.  CV,  ART.  II. 

quia  annus  remissionis  est  Domini;  et  (Exod.  xxii,  10)  dicitur  quod  sl  prx- 
sente  domino,  animal  muiuatum  mortuum  fuerit,  reddere  non  tenetur,  Se- 
cund6,  quia  aufertur  ei  securitas  quae  habetur  per  pignus :  dicitur  enii?i 
(Deut.  XXIV,  iO)  :  Cum  repetes  aproximo  tuo  rem  aliquam  quam  debet  tibf^ 
non  ingredieris  domum  ejus  ut  pignus  auferas;  et  iterum  (xii)  :  Non  per- 
noctabit  apud  te  pignus,  sed  statim  reddes  ei.  Ergo  insufficienter  fuit  ordi- 
natum  in  lege  de  mutuis. 

5.  Prseterea,  ex  defraudatione  depositi  maximum  periculumimminet;et 
ideo  est  maxima  cautela  adhibenda;  unde  etiam  dicitur  ( 11.  Wacliab.  iii, 
45),  qu6d  sacerdotes  invocabant  eum  de  coelo  qui  de  depositis  legem  po- 
suit,  ut  his  qui  deposuerant  ea^  salva  custodiret,  Sed  in  praiceptis  veteris 
legis  parva  cautela  circa  deposita  adhibetur;  dicitur  enim  (Exod.  xxii) 
quod  in  amissione  depositi  statur  juramento  ejus  apud  quem  fuit  deposi- 
tum.  Ergo  nonfuit  circa  hoc  legis  ordinatio  conveniens. 

6.  Prseterea,  sicut  ahquis  mercenarius  locat  operas  suas,  ita  etiam  ali- 
qui  locant  domum,  vel  quaecumque  aha  hujusmodi.  Sed  iion  est  necessa- 
rium  ut  statim  pretium  locatae  domus  conductor  exhibeat.  Ergo  etiam 
nimis  durum  fuit  quod  prsecipitur  (Levit.xix,  13) :  Non  morabitur  opus 
mercenarii  tui  apud  te  usque  ad  mane. 

7.  Praeterea,  ctim  frequenter  immineat  judiciorum  necessitas,  facilis 
debet  esse  accessus  ad  judicem.  Inconvenienter  igitur  statuit  lex  (Deut. 
xvii),  ut  irent  ad  unum  locum  expetituri  judicium  de  suis  dubiis. 

8.  Praeterea,  possibile  est  non  solum  duos,  sed  etiam  tres,  vel  plures 
concordare  ad  mentiendum.  Inconvenienter  igitur  dicitur  (Deut.  xix,  15} : 
In  ore  duorum  vel  trium  testium  stabit  omne  verbum. 

9.  Praeterea,  poena  debet  taxari  secundum  quantitatem  culpae;  unde 
dicitur  etiam  ( Deut.  xxv,  2) :  Pro  mensura  peccaii  erit  eiplagarum  modus. 
Sed  quibusdam  aequalibus  culpis  lex  statuit  insequales  poenas;  dicitur 
enim  (Exod.  xxii,  1),  qu6d  restituet  furquinque  boves  pro  uno  bove,  et  qua-^ 
tuor  oves  pro  una  ove.  Quaedam  etiam  non  multiim  gravia  peccata  gravi 
poena  puniuntur,  sicut  (Numer.  xv)  lapidatus  est  qui  collegerat  ligna  in 
sabbato ;  filius  etiam  protervus  propter  parva  delicta,  quia  scilicet  comes- 
sationibus  vacabat  et  conviviis,  mandatur  lapidari  (Deut.  xxi).Igiturincon- 
venienter  in  lege  sunt  institutae  pcenae. 

10.  Praeterea,  sicut  Augustinus  dicit  (De  civit.  Dei,  Ub.  xxi,  cap.  11,  circa 
princ),  «  octo  genera  poenarum  in  legibus  esse  scribit  Tullius,  damnum, 
vincula,  verbera,  talionem,  ignominiam,  exilium,  mortem,  servitutem. »» 
Ex  quibus  aliqua  sunt  in  lege  statuta.  Damnum  quidem,  sicut  cum  fur 
condemnabatur  ad  quintuplum,  vel  quadruplum ;  vincula  ver6,  sicut 
(Num.  xv)  mandatur  de  quodam,  qu6d  in  carcerem  includatur;  verbera 
ver6,  sicut  (Deut.  xxv,  ^) :  Si  eum  qui  peccavit,  dignum  viderint plagis, 
prosternenty  et  coram  se  facient  verberari;  ignominiam  etiam  inferebat  illi 
qui  nolebat  accipere  uxorem  fratris  sui  defuncti,  quae  tollebat  calceamen> 
tum  illius,  et  spuebat  in  faciem  illius;  mortem  etiam  inferebat,  ut  patet 
etiam  (Levit.  xx,  9) :  Qui  maledixerit  pairi  suo,  aut  matri,  morte  woria" 
tur :  poanam  etiam  talionis  (1)  lex  induxit,  dicens  (Exod.  xxi,  24)  :  Oculum 
pro  oculo^  dentem  pro  dente.  Inconveniens  igitur  videtur  qu6d  ahas  duas 
poenas,  scilicet  exilium  et  servilutem,  lexvetus  non  inflixit. 

11.  Pra3terea,  poena  non  debetar  nisi  culpae.  Sed  bruta  animaiia  non 

H )  Ex  eo  sic  vocatur  quod  per  lianc  pffiuam  tale  avrtTrsTrov^os  \eluti  conlrapassum,  cani  quit 
protali  repcndalur;  perinde  acaGraecis  dicitur,  vicissim  repalitur  id  qtioJ  intulil  alteri  vel  in- 
Qt   frequenter    apud    Aristotelcm    videre  est,        fli\it. 


QUiEST.  CV,  ART.  II.  501 

possunt  habere  culpam.  Ergo  inconvenienter  eis  infligitur  poena  (Exod. 
XXI,  29) :  Bos  lapidibus  obruetur,  qui  occiderit  virum,  aitt  mulierem;ei 
(Levit.  XX,  16}  dicitur  :  Mulier  qux  succubuerit  cuilibet  jumento,  simul  in- 
terficiatur  cum  eo,  Sic  igitur  videtur  quod  inconvenienter  quas  pertinent 
ad  convictum  liominum  ad  invicem,  fuerint  in  lege  veteri  ordinata. 

12.  Praeterea,  Dominus  mandavit  (Exod.  xxi),  qu6d  liomicidium  morta 
hominis  puniretur.  Sed  mors  bruti  animalis  multo  mintis  reputatur  quam 
occisio  hominis.  Ergo  non  potest  sufficienter  recompensari  poena  homici- 
dii  per  occisionem  bruti  animalis.  Inconvenienter  igitur  mandatur  (Deut. 
XXI,  1)  qu6d  quaiido  inventum  fuerit  cadaver  occisi  hominis  et  ignorabitur 
cxdis  reus,  seniores  propinquioris  civitatis  tollant  vitulam  de  armento 
quxnon  traxit  jugum^  nec  terram  scidit  vomere,  et  ducent  eam  ad  vallem 
asperam  atque  saxosamy  qux  nunquam  arata  est,  necsementem  recepit;et 
cxdent  in  ea  cervices  vitulx. 

Sed  contra  est  quod  pro  speciali  beneficio  commemoratur  (Psal.  cxlvii,  20): 
Non  fecit  taliter  omni  nationi,  etjudicia  sua  non  manifestamt  eis. 

GONGLUSIO.  —  Quoniam  circa  omnem  communicalionem  hominum  ad  invicem, 
tam  quae  }  rincipumauctoritale,  quam  quaepropria  privatarnm  personarum  voluntate 
fit,  lexsufficienterprovidit,convenienterjudicialia  praecepta  ad  popularium  convic- 
tum  tradila  esse  certum  est. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  Augustinus  (De  civ.  Dei,  lib.  ii,  cap.  21, 
circa  med.)  introducit  a  Tullio  dictum,  «  populus  est  coetus  multitudinis, 
juris  consensu,  et  utilitatis  communione  sociatus.  »  Unde  ad  rationem 
populi  pertinet  ut  communicatio  hominum  ad  invicem  justis  praeceptis 
lege  ordinetur.  Est  autem  duplex  communicatio  hominum  ad  invicem ; 
una  quidem  quae  fit  auctoritate  principum ;  alia  autem  quse  fit  propri^ 
voluntate  privatarum  personarum.  Et  quia  voluntate  uniuscujusque  dis- 
poni  potest  quod  ejus  subditur  potestati,  ideo  auctoritate  principum,  qui- 
bus  subjecti  sunt  homines,  oportet  quod  judicia  inter  homines  exerceau- 
tur,  et  poenae  malefactoribus  inferantur.  Potestati  vero  privatarum  perso- 
Darum  subduntur  res  possessae  :  et  ideo  propria  auctoritate  in  his  possunt 
sibiinvicemcommunicare,  puta  emendo,  vendendo,  donando,  et  aliishujus- 
modi  modis.  Circa  utramque  autem  communicationem  lex  sufficienteror- 
dinavit.  Statuit  enim  judices,  ut  patet  (Deut.  xvi,  18) :  Judices  et  magistros 
constitues  inomnibus  portis  ejus^  ut  judicent  populum  justo  judicio.  Instituit 
etiam  justum  judicii  ordinem  :  unde  dicitur  (Deut.  i,  16)  :  Quod  justum  est 
judicate  ;  sive  civis  ille  sit,  sive  peregrinus,  nulla  erit  personarum  distinctio. 
Sustulit  etiam  occasionem  injusti  judicii,  acceptationem  munerum  judici- 
bus  prohibendo,  ut  patet  (Exod.  xxiii,  et  Deut.  xvi).  Instituit  etiam  nume- 
rum  testium  duorum  vel  trium,  ut  patet  (Deut.  xvii  et  xix).  Instituit  etiam 
certas  poenas  pro  diversis  delictis,  utpost  dicetur  (in  resp.  ad  10).  Sed 
circa  res  possessas  optimum  est,  sicut  dicit  Philosophus  (Polit.  lib.  ii, 
cap.  3),  quod  p6ssessiones  sint  distinctae,  et  usus  sit  partim  communis, 
partim  autem  per  voluntatem  possessorum  communicetur.  Et  haec  tria 
fuerunt  in  lege  statuta  :  primo  enim  ipsae  possessiones  divisae  erant  in 
singulos;  dicitur  enim  (Num.  xxxiii,  53)  :  Ego  dedivobis  terram  in  posses- 
sionem,  quam  sorte  dividetis  vobis.  Et  quia  per  possessionum  irregularita- 
tem  plures  civitates  destruuntur,  ut  Philosophus  dicit  (Polit.  lib.  ii,  cap.  5 
et  7),  ideo  circa  possessiones  rcgulandas  triplex  remedium  lex  adhibuit : 
unum  quidem,  ut  secundum  numerum  hominum  a?qualiter  dividerentur; 
unde  dicitur  (Nura.  xxxiii,  54) :  Pluribus  dabitis  latiorem.^  et  paucioribus 
angustiorem.  Aliud  remedium  est  ut  possessiones  non  in  perpetuum  alie- 


502  QU^ST.  CV,  ART.  II. 

nentur,  sed  certo  tempore  ad  suos  possessores  revertantur,  ut  non  confun- 
dantur sortes  possessionum.  Terlium  remedium  est  ad  hujusmodi  confusio- 
nem  tollendam,  ut  proximi  succedant  morientibus,  primo  quidem  gradu 
filius,  secundo  autem  filia,  tertio  fratres,  quarto  patrui,  quinto  quicumque 
propinqui.  Et  ad  distinctionem  sortium  conservandam  ulterius  lex  statuit 
ul  mulieres  quae  sunt  hseredes,  nuberent  suae  tribus  hominibus,  uthabetur 
(Num.  xxxvi).  Secundo  vero  instituit  lex  ut  quantiim  ad  aliqua  usus  rerum 
esset  communis;  et  prim6  (1)  quantum  ad  curam;  praeceptum  est  enim 
(Deut.  XXII,  i)  :  Non  videbis  bovem  et  ovem  fratris  tui  errantem,  et  prseteri- 
bis ;  sed  reduces  fratri  tuo ;  et  similiter  de  aliis ;  secundd  quantum  ad 
fructum;  concedebatur  enim  communiter  quantum  ad  omnes,  ut  ingres- 
sus  in  vineam  amici  licitd  comedere  posset,  dum  tamen  extra  non  defer- 
ret;  quantum  ad  pauperes  vero  specialiter,  ut  eis  relinquerentur  manipuli 
obliti,  et  fructus,  et  racemi  remanentes,  ut  habetur  (Lev.  xix,etDeut.  xxiv); 
et  etiam  communicabantur  ea  quae  nascebantur  in  septimo  anno,  ut  ha- 
betur  (Exod.  xxiii,  et  Lev.  xxv).  Tertio  vero  statuit  lex  communicationem 
factam  per  eosqui  sunt  rerum  domini :  unam  purd  gratuitam ;  unde  dici- 
tur  (Deut.  xiv,  28)  :  Anno  tertio  separabis  aliam  decimam;  venientque  Levi- 
tes,  et  peregrinusy  et  pupillus,  et  vidua^  et  comedent,  et  saturabuntur ;  aliam 
vero  cumrecompensatione  utilitatis,  sicutpervenditionem  et  emptionem, 
et  locationem  et  conductionem,  et  per  mutuum,  et  iterum  per  depositum  ; 
de  quibus  omnibus  inveniuntur  ordinationes  certae  in  lege.  Unde  patel 
quod  lex  vetus  sufficienter  ordinavit  convictum  illius  popuh. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  Apostolus  dicit  (Rom.  xiii,  8), 
qui  diligit  proximum  legem  implevit ;  quia  sciiicet  omnia  prsecepta  legis, 
prsecipue  ordinata  ad  proximum,  ad  hunc  finem  ordinari  videntur  ut  ho- 
mines  se  invicem  diligant.  Ex  dilectione  autem  procedit  quod  homines  sibi 
invicem  bonacommunicent;  quia  dicitur  (L  Joan.  iii,  17}  :  Quividerit  fra- 
trem  suum  necessitatem  patientem,  et  clauserit  viscera  sua  ab  eo,  quomodo 
charitas  Dei  manet  in  illo  ?  Et  ideo  intendebat  lex  homines  assuefacere  ut 
facile  sibi  invicem  bona  sua  communicarent,  sicut  et  Apostolus  (L  Tim.  vi, 
18)  divitibus  mandat  facile  tribmre  et  comnwnicare.  Non  autem  facild 
communicativus  est  qui  non  sustinet  quod  proximus  aliquid  modicumde 
suo  accipiat  absque  magno  sui  detrimento.  Et  ideo  lex  ordinavit  ut  lic^et 
intrantem  in  vineam  proximi  racemos  ibi  comedere,  non  autem  extra  de- 
ferre,  neex  hoc  daretur  occasio  gravis  damni  inferendi,  ex  quo  pax  per- 
turbaretur ;  quae  inter  disciplinatos  non  perturbatur  ex  modicorum  accep- 
tione,  sed  magis  amicitia  confirmatur,  et  assuefiunt  homines  ad  aliquid 
facil^  communicandum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  lex  non  statuit  quod  mulieres  succederenl 
in  bonis  paternis,  nisi  ex  defectu  filiorum  masculorum.  Tunc  autem  ne- 
cessarium  erat  ut  successio  mulieribus  concederetur  in  consolationem 
patris,  cui  grave  fuisset  si  ejus  hsereditas  omnino  ad  extraneos  transiret. 
Adhibuit  tamen  circa  hoc  lex  cautelam  debitam,  prsecipiens  ut  mulieres 
succedentes  in  haereditate  paterna  nuberent  suse  tribils  hominibus,  ad  hoc 
quod  sortes  tribuum  non  confunderentur,  ut  habetur  (Num.  ult.). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  Philosophus  dicit  (Polit.  lib.  ii,  cap.  5), 
«  regulatio  possessionum  multum  confert  ad  conservationem  civitatis  vel 
gentis.  »  Unde,  sicut  ipse  dicit  (ibid.),  apud  quasdam  Gentilium  civitatcs 

{{)  Ita  Garcia  ex  cod.  Tarrac.  et  Conratlo,  pricc ;  cfuocl  legcndum  putat  Madalcna  proprii 
queni  seguuntur  editi  passini.  In  edit.  l\om.  vel  pntrics.  An  pro  primo  errante  nianu  sc;ip- 
decsf,  primo.    Cod.  Alcan.,  cssel  communis        lunicsl? 


QUiEST.  CV,  ART.  II.  503 

statutum  fuit  ut  nullus  possessionem  vendere  posset  nisi  pro  manifesto 
detrimento.  Si  enjm  passim  possessiones  vendantur,  potest  contingere 
qu6d  omnes  possessiones  ad  paucos  deveniant ;  et  ita  necesse  erit  civita- 
tem  vel  regionem  habitatoribus  evacuari.  Et  ideo  lex  vetus  ad  hujusmodi 
periculum  removendum  sic  ordinavit  qu6d  et  necessitatibus  hominum 
subveniretur,  concedens  possessionum  venditionem  usque  ad  certum  tem- 
pus ;  et  tamen  periculum  removit,  praecipiens  ut  certo  tempore  possessio 
vendita  ad  vendentem  rediret ;  et  hoc  instituit  ut  sortes  non  confunderen- 
tur,  sed  semper  remaneret  eadem  distinctio  determinata  in  tribubus.  Quia 
vero  domus  urbanae  non  erant  sorte  distinctae,  ideo  concessit  qu6d  in  per- 
petuum  vendi  possent,  sicut  et  mobilia  bona.  Non  enim  erat  siatutus  nu- 
merus  domorum  civilatis,  sicut  erat  certa  mensura  possessionis,  ad  quam 
non  addebatur.  Poterat  autem  aUquid  addi  ad  numerum  domorum  civita- 
tis.  Domus  ver6  quae  non  erantin  urbe,  sedin  villa  muros  non  habente  (1), 
in  perpetuum  vendi  non  poterant;  quia  hujusmodi  domusnon  construun- 
tur  nisi  adcultum  et  ad  custodiam  possessionum.  Et  ideo  lexcongru^  sta- 
tuit  idem  jus  circa  utrumque. 

Ad  quartum  dicendum,  quod,  sicut  dictum  est(resp.  ad  1),  intentio  legis 
erat  assuefacere  homines  suis  praeceptis,  ad  hoc  quod  sibi  invicem  de  fa- 
cili  in  necessitatibus  subvenirent,  quia  hoc  maxime  est  amicitise  fomen- 
tum  :  ethanc  quidem  facilitatem  subveniendi  non  soliim  statuit  in  his 
qu3e  gratis  et  absokite  donantur,  sed  etiam  in  his  quge  mutuo  concedun- 
tur;  quia  hujusmodi  subventio  frequentior  est,  et  pluribus  necessaria. 
Hujusmodi  autem  subventionis  facihtatem  multipUciter  instituit.  Primo 
quidem  ut  faciles  se  praeberent  ad  mutuum  exhibendum,  nec  ab  hoc  re- 
traherentur  anno  remissionis  appropinquante,  ut  habetur  (Deut.  xv).  Se- 
cund6  ne  eum  cui  mutuum  concederent,  gravarent  vel  usuris,  vel  etiam 
aUqua  pignora  omnino  vitae  necessaria  accipiendo ;  et  si  accepta  fuerint, 
qu6d  statim  restituerentur.  Dicitur  enim  (Deut.  xxiii,  19):  Non  feneraheris 
fratriluo  ad  usuram  ;  Qi  {w\y ,  C)  :  Non  accipies  loco  pignoris  inferiorem 
et  superiorem  molam,  quia  animam  suam  apposuit  tibi;  et  (Exod.  xxii,  26) 
dicitur  :  Si  pignus  d  proximo  tuo  acceperis  vestimentum,  antesolis  occasum 
reddesei,  Terti6ut  non  importune  exigerent;  unde  dicitur  (Exod.  xxii,  25}: 
Si  pecuniam  mutuam  dederis  popido  meo  pauperi,  qui  habitat  tecum,  non 
urgebis  eum quasi exactor ;  et  propter  hoc  etiam  mandatur  (Deuter.  xxiv,  d3): 
Cum  repetes  d  proximo  tuo  rem  aliquam,  quam  debet  tibi,  non  ingredieris 
in  domum  ejus^  ut  pignus  auferas  ;  sedstabis  foris,  et  ille  tibi  proferet  quod 
habuerit\  tum  quia  domus  est  tutissimum  uniuscujusque  receptaculum, 
unde  molestum  homini  est  ut  in  domo  sua  invadatur ;  tum  etiam,  quia 
non  concedit  creditori  ut  accipiat  pignus  quod  voluerit,  sed  magis  debi- 
tori  ut  det  quo  miniis  indiguerit.  Quarto  instituit  qu6d  in  septimo  anno 
debita  penitus  remitterentur.  Probabile  enim  erat  ut  iUi  qui  commode 
reddere  possent,  ante  septimum  annum  redderent,  et  gratis  mutuantem 
non  defraudarent.  Si  autem  omnino  impotentes  essent,  eadem  ratione  eis 
erat  debitum  remittendum  ea  dilectione  qu^  etiam  erat  eis  de  novo  dan- 
dum  propter  indigentiam.  Circa  animaUa  ver6  mutuata  hsec  lex  statuit,  ut 
propter  negUgentiam  ejus  cui  mutuata  sunt,  si  in  ipsius  absentia  morian- 
tur,  vel  debiUtentur,  reddere  ea  compeUatur.  Si  ver6,  eo  prsesente,  et  di- 
ligenter  custodiente,  mortua  fuerint,  vel  debiUtata,  non  cogebatur  resti- 
tuere;  et  maxime  si  erant  mercede  conducta;  quia  ita  eUam  potuissent 

(1)  Id  est,  in  mlla  non  muiata,  ut  ait  Nicolai. 


504  QVMST.  CV,  ART.  II. 

mori  et  debilitari  apud  mutuantem;  et  ita  si  conservationem  animalis 
consequeretur,  jam  aliquod  lucrum  reportaret  ex  mutuo,  et  non  esset 
gratuitum  mutuum.  Et  maxime  hoc  observandum  erat,  quando  animalia 
erant  mercede  conducta,  quia  tunc  habebant  certum  pretium  prousu  ani- 
malium ;  unde  nihil  accrescere  debebat  per  restitutionem  animalium,  nisi 
propter  negligentiam  custodientis.  Si  autcm  non  essent  mercede  con- 
ducta,  potuisset  habere  aliquam  aequitatem  ut  saltem  tantum  rcstitueret, 
quantum  usus  animalis  mortui  vel  debilitati  conduci  potuisset. 

Ad  quintum  dicendum,  quod  haec  differenlia  est  inter  mutuum  et  depo- 
situm,  quia  mutuum  traditur  in  utilitatem  ejus  cui  traditur,  sed  deposi- 
tum  traditur  in  utilitatem  deponentis;  et  ideo  magis  arctabatur  aliquis  in 
aliquibus  casibus  ad  restituendum  mutuum,  quam  ad  restituendum  depo- 
situm.  Depositum  enim  perdipoterat  dupliciter  :  uno  modo  ex  causa  ine- 
vitabili  vel  naturali,  puta  si  esset  mortuum  vel  debihtatum  animal  deposi- 
tum ',  vel  extrinseca,  puta  si  esset captum  ab liostibus,  vel  si  esset comestum 
a  bestia;  in  quo  tamen  casu  tenebatur  deferre  ad  dominum  animahs  id 
quod  de  animali  occiso  supererat;  in  aliis  autem  supra  dictis  casibus  niliil 
reddere  tenebatur,  sed  soliim  ad  expurgandam  suspicionem  fraudis  tene- 
batur  juramentum  praistare.  Alio  modo  poterat  perdi  ex  causa  evitabili, 
puta  per  furtum ;  et  tunc  propter  negligentiam  custodis  reddere  teneba- 
tur.  Sed,  sicut  dictum  est  (in  resp.  ad4),  iile  qui  mutuo  accipiebat  animal, 
tenebatur  reddere,  etiamsi  debilitatum  autmortuum  fuisset  in  ejus  absen- 
tia  :  de  minori  enim  negligentia  tenebatur  quam  depositarius,  qui  non  te- 
nebatur  nisi  de  furto. 

k^sextum  dicendum  quod,  merccnarii,  qui  locant  operas  suas,  paupe- 
res  sunt,  de  laboribus  suis  victum  quaerentes  quotidianum ;  et  ideo  lex 
provide  ordinavit  ut  statim  eis  merces  solveretur,  ne  victus  eis  deficeret. 
Sed  illi  qui  locant  alias  res,  divites  esse  consueverunt,  nec  ita  indigent 
locationis  pretio  ad  suum  victum  quotidianum ;  et  ideo  non  est  eadem 
ratio  in  utroque. 

Ad  septimum  dicendum,  quod  judices  ad  hoc  inter  homines  constituun- 
tur  ut  determinent  quod  ambiguum  inter  hominescirca  justitiam  esse  po- 
test.  Dupliciter  autem  aliquid  potest  esse  ambiguum  :  uno  modo  apud 
simplices;  etadhoc  dubium  tollendum  mandatur  (Deut.  xvi,  18),  ut  judi- 
ces  et  magistri  constituerentur  per  singulas  tribus,  ut  judicarent  populum 
justojudicio,  Alio  modo  contingit  aliquid  esse  dubium  etiamapud  peritos; 
et  ideo  ad  hoc  dubium  tollendum  constituit  lex  ut  omnes  recurrerent  ad 
locum  principalem  a  Deo  electum,  in  quo  et  summus  sacerdos  esset,  qui 
determinaret  dubia  circa  caircmonias  divini  cultils,  et  summus  judex  po- 
puli,  qui  determinaret  quae  pertinent  ad  judicia  hominum;  sicut  etiara 
nunc  per  appellationem  vel  per  consultationem  causae  ab  inferioribus 
judicibus  ad  superiores  deferuntur.  Unde  dicitur  (Deut.  xvii,  8) :  Sidifficile 
et  ambiguum  apud  tejudicium  prospexeriSj  etjudicum  extra  portas  tuas  vi- 
deris  verba  variari,  ascende  ad  locum,  quem  elegerit  Dominus,  veniesque 
ad  sacerdotes  Levitici  gencris,  etadjudicem  qui  fuerit  inillo  tempore.  llu- 
jusmodi  autem  ambigua  judicia  non  frequenter  emergebant;  unde  ex 
hoc  populus  non  gravabatur. 

Ad  octavum  dicendum,  qu6d  in  negotiis  humanis  non  potest  haberi  de- 
monstrativaprobatio  etinfallibilis;  sed  sufficit  aliqua  conjecturalis  pro- 
babilitas  secundtim  quam  rhetor  persuadet.  Etideo,  licetsit  possibile  duos 
aut  tres  testes  in  mendacium  convenire,  non  tamen  est  facile  neaproba- 
bilequod  conveniant;  et  ideo  accipitur  eorum  testimonium  tanquam  vc- 


QVJFST.  CV,  ART.  II.  5C5 

rum,  et  praecipue  si  in  suo  testimonio  non  vacillent,  vel  alias  suspecli  nou 
fuerint.  Etad  hoc  etiam  quod  non  defacilia  veritate  testesdcclinarent,  ins- 
tituit  lex  ut  testes  diligentissime  examinarentur,  et  graviter  punirentur 
qui  invenirentur  mendaces,  ut  habetur  (Deuter.  xix).  Fuit  autem  aliqua 
ratio  hujusmodi  numeri  determinandi  ad  significandam  infalhbilem  veri- 
tatem  pcrsonarum  divinarum ;  qua^  quandoque  numerantur  duae,  quia 
Spiritus  sanctus  est  nexus  duorum;  quandoque  exprimuntur  tres,  ut  Au- 
gustinus  dicit  super  illud  (Joan.  vni,  17)  :  « In  lcge  vestra  scriptum  est 
quia  duorum  hominum  testimonium  verum  est»  (tract.  36  in  Joan., 
ad  fin.}. 

Ad  nomtm  dicendum,  quod  non  solum  propter  gravitatem  culpse,  sed 
etiam  propter  alias  causas  gravis  pcena  infligitur  :  primo  quidem  propter 
quantilatem  peccati,quia  majori  peccato,  caeteris  paribus,  pcena  gravior 
debetur ;  secund6  propter  peccali  consuetudinem,  quia  a  peccatis  consue- 
tis  non  facile  hominesabstrahuntur  nisi  per  graves  poenas ;  terti6  propter 
multam  concupiscentiam  vel  delectationem  in  peccato ;  ab  his  enim  non 
de  facili  homines  abstrahuntur  nisi  propter  graves  poenas  ;  quart6  propter 
facihtatem  committendi  peccatum,  etjacendi  in  ipso;  hujusmodi  enim  pec- 
cata,  quando  manifestantur,  sunt  magis  punienda  ad  ahorum  terrorem. 
Circa  ipsam  etiam  quantitatem  peccati  quadruplex  gradus  est  attendendus 
etiam  circa  unum  et  idem  factum  :  quorum  primus  est,  quando  involunta- 
rius  peccatum  committit;  tunc  enim,  si  omnino  est  involuntarius,  totaliter 
excusatur  a  poena ;  dicitur  enim  (Deut.  xxii,  26),  qu6dpwe//a  quxopprimi- 
tur  inagroj  nonest  rea  mortis;  quia  clamavlt,  et  nullus  adfuit  qidlihera- 
re^  fQ7?i.  Sivero  aliquomodo  fueritvolontarius,  sed  tamen  ex  infirmitate 
peccat,  puta  cum  quis  pcccat  ex  passione,  minuitur  peccatum;  et  tunc 
poena  secundum  veritatem  judicii  diminui  debet ;  nisi  forte  propter  com- 
munem  utihtatem  poena  aggravetur  ad  abstrahendum  homines  ab  liujus- 
modi  peccatis,  sicut  dictum  est  (hic  sup.).  Secundus  gradus  est,  quando 
quis  per  ignorantiam  peccavit;  et  tunc  aliquo  modoreus  reputabatur  prop- 
ter  negligentiam  addiscendi ;  sed  tamen  non  puniebatur  per  judices,  sed 
expiabat  peccatum  suum  per  sacrificia ;  unde  dicitur  (Levit.  iv,  27) :  Anima 
quds  peccaveritper  ignorantiam,..,  offeret  capram  immaculatam.  Sed  hoc 
intelligendum  est  de  ignorantia  facti,  non  autem  de  ignorantia  prsecepti 
divini,  quod  omnes  scire  tenebantur.  Tertius  gradus  est,  quando  aMquis 
ex  superbia  peccabat,  id  est,  ex  certa  electione  vel  ex  certa  malitia ;  et 
tunc  puniebatur  secundum  quantitatemdehcti.Quartus  autemgradusest, 
quando  peccabat  per  proterviam  et  pertinaciam ;  et  tunc  quasi  rebellis  el 
destructor  ordinationis  legis  omnino  occidendus  erat.  Et  secundiim  lioc 
dicendum  est  quod  in  poena  furti  considerabatur  secundiim  legem  id  quod 
frequenter  accidere  poterat;  et  ideo  pro  furto  aliarum  rerum  quse  de  facili 
custodiri  possunt  a  furibus,  non  reddebat  fur  nisi  duplum.  Oves  autem 
non  de  facili  possunt  custodiri  a  f urto,  quia  pascuntur  in  agris;  et  ideofre- 
quentiiis  contingebat  qu6d  oves  furto  subtraherentur;  unde  lex  majorera 
poenam  apposuit,  ut  scilicet  quatuoroves  pro  unaove  redderentur.  Adhuc 
autem  boves  difficiiius  custodiuntur,  quia  habenlur  in  agris,  et  non  ita 
pascuntur  gregatim,  sicut  oves;  et  ideo  adhuc  hic  majorem  poenam  appo- 
mit,  utscilicet  quinque  boves  pro  uno  boveredderentur;  et  lioc  dico,  nisi 
*ortc  idem  animal  inventum  fuerit  vivens  apud  eum,  quia  tunc  solum  du- 
jlumrestituebat,  sicutetin  caiteris  furtis;  poterat  cnimhaberiprsesumptio 
iu6d  cogitaret  restituere,  ex  quo  vivum  servasset.  Vel  potest  dici,  secun- 
lum  Glossam  (ordin.,  princ.  cap.  xxii  Exod.),  qu6d  bos  habet  quinque  uti- 


S06  QUiEST.  CV,  ART.  IT. 

litates ;  quia  immolatur,  arat,  pascit  carnibus,  lac  dat,  et  corium  etiam  di- 
versis  usibus  ministrat;  et  ideo  pro  uno  bove  quinque  boves  reddebantur. 
Ovis  etiam  habet  quatuor  utilitates;  quia  immolatur,  pascit,  lac  dat,  etla- 
nam  ministrat.  Filius  autem  contumax,  non  quia  comedebat  et  bibebat 
occidebatur,  sed  propter  contumaciam  et  rebellionem,  quag  semper  morte 
puniebatur,  ut  dictum  est  (hic  sup.).  lUe  vero  qui  colligebat  ligna  in  sab- 
bato,  lapidatus  fuit  tanquam  legis  violator,  quse  sabbatum  observari  praeci- 
piebat  in  commemorationem  fidei  novitatis  mundi,  sicut  supradictum  est 
(qusest.  c,  art.  5,  in  corp.  etad  2);  unde  occisus  fuit  tanquam  infidelis. 

Ad  decimum  dicendum,  quod  lex  vetus  poenam  mortis  infligit  in  gravio- 
ribuscriminibus,  scilicet  in  his  quae  contra  Deum  peccantur,  etin  homici- 
dio,  et  in  furto  hominum,  et  in  irreverentia  ad  parentes,  et  in  adulterio,  et 
in  incestibus.  In  furto  autem  aliarum  rerum  adhibuit  poenam  damni ;  in 
percussuris  autem  et  mutilationibus  induxit  poenam  talionis,  et  similiter 
in  peccato  falsi  testimonii;  in  ahis  autem  minoribus  culpis  induxit  poenam 
flagellationis  vel  ignominiae.  Poenam  autem  servitutis  induxit  in  duobus 
caslbus  :  in  uno  quidem,  quando  septimo  anno^  remissionis  ille  qui  erat 
servus,  nolebat  beneficio  legis  uti,  ut  liber  exiret;  unde  pro  poena  ei  in 
fligebatur  ut  in  perpetuum  servus  remanerei.  Secundo  infligebatur  furi, 
quando  non  habebat  quod  posset  restituere,  sicut  habetur  (Exod.  xxii).  Poe- 
nam  autem  exilii  universaliter  lex  non  statuit,quia  in  solo  populo  illo  Deus 
colebatur,  omnibus  aliis  populis  per  idololatriam  corruptis ;  unde  si  quis  a 
populo  illo  universaliter  exclusus  esset,  daretur  ei  occasio  idololatriae ;  et 
ideo(I.  Reg.  xxvi,  19),  dicitur  quod  David  dixit  ad  Saul  :  Maledicti  sunt  qui 
ejecerunt  me  hodie,  ut  non  hahitem  in  hxreditate  Domini,  dicentes  :  Vadey 
servi  diis  alienis,  Erat  tamen  aliquod  particulare  exilium ;  dicitur  enim 
(Deut.  xix),  quod  qui  percusserat  proximumsuum  nesciens,  et  qui  nullum 
contra  ipsum  habuisse  odium  comprobabatur,  ad  unam  urbium  refugii 
confugiebat,  et  ibi  manebat  usque  ad  mortem  summi  sacerdotis ;  tunc 
enim  ei  licebat  ad  domum  suam  redire,  quia  in  universali  damno  populi 
consueverunt  particulares  irae  sedari,  et  ita  proximi  defuncti  non  sic  proni 
erant  ad  ejus  occisionem. 

Ad  undecimum  dicendum,  qu6d  animaliabrutamandabantur  occidi,  non 
propter  aliquam  ipsorum  culpam,  sed  in  poenam  dominorum,  qui  talia 
animalia  non  custodierant  ab  hujusmodi  peccatis ;  et  ideo  magis  puniebatur 
dominus,  si  bos  cornupeta  fuerat  ab  heri  et  nudius  tertius,  in  quo  casu 
poterat  occurri  periculo,  quam  si  subit6  cornupeta  efficeretur.  Vel  occide- 
bantur  animaha  in  detestationem  peccati,  et  ne  ex  eorum  aspectu  aliquis 
horror  hominibus  incuteretur. 

Ad  duodecimum  dicendum,  qu6d  ratio  litteralis  illius  mandati  ftiit,  ut 
rabbi  Moyses  dicit  {Dux  errant,  lib.  iii,  cap.  41,  a  med.),  quia  frequenter 
interfector  est  de  civitate  propinquiori.  Unde  occisio  vitulse  fiebat  ad  explo- 
randum  homicidium  occultum.  Quod  quidem  fiebat  per  tria :  quorum  unum 
estquod  seniores  citati  jurabant  nihilse  praetermisissein  custodia  viarum ; 
aliud  est,  quia  ille  cujus  erat  vitula,  damnificabatur  in  occisione  animalis, 
ut  si  prius  manifestaretur  homicidium,  animal  non  occideretur;  tertium 
est,  quia  locus  in  quo  occidebatur  vitula,  remanebat  incultus.  Et  ideo  ad 
vitandum  utrumque  damnum  homines  civitatis  de  facili  manifestarent  ho- 
micidam,si  scirent;  etraro  poterat  esse  quin  aliqua  verba,  vel  indiciasu- 
per  lioc  facta  essent.  Vel  hoc  fiebat  ad  terrorem,  et  in  detestationem  ho- 
micidii.  Per  occisionem  enim  vitulae,  quae  est  animal  utile,  et  fortitudine 
plenum,  praecipud  antequam  laboret  sub  jugo,  significabatur  quod  qui- 


QU.^ST.  CV,  ART.  11  ET  III.  507 

cumque  homicidium  fcclsset,  quainvis  esset  utilis  et  fortis,  occidendus 
erat,  et  morte  crudeli,  quod  cervicisconcisio  significabat-,  et  quod  tanquam 
vilis  et  abjectus  a  consortio  hominum  exckidendus  crat,  quod  significaba- 
tur  per  hoc  quod  vilula  occisa  in  loco  aspero  et  inculto  relinquebatur  in 
putredinem  convertenda.  Mystice  autem  per  vitulam  de  armento  significa- 
tur  caro  Chrisli,  qua^  non  iraxit  iugum,  quia  non  fecit  peccatum,  nec  terram 
sciditvomere,  id  est,  sedltionis  maculam  non  admisit.  Per  hocautem  qu6d 
in  valle  inculta  occidebatur,  significabatur  despectamorsChristi,  per  quam 
purgantur  omnia  peccata,  et  diabolusesse  homicidii  auctor  ostenditur. 

ARTiCULUS   III.    —   UTRUM  JUDICIALIA   PR.f:CEPTA    SINT    COJSVENIENTEIl    TRADITA 

QUANTUM  AD  EXTRANEOS. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  judicialia  praecepta  non  sint 
convenienter  tradita  quantum  ad  extraneos.  Dicit  enim  Petrus  (Act.  x,  34) : 
In  veritate  comperi  quoniam  non  est  acceptor  personarum  Deus;  sed  in 
omni  gente  qui  timet  Deum,  et  operatur  justitiam,  acceptus  est  illi.  Sed  illi 
qui  sunt  Deo  accepti,  non  sunt  ab  Ecclesia  Dei  excludendi.  Inconvenien- 
ter  igiturmandatur  (Deut.  xxiii,  3)  quod  Ammonites  et  Moabites  etiam  post 
decimam  generationem  nonintrahunt  in  Ecclesiam  (1)  Dominiin  xternum; 
6  contrario  autem  ibidem,  7,  praecipitur  de  quibusdam  gentibus  :  Non 
abominaberis  Idum3S,um,  quia  frater  tuus  est ;  nec  jEgyptium,  quia  advena 
fuisti  in  terra  ejus. 

2.  Praeterea,  ea  quae  nonsunt  in  potestate  nostra,  non  merentur  aliquam 
poenam.  Sed  quod  homo  sit  eunuchus,  vel  ex  scorto  natus,  non  est  in  po- 
testate  ejus.  Ergo  inconvenienter  mandatur  (Deut.  xxiii,  2j,  quod  eunuchusy 
et  ex  scorto  natus  non  ingrediatur  Ecclesiam  Domini. 

3.  Praeterea,  lex  vetus  misericorditer  mandavit  utadvense  nonafQigan- 
tur-,  dicitur  enim  (Exod-  xxii,  21) :  Advenam  non  contristabis.,  neque  a/pi- 
ges  eum;  advenx  enim  et  ipsi  fuistis  in  terra  ^gypti;  et  (xxiii,  9) :  Pere- 
grino  molestusnon  eris;  scitis  enim  advenarum  animasy  quia  et  ipsi  pereg^Hni 
fuistis  in  terra  yEgypti.  Sed  ad  afilictionem  alicujus  pertinet  quod  usuris 
opprimatur.  Inconvenienter  igitur  lex  permisit  (Deuteron.  xxiii),  ut  alienis 
ad  usuram  pecuniam  mutuarent. 

4.  Praeterea,  multo  magis  appropinquant  nobis  homines  quam  arbores. 
Sed  his  quae  sunt  nobis  magis  propinqua,  magis  debemus  affectum,  et  ef- 
fectus  dilectionis  impendere,  secundtim  illud  (Ecch.  xiii,  19) :  Omne  animal 
diligit  simile  sibi,  sic  et  omnis  homo  proximum  sibi.  Inconvenienter  igitur 
Dominus  (Deuter.  xx)  mandavit  quod  de  civitatibus  hoslium  captis  omnes 
intcrficerent,  ettamen  arbores  fructiferas  non  succiderent. 

5.  Praeterea,  bonum  commune  secundum  virtutem  est  bono  privato 
praeferendum  ab  unoquoque.  Sed  in  bello  quod  committitur  contra  hostes, 
quaeritur  bonum  commune.  Inconvenienter  igitur  mandatur  (Deut.  xx), 
qu6d  imminente  praelio,  aliqui  domum  remittantur,  puta  qui  aedificavit 
domum  novam,  qui  plantavit  vineam,  vel  qui  despondit  uxorem. 

6.  Praeterea,  ex  culpa  non  debet  quis  commodum  reportare.  Sed  quod 
homo  sit  formidolosus,  et  corde  pavidus,  culpabile  est;  contrarium  enim 
est  virtuti  fortitudinis.  Inconvenienter  igitur  a  labore  praelii  excusaban- 
tur  formidolosi,  et  pavidum  cor  habentes. 

Sed  contra  est  quod  Sapientia  divina  dicit  (Prov.  viii,  8) :  Justi  sunt  om' 
nes  ssrmones  mei,  non  est  in  eis  pravum  quid,  neque  perversum. 

{{)  Intrare  in  Ecclesiam  Domini,  in  lioc  cles.  Xixviii)  cura  de  mcchanicis  artificil)u=;(li- 
«oco  idem  signiiicat  ac  admilti  ad  scoatum  po-  cilur,  quod  in  Ecclesiamnon  transilient,  mox 
pu'i,  seu  ficri  civem    lionoraLilem;  unde   (Ec-        a^iWU^r  :  Sitfr  ifeUnmjndiris  rion  sedebunl. 


508  QU^.ST.  CV,  ART.  III. 

CONGLUSIO.  —  Quoniam  cum  extraneis  noa  hostibus  pacifice  aj^ere,  et  cum 
hoslibus  bellum  jusle  inire,  susceptum  cum  firma  de  Deo  fiducia  fortiter  exequi, 
victoria  moderatc  uti  lex  pra?cipiebat ;  convenienter  judiciaiia  praecepta  quoad  ex- 
traneostradita  sunt. 

Respondeo  dicendum  quod  cum  extraneis  potest  esse  hominum  conver-  I 
satio  dupliciter  :  uno  modo  pacific^,  alio  modo  hostiliter;  el  quantiim  ad 
ulrumque  modum  ordinandum  lex  convenientia  praecepta  continebat. 
Tripliciter  enim  ofFerebatur  Judaeis  occasio  ut  cum  extraneis  pacific^  com- 
municarent.  Primo  quidem  quando  extranei  per  terram  eorum  transitum 
faciebant  quasi  peregrini.  Aliomodoquando  in  terrameorum  adveniebant 
ad  inhabitandum  sicut  advenae;  et  quantum  ad  utrumque  lex  misericor- 
diae  praeccpta  posuit-,  nam  (Exod.  xxii,  21)  dicitur  :  Advenam  non  contrls^ 
tabis;  et  (xxiii,  9)  dicitur  :  Peregrino  molestus  non  eris.  Tertio  vero, 
quando  aliqui  extranei  totaliter  in  eorum  consortium  et  ritum  admitti  vo- 
lebant;  et  inhis  quidam  ordo  attendebatur;  nonenim  statim  recipiebantur 
quasi  cives ;  sicut  etiam  apud  quosdam  gentilium  statutum  erat  ut  non 
reputarentur  cives,  nisi  qui  ex  avo  vel  atavo  cives  existerent,  ut  Philoso 
phus  dicit  (PoUt.  lib.  iii,  cap.  1,  k  med.).  Et  hoc  ideo,  quia  si  statim  extra- 
nei  advenientes  reciperentur  ad  Iractandum  ea  quae  sunt  populi,  possent 
multa  pericula  contingere,  dum  extranei  non  habentes  adhuc  amorera 
firmatum  ad  bonum  publicum,  aliqua  contra  populum  attentarent.  Et 
ideo  lex  slatuit  ut  de  quibusdam  gentibus  habentibus  aliquam  affinitatem 
ad  Judaeos,  scilicet  de  ^gyptiis,  apud  quos  nati  fuerant  et  nutriti,  et  de 
Idumaeis  filiisEsau  fratris  Jacobin  tertia  generatione  reciperentur  in  con- 
sortium  populi ;  quidam  ver6,  quia  hostiliter  se  ad  eos  habuerant,  sicul 
Ammonitae  et  Moabitae,  nunquam  in  consortium  populi  admitterentur. 
Amalecitae  autem,  quia  magis  eis  fuerant  adversati,  et  cum  eis  nuUura 
cognationis  habebant  consortium,  quasi  hostes  perpetui  haberentur ;  di- 
citur  enim  (Exod.  xvii,  16)  :  Bellum  Dei  erit  contra  Amalec  a  generatione 
in  generationem.  SimiUter  etiam  quantum  ad  hostilem  communicationem 
cum  extraneis  lex  convenientia  praecepta  tradidit.  Nam  primd  quidera 
inslituit  ut  bellum  just^  iniretur  :  mandatur  enim  (Deut.  xx',  quod  cum 
accederent  ad  expugnandam  civitatem,  offerrent  ei  primo  pacem;  se- 
cund6  instituit  ut  fortiter  bellum  inceptum  exequerenlur,  habenles  de  Deo 
fiduciam ;  etad  hoc  meUus  observandum  instituit  quod  imminente  praelio, 
sacerdos  eos  confortaret,  promittendo  auxiUum  Dei ;  tertio  mandavit  ut 
impedimenta  praeUi  removerentur  remittendo  quosdam  ad  domum,  qui  pos- 
sentimpedimentapraestare;  quart6  instituit  ut  victoria  moderat^  uteren- 
tur,  parcendo  mulieribus  et  parvuUs,  et  etiam  ligna  fructifera  regionis  non 
incidendo. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  homines  nullius  gentis  exclusit  lex 
^  cultu  Dei,  etab  his  quae  pertinent  ad  animae  salutem;  dicitur  enim  (Exod. 
XII,  48) :  Si  quis  peregrinorum  m  vestram  voluerit  transire  coloniamy  et  for' 
cere  Phase  Domini,  circumcidetur  priiis  omne  masculinum  ejus;  et  tune 
riti  celebrabit^  eritque  sicut  indigena  terrx.  Sed  in  temporalibus  quantCim 
ad  ea  quae  pertinebant  ad  communitatem  populi,  non  statim  quilibet  ad- 
mittebatur,  ratione  supra  dicta  (in  corp.  art.),  sed  quidam  in  tertia  gene- 
raUone,  scilicet  ^EgypUi  et  Idumaei ;  alii  ver6  perpetu6  excludebantur  in 
detestaUonem  culpae  praeteritae,  sicut  Moabitae,  Ammonitae  et  Amalecitae. 
Sicut  cnim  punitur  unus  homo  propter  peccatimi  quod  commisit,  ut  alii 
videntes  Umeant,  et  peccare  desistant,  ita  eUam  propter  aliquod  peccatum 
gens  vel  civitas  potest  puniri,  ut  alii  ^simili  peccato  absUneant.  PoteratUi- 


QU.EST.  CV,  ART.  III.  509 

men  dispensativd  aliquis  in  collegium  populi  admitti  propter  aliquem  vir- 
tutis  actum ;  sicut  (Judith,  xiv,  6j  dicitur  quod  Achior  dux  filiorum  Am- 
mon  appositus  est  ad  populum  Israel^  et  omnis  successio  generis  ejus ;  et 
similiter  Ruth  Moabitis,  quae  mulier  virtutis  erat.  Lic^t  possit  dici  qu6d 
illa  prohibitio  extendebatur  ad  viros,  non  ad  mulieres,  quibus  non  com- 
petit  simpliciter  esse  cives. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  sicut  Philosophus  dicit  (Polit.  lib.  iii ,  cap.  3, 
a  med.},  dupliciteraliquis  dicituresse  civis,  uno  modo  simpliciter,  aiio  modo 
secundum  quid.  Simpliciter  quidem  civis  est  qui  potestagere  eaquae  sunt 
civium,  puta  dare  consilium  vel  judicium  in  populo.  Secundum  quid  au- 
tem  civis  dici  potest  quicumque  civitatem  inhabitat,  etiam  viles  personae, 
et  pueri,  et  sones,  qui  non  sunt  idonei  ad  hoc  quod  habeant  poteslatem  in 
his  quae  pertinent  ad  commune.  Ideo  ergo  spurii  propter  vilitatem  originis 
excludebantur  ab  Ecclesia,  id  est  a  coUogio  populi,  usque  ad  decimam  ge- 
nerationem ;  et  similiter  eunuchi,  quibus  non  poterat  competere  honor  qui 
patribus  debebatur,  et  praecipue  in  populo  Judaeorum,  in  quo  Dei  cultus 
conservabatur  per  carnis  generationem.  Nam  etiam  apud  Gentiles,  qui 
multos  filios  genuerant,  aliquo  insigni  honore  donabantur,  sicut  Philoso- 
phus  dicit  (Poht.  lib.  ii,  cap.  7,  circ.  med.).  Tamen  quantum  ad  ea  quae  ad 
gratiam  Dei  pertinebant,  eunuchi  ab  aliis  non  separabantur,  sicut  nec  ad- 
venae,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.  et  ad  1).  Dicitur  enim  (Isa.  lvi,  3) :  Non 
dicat  filius  advense,  qui  adhaeret  Domino,  dicens :  Separatione  dividet  me 
Dominus  d  populo  suo  ;  et  non  dicat  eunuchus  :  Ecce  ego  lignum  aridum, 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  accipere  usuras  ab  alienis  non  erat  secun- 
diim  intentionem  legis,  sed  ex  quadam  permissione,  propter  pronitatem 
Judaeorum  ad  avaritiam,  et  ut  magis  pacifice  se  haberent  ad  extraneos,  a 
quibus  lucrabantur. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  circa  civitates  hostium  quaedam  distinctio 
adhibebatur.  Quaedam  enim  erant  remotae,  non  de  numero  illarum  urbium 
quae  eis  erant  repromissae ;  et  in  talibus  urbibus  expugnatis  occidebantur 
masculi,qui  pugnaverant  contra  populum  Dei;  mulieribus  autem  et  infan- 
tibus  parcebatur.  Sed  in  civitatibus  vicinis,  quae  erant  eis  repromissae, 
omnes  mandabantur  interfici  propter  iniquitates  eorum  priores;  ad  quas 
puniendas  Dominus  populum  Israel  quasi  divinae  justitiae  executorem 
mittebat;  dicitur  enim  (Deut.  ix,  5) :  Quiaillx  egeruni  impii,  introeunte  te^ 
deletx  sunt.  Ligna  autem  fructifera  mandabantur  reservari  propter  uti- 
litatem  ipsius  populi,  cujus  ditioni  civitas  et  ejus  territorium  erat  subji- 
ciendum. 

Ad  quintum  dicendum,  qu6d  novus  aedificator  domCis,  aut  plantator  vi- 
neae,  vel  desponsator  uxoris  excludebantur  a  praelio  propter  duo :  prim6 
quidem,  quia  ea  quae  homo  de  novo  habet,  vel  statim  paratus  est  ad  ha- 
bendum,  magis  solet  amare,  et  per  consequens  eorum  amissionem  timere; 
unde  probabile  erat  quod  ex  tali  amore  magis  mortem  timerent,  et  sic  mi- 
niis  fortes  essent  ad  pugnandum.  Secund6,  quia,  sicut  Philosophus  dicit 
(Phys.  lib.  II,  text.  56),  « inforlunium  videtur  quando  aliquis  appropinquat 
ad  aliquod  bonum  habendum,  si  postea  impediatur  ab  illo. »  Et  ideo  ne 
propinqui  remanentes  magis  contristarentur  de  morte  talium,  qui  bonis  sibi 
paratis  potiti  non  fuerunt,  et  etiam  populus  considerans  haec  horreret; 
hujusmodi  homines  a  mortis  periculo  sunt  sequestrati  per  subtractionem 
a  praelio. 

Ad  sextum  dicendum,  qu6d  timidi  remittebantur  ad  domum,  non  ut  ipsi 
ex  hoc  commodum  consequerentur,  sed  ne  populus  ex  eorum  praesentia 


510  QU^ST.  CV,  ART.  III  ET  IV. 

incommodum  consequeretur,  dum  per  eorum  timorem  et  fugam  etiam  alii 
ad  limendum  et  fugiendum  provocarentur. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  convementer  lex  vetus  pr.«:cepta  ediderit 

CIRCA  DOMESTICAS   PERSONAS. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  i .  Videtur  qu5d  inconvenienter  lex  vetus 
praecepta  ediderit  circa  personas  domesticas.  Servus  enim,  id  quod  est, 
domini  est,  ut  Pliilosophus  dicit  (Polit.  lib.  i,  cap.  3  et  4).  Sed  id  quod  est 
alicujus,  perpetu6  ejus  esse  debet.  Ergo  inconvenienter  lex  mandavit 
(Exod.  xxi)  quod  servi  septimo  anno  liberi  abscederent. 

2.  Praiterea,  sicut  animal  aliquod,  ut  asinus  aut  bos,  est  possessio 
domini :  ita  etiam  servus.  Sed  de  animalibus  praecipitur  (Deut.  xxii)  qu6d 
restituantur  dominis  suis,  si  errare  inveniantur.  Inconvenienter  ergo 
mandatur  (Deut.  xxiii,  45)  :  Non  tradas  servum  domino  suo,  qui  ad  te  con- 
fugerlt. 

3.  Praeterea,  lex  divina  debet  magis  ad  misericordiam  provocare  quam 
etiam  lex  humana.  Sed  secundum  leges  humanas  graviter  puniuntur  qui 
nimis  aspere  affligunt  servos  suos  aut  ancillas  :  asperrima  autem  videtur 
esse  afflictio  ex  qua  sequitur  mors.  Inconvenienter  igitur  statuitur  (Exod. 
XXI,  21)  quod  qui  percusserit  servum  suum^  vel  ancillam  virgdy  si  uno  die 
supervixerity  non  suhjacehit  poenas^  quia  pecunia  illius  est. 

4.  Praeterea,  alius  est  principatus  domini  ad  servum,  etpatris  ad  filium; 
ut  dicitur  (Polit.  lib.  i,  cap.  4,  circ.  med.,  et  lib.  iii,  cap.  4).  Sed  hoc  ad 
principatum  domini  ad  servum  pertinet,  ut  aliquis  servum  vel  ancillam 
vendere  possit.  Inconvenienter  igitur  lex  permisit  qu6d  aliquis  vendei'et 
filiam  suam  in  famulam  vel  in  ancillam. 

5.  Praiterea,  pater  habet  sui  filii  potestatem.  Sed  ejus  est  punire  excessus, 
qui  habet  potestatem  super  peccantem.  Inconvenienter  igitur  mandatur 
(Deuter.xxi],qu6dpater  ducat  filium  suumad  seniorescivitatispuniendum. 

6.  Praeterea,  Dominus  prohibuit  (Deut.  vii)  ut  cum  aiienigenis  non 
sociarent  conjugia,  et  conjuncta  etiam  separarent,  ut  patet(I.  Esdr.  x). 
Inconvenienter  igitur  (Deuter.  xxi)  conceditur  eis  ut  captivas  alienigenarum 
ducere  possint  uxores. 

7.  Prajterea,  Dominus  in  uxoribus  ducendis  quosdam  consanguinitatis 
€t  affinitatis  gradus  praecipit  esse  vitandos,  ut  petet  (Lev.  xvin).  Inconve- 
nienter  igitur  mandatur  (Deut.  xxv),  quod  si  ahquis  esset  mortuus  absque 
liberis,  uxorem  ipsius  frater  ejus  acciperet. 

8.  Praeterea,  inter  virum  et  uxorem  sicut  est  maxima  familiaritas ,  ita 
debet  esse  fides  tirmissima.  Sed  hoc  non  potest  esse,  si  matrimonium  dis- 
solubile  f uerit.  Inconvenienter  igitur  Dominus  permisit  (Deut.  xxiv)  quod  all- 
quis  posset  uxorem  dimittere,  scripto  libello  repudii,  et  quod  etiam  ulte- 
riiis  eam  recuperare  non  posset. 

9.  Praeterea,  sicut  uxor  potest  frangere  fidem  marito,  ita  etiam  servus 
domino,  et  filius  patri.  Sed  ad  investigandam  injuriam  servi  in  dominum 
vel  filii  in  patrem  non  est  institutum  in  legealiquodsacrificium.  Superflu6 
igitur  videtur  institui  sacrificium  zelotypiae  ad  investigandum  uxoris 
adulterium  (Num.  v).  Sic  igitur  inconvenienter  videntur  esse  tradita  in  lege 
praecepta  judicialia  circa  personas  domesticas. 

Sed  co?itra  est  quod  dicitur  (Psal.  xviii,  dO) :  Judicia  Domini  vera,  justifi- 
cata  in  semetipsa. 

CONCLUSIO.  —  De  domesticis  personis,  quae  sunt  vel  servus  et  dominus,  vel  vir 
et  uxor,  vel  denique  pater  et  fiHus,  recle  convenienterque  ad  humanae  vitae  conser- 
Talioucni  lex  vclus  prfficepta  edidit. 


I 


QVJFST.  CV,  ART.  IV.  511 

Respondeo  dicendiim  quoj  communio  domesticarum  personarum  ad 
invicem,  ut  Philosopluis  dicit  (Polit.  lib.  i,  cap.  i,  amed.),  est  secundiim 
quolidianos  actus,  qui  ordinantur  ad  necessitatem  vitse.  Vita  autem  homi- 
nis  conservatur  dupliciter :  uno  modo  quanttim  ad  individuum,  prout  sci- 
licet  homo  idem  numero  vivit;  et  ad  talem  vitae  conservationem  opitulan- 
tur  homini  exteriora  bona,  ex  quibus  homo  habet  victum,  vestitum  et  alia 
hujusmodi  necessaria  vitae,  in  quibus  administrandis  indiget  homo  servis. 
Alio  modo  conservatur  vita  hominis  secundum  speciem  per  generationem 
ad  quam  indiget  homo  uxore,  ut  ex  ea  generet  fihum.  Sic  igitur  in  domes- 
tica  communione  sunt  tres  combinationes,  scilicet  domini  ad  servum,  viri 
ad  uxorem,  patris  ad  filium.  Et  quantum  ad  omnia  ista  lex  vetus  conve- 
nientia  praecepta  tradidit.  Nam  quantum  ad  servos  instituit  ut  modest^ 
tractarentur  et  quantiim  ad  labores,  ne  scihcet  immoderatis  laboribus 
affligerentur;  unde  (Deut.  v,  14)  Dominus  mandavit  ut  in  die  sabbati  re- 
quiesceret servusy  et  ancilla  tua,  sicut  et  tu\  itertim  quantum  ad  poenasinfli- 
gendas;  imposuit  enim  mutilatoribus  servorum  ut  dimitterent  eos  liberos, 
sicut  habetur  (Exod.  xxi) ;  et  simile  etiam  statuit  in  ancilla  quam  in  uxorem 
ahquis  duxerit.  Statuit  etiam  speciaUter  circa  servos  qui  erant  ex  populo, 
ut  septimo  anno  liberi  egrederentur  cum  omnibus  quse  apportaverant, 
etiam  vestimentis,  uLhabetur  (Exod.  xxi).  Mandatur  etiam  insuper  (Deut.  xv) 
ut  eis  detur  viaticum.  Circa  uxores  vero  statuitur  in  lege,  quantum  ad 
uxores  ducendas,  ut  scilicet  ducant  uxores  suae  tribus,  sicut  habetur 
(Numer.  ult.),  et  hoc  ideo  ne  sortes  tribuum  confundantur  :  etquod  ahquis 
in  uxorem  ducat  uxorem  fratris  defuncti  sine  liberis,  ut  habetur  (Deut.  xxv), 
et  hoc  ideo  ut  ille  qui  non  potuit  habere  successores  secundum  carnis  ori- 
ginem,  saltem  habeat  per  quamdam  adoptionem,  et  sic  non  totahter  me- 
moria  defuncti  deleatur;  prohibuit  etiam  quasdam  personas  ne  in  conju- 
gium  ducerentur,  scihcet  ahenigenas  propter  periculum  seductionis,  et 
propinquas  propter  reverentiam  naturalem  quae  eis  debetur.  Statuit  etiam 
quahter  uxores  jam  ductge  tractari  deberent,  ut  scilicet  non  leviter  infama- 
rentur;  unde  mandatur  puniri  ille  qui  falso  crimen  imponit  uxori,  ut 
habetur  (Deut.xxii),  etquod  etiam  propter  uxoris  odium  fihus  detrimentum 
non  pateretur,  ut  habetur  (Deut.  xxi),  et  etiam  quod  propter  odium  uxorem 
non  affligeret,  sedpotius  scripto  libello  eam  dimitteret;  ut  patet  (Deut.  xxiv). 
Et  ut  etiam  major  dilectio  inter  conjuges  a  principio  contrahatur,  praecipi* 
tur  qu6d  ciim  ahquis  nuper  uxorem  acceperit,  nihil  ei  pubUcae  necessita- 
tis  injungatur,  ut  Ubere  possit  Isetari  cum  uxore  sua.  Circa  fiUos  autem 
instituit  ut  patres  eis  discipUnam  adhiberent,  instruendo  (i)  eos  in  fide; 
unde  dicitur  (Exod.  xii,  26) :  Cum  dixerint  vobis  fdii  vestri :  Qux  est  ista 
religio  7  dicetis  eis  :  Fictima  transitHs  Domini  est :  et  quod  etiam  institue- 
rent  eos  in  moribus ;  unde  dicitur  (Deut.  xxi,  20)  quod  patres  dicere  de- 
bent  :  Monita  nostra  audire  contemnit,  comessationibus  vacat,  et  luxurix 
atque  conviviis. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  quia  fiUi  Israel  erant  a  Domino  de  ser- 
vitute  Uberati,  et  per  hoc  divinse  servituti  addicti ,  noluit  Dominus  ut  in 
perpetuum  servi  essent;  unde  dicitur  (Lev.  xxv,  39) :  Sipaupertate  compul- 
sus  vendiderit  se  tibi  frater  tuus,  non  eum  opprimes  servitute  famulorum, 
sed  quasi  mercenarius  et  colonus  erit :  mei  enim  sunt  servi,  et  ego  eduxi  eos 
de  terra  yEgypti,  ut  non  veneant  conditione  servorum ;  et  ideo,  quia  sim- 
pUciter  servi  non  erant,  sed  secundum  quid,  finito  tempore  dimittebanUir 
liberi. 

[\)  AI.,  infliluendo. 


512  QU.CST.  CV,  ART.  IV. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  mandatum  illud  intelligitur  de  servo  qui 
k  domino  quagritur  ad  occidendum,  vel  ad  aliquod  peccati  ministerium. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  circa  laesiones  servis  illatas  lex  considerasse 
videtur,  utrum  sit  certa  vel  incerta.  Si  enim  laesio  certa  esset,  lex  poenam 
adhibuit;  pro  mutilatione  quidem  amissionem  servi,  qui  mandabatur  liber- 
tate  donandus;  pro  morte  autem  homicidii  pcenam,  cum  servus  in  manu 
domini  verberantis  moreretur.  Si  vero  Isesio  non  esset  certa,  sed  aliquam 
apparentiam  haberet,  lex  nullam  poenam  inflip:ebat  in  proprio  servo,  put^ 
cum  percussus  servus  non  statim  moriebatur,  sed  post  aliquot  dies;  incer- 
tum  enim  erat  utrum  ex  percussione  mortuus  esset ;  quia  si  percussisset 
liberum  hominem,  ita  tamen  quod  statim  non  moreretur,  sed  super  bacu- 
lum  suum  ambularet,  non  erat  homicidii  reus  qui  percusserat,  etiamsi 
postea  moreretur ;  tenebatur  tamen  ad  impensas  solvendas  quas  percussus 
in  medicos  fecerat.  Sed  hoc  in  servo  proprio  locum  non  habebat;  quia 
quidquidservus  habebat,  et  etiamipsa  persona  servi  erat  quaedam  posses- 
sio  domini ;  et  ideo  pro  causa  assignatur,  quare  non  subjaceat  poenae  pecu- 
niariae,  quia  pecunia  illius  est. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d,  sicut  dictum  est  (in  solut.  arg.  1),  nullus 
Judaeus  poterat  possidere  Judseum  quasi  simpliciter  servum;  sed  erat  ser- 
vus  secundum  quid,  quasi  mercenarius  usque  ad  tempus;  et  per  htinc 
modum  permittebat  lex  qu6d  paupertate  cogente  aliquis  filium  vel  filiam 
venderet;  ethoc  etiam  verba  ipsiuslegisostendunt;  dicit  enim:  Si  quis 
vendiderit  filiamsuam  in  famulam^  nonegredietursicut  exire  ancillx  consue- 
verunt,  Per  hunc  etiam  modum  non  soliim  filium  suum,  sed  etiam  seipsum 
aliquis  vendere  poterat  magis  quasi  mercenarium  quam  quasi  servum, 
secundum  illud  (Lev.  xxv,  39) :  Si  paupertate  compulsus  vendiderit  se  tibi 
frater  tuus^  non  eum  opprimes  servitute  famuloruin^  sed  quasi  mercenarius 
et  colonus  erit, 

Ad  quintum  dicendum,  qu6d,  sicut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  x,  cap. 
ult.  ant.  med.),  principatus  paternus  habet  soliim  admonendi  potesiatem, 
non  aiitem  habet  vim  coactivam,  per  quam  rebelles  et  contumaces  com- 
primi  possunt ;  et  ideo  in  hoc  casu  lex  mandabat  ut  filius  contumax  k 
principibus  civitatis  puniretur. 

Ad  sextum  dicendum,  quod  Dominus  alienigenas  prohibuit  in  matrimo- 
nium  duci  propter  periculum  seductionis,  ne  inducerentur  in  idololatriam; 
et  specialiter  hoc  prohibuit  de  illis  gentibus  quae  in  vicino  habitabant,  de 
quibus  erat  magis  probabile  qu6d  suos  ritus  retinerent.  Si  qua  ver6  idolo- 
latriae  cultum  dimittere  vellet,  et  ad  legis  cultum  se  transferre,  poterat  in 
matrimonium  duci,  sicut  patet  de  Ruth,  quam  duxit  Booz  in  uxorem ;  unde 
ipsa  dixerat  socrui  suae  :  Populus  tuus,  populus  meus ;  Deus  tuus^  Deus 
meus,  ut  habetur  (Ruth,  i,  16).  Etideo  captiva  non  aliter  permittebatur  in 
uxorem  duci,  nisiprius  rasa  caesarie,  et  circumcisis  unguibus,  etdepositi 
veste,  in  qua  capta  est,  fleret  patrem  et  matrem,  per  quae  significatur  ido- 
lolatriae  perpetua  abjectio. 

Ad  septimum  dicendum,  qu6d,  sicut  Chrysostomus  dicit  (super  Matth. 
hom.  49,  circ.  med.},  «  quia  immitigabile  (1)  malum  erat  mors,  apud  Ju- 
daeos,  qui  omnia  pro  prsesenti  vita  faciebant,  statutum  fuit  ut  defuncto 
filius  nasceretur  ex  fratre,  quod  erat  qusedam  mortis  mitigatio.  »  Non  au- 
tem  alius,  quam  frater,  vel  propinquus,  jubebatur  accipere  uxorem  de- 
functi;  quia  non  ita  crederetur,  qui  ex  tali  conjunctione  erat  nasciturus, 

(i)  Immitigabile  malum  periode  est  ex  graeco  xizxpy.fi-JO^TOv  ac  incontolabiU ,  siv»  quoJ 
Bullo  solatio  leoiri  potest. 


QU^ST.  CVI,  ART.  I.  513 

esse  ejns  filins  qni  obiit;  et  iteriim  extraneiis  non  ita  haberet  necessitatem 
statuere  domiini  ejus  qui  obierat,  sicntfrater,  cui  etiamex  cognatione  hoc 
facere  justnm  erat.  Ex  quo  patet  quod  frater  in  accipiendo  uxorem  fratris 
sui,  personA  fratris  sui  defuncti  fungebatur. 

Ad  octavum  dicendnm,  qu6d  lex  permisit  repudium  uxoris,  non  quia 
simpliciter  justum  esset(l),  sed  propter  duritiam  Judaeorum,  ut  Dominus 
dicit  (Mattli.  xi\);  sed  de  hoc  oportet  plenius  tractari,  cum  de  matrimonio 
agetur(Vid.  Suppl.  qua^st.  Lxvn). 

Ad  nonum  dicendum,  qu6d  uxores  fidem  matrimonii  frangunt  per  adul- 
ierium,et  de  facili  propter  delectationem,  et  latenter,  quia  oculus  adulteri 
observat  caliginem^  ut  dicitur  (Job,  xxiv,  15).  Non  autem  est  similis  ratio 
de  filio  ad  patrem,  vel  de  servo  ad  dominum  :  quia  talis  infidelitas  non 
procedit  ex  lali  concupiscentia  deleclationis,  sed  magis  ex  malitia,  quae 
non  potest  ita  iatere  sicut  infidelitas  mulieris  adulterae. 

QUiESTlO  GVI. 

DE  LEGE  EVANGELICA,  QU.E  DICITUR  LEX  NOVA,  SECUNDUM  SE,  IN  QUATUOR 

ARTICULOS  DIVISA. 

Consequcnter  considerandum  est  de  iege  Evangelii,  qua?  dicilnr  !ex  nova  :  et 
primode  ipsa  secundum  se;  secundo  de  ipsa  per  comparationem  ad  legem  veterem; 
lertio  de  his  quae  in  lej:e  nova  continentur.  Circa  primum  quaeruntur  quatuor  : 
1°  Qualis  sit,  utriim  scilicet  sit  scripta,  vel  indita.  —  2"  De  virtute  ejus,  utrum  justi- 
ficet.  —  3°  De  principio  ejus,  utrum  debuerit  dari  a  principio  mundi.  —  4"  De  ter- 
mino  ejus,  utrum  scilicet  sit  duratura  usque  ad  finem,  an  debeatei  aiia  lex  succedere. 
ARTICULUS  I.  —  UTRUM  lex  nova  sit  lex  scripta. 

De  his  etiam  infra,  art.  2  ct  5  corp.  et  quaest.  CVll,  art.  1  ad  2  et  5,  et  quaest.  cvni ,  art,  I  corp.  et 

ad  t,  etquodl.  IV,  art.  \^  corp. 

Adprimum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  lex  nova  sit  lex  scripta.  Lex 
enim  nova  est  ipsum  Evangelium.  Sed  Evangelium  est  descriptum  (Joaa. 
XX,  31) :  Hxc  autem  scripta  sunt,  ut  credatis.  Ergo  lex  nova  est  lex  scripta. 

2.  Prajlerea,  iex  inditaest  lex  natura?,  secundum  illud  (Rom.  ii,  14j :  Na~ 
turaliter  ea  qux  legis  sunt,  faciunt  qui  habent  opus  legis  scriptum  in  cordi- 
bus  suis.  Si  igitur  lex  Evans:elii  esset  lex  indita,  non  differret  a  lege  naturae. 

3.  Praeterea,  lex  Evangelii  propria  est  eorumqui  sunt  in  statu  novi  Testa- 
menti.  Sed  lex  indiia  communis  est  et  eis  qui  sunt  in  novo  Testamento,  et 
eis  qui  sunt  in  veteri  Testamento;  dicitur  enim  (Sap.  vii,  27),  quod  divina 
sapientia  per  nationes  in  animas  sanctasse  transfert;  amicos  Dei,  et  prophC' 
tas  constituit.  Ergo  lex  nova  non  est  lex  indita. 

Sed  contra  est  quod  lex  nova  est  lex  novi  Testamenti.  Sed  lex  novi  Tes- 
tamenti  est  indita  in  corde;  Apostolus  enim  (Uebr.  vin,8),  inducens  aucto- 
ritatem  quae  habetur  (Jerem.  xxxi) :  Eccediesvenient,  dicit  Dominus,  et  con- 
summabo  super  domum  Israel  et  super  domum  Juda  Testamentum  novum^ 
etexponens  quod  sit  Iioc  Testamentum,  dicit  :  Quia  hoc  est  Testamentum 
quod  disponam  domui  Israel,  dando  ieges  meas  in  mente  (2)  eorum,  et  in 
corda  eorum  superscribam  eas.  Ergo  lex  nova  est  lex  indita. 

CONXLUSIO.  —  Lex  nova  principaiiler  ipsa  gratia  est  Spiritus  sancti  in  corde 
fidelium  scnpta,  secundario  autem  est  iex  scripla,  prout  in  ea  traduntur  illa  ,  quae 
vel  ad  ^ialiam  dibponunl,  vei  ad  Ubum  ipsiusgraiiae  spectant. 

{\)   Qnibns  conformiter  scrihit   D.    Tliomas  sejusta,  scilicet  repudium  uxoris  et  usuras 

(quaest.  cvm.  art.  5  a(i2i  quod  circa  judicialia  accifiere  ab  exlranels. 

praecepta  errabanl  scnbae  et  pliarisaei,  quia  qucB-  (2)  In  visceriOus  liabct  edilio  Vulgala   Ilier, 

dariY  quoi  in  lege  Moysi  erartt  tradita  taii-  xxil.  ijoj. 
quam  jiermissiones ,  exislimabant  esse  yer 

m.  n 


S14  QU^ST.  CVl,  ART.  I  ET  U. 

Respondeo  dicendum  quod  «  unaquaeque  res  illud  videtur  esse  quod  in 
ea  est  potissimum,  »  ut  Piiilosophus  dicit  (Etiiic.  lib.  ix,  cap.  4,  ante  med.}, 
Id  autem  quod  est  potissimum  in  lege  novi  Testamenti,  el  in  quo  tota  virlus 
ejus  consislit,  est  gratia  Spiritus  sancti,  quae  datur  per  fidem  Christi.  El 
ideo  piincipaliter  lex  nova  est  ipsa  gratia Spiritus sancti,  qua3  datur  Christi 
fidelibus.  Et  hoc  manifeste  apparet  per  Apostolum,  qui  (Rom.  iii,  27}  dicit: 
Ubi  est  ergo  gloriatio  tua?  exclusa  est,  Per  quam  legem?  factorum?  Non, 
sed  per  tegem  fidei;  ipsam  enim  fidei  gratiam  legem  appellat.  Et  expressiiis 
(Rom.  vui,  2}  dicitur  :  Lex  spiritiis  vitae  in  Christo  Jesu  liheravit  me  d  lege 
peccati  et  mortis.  Unde  et  Augustinus  dicit(lib.  De  spiritu  et  littera,  cap.  16 
et  26}  qu6d  «  sicut  lex  factorum  scripta  fuit  in  tabulis  lapideis,  ita  lex  fidei 
scripta  estin  cordibus  fidelium;  »  et  alibi  dicit  (in  eodem  lib.  cap.  21,  in 
princ.) :  «  Quse  sunt  leges  Dei  ab  ipso  Deo  scriptae  in  cordibus,  nisi  ipsa 
praesentia  SpiritOs  sancti? »  Habet  tamen  lex  nova  quaidam  sicut  disposi- 
tiva  ad  gratiam  SpiritOs  sancti,  et  ad  usum  hujus  gratiae  pertinentia,  quae 
sunt  quasi  secundaria  in  lege  nova;  de  quibus  oportuit  instrui  fldeles 
Christi  et  verbis  etscriptis,  tamcircacredenda  quam  circaagenda.  Etideo 
dicendumest  quod  principaliter  lex  novaest  lexindita(d),  secundario  au- 
tem  est  lex  scripta. 

jid  primum  ergo  dicendum,  quodin  ScripturaEvangelii  non  continentur 
nisi  ea  qua?  pertinent  ad  gratiam  Spiritus  sancti,  vel  sicut  dispositiva,  vel 
sicutordiiiativa  ad  usum  hujus  gratiae.  Sicut  dispositiva  quidem,  quantum 
ad  intellectum,  per  fidem,  per  quamdatur  Spiritus  sancti  gratia,  continen- 
tur  in  Evangelio  ea  quae  pertinent  ad  manifestandam  divinitatem  vol  huma- 
nitatem  Christi;  secundum  affectum  vero  continentur  in  Evangeiio  ea  quae 
pertinent  ad  contemptum  mundi,  per  quem  homo  fit  capax  Spiritiis  sancti 
gratiae.  Mundus  enim,  id  est  amatores  mundi,  non  potest  capere  Spiritum 
sanctum,  ut  habetur  (Joan.  xiv}.  Usus  ver6  spiritualis  gratiae  est  in  operibus 
virtutum,  ad  quae  multipliciter  Scriptura  novi  Testamenti  homines  exhor- 
tatur. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  dupliciter  est  aliquid  inditum  homini :  uno 
modo  quasi  pertinens  ad  naturam  humanam,  et  sic  lex  naturalis  est  lex 
indita  homini ;  alio  modoest  aiiquid  inditum  homini,  quasi  naiurae  super- 
additum  per  gratiae  donum ;  et  hoc  modo  lex  nova  est  indita  homini,  non 
solum  indicaus  quid  sit  faciendum,  sed  etiam  adjuvans  ad  implendum  (2). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  nulhis  unquam  habuit  gratiam  SpiritOs 
sancti  nisi  per  fidcm  Christi  explicitam  vel  impiicitam.  Per  fidem  autem 
Christi  pertinet  homo  ad  novum  Testamentum.  Unde  quibuscumque  fuit 
lex  gratiae  indita,  secundum  hoc  ad  novum  Testamentum  pertinebant. 
ARTICULUS  II.  —  UTRUM  lfx  nova  justificet  (3). 

Ad  secundum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  lex  nova  non  justificeU 
Nulhis  enim  justificatur  nisi  legi  Dei  obediat,  secundum  illud  (Hebr.  v,  9) : 
Factus  est^  scilicet  Christus,  omnibus  obtemperantibus  sibi  causa  salutis 
xternx.  Sed  Evangelium  non  semper  hoc  operatur  qu6d  homines  ei  ot)e- 
diant;  dicitur  enim  (Roman.  x,  i6} :  Non  omnes  obediunt  Evangeiio.  Ergo 
lex  nova  non  justificat. 

(1)  Sed  observandum  cst  atiter  esse  intlitam  torum  talere,  qiice  jam  commissa  sunl ,  non 
quani  legcm  naUiialem,  ut  explicat  ipse  S.  Doc-  etiam  ad  adjutorium  ut  non  comniillantur; 
tor  (in  respons.  aS  2).  analhema  sit. 

(2)  Quod  a  conc.  Milevit.  ita  «IfllniSHm  fuit  (3  Jiuta  mentem  D.  'iliomse,  si  lex  aova 
(can.  3)  '.  Quicnmque  dixeril  gratiam  Dci  in  spectetur  secuntlum  i«l  qnotl  in  ea  est  princi- 
qua  jusliftcamur  })tT  Jesum  Clirislum  Domi-  piilc,  verc  jui.iilical;  si  aiiUni  spectclur  id  tiuod 
num  J\'osirum,  ad  solani  rcmissioncm  pecca-  io  ill:i  ost  secnnduriiun  ,  non  jusliiical. 


QU.EST.  CYI,  ART.  II.  515 

2.  Praeterea,  Apostoliis  prohat  (ad  Roni.)  quod  lex  vetusnon  jnstificabat, 
quia  e^  adveniente  praevaricalio  crevit;  dicitnr  enim  (Rom.  iv,  15)  :  Lex 
iratn  operatur ;  ubi  enim  nonest  lex^  nec  prxvaricatio.  Sed  multomagis  lex 
nova  praevaricationem  addidit;  majori  enim  pcenA  est  dignus  qni  post  le- 
gem  novam  datam  adhuc  peccat,  secnndimi  iUnd  (llebr.  x,  28) :  Irrifam 
quis  faciens  legem  Mof/si^  sine  ulla  miserattoi\e  duobus.^  vel  tribus  testibus 
moritur ;  quantd  77iagis  putatis  deterioi^a  mereri  supplicia  qui  Filium  Dei 
conculcaverit?  etc.  Krgo  lex  novanon  jnstificat,  sicutnec  vetus. 

3.  Praeterea,  jnstificare  est  proprins  eff^ectns  Dei,  secundCim  illud  (Rom. 
vni,  33) :  Deus  est  quijusti/icat.  Sed  lex  vetus  fuit  k  Deo,  sicut  et  lex  nova. 
Ergo  lex  nova  non  magis  jnstificat  quam  lex  velus. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Rom.  i,  16) :  Non  erubesco  Evange- 
lium'^  virtus  enim  Dei  est  i7i  salutem  omni  credenti.  Non  autem  est  salus 
nisi  justificatis.  Ergo  lex  Evangelii  justificat. 

CONGLUSIO.  —  Lex  evangelica,  cum  sit  ipsa  Spirilus  sancti  gratia,  necessario 
hominem  justificat;  non  autem  ea  quaescriptis  traduntur,  ipsum  hominem  justifi- 
care  possunt. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictumest  (art.  praec.  in  corp.  et  ad  1), 
ad  legem  Evangelii  duo  pertinent :  unum  quidem  principaliter,  scilicet  ipsa 
gratia  Spiritus  sancti  interiiis  data;  et  quanttim  adhoc  nova  lex  justificat. 
Unde  Augustinus  dicit,  in  lib.  De  spiritu  et  littera  (cap.  17,  circ.  princ.)  : 
«  Ibi,  scilicet  in  veteri  Testamento,  lexextrinsecns  est  posita,  qua  injusti 
terrerentur;  hic,  scilicet  in  novo  Testamento,  intrinsecus  data  est  quajus- 
tificarentur.  «  Aiiud  pertinet  ad  legem  Evangelii  secundario,  scilicet  docu- 
menta  fidei  et  praecepta  ordinantia  affectum  humanum  et  humanos  actus ; 
et  quantum  ad  hoc  nova  lex  non  justificat.  Unde  Apostolus  dicit  (II.  Cor.  in, 
6)  :  Littera  occidit^  spiritus  autem  vivificat\  et  Augustinus  exponit  (lib.  De 
spiritu  et  littera,  cap.  \A  et  17),  quod  per  litteram  inteiligitur  quii^libet 
scriptura  extra  homines  existens,  etiam  moralium  praeceptorum,  qualia 
continentur  inEvangelio;  unde  etiam  littera  Evangelii  occideret,  nisi  ades- 
set  interius  gratia  fidei  sanans  (I). 

Ad  primwn  ergo  dicendum,  quod  illa  objectio  procedit  de  lege  nova,  non 
quantiim  ad  id  quod  est  principale  in  ipsa,  sed  quantiim  ad  id  quod  est 
secundarium  in  ipsa;  scilicet  quantum  ad  documenta  et  praecepta  exterius 
homini  posita  vel  scripto  vel  verbo. 

Xdsecundum  dicendum,  quod  gratia  novi  Testamenti,  etsi  adjuvet  homi" 
nem  ad  non  peccandum,  non  tamen  ita  confirmat  in  bono,  ut  homo  pec- 
carenon  possit;  hocenim  pertinet  ad  stalum  gloriae.  Et  ideo  si  quis  post 
acceptam  gratiam  novi  Testamenti  peccaverit,  majori  poen^  est  dignus; 
tanquam  majoribus  beneficiis  ingratus,  etauxilio  sibi  dato  non  utens;  nec 
tamen  propter  hoc  dicitur  quod  lex  nova  iram  operatur;  quia  quantum  est 
de  se,  sufficiens  auxilium  dat  ad  non  peccandum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  iegem  novam  et  veterem  unus  Deus  dedit,  sed 
aliter  et  aliter  :  nam  legem  veteremdedit  scriptam  in  tahulis  iapideis;le- 
gera  autem  novam  deditscriptam  in  tabulis  cordis  carnalibus,ut  Apostolus 
dicil  (II.  Cor.  iii).  Proinde,  sicut  Augustinus  dicit  (lib.  De  spiritu  et  littera, 
cap.  18,  in  princ),  «  litteram  istam  extra  hominem  scriptam,  et  ministra- 
lionera  mortis,  et  minislrationera  damnationis  Apostolus  appellat ;  hanc 
autem,  scilicet  novi  Testamenti  legera,  ministrationem  spirilus,  et  minis» 

(l)  Hinc  modb  docet  Scriptura  legem  justifi-  mundi  estis  proptet'  sermonem  quem  locutu» 
«are,  modb  contrarium  videtur  innuere  :  Yos      sum  vobis.  Abierunt  retrd,  etc. 


81 G  QU.4^ST.  CVI,  ART.  II  ET  III. 

trationem  justitiae  dicit ;  quia  per  doiium  Spiritus  operamur  justitiam,  et  k 
pra3varicationis  damnatione  libcramur.  » 

ARTICIILUS   III.    —   UTRUM  LEX    NOVA    DEBUERIT   DARI   A   PRINCIPIO    MUNDI. 
De  his  otiam  supra,  qiianst  xci,  art.  5,  ad  2  et  5. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  i.  Videturquod  lex  nova  debueritdari  k  prin- 
cipio  mundi.  No?i  enim  est  personarum  acceptio  apud  Deurn^  ut  dicitur 
(Rom.  ii,;!^}'  Sed  omnes  homines  peccaverunt,  et  egent  qlorid  Dei,  ut  dici- 
lur  aiom.  ni,  23).  Ergo  a  principio  mundi  lex  Evangelii  dari  debuit,  ut 
omnibus  per  eam  subveniretur. 

2.  Praelerea,  sicut  in  diversis  locis  sunt  diversi  homines,  ita  etiam  in 
diversis  temporibus.  Sed  Deus,  qui  vult  omnes  homines  salros  fieri,  ut  di- 
citur  (I.  Tim.  ii,  4),  mandavit  Evangelium  praedicari  in  om.nibus  locis,  ut 
patet  fMatth.  ult.  et  Marc.  ult.).  Ergo  omnibus  temporibus  debuit  adesse 
lex  Evangelii,  ita  quod  a  principio  mundi  daretur. 

3.  Praeterea,  magis  est  necessaria  hominisalusspirituaris,  quae  est  a^ter- 
na,  quam  salus  corporalis,  quse  est  temporalis.  Sed  Deus  ab  initio  mundi 
providit  homini  ea  quse  sunt  necessaria  ad  salutem  corporalem,  tradens 
ejus  potestati  omnia  quse  erant  propter  hominem  creata,  ut  patet  (Gen.  i}. 
Ergo  etiam  lex  nova,  quae  maxime  est  necessaria  ad  salutem  spiritualem, 
delDuit  hominibus  a  principio  mundi  dari. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (I.  Corinth.  xv,  46)  :  Non  prius  quod 
spirituale  est,  sedquod  animale.  Sed  lex  nova  est  maxim^  spiritualis.  Ergo 
lex  nova  non  debuit  a  principio  mundi  dari. 

CONCLUSIO.  —  Lex  nova  cum  sit  lex  gratise,  imo  principaliter  ipsa  Spiritus 
sancti  gratia,  dari  abundanter  non  debuit,  antequam  peccati  impedimentum,  con- 
summata  per  Christum  redemptione  tollerelur. 

Resporideo  dicendum  qu6d  triplex  ratio  potest  assignari  quare  lex  nova 
non  debuit  dari  k  principio  mundi.  Quarum  prima  est,  quia  lex  nova,  sicut 
dictumest(art.  \  hujus  quaest.),  principaliterest  gratia  Spiritus  sancti,  quae 
abundanter  dari  non  debuit,  antequam  impedimentum  peccati  ab  humano 
genere  tolleretur,  consummata  redemy)tione  per  Christum.  Unde  dicitur 
(Joan.  VII.  39) :  Nondum  erat  Spiritus  datus^  quia  Jesvs  nondum  erat  glori- 
ficatus.  Et  hanc  rationem  manifestd  assignat  Apostolus  fRom.  vin,  3),  ubi 
postquam  pra^miserat  delegespiritOs  vitae,  subjungit  :  Deus  Filium  suum 
mittens  in  simifitudinem  carnis  peccati^  de  peccato  damnamt  peccatum  in 
carne,  ut  justijicatio  legis  impleretur  in  nobis.  Secunda  ratio  potest  assi- 
gnari  ex  perfectione  legis  novae  :  non  enim  aliquid  ad  perfectum  adduci- 
tur  statim  a  principio,  sed  quodam  temporali  successionis  ordine;  sicut 
aliquis  priiis  fit  puer,  et  postmodum  vir.  Et  hanc  rationem  assignat  Apos- 
tolus  (Galat.  ni ,  24;  :  Lex  pxdagogus  noster  fuit  in  ChristOy  ut  ex  (ide 
justificemur ;  at  ubi  venit  fides,  jam  non  sumus  sub  pxdagogoJlcTWvi  ratio  su- 
mitur  ex  hoc  quod  lex  nova  est  lex  giatia?.  Et  ideo  prim6  oportuit  quod 
homo  relinqueretur  sibi  in  statu  veteiis  legis,  ut  in  peccatum  cadendo, 
suam  inftrmitatem  cognoscens,  recognosceret  se  grati<^  indigere.  Et  hanc 
rationem  assignat  Apostolus  (Rom.  v,  20),  dicens :  Lex  subintravitj  ut  abun- 
daret  delictum.  Ubiautemabundavit  delictum,  superabundavit  et  gratia  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  humanum  genus  propter  peccatum 

w 

{]]  Qnaiulo  voro  lex  nova  ccepcrit  obligaro  non  qui  erant  Jcrosolymis  ;  reHqnos  au(em  sivc  Ju- 

facile  polesl  deJiniri.  Qjiitliuu  onini  pnlant  quod  dteos,  sive  gcntiles  postea  ,  pavraiini  sciliret  suc- 

Gtatini  ii   morte  vel   resurrectione   Cliristi  :  alii  cossu  temporis,  secunclum  quocl  cis  proniulgata 

quftd  a  Pentecoste.  Vcrisiniilius  vidotur  quod  a  fuerit. 
Peateco^te  coepiTit   oLligare ,    obligilritque  eos 


QU^ST.  CVI,  AHT.  III  ET  IV.  517 

primi  parentis  meruit  orivari  auxiliogTatiae  ;  etideo  «quibuscumque  uon 
datur,  hoc  est  ex  justitia  ;  quibuscumque  autem  datur,  hoc  est  ex  gratia, » 
ut  Augustinus  dicit(lib.  Do  perfoctione  justiti8e,implic.  cap.  4,a  med.,ex- 
presse  autem  epist.  127,  olim  107,  a  med.).  Unde  non  est  acceptio  perso- 
narum  apud  Deum  (I)  ex  hoc  qu6d  non  omnibus  a  principio  mundi  legem 
gratiae  proposuit, qua3  erat  debito  ordine  proponenda,  ut  dictum  est  (in  cor- 
pore  arliculi). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  diversitas  locorum  non  variat  diversum 
statum  humanis  generi  qui  varialur  per  temporis  successionem  ;  et  ideo 
omnibus  locis  proponitur  lexnova,  non  autemomnibus  temporibus,  lioet 
omnitempore  fuerintaliqui  ad  novum  Testamentumpertinentes,  ut  supra 
diclum  est  (art.  1  hujusquaest.  ad  3). 

Ad  terthim  dicendum,  qu6d  ea  quae  pertinent  ad  salutem  corporalem, 
deserviunt  homini  quantlim  ad  naturam,  quae  non  tollitur  per  peccatum; 
sed  ea  quse  pertinent  ad  spiritualem  saiutem,  ordinanlur  ad  gratiam,  quae 
amittitur  per  peccatum ;  et  ideo  non  est  similis  ratio  de  utrisque. 
AHTICULUS  IV.  —  UTRUM  lex  nova  sit  duratuua  usque  ad  finem  mundi  (2). 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  lex  nova  non  sit  duratura 
usquead  finem  mundi.  Quia.  ut  Apostolus  dicit  (I.  Corinth.  xni,  10),  cum 
venerit  quod  perfectum  est^  evacuabitur  quod  ex  parte  est.  Sed  lex  nova  ex 
parteest;  dicit  enim  Apostolus  (ibid.)  :  Ex  parte  cognoscimus,  et  ex  parte 
prophetamus.  Ergo  lex  nova  evacuanda  est,  allo  perfectiori  statu  suc- 
cedente. 

2.  Praeterea,  Dominus  ^Joan.  xvi)  promisit  discipulis  suis  in  adventu  Spi- 
ritus  sancti  Paracieti  cognitionem  omnis  veritatis.  Sed  nondum  EccleSia 
omnem  veritatem  cognoscit  in  statu  novi  Testamenti.  Ergo  expectandus 
est  alius  status,  in  quo  per  Spiritum  sanctum  omnis  veritas  manifesterur. 

3.  Pra^terea,  sicut  Pater  est  alius  a  Filio,  et  Filius  a  Patre;  ita  Spiritus 
sanctus  a  Patre  et  Filio.  Sed  fuit  quidam  status  conveniens  personae  Patris, 
scilicet  status  veteris  legis,  in  quo  homines  generationi  intendebant;  simi- 
liter  eliam  est  alius  status  conveniens  personai  Filii,  scilicet  status  novse 
legis,  in  quoclerici  intendenles  sapientiae,  quse  appropriatur  Filio,  princi- 
pantur.  Ergo  erit  status  tertius  Spiritus  sancti,  in  quo  spirituales  viri  prin- 
cipabantur. 

4.  Pra^terea,  Dominus  dicit  (Matth.  xxiv,  14)  :  Praedicabitur  hoc  Evange- 
lium  reyni  in  universo  orbe,  et  tunc  veniet  consummatio.  Sed  Evangelium 
Christi  jamdiu  est  praedicatum  in  universo  orbe,  nec  tamen  adhuc  venit 
consummalio.  Ergo  Evangelium  Christi  non  est  Evangelium  regni,  sed  fu- 
turum  est  aliud  Evangelium  Spiritus  sancti,  quasi  alia  lex. 

Sed  contra  est  quod  Dominusdicit  (Matth.  xxiv,  34) :  Dico  vobis quia  non 
prseteribit  gpneratio  haec^  donec  omnia  fiant  :  quod  Chrysostomus  'hom. 
Lxxviii  in  Matth.,  parum  a  princ.)  exponit  de  generatione  ridelium  Christi. 
Ergo  status  ildelium  Christi  manebit  usque  ad  consummationem  sa^culi. 

CONCLUSIO.  —  Lex  nova  cum  omnibus  modis  perfecta  sit,  nulla  alia  lex  ei  suc- 
cedet,  sed  usque  ad  saeculi  consummalionem  est  duralura. 

Respondeo  diceudum  quod  staius  mundi  variari  potest  duphciter  :  uno 
modo  secundum  diversitatem  legis ;  etsic  huic  statui  navae  legis  nulhis alius 
status  succedet.  Successit  enim  status  novse  legis  statui  veteris  legis,  tan- 

{\)  In   his  qiia  mere  gratuita  sunt  locum  nou  '2)  Seutentiam  a  S-  Doctorc  in  hoc  articu!o\ 

liabet  porsonai  uni  acceptio ,  queniadmoclum  hic  traditam  Siiarez   tenet  ut  ci  rtissiniam  et  eam 

i;idicat  S.  Doiior  et  supra  (quaest.  XCVlll ,  art.  4  aigu-ventis  maxirai  momenti  coniproLiat. 
ad  2  et  alibi. 


518  QU.EST.  CVl,  ART.  IV. 

qnam  perfectior  imperfecliori.  Nullus  autem  status  prsesentis  vitae  potest 
esse  perfectior  quam  status  novae  legis;  nihil  enim  potest  esse  propinquins 
fini  ultimo  quam  quod  immediate  in  finem  ultimum  introducit;  hoc  autem 
facit  nova  lex :  unde  Apostolus  dicit  (Ilebr.  x,  19) :  Habentes  itaqiie,  fratres, 
fiduciam  in  introitu  sanctorum  in  sanguine  Christi^  quam  initiavit  noUs 
viam  novam,  accedamus,  Unde  non  potest  esse  aliquis  perfectior  status  prae- 
sentis  vitae  qu^m  status  novae  legis  :  quia  tantc  est  unumquodque  perfec- 
tius,  quant6  est  ultimo  fini  propinquius.  Alio  modostatus  hominura  varian 
potest,  secundum  qu6d  hominesdiversimod^  se  habent  ad  eamdem  legem, 
vel  perfectius,  vel  mintis  perfecte ;  et  sic  status  veteris  legis  frequenter  fuit 
mutatus ;  cdm  quandoque  leges  optime  custodirentur,  quandoque  autera 
omnino  praitermitterentur.  Sicut  etiam  et  status  novae  legis  diversificatur 
secundum  diversa  loca  et  tempora  et  personas,  inquantum  gratia  Spiritas 
sancti  perfectius  vel  miniis  perfect^  ab  aliquibus  habetur.  Non  est  tamen 
expectandum  quod  sit  aliquis  status  futurus  in  quo  perfectitis  gratia  Spiri- 
tus  sancti  habeatur,  quam  hactenus  habita  fuerit,  et  maxim6  ab  Apostolis, 
qui  primitias  SpiritHs  acceperunt,  id  est,  «  et  tempore  priiis,  et  caeteris 
abundantiiis, »  ut  Glossa  interl.  dicit  (Rom.  vui). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  Dionysius  dicit  (De  eccles.  hier. 
cap.  5,  parum  a  princ),  triplex  est  hominum  status.  Primus  quidem  vete- 
ris  legis;  secundus  novse  legis;  tertius  status  succedit  non  in  hac  vila,  sed 
in  futura,  scilicet  in  patria.  Sed  sicut  primus  status  est  figuralis  et  impcr- 
fectus  respectu  status  Evangelii,  ita  hic  status  est  figuralis  et  imperfectus 
respectu  status  patriae,  quo  veniente,  iste  status  evacuatur,  sicut  dicitur 
(I.  Corinth.  xni,  12) :  Fidemus  nunc  per  speculum  in  xiiigmate,  tunc  autem 
facie  ad  faciem. 

Ad  secundum  dicendum,  quod,  sicut  Augustinus  dicit  (lib.  Contra  Faus- 
tum,  ubi  non  occurrit,  sed  habetur  in  lib.  De  haeresib.,  haeresi  26  et  46), 
Montanus  et  Priscilla  (1)  posuerunt,  qu6d  promissio  Domini  de  Spiritu 
sancto  dando  non  fuit  completa  in  apostolis,  sed  in  eis.  Et  similiter  Mani- 
chaei  posuerunt,  quod  fuit  completa  in  Manichseo  (2),  quem  dicebant  esse 
Spiritum  Paracletum,  Et  ideo  utrique  non  recipiebant  Actus  apostolorum, 
in  quibus  manifeste  ostenditur  qu6d  ilia  promissio  fuit  in  apostohs  com- 
pleta,  sicut  Dominus  iterat6  eis  promisit  (Act.  i,  5)  :  Baptizamini  Spiritu 
sancto  non  post  multos  hos  dies;  quod  impletum  legitur  (Act.  ii).  Sed  istae 
vanitates  (3)  excluduntur  per  hoc  quod  dicitur  (Joan.  vii,  39) :  Nondum  erat 
Spiritus  datus^  quia  nondum  Jesus  erat  glorificatus.  Ex  quo  datur  intelligi 
qu6d  statim  glorificato  Christo  in  resurrectione  et  ascensione,  fuit  Spiritus 
sancius  datus.  Et  per  hoc  etiam  excluditur  quorumcumque  vanita?<  qui  di- 
cerent  esse  expectandum  aliud  tempus  SpiritOs  sancti.  Docuit  autem  Spiri- 
tussanctus  apostolos  omnem  veritatem  dehis  quae  pertinent  ad  necessita- 
tem  salutis,  scilicetde  credendis  et  de  agendis;  non  tamen  docuit  eos  de 
omnibus  futuris  eventibus;  hoc  enim  ad  eos  non  pertinebat,  secundum 
illud  (Act.  i,  7)  :  Non  est  vestrum  nosse  tempora  vel  momenta,  qux  Pater 
posuit  in  potestate  sua. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  lex  vetus  non  soltim  fuit  Patris,  sed  etiam 
Filii,  quia  Christus  in  veteri  lege  figurabatur;  unde  Dominus  dicit  (Joan. 
V,  46)  :  Si  crederetis  Moysi,  credereiis  forsitan  et  mihi;  de  me  enim  illescrip- 

(!)  Moniaiius  circa  anniimDoniini  475,  docuit  (2)  Stultitia   Manctis  aut  manirluroram  fcre 

legcm  k  (".hristo  liatam  velut  imperfcctani,  suo  eadcm  fuil  ac  Montani  demeatia.  Wovam  enim 

saecuo  issc  iinitam,  ct  in  cjus  locumse,  tanquam  Paraclctuni  expcctabant. 

Caraclctum,  aliam  pcrfcctiorcm  affcrrc.  (.^^  .\l.  varietates. 


QU.CST.  CVII,  ART.  1.  519 

sit,  Similiter  etiam  lex  nova  non  soliim  est  Christi,  sed  etiam  Spiiitus 
sancti,  secundlim  iUud  (Rom.  vni,  :2) :  Lex  Spiriius  vitse  in  ChristoJesu,  etc, 
unde  non  est  expectanda  alia  lex  quaj  sit  SpiritOs  sancti. 

Ad  quartum  diceridum,  qu6d  ciim  Clnistus  statim  in  principio  evange- 
licae  praidicationis  dixerit  (Mattli.  ni,  2j  :  Appropinquavit  regnum  cmlorur/i- 
stultissimum  est  dicere  quod  Evangelium  Cliristi  non  sit  Evaiigelium  i  egiii. 
Sed  pimlicatio  Evangelii  Christi  potest  intelligi  dupliciter  :  uno  modo 
quantum  ad  divulgationem  notitiaeChristi;  et  sic  praidicatum  fuitEvange, 
lium  in  uuiverso  orbe  (1),  etiam  tempore  Apostolorum,  ut  Chrysostomus 
dicit  (Iiom.  lxxvi  in  Matth.,  aliquant.  a  princ).  Et  secundiim  hoc  quod  addi- 
tur  :  Ettuncerit  consummatio^  intelligitur  hoc  de  destructione  Jerusalem, 
de  qua  tunc  ad  litteram  loquebatur.  Alio  modo  potest  intelligi  praidicatio 
Evangelii  in  univereo  orbe  cum  pleno  effectu,  ita  scilicet  quod  in  qualibet 
gentefundeturEcclesia;  et  ita,  sicut  dicit  Augustinusfepistola  ad  Ilesych., 
circa  med.),  « nondum  est  praedicatum  Evangehum  in  universo  orbe;  »  sed 
hoc  facto,  veniet  consummatio  mundi. 

<3UiESTI0  CVII. 

DE  COMPARATIONE  LEGIS  ISOV^  AD  VETEREM,  IN  QUATLOR  ARTICULOS  DIVISA» 

Deinde  considerandum  est  de  comparatione  legis  novae  ad  legem  veterera ;  et  circa 
hoc  quaeruntur  quatuor  :  1°  Utrum  lex  nova  sit  alia  lex  a  lege  veteri.  —  2"  Utrum 
lex  nova  impleat  veterem.  —  3'  Utrum  lex  novacontineatur  in  veteri.  —  4"  Quae  sit 
gravior;  utrum  lex  nova  vel  vetus. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  lex  nova  sit  alia  a  lege  veteri. 
De  bis  etiam  supra,  qusest.  LI,  art.  5,  et  Gal.  I,  lect.  2. 

Ad  primum  sic  proceditur.  4.  Videtur  quod  lex  nova  non  sit  alia  a  lege 
veteri.  Utraque  enim  lex  dalur  fidem  Dei  habentibus  :  quia  sine  fide  est 
impossibile  placere  Deo,  ut  dicitur  (Hebr.  xi,  6).  Sed  eadem  fides  est  anti- 
quorum  et  modernorum,  ut  dicitur  in  Glossa  (Matth.  xxi).  Ergo  etiam  est 
eadem  lex. 

2.  Praeterea,  Augustinus  dicit  in  libro  Contra  Adamantium  (vel  Adiman- 
tum)  Manichaei  discipulum  (cap.  17,  inter  princ.  et  med.),  quod  «  brevis 
differentia  legis  et  Evangelii  est,  timor  et  amor.  »  Sedsecundum  haec  duo, 
nova  lex  et  vetus  diversificari  non  possunt ;  quia  etiam  in  veteri  lege  pro- 
ponuntur  praecepta  charitatis  (Levit.  xix,  18)  :  Diliges  proximum  tuum; 
et  (Deut.  VI,  5;  :  Diliges  Dominum  Deum  tuum.  Similiter  etiam  diversificari 
non  possunt  per  aliam  difl^erentiam  quam  Augustinus  assignat  contra 
Faustum  (lib.  iv,  cap.  11),  quod  «  vetus  Testamentum  habuit  promissa 
temporalia,  novum  Testamentum  habet  promissa  spiritualia  et  ajterQa;  » 
quia  etiam  in  novo  Testamento  promittuntur  aliqua  promissa  temporalia, 
secundiim  illud  (Marc.  x,  30} :  Accipietis  centies  tantum  in  tempore  hoc,  do^ 
moSf  et  fratres,  etc, ;  et  in  veteri  Testamento  sperabantur  promissa  spiri- 
tualia  et  aeterna,  secundum  illud  (Hebr.  xi,  16)  :  Nunc  autem  meliorem 
(patriam)  appetunt,  id  est,  coelestem ;  quod  dicitur  de  antiquis  Patribus. 
Ergo  videtur  qu6d  nova  lex  non  sit  alia  a  veteri. 

3.  Praeterea,  Apostolus  videtur  distinguere  utramque  legem  (Rom.  iii), 
veterem  legem  appellans  legem  factorum,  legem  ver6  novam  appellans 

(!)  Temporibus  apostolorum  jam  fuerat  ita  orbis  tunc  reperti  et  cogniti  parlemjam  perve* 
prretlioiitiiii»    Kvangeliura,  quipne  aH  niaximam        nerat  nolitia  Kvangc!ii  (>hristi. 


820  QUiEST.  CVll,  ART.  I. 

legem  fidei.  Sed  lex  vetus  fuit  etiam  to/?rfei,secundtim  illudCHebr.  xi,  39): 
Omues  testimonio  fidei  probati  sunt:,  quod  dicit  de  patribus  veteris  Testa- 
menti.  Simiiiter  etiam  lex  nova  est  lex  factorum :  dicitur  enim  (Matth.  v,  44): 
Benefacite  liis  qui  oderunt  vos\  et  (Luc.  xxn,  19)  :  Hoc  facite  in  meam  com- 
memorationem.  Ergo  lex  nova  non  estalia  alege  veteri. 

Sed  contra  est  quod  Apostolusdicit  (Ilebr.  vii,  12)  :  Translato  sacerdotio^ 
necesse  est  ut  legis  translatio  fiat.  Sed  aliud  est  sacerdotium  novi  et  vete- 
ris  Testamenti,  ut  ibidem  Apostolus  probat.  Ergo  est  etiam  alia  lex. 

CONCLUSIO.  —  Cum  lex  nova,  Jex  charitatis  sit,  et  propinquius  ad  Deum  ducat 
quam  vetus,  quee  puerorum  paedagogus  est,  ab  invicem  distinguuntur,  hcet  noD 
specie :  quia  ad  eumdem  finem,  nempe  ut  Deo  subdantur,  utraque  lendit. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  xc,  art.  2), 
omnis  lex  ordinat  conversationem  humanam  in  ordine  ad  aliquem  finem. 
Ea  autem  quae  ordinantur  ad  finem,  secundum  rationem  finis  dupliciter 
diversificari  possunt :  uno  modo  quia  ordinantur  ad  diversos  fines;  et 
hsec  est  diversitas  speciei,  maxime  si  sit  finis  proximus.  Alio  modo  secun- 
dum  propinquitatem  ad  finem,  vel  distantiam  ab  ipso  ;  sicut  patet  quod 
motus  differunt  specie,  secundum  quod  ordinantur  addiversos  terminos; 
secundtim  ver6  quod  una  pars  motus  est  propinquior  termino  quam  alia, 
attenditurdifferentia  in  motu  secundum  perfectum  et  imperfectum.  Sic  ergo 
duae  leges  distingui  possunt  dupliciter :  uno  modo  quasi  omnino  diversae, 
utpoteordinatae  ad  diversos  fines ;  sicut  lex  civitatis  quae  essetordinata  ad 
hoc  qu6d  populus  dominaretur,  esset  specie  differens  ab  illa  lege  quae  es- 
set  ad  hoc  ordinata  quod  optimates  civitatis  dominarentur :  aho  modo 
duae  leges  distingui  possunt,  secundum  quod  una  propinquius  ordinat  ad 
finem,  alia  vero  remotiCis;  puta  in  una  et  eadem  civitate  dicitur  alia  lex 
quae  imponitur  viris  perfectis,  qui  statim  possunt  exequi  ea  quae  pertinent 
ad  bonum  commune,  et  alia  lex  datur  de  disciphna  puerorum,  qui  sunt 
instruendi  qualiter  postmodum  opera  virorum  exequantur.  Dicendum  est 
ergo  quod  secundiim  primum  modum  lex  nova  non  est  alia  a  lege  veteri ; 
quia  utriusque  est  unus  finis,  scilicet  ut  homines  subdantur  Deo.  Est  au- 
tem  unus  Deus  et  novi  etveterisTestamenti,  secundiim  iilud  (Rom.  iii,  30) : 
Urnis  Deus  est  qui  justificat  circumcisionem  ex  fide,  et  prxputium  per  fidem. 
Alio  modo  lex  nova  est  alia  a  lege  veteri,  quia  lex  vetus  est  quasi  pa^da- 
gogus  puerorum,  ut  Apostolus  dicit  (ad  Gal.  iii);  lex  autem  nova  est  lex 
perfeclionis,  quia  est  lex  charitatis,  de  qua  Apostolus  dicit  (ad  Coloss.  ni) 
qu6d  est  vinculum  perfectionis  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  unitas  fidei  utriusque  Testamenti  at- 
testatur  unitati  finis.  Dictum  est  enim  supra  (quaest.  lxii,  art.  1  et  %  qu6d 
objectum  theologicarum  virtutum,  inter  quas  est  fides,  est  finis  ultimus. 
Sed  tamen  fides  habet  alium  statum  in  veteri  et  in  nova  lege;  nam  quod 
ilfi  credebant  futurum,  nos  credimus  factum. 

Ad  secundum  dicendiim^  quod  omnes  differentiae  quae  assignantur  inter 
novam  legem  et  veterem,  accipiuntur  secundUm  perfectum  et  imperfec- 
tum.  Praecepta  enim  legis  cujuslibet  dantur  de  actibus  virtutum.  Ad  fa- 
cienda  autem  virtutum  opera  aliter  inclinantur  imperfecti.  qui  nondum 
habent  virlutis  habitum,  et  aliter  ilii  qui  sunt  per  habitum  virtutis  per- 
fecti.  llli  enim  qui  nondum  habent  habitum  virtutis,  inchnantur  ad  agen- 

(4)  Dtrius(|ue  legis  disciimen  iu  eo  ronsislcbat  nova    veio  principaliter   spirituolia   etclcina; 

<•    quod    vetcris    legis    primarius  promuiijalor  o' qiiod  lex  nova  habeat  vim  sancliKcanJi ,  quft 

faeril    Moysfs,   dovjb  aiiloni  Cluislus ;  2''   quod  caruit  lcx  vetus. 
lex  Mius  proniittcrct  corpuralia  ct  teinporulia, 


QU.*:ST.  CVIl,  ART.  I  ET  11.  52* 

dum  TJrtntis  opera  ex  aliqua  causa  extrinseca,  put^  ex  comminatione 
pcpnarum,  vel  ex  proiuissitMie  aliquarum  extrinsecarumremunerationum, 
puta  honoris,  vel  divitiarum,  vel  alicnjus  hnjnsmodi;  et  ideo  lex  vetus, 
qua'  dabatnr  imperfectis,  id  est  nondnm  consecutis  gratiam  spiritualem, 
dicebatur  lex  timoris(l),  inquantum  inducebat  ad  obseivationem  pr«cep 
torum  per  comminationem  qnarnmdam  poenarum;  et  dicitur  habere  tem- 
poralia  quitdam  promissa.  Illi  antem  qui  habent  virtutem,  inciinantur  ad 
virtutis  opera  agenda  propter  amorem  virtutis,  non  propter  aliquam  poe- 
nam  aut  remnnerationem  extrinsecam;  et  ideo  leXiUova,  cujus  principa- 
litasconsistit  in  ipsa  spiritnali  gratia  indita  cordibus,  dicitur  lex  amoris; 
et  dicitur  habere  promissa  spiritualia  et  aeterna,  quae  suntobjecta  virtutis, 
praicipne  charilatis ;  et  ita  perse  in  ea  inclinantur,  non  quasi  in  extranea, 
sed  quasi  in  pi'op!'ia.  Et  propter  hoc  etiam  lex  vetus  dicitur  cohibere  ma- 
num,  rion  animnm;  quia  qui  timore  poenae  ab  aliquo  peccato  abstinet, 
non  simpliciter  ejns  volnntas  a  peccato  recedit,  sicut  recedit  voluntas  ejus 
qui  amore  jnstitia;  abstinet  a  peccato  ;  et  propter  hoc  lex  nova,  quae  est  lex 
amoris,  dicitur  animum  cohibere.  Fuerunt  tamen  aliqui  in  statu  veteris 
Testamenti  habentes  charitatem  et  gratiam  Spiritus  sancLi,  qni  principa- 
liter  expectabant  promissiones  spirituales  et  aeternas;  et  secundum  hoc 
pertinebant  ad  legem  novam.  Similiter  etiam  in  novo  Testamento  sunt 
aliqni  carnales,  nondum  pertingentes  ad  perfectionem  novae  legis,  quos 
oportuit  etiam  in  novo  Testamento  induci  ad  virtutis  opera  per  timorem 
poenarum,  et  per  aliqua  temporalia  promissa.  Lex  autem  vetus,  etsi  prse- 
cepta  charitatis  daret,  non  tamen  per  eam  dabatur  Spiritus  sanctns,  per 
quem  diffunditur  charitas  in  cordibus  nostris,  ut  dicitur  (Rom.  v). 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  sicut  supra  dictum  est  (qua?sl.  cvi,  art.  1 
et  2),  lex  nova  dicitur  tex  fidei,  inquantum  ejus  principalitas  consislit  in 
ipsa  gratia,  quae  interius  datur  credentibus ;  unde  dicitur  gratia  fidei.  Ha- 
betautem  secundario  aliquafacta  et  moralia  et  sacramentalia;  sed  in  his 
non  consistit  principalitas  legis  novae,  sicut  principalitas  veteris  legis  in 
eis  consistebat.  lUi  autem  qui  in  veteri  Testamento  Deo  fuerunt  accepti  per 
fidem,  secundiim  hocad  novum  Testamentum  pertinebant;  non  enimjus- 
tificabantur  nisi  per  fidem  Christi,  qui  est  auctor  novi  Testamenti.  Unde 
et  de  Moyse  dicit  Apostolus  (Hebr.  xi,  26),  quod  majores  divitias  sestima" 
bat  thesauro  /Egyptiorum  improperium  Christi. 

ARTICIJLUS  IL  —  UTRUM  lex  nova  legem  veterem  impleat. 

De  his  etiain  2  2,  qusest.  Civ ,  art.  6  ad  2,  et  Sent.  ii,  dist.  9  ,  art.  8  ad  4 ,  et  !V ,  dist.  44,  queest.  If  t 

art.  2ado,  et  Rom.  lli,  fin.  et  Ephes.  ll,  lect.  5. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  lex  nova  legem  veterem 
non  impleat.  Impletio  enira  contrariatur  evacuationi.  Sed  lex  nova  eva- 
cuat  vel  excludi t  observantias  legis  veteris ;  dicit enim  Apostolns  (Gal.  v,  2) : 
Si  circumcidamini^  Christus  nihil  vobis  proderit,  Ergo  lex  nova  non  est 
impletiva  veteris  legis. 

2.  Praeterea,  contrarium  non  est  impletivum  suicontrarii.  Sed  Dominus 
in  lege  nova  proposuit  quaedam  priecepta  contraria  prajceptis  veteris  le- 
gis;  dicitur  enim  (Matth.  v,  31)  :  Audistis  quia  dictum  est  antiquis  :  Qui- 
cumque  dimiserit  uxorem  suam,  det  ei  tibellum  repudii.  Ego  autem  dico 
vobis :  Quicumque  dimiserit  uxorem  suam,  facit  eam  mcechari;  et  idem 
consequenter  patet  in  prohibitione  juramenti,  et  etiam  in  prohibitione 
talionis,  et  in  odio  inimicorum.  Similiter  etiam  videtur  Dominus  exciu- 

(\)  Hinc  Apostolus  ipse  dicit  Gal.  iv)  :  Quanto  tempore  hcnres  parvulus  e$t,  nihil  differt  a 
serto,  etc. 


b22  QU^ST.  CYII,  ART.  II. 

sisse  praRcepta  veteris  legis  de  discretione  ciborum  (Matth.  xv,  U),  dicens : 
Non  quod  intrat  in  os  coinquinat  hominem.  Ergo  lex  nova  non  est  imple- 
tiva  veteris. 

3.  Prgeterea^  quicumque  contra  legem  agit,  nonimpletlegem.SedChris- 
tus  in  aliquibns  contra  legem  fecit :  tetigit  enim  leprosum,  ut  dicitur 
(Matth.  viii),  quod  erat  contra  legem  :  similiter  etiam  videtur  sabbatum 
pluries  violasse,  unde  de  eo  dicebant  Judaei  (Joan.  ix,  16)  :  Non  est  hic 
homo  a  Deo,  qui sabbatum  non  cusfodit.  Ergo  Christus  non  implevit  iegem; 
et  ita  lex  nova  data  a  Christo  non  est  veteris  impletiva. 

4.  Praelerea,  in  veteri  lege  continebantur  prsecepta  moralia,  cseremo- 
nialia  et  judicialia,  ut  supra  dictum  est  (qusest.  xcix,  art.  4).  Sed  Dominus 
(Matth.  v),  ubi  quantum  ad  aliqua  legem  implevit,  nullam  mentionem  vi- 
deturfacere  dejudicialibuset  caeremonialibus.  Ergo  videtur  qu6d  lexnova 
non  sit  totaliter  veteris  impletiva. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  dicit(Matth.  v,  17) :  Non  venisolvere  legemy 
sed  adimptere ;  et  postea  subdit :  lota  unum,  aut  unus  apex  non  prxteribit 
d  (ege,  donec  omnia  fiant. 

CONCLUSIO.  —  Lex  nova  quatenus  exhibet  quod  vetus  promittebat  et  figurabat, 
eam  implet;  Christi  quoque  tum  opere ,  cum  ille  legem  veterem  servavit;  tum  doc- 
trini,  cum  ille  eam  exposuit,  perfectionisque  consilia  superaddidit ,  lex  vetus  im- 
plela  est. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (art.  praec),  lex  nova  com- 
paratur  ad  veterem  sicut  perfectum  ad  imperfectum.  Omne  autem  perfec 
tum  adimplet  id  quod  imperfecto  deest:  et  secundum  lioc  lex  nova  adim- 
plet  veterem  legem,  inquantum  supplet  illud  quod  veteri  legi  deerat.  In 
veteri  autem  legeduo  possunt  considerari  :  sciUcet  finis,  et  praecepta  con- 
tenta  in  lege.  Finis  vero  cujuslibet  legisest  ut  homines  efflciantur  justiet 
virtuosi,  ut  dictum  est  (qugest.  xcii,  art.  2).  Unde  et  finis  veteris  legis  erat 
justificatio  hominum,  quam  quidem  lex  efficere  non  polerat,  sed  ligurabat 
quibusdam  caeremonialibus  factis,  et  promittebat  verbis  :  et  quantum  ad 
hoc  lex  nova  implet  veterem  legem  justificando  per  virtutem  passionis 
Christi;  et  hoc  est  quod  Apostolus  dicit  (Rom.  viii,  3)  :  Quod  impossibile 
erat  legi,  Deus  Fiiium  suum  mittens  in  similitudinem  carnis  peccati,  dam~ 
navit  peccatum  in  carne,  ut  justificatio  legis  impleretur  in  nobis.  Et  quan- 
tum  ad  hoc  lex  nova  exhibet  quod  lex  velus  promittebat,  secundiim  illud 
(II.  Corinth.  i,  20)  :  Quotquot  promissiones  Dei  sunt,  in  illo  est,  id  est,  in 
Christo.  Et  iteriim  quantum  ad  hoc  complet  etiam  quod  vetus  lex  tigura- 
bat :  unde  (Colos.  ii,  17)  dicitur  de  cseremonialibus  qu6d  erant  umbra  fuiu- 
rorum;  corpus  autem  Christi,  id  est,  veritas  pertinet  ad  Christum;  unde 
lex  nova  dicitur  lex  veritatis,  lex  autem  vetus  umbrx  vel  figurx.  Praecepta 
vero  veteris  legis  adimplevitChristus  opereetdoctrina  :  opere  quidem,  quia 
circumcidi  voluit,  et  alia  observare  quae  erant  tempore  illo  observanda,  se 
cundum  iIIud(Galat.  iv,  4)  :  Factum  sub  lege.  Suaautem  doctrinaadimple 
vit  praecepta  iegistripUciter  :  prim6  quidem  verum  intellectum  legis  expri- 
mendo,  sicut  patet  in  homicidio  et  adulterio,  in  quorum  prohibitione 
ScribteetPharisaei  non  intelligebant  nisi  exteriorem  actum  prohibitum;  unde 
Doininus  legem  adimplevit,  ostendendo  etiam  interiores  actus  peccatorum 
caderesub  prohibitione.  Secund6adimpIevitDominuspr8ecepta  legis,  ordi- 
nando  quomodo  tutiiis  observaretur  quod  lex  vetus  statuerat :  sicut  lex 
vetus  statuerat  ut  homonon  pejeraret,  et  hoctutitis  observatur,  si  omnino  a 
jurametJlo  abstineat,  nisiin  causa  necessitatis.  Terti6  adiniplevit  Dominus 
praecepla  iegis,  superaddendo  quaedam  perfectionis  consiiia,  ut  palet 


QU.4^.ST.  CVII,  ART.  11.  523 

(Matth.  XIX,  21),  ubi  dicenti  se  observasse  pra^cepta  veteris  legis  dicit : 
Unumtibi  deest :  si  vis  perfectus  esse,  vade,  et  vende  omnia  qux  habes,  etc. 

Ad  primvm  ergo  dicendum,  quod  lex  nova  non  evacuat  observantiam 
veteris  legis,  nisi  quantiim  ad  cieremonialia,  ut  supra  dictnm  est  (qu.  cui, 
art.  3  et  4).  Uaec  antem  erant  in  tignram  fuluri.  Unde  ex  hoc  ipso  qu6d  c<fi- 
remonialia  prdecepta  sunt  impleta  perfectis  his  qua?  figurabantur,  non  sunt 
uUeritis  observanda;  quia  si  observarentur,  adhuc  significaretur  aliquid 
ut  futurum,  et  non  impletum;  sicut  etiam  pi'omissio  fnturi  doni  locumjam 
non  habet,  promissione  jam  impletA  per  doni  exhibitionem.  Et  per  hunc 
modum  ca^remoni*  legis  tolluntur,  cum  implentur. 

Ad  secundum  dicendum,  quod,  sicut  Augustinus  dicit  (Contra  Faustuni, 
lib.  XIX,  cap.26,  iu  princ),  «  pryecepta  iliaDomini  non  sunt  contraria  prae- 
ceptis  veteris  legis.  Quod  enim  Dominus  praicepit  de  uxore  non  dimitten- 
da,  non  est  contrarium  ei  quod  lex  praBcepit ;  neque  enim  ait  lex  :  Qui 
votuerif,  dimittat  uxorem,  cui  esset  contrarium  non  dimittere ;  sed  utique 
nolebatdimitti  uxorema  viro,  qui  hanc  interposuit  moram,  utin  dissidium 
animus  prseceps  libelli  conscriptione  refractus  absisteret.  »  Unde  Dominus 
ad  hoc  coufirmandum,  ut  non  facile  uxor  dimittatur,  solam  causam  forni- 
cationis  excepit.  Et  idem  etiam  dicendum  est  in  prohibitione  juramenti  (1), 
sicut  dictum  est  (in  corp.};  et  idem  etiani  patet  in  proliibitione  tahonis; 
taxavit  enim  modum  vindictai  lex,  ut  non  procederetur  ad  immoderatam 
vindictam;  a  qua  Dominus  perfectius  removit  eum  quem  monuit  omnino 
a  vindicta  abstinere.  Circa  odium  vero  inimicorum  removit  falsum  Phari- 
sajoriun  intellectum,  nos  monens  ut  persona  odio  non  haberetur,  sed  culpa. 
Cirea  discretionem  vero  ciborum,  quae  caeremonialis  erat,  Dominus  non 
mandavit  ut  nunc  non  observaretur;  sed  ostendit  quod  nulli  cibi  secundum 
suam  naturam  erant  immundi,  sed  solum  secundum  figuram,  ut  supra 
dictum  est  (qu.  cn,  art.  6  ad  1). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  tactus  leprosi  erat  proliibitus  in  veteri  lege, 
quia  ex  hoc  incurrebat  homo  quamdam  irregularitatis  immunditiam,  sicut 
et  ex  tactu  mortui,  ut  supra  dictum  est  (qu.  cn,  art.  5  ad  4).Sed  Dominus, 
qui  ei*at  mundator  leprosi,  immunditiam  incurrere  non  poterat.  Per  ea  au- 
tem  quae  fecit  in  sabbato,  sabbatum  non  solvit  secundum  rei  veritatem; 
sicut  ipsemet  in  Evangelio  (Matth.  xn)  ostendit :  tum  quia  operabatur  mira- 
cula  virtutedivina,  quae  semper  operatur  in  rebus;  tum  quiasalutis  huma- 
nae  opera  faciebat,  ciim  Pharisaei  etiam  saluti  animalium  in  die  sabbati 
providerent;  tum  etiam  qaia  ratione  necessitatis  discipulos  excusavit  in 
sabbato  spicascoUigentes.  Sed  videbatur  solvere  secundiimsuperstitiosum 
intellectum  Pharisseorum,  qui  credebant  etiam  a  salubribus  operibus  esse 
indie  sabbati  abstinendum ;  quod  eratcontra  intentionem  legis. 

Ad  quartuvi  dicendum,  quod  caeremonialia  praecepta  legis  non  comme- 
morantur  (Matth.  vj,  quia  eorum  observantia  totahter  excluditur  per  im- 
pletionem,  ut  dictum  est  (in  corp.  et  ad  1).  De  judicialibus  ver6  praeceptis 
commemoravit  praeceptum  talionis,  ut  quod  de  hoc  diceretur,  de  omnibus 
aliisesset  inteliigendum.  In  quoquidem  praecepto  docuit  legis  intentionem 
non  esse  ad  hoc  quod  poena  tahonis  quaereretur  propter  livorem  vindictae, 
quem  ipse  excludit,  monens  quod  homo  debet  esse  paralus  etiam  majores 
injurias  suff^erre,  sedsolum  propter  amorem  justitiae;  quod  adhuc  in  nova 
lege  remanet. 

(1)  Qaoad  jurameutum  nihil  precepit  Chris-  sermone  jaretnr ,  id  quod  ad  boc  valot  at  jura- 
tus  contra  Icgi'ni,quia  non  vetuit  jurainentum,  mentuin  niclius  observetur,  et  sic  dc  aiiis  io 
sed  tantunt  vetuit  ne  promiscue  et  in  comniuni        hoc  loco  citatis 


521  QU.^.ST.  CVII,  ART.  III. 

ARTICULUS  III.  —  UTKUM  lex  nova  in  lege  veteri  contineatur. 
De  his  etiam  Gal.  ll,  lcct  2. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  lex  nova  in  lege  veteri  non 
contineatur  :  lex  enim  nova  praecipue  in  fide  consistit,  unde  dicitur  lex 
fidei,  ut  patet  (Kom.  iii).  Sed  multa  credenda  traduntur  in  nova  iege,  quae 
in  veteri  lege  non  contirientur.  Ergo  lex  nova  non  continetur  in  veteri. 

2.  Pia3terea,  quaedam  Glossa  (Chrys.  in  Oper.  imperf.,  hom.  x,  sub  fin.) 
dicit  CAIatth.  v),  superillud  :  Qui  solverit  unum  de  mandaUs  istis  mininiiSy 
quod  «mandata  legis  sunt  minora,  in  Evangelio  vero  sunt  mandata  majo- 
ra. »  Majus  autem  non  potest  contineri  in  minori.  Ergo  lexnova  non  conti- 
netur  in  veteri. 

3.  PnjDterca,  quod  continetur  in  altero,  simul  habetur  habito  illo.  Si  igi- 
tur  lex  nova  continerelur  in  veteii,  sequeretur  quod  habit^  veteri  iege, 
habeatur  et  nova.  Superfluum  igitur  fuit,  habita  veteri  lege,  iterum  dari 
novam.  Non  ergo  nova  lex  continetur  in  veteri. 

Sed  confra  est  quod  dicilur  (Ezech.  i,  16)  :  Rota  erat  in  rotay  id  est, 
«  novum  Testamentum  in  veteri,  »  ut  Gregorius  exponit  (hom.  vi  in  Ezech. 
ante  med.). 

CONCLUSIO.  —  Quoniam  omnia  novee  Ieg;is  praecepta  in  veteri  implicile  aut  sub 
figura  latebant,  recte  dicitur  nova  lex  in  veteri,  utfrumentum  in  spica,  autarhor  in 
seminecontineri. 

Respondeo  dicendum  quod  aliquid  continetur  in  alio  dupliciter :  uno 
modo  in  actu,  sicut  locatum  in  loco;  alio  modo  virtute,  sicut  efleclus  iii 
causa,  vel  completum  in  incompleto  (1),  sicut  genus  continet  species  potes- 
tate,  et  sicut  tota  arbor  continetur  in  semine ;  et  per  hunc  modum  nova  lex 
continetur  in  veteri.  Dictum  est  enim  (art.  1  hujus  quaest.  in  corp.  et  ad  2) 
qu6d  nova  lex  comparatur  ad  veterem  sicut  perfectum  ad  imperfectum. 
Unde  Chrysostomus  (ex  quo  non  oc^^urrit,  sed  ex  Victoria  Anlioch.  in 
comment.  supra  hunc  loc.  colligi  potest),  exponens  illud  quod  habetur 
(Marc.  iv)  :  Ultro  terra  fructificat,  primiim  herbam,  deinde  spicam,  deinde 
plenum  frumentum  in  spica^  sic  dicit :  «  Prim6  herbam  fructificat  in  lege 
natura?,  postmodum  spicas  in  lege  Moysi,  postea  plenum  frumentum  in 
Evangelio.  i>  Sic  igitur  est  lex  nova  in  veteri  sicutfructus  inspica  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  omniaquae  credenda  traduntur  in  novo 
Testamento  exphcite  et  aperte,  traduntur  credenda  in  veteri  Testamento, 
sed  implicite  et  sub  figura;  et  secundum  hoc  etiam  quantum  ad  credenda 
lex  nova  continetur  in  veteri. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  praecepta  novae  legis  dicuntur  esse  majo- 
ra  quam  pi'a?cepta  veteris  legis,  quantum  ad  explicitam  manifestatioiiem; 
sed  quantum  ad  ipsam  substantiam  praeceptorum  novi  Testamenti,  omnia 
continentur  iii  veteri  Testamento.  Unde  Augustinus  dicit  (Contra  Faustum, 
lib.  XIX,  cap.  23  et  28)  qu6d  «  pene  omnia  quae  monuit  vel  praicepit  Dominus, 
ubi  adjnngebat:  Ego  autem  dico  vobis,  inveniuntur  etiam  in  illis  veteri- 
buslibris.  Sed  quia  non  intelligebant  homicidium  nisi  peremptionem  cor- 
porishumani,  aperuit  Dominus  omnem  iniquum  motum  ad  nocendum  fratri 
in  homicidii  genere  deputari.  »  Et  quantum  ad  hujusmodi  maniicstationos, 
prajcepta  novae  legis  dicuntur  majora  praiceptis  veteris  legis;  nihil  tamen 
prohibet  majus  in minori  virtute  coiUineri ,  sicut arbor  continetur  in  semine. 

(I'   Ita   Garcia  cum  scquonlihus  editionibus.  (2)  Quod  intelligendum  est  ciuoad  essesigniS- 

Cod.    Wcan. ,  complemenlum  in  incomplelo.  cativuni,  non  qiioad  essc  causativum.  ita  sciiicct 

Edit.  T»<vm.  alixquc ,  complemenlum  in  c-n.>-  quod  qua;  in  nova  loge  sunt  cxprcssc,  iu  votcri 

pU.mmlO.  erant  impiicitect  ligurative,  vel  repraescntutive. 


QILEST.  CVIl,  ART.  III  ET  IV.  52S5 

Ad  tertium  dicendiim,  quod  illud  quod  implicite  datiim  est,  oportet  ex- 
plicari ;  et  ideo  post  veterem  legem  latam  oportuit  etiam  novam  lofrem  dari. 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  lex  nova  sit  gravior  quam  vetus. 

De  bis  etiam  Sent.  III,  dist.  40,  art.  -i.qnjcst.  iv,  etquodl.  IV,  art.  ^ocorp.  et  Mallh.  l. 

Ad  quartum  sicproceditur.  \ .  Videtur  quod  lex  nova  sit  gravior  quam  lex 
vetus.  Matlh.  enim  v,  supor  illud  :  Qui  solverit  taium  de  mandafis  liis  mini- 
miSj  dicit  Chrysostomus  (hom.  x,  in  ojiere  imperf.  ad  fin.) :  «Mandata  Moysi 
in  actu  facilia  sunt,  ut  :  Nonoccides;  Non  adulterabis;  mandata  Christi 
autem,  scilicet  :  Non  irascaris;  Non  concupiscas ,  in  actu  difiiciiia  sunt.  » 
Ergo  lex  nova  est  gravior  quam  vetus. 

2.  Pi*a3terea,  faciliusest  terren^  prosporitate  uti  quam  tribulationes  per- 
peti.  Sed  in  veteri  Testamento  observationem  veteris  legis  consequebatur 
prosperitas  teniporalis,  ut  patet  (Deut.  xxviii);  observatores  autem  novae 
legis  consequitur  multiplex  adversitas,  proutdicitur  (II.  Cor.  vi,  4) :  Exhi- 
beamus  nosmpfipsos  sicut  Deiministros  inmulfa patientia,  in  tribulationibuSy 
innecessitatibusj  in  angustiis,  etc.  Ergolex  nova  est  graviorquamlexvetus. 

3.  PrA'terea,  quod  sc  habet  ex  additione  ad  alterum  videtur  esse  diffici- 
lius.  Sed  lex  nova  se  habet  ex  additione  ad  veterem;  nam  lex  vetus  prohi- 
buitperjuriimi,  lex  nova  etiamjuramentum;  lex  vetusprohibuitdissidium 
uxoris  sine  libellorepudii,  lex  autem'  nova  omnino  dissidium  prohibuit,  ut 
pal'jt  (Matth.  v),  secundiim  expositionem  Augustini  (De  serm.  Dominiin 
monte,  iib.  i,  cap.  14).  Ergo  lex  nova  est  gravior  quam  vetus. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Matlh.  xi,  28) :  Fenite  ad  me,  omnes  qui  labo- 
raiis  et  onerati  esiis;  quod  exponens  Ililai'ius  (cap.  xi  in  Matth.,  non  procul 
afin.)  dicit :  «  Legis  difiicultatibus  laborantes,  et  peccatis  saecuh  oneratos 
ad  se  advocat;  »  et  postmodum  de  jugo  Evangelii  subdit  :  Jugum  enim 
meum  suave  est,  et  onus  meum  leve.  Ergo  lex  nova  est  levior  quam  vetus. 

CONCLUSIO.  —  Lex  vetus  est  novi  gravior,  ipsa  prasceptorum  multiludine  et 
numerositate;  sed  quantum  ad  expressam  cohibilionem  interiorum  motuum,  quae 
difficilliraa  est,  lex  nova  gravior  est  veleri. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  opera  virtutis,  de  quibus  prsecepta  legis 
dantur,  duplex  difficultas  attendi  potest :  una  quidem  ex  parte  exterio- 
rum  operum.  quae  ex  seipsis  quamdam  difficultatem  habent  et  gravitatem; 
et  quantum  ad  hoc  lexvetus  est  multo  gravior  quam  nova  (1) :  quiaad  phi- 
res  actus  exteriores  obligabatlex  vetus  in  muItiplicibusc8eremoniis,quam 
lex  nova,  quae  prajter  prcecepta  legis  naturae,  paucissima  superaddidit  in 
doctrina  Christi  et  apostolorum;  licet  aliqua  sint  postmodum  superuddita 
ex  institutione  sanctorum  Patrum;  in  quibus  etiam  Augustinus  dicit  esse 
moderationem  attendendam,  ne  conversatio  fidelium  onerosa  reddatur. 
Dicit  enim  ad  inquisitiones  Januarii  (epist.  55,  olim  il9,  cap.  19,  a  med.', 
dequibusdam,  quod  « ipsam  religionem  nostram,  quamin  manifestissimis 
et  paucissimis  celebrationum  sacramentis  Dei  voluit  misericordia  esse  libe- 
ram,  servilibus  premunt  oneribus;  adeo  ut  tolerabilior  sitconditio  JudaiO- 
rum,  qui  legalibus  sarcinis,  non  humanis  praesumptionibus  subjiciuntur.). 
Alia  auiem  difficultas  est  circaopera  virtutum  in  interioribus  actibus,  putt? 
qu6d  aliqnis  opus  virtutis  exerceat  prompt^  et  delectabiliter;  et  cinja  hoc 
difficileest  virtus:  hoc  enim  non  habenti  virtutem  est  valde  difficile,  sed 
per  virtutem  redditurfacile.  Etquantum  ad  hoc  prsecepta  novae  legis  sunt 
g!'aviora  prdeceptis  veteris  legis  :  quia  in  nova  lege  prohibentur  interiores 
motus  animi ,  qui  express^  in  veteri  lege  non  prohibebantur  in  omni- 

(^)Hinc  Petnis  apostolusdixit  :  ^iit.-i./e^i^atis  rv,m,  quod  neque  vos,  neque  patrcs  'no-fr{ 
imronnye  jnrjum   sup'jr  ccnices  dlscipulo-       foluimus  (Act.  xv). 


526  QU^ST.  CMIT,  ART.  L 

bus  etsi  in  aliquibus  prohiberentur,  in  quibus  tamen  prohibendis  poena 
non  apponebatur.  Hocautem  est  difficillimum  non  habenti  virtutem;  sicut 
etiam  Philosophus  dicit  (Ethic.  hb.  v,  cap.  9,  ad  fin.),  qu6d  «  operari  ea  quae 
justus  operatur,  facile  est;  sed  operari  ea,  eo  modo  quo  justus  operatur, » 
scilicet  delectabiliter  et  prompt^,  «  est  difficile  non  habenti  justitiam. » 
Et  sic  etiam  dicitur  (l.  Joan.  v,  8),  qu6d  mandata  ejus  gravia  non  sunt; 
quod  exponens  Augustinus  (lib.  De  nat.  et  grat.  cap.  69),  dicit  qu6d  «  non 
sunt  graviaamanti,sed  non  amanti  suntgravia.  » 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  auctoritas  illa  loquitur  express^  de 
difficuitate  novae  legis  quanttim  ad  expressam  cohibitionem  interiorum 
motuum. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  adversitates  quas  patiuntur  observatores 
novae  legis,  non  sunt  ab  ipsa  lege  impositae;  sed  tamen  propter  amorem, 
in  quo  ipsa  lex  consistit,  faciliter  tolerantur;  quia,  sicut  Augustinus  dicit 
(lib.  De  Verb.  Dom.  serm.  9,  a  med.),  «  omnia  sseva  et  immania,  etfacilia 
et  prop6  nulla  efficit  amor.  » 

Ad  tertium  dicendum,  quod  illaeadditiones  ad  praecepta  veteris  legisad 
hoc  ordinantur  ut  facilitis  impleatur  quod  vetus  lex  mandabat,  sicut  Au- 
gustinus  dicit  (De  serm.  Dom.  in  monte,  lib.  i,  cap.  17  et  19),  etideo  per 
hoc  non  ostenditur  quod  novalex  sit  gravior,  sed  magis  qu6d  sit  facilior. 

QUiESTlO  GVIII. 

DE    HIS  QUiE  CONTINENTUR    IN  LEGE  NOVA  ,  IN  QUATUOR   ARTICULOS 

DIVISA. 

Deinde  considerandura  est  de  his  quae  continentur  in  lege  nova ;  et  rirca  hoc  qunc- 
ninlur  qualuor :  I"  Ulriini  lex  nova  debeat  aliqua  opera  exteriora  praecipere,  vei  pro- 
hibere.  —-  2"  Utrum  sufficienter  se  habeat  in  exterioribus  actibus  piTBcipiendis ,  vel 
prohibendis.  —  3"  Utrum  convenienter  instituat  homines  quantum  ad  actus  inte- 
riores.  —  4"  Utrum  convenienter  superaddat  consilia  praeceptis. 

ARTICULUS  I.  —  UtRUM  lex  nova  aliquos  exteriores  actus  debeat 

PRiEClPERE,   VEL   PROHIBERE  (1). 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  lex  nova  nullos  exteriores 
actus  debeat  praecipere,  vel  prohibere.  Lex  enim  nova  est  Evangelium  re- 
gni,  secunddm  illud  (Matth.  xxiv) :  Prxdicabitur  hoc  Evangelium  regni  in 
universo  orbe.  Sed  regnum  Dei  non  consislit  in  exterioribus  actibus,  sed 
soltim  in  interioribus,  secundiim  illud  (Luc.  xv»,  21) :  Regnum  Dei  intra 
vos  est ;  et  (Rom.  xiv,  17) :  Non  est  regnum  Dei  esca  et  potus ;  sedjustitia  et 
paXy  et  gaudittm  in  Spiritu  sancto.  Ergo  lex  nova  non  debet  praecipere  vel 
prohibere  aliquos  exteriores  actus. 

2  Praelerea,  lex  nova  est  lex  SpintOs,ut  dicitur  (Rom.  vni).  Sed  ubispi- 
ritus  Dominiy  ibi  libertas,  ut  dicitur  (IL  Corinth.  in,  17) :  non  est  autem  li- 
bertas,  ubi  homo  obligatur  ad  aliqua  opera  exteriora  facienda  vel  vitanda. 
Ergo  lex  nova  non  continet  aliqua  pra^cepta  vel  proliibitiones  exteriorum 
actuum. 

3.  Praeterea,  omnes  exteriores  actus  pertinere  inleiliguntur  ad  manum, 
sicut  interiores  acius  pertinent  ad  animum.  Sed  hiec  ponilur  differentia 

{\)  In  hoc  articnlo  S.  Doctor  Luthemm,  Cd-  satis  esse  ,  ac  proinde  bona  opera  non  «ssc  ad 
yiniim  et  alios  novatores  refellit,  qui  dogma-  saliitem  neccssaria,  quod  k  concilio  Tridentino 
tizavemnt  sub  lege  nova  lidem  sine  oreribu»       profligatum  est  (scss.  ti,  can.  21). 


OTTFST.  CVm,  ART.  I.  527 

inter  novam  leerpm  et  veterem,  qiiocl  velns  lex  cohibet  manvm^  sed  lex 
nova  cohlbetanimum.  Ergo  in  lege  nova  non  debent  poni  prohibitiones  et 
prsecepta  exteriorum  actuum,  sed  soliim  interiorum. 

Sed  contra  esl  qu6d  per  legem  novam  efflciuntur  homines  /ilii  lucis; 
unde  dicitur  (Joan.  xn,  36)  :  Credite  in  tucem,  ut  filii  Ivcis  silis.  Sed  fiiios 
lucis  decet  opera  lucis  facere,  et  opera  tenebrarum  abjicere,  secundum 
ilhid  (Ephes.  v,  8) :  Eratis  aliquando  tenebrx^  nuncautem  lux  in  Doniino; 
ut  filii  iucis  ambutate.  Ergo  iex  nova  quaedam  exteriora  opera  debuit  pro- 
hibere,  et  quaedam  prx^cipere. 

CONCLUSIO.  —  Decuit  in  lege  nova  exteriores  actus  sacramentales  inslitui  ad 
gratire  susceptionem,  et  exteriores  actus  virtutum  prcEcipi,  et  vitiorum  prohiberi;  ut 
gratia  justilicati ,  Christo  interius  in  nobis  operanti  cooperemur ,  ad  promerendam 
vitam  eeternam. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictnm  est  (quaest.  cvi,  art.  1  et 
2),  principalitas  legis  novae  est  gratia  SpiritOs  sancti,  quae  manifestatur  in 
fideper  dilectionem  operante.  Hanc  autem  gratiam  consequuntur  homi- 
nes  per  Dei  Filium  hominem  factum,  cujus  humanitatem  Deus  replevit  gra- 
tia,  et  exinde  est  ad  nos.  derivata.  Unde  dicitnr  (Joan.  i,  14)  :  Verbum 
caro  factum  est;  et  postea  subditur  :  Plemim  gratix  et  veritatis;  et  infra  : 
De  plenitudine  ejus  nos  omnes  accepimus,  et  gratiam  pro  gratia ;  unde  sub- 
ditur  quod  gratia  et  veritas  per  Jesum  Christum  facta  est.  Et  ideo  convenit 
ut  per  aliqua  exteriora  sensibilia  gratia  a  Verbo  incarnato  profluens  in 
nos  dedncatnr,  et  ex  gratia  interiori,  per  qnam  caro  spiritui  snbditnr, 
exteriora  quaedam  opera  sensibilia  producantur.  Sic  igitnr  exteriora  opera 
dupliciter  ad  gratiam  pertinere  possnnt.  Unomodosicnt  inducentia  aliqua- 
hter  ad  gratiam ;  et  taha  sunt  opera  sacramentorum,  quae  in  nova  lege 
sunt  instituta,  sicut  baptismus,  Eucharistia  et  alia  hujusmodi.  Alia  ver6 
snnt  opera  exteriora,  quae  ex  instinctu  gratiaj  producuntur ;  etinhisest 
qnaedam  differentia  attendenda.  Quaedam  enim  habent  necessariam  con- 
venientiam  vel  contrarietatem  ad  interiorem  gratiam,  quse  in  fide  per  di- 
lectionem  operante  consistit;  et  hujnsmodi  exteriora  opera  sunt  praecepta 
vel  prohibita  in  lege  nova,  sicut  praecepta  est  confessio  fidei,  et  prohibita 
negatio;  dicitur  enim  (Matth.  x,  13) :  Qui  confitebitur  me  coram  hominibus, 
confitebor  et  ego  eum  coram  Patre  meo ;  qui  autem  negaverit  me  coram  ho- 
minibus,  negabo  et  ego  eum  coram  Patre  meo.  Alia  ver6  snnt  opera  quae 
non  habent  necessariam  contrarietatem  vel  convenientiam  ad  fidem  per 
dilectionem  operantem ;  et  talia  opera  non  sunt  in  nova  lege  praecepta  vel 
prohibita  ex  prima  legis  institntione,  sed  relicta  snnt  a  legislatore  (scilicet 
Christo)  unicniqne,  secnndtun  quod  aliqnis  alicujus  curam  gerere  debet; 
et  sic  unicuique  liberum  est  circa  talia  determinare  quid  sibi  expediat  fa- 
cere  vel  vitare,  et  cuicnmque  praesidenti  circa  talia  ordinare  suis  subdi- 
tis  (1),  quid  sit  in  talibus  faciendum  vel  vitandnm.  Unde  etiam  quantiim 
ad  hoc  dicitur  lex  Evangelii  lex  libertatis ;  nam  lex  vetus  multa  determi- 
nabat,  et  pauca  relinquebat  hominnm  libertati  determinanda. 

Xdprimum  ergo  dicendum,qu6d  regnum  Dei  in  interioiibusactibus  consis- 
lit  principahter;  sed  exconsequenti  etiam  ad  regnumDei  pertinent  omnia 
illa  sine  quibus  interiores  actus  esse  non  possunt;  sicut  si  regnum  Dei  est 
interior  justitia  et  pax  et  gaudium  spiritnale,  necesse  est  qu6d  omnes  exte- 
riores  actns  qui  repugnant  jnstitiae  aut  paci  aut  gaudio  spirituali,  repu- 
gnent  etiam  regno  Dei ;  et  ideo  sunt  in  Evangeho  regni  prohibendi :  illa 

(4)  Hioc  leges  Ecclesie  qusB  pro  locorum ,  temporum  ac  personarum  varietate  vari»  esse  debent. 


t)28  QUiEST.  CVIII,  ART.  I  ET  II. 

veroquse  indifferenler  se  habent  respectu  horum,  puta,  comedere  hos  vel 
illos  cibos,  in  his  non  est  regnum  Dei.  Unde  Aposlolus  prainiKLit :  Non  esi 
regnum  Dei  esca  et  potus. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  secundiim  Philosophum  (xMetaph.  lib.  i, 
cap.  2,  circ.  med.),  «  Hber  est  qui  sui  causa  est.  »  Ille  eigo  libere  aliquid 
agit  qui  ex  seipso  agit.  Quod  autem  homo  agit  ex  habitu  su3b  naturae 
convetiienti,  ex  seipso  agit;  quia  habitus  inclinat  in  modum  naturae. » 
Si  vero  habitus  esset  naturae  repugnans,  homo  non  ageret,  secundum  qu6d 
est  ipse,  sed  ^ecundiim  aliquam  corruptionem  sibi  supervenientem.  Quia 
5gilur  gratia  Spiritus  sancti  est  sicut  interior  habitus  nobis  infusus,  incli- 
nans  nos  ad  rect^  operandum;  facit  nos  libere  operari  ea  quie  conveniunt 
gratiae,  et  vitare  ea  quse  gratiae  repugnant.  Sic  igitur  lex  nova  dicitur  lex 
libertatis  dupliciter.  Uno  modo,  quia  non  arctat  nos  ad  facienda  vel  vitanda 
aliqua,  nisi  quae  de  se  sunt  vel  necessaria,  vel  repugnantia  saluti,  quae 
cadunt  sub  pi*aecepto  vel  prohibitione  legis.  Secundo,  quia  hujusmodi 
praecepta  vel  prohibitiones  facit  nos  libere  implere,  inquanlum  exjnteriori 
instinctu  gratiae  ea  implemus.  Et  propter  haec  duo  lex  nova  dicitur  lex  per- 
fectx  liberiatis  (Jacobi  i,  25). 

Ad  tertium  dicendum,  quodlexnova  prohibendo  animum  ab  inordinatis 
motibus,  oportet  etiam  quod  cohibeat  manum  ab  inordinatis  actibus,  qui 
sunt  effectus  interiorum  motuum. 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM   lex  nova  sufficienter  exteriores  actus 

ORDINAVERIT. 
De  his  etiam  infra,  art.  4 ,  et  quocll.  IV,  art.  13. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  lex  nova  insufficienter  ex- 
teriores  actus  ordinaverit.  Ad  legem  enim  novam  praecipue  pertinere  vide- 
tur  fides  per  dilectionem  operans,  secundiim  illud  (Gaiat.  v, 6) :  InChristo 
Jesu  neque  circumcisio  aliquid  valet^  neque  prxputium ,  sed  fides,  qux  per 
dileciionem  operatur,  Sed  lex  nova  explicavit  quaedam  credenda,  quae  non 
erant  in  veteri  lege  explicita,  sicut  de.f]de  Trinitatis.  Ergo  etiam  debuit  su- 
peraddere  aliqua  exteriora  opera  moralia,  quae  non  erant  in  veteri  lege 
delerminata. 

2.  Pra^terea,  in  veteri  lege  non  soltim  sunt  instituta  sacramenta,  sed 
etiam  aliqua  sacra,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  ci,  art.  4,  et  quaest.  cri, 
art.  4).  Sed  in  nova  lege,  etsi  sint  instituta  aliqua  sacramenta,  nullatamen 
sacra  instituta  a  Deo  videntur;  puta  quae  pertineant  vel  ad  sanctificationem 
alicujus  templi,  vel  vasorum,  vel  etiam  ad  aliquam  solemnitatem  cele- 
brandam.  Ergo  lex  nova  insufficienter  exteriora  operaordinavit. 

3.  Praeterea,  in  veteri  lege  sicut  erant  quaec^im  observantiae  pertinenles 
ad  Dei  ministros;  ita  etiam  erant  quaedam  observantiae  pertinentes  ad  po- 
pulum,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  ci,  art.  4,  et  cn,  art.  5  et  6),  cum  de 
caeremonialibus  veteris  legis  ageretur.  Sed  in  nova  lege  videntur  aliquae 
observantiae  esse  datae  ministris  Dei,  ut  patet  (Matth.  x,  9):  Nolite possidere 
aurum^  neque  argentum,  neque  pecunias  in  zonis  vestris,  et  caetera  quae  ibi 
sequuntur,  et  quae  dicuntur  (Luc.  ix  et  x).  Ergo  etiam  debuerunt  aliquae 
observantiae  institui  in  nbva  lege  ad  populum  fidelem  pertinentes. 

4.  Praiterea,  in  veteri  lege  praeter  moralia  et  cseremonialia  fuerunt  quie- 
dam  judicialia  praecepta.  Sed  in  lege  nova  non  traduntur  aliqua  judicialla 
praecepta.  Ergo  iex  nova  insufficienter  exteriora  opera  ordinavit. 

Sed  contraesl  quod  Dominus  dicit  (Matth.  vii,  21) :  Omnis  qui  audit  verba 
mea  hsec,  et  facit  ea,  assimilabifur  viro  sapienti  qui  gedi/icavit  domum 
suam  supra  petram.  Sed  sapiens  aedificator  nihil  omittit  eorum  quae  sunt 


QU.f:sT.  cvni,  art.  ii.  r>29 

necessaria  ad  sedificiiim.  Ergo  m  verbis  Clirisli  snfficienter  sunt  omnia  po- 
sita  quj^  portinent  ad  salutom  humanam. 

CONCLUSIO.  -—  Lex  nova,  exleriores  actus  sacramentales  el  morales  ,  qui  de  se  ad 
rationem  virtutis  pertinent,  privcipiendo  vel  prohibendo,  snfficienter  deterrain.ivit; 
Cieterorura  vero  actuum  exteriorum  ,  quosdam  singulorum  hominum  ,  quosdam  ec- 
clesiae  pracsulum  reliquit  arbitrio. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  (art.  prnsc),  lex  nova  in  ex- 
terioribiis  illa  solum  praecipere  debuit  vel  prohibere,  per  qutB  in  gratiam 
inlroducimur,  vel  quae  pertinent  ad  rectum  gratiae  usum  ex  necessitate. 
Et  quia  gratiam  ex  nol^is  consequi  non  possumus,  sed  per  Christum  so- 
liim,  ideo  sacramenta,  per  quae  gratiam  consequimur,  ipse  Dominus  ins- 
tituit  per  seipsum,  scilicet  Baptismum,  Eucharistiam,  Ordinem  ministro- 
rum  novae  legis,  instituendo  apostolos,  et  septuaginta  duos  discipulos,  et 
Poenitentiam,  et  Matrimonium  indivisibile;  Confirmationem  etiam  promi- 
sit(lj  per  SpiritOs  sancti  missionem;  ex  ejusetiam  institutione  apostoii  le- 
guntur  oleo  infirmos  ungendo  sanasse,  ut  habetur  (Marc.  vi),  quae  sunf 
novae  legis  sacramenta.  Rectus  autem  gratiae  usus  est  per  opera  charitatis; 
quae  quidem,  secundiim  quod  sunt  de  necessitate  virtutis,  pertinent  ad 
praecepta  moralia,  qu*  etiam  in  veteri  lege  tradebantur.  Unde  quantum 
ad  hoc  lex  nova  super  veterem  addere  non  debuit  circa  exteriora  agenda. 
Determinatioautem  praedictorum  operum  in  ordine  ad  cultum  Dei  pertinet 
ad  prjbcepta  c^remonialia  legis;  in  ordine  vero  ad  proximum,  ad  judicia- 
lia,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xcix.  art.  4);  et  ideo  quia  istae  determina- 
tiones  non  sunt  secundiim  se  de  necessitate  interioris  grati*,  in  qua  lex 
consistit,  idcirco  non  cadunt  sub  pra^cepto  novde  legis,  sed  relinquuntur 
humano  arbitrio;  quaedam  quidem  quanttimad  subditos,  quaescilicet  per- 
tinent  sigillatim  ad  unumquemque;  quaedam  vero  ad  praelatos  tempora- 
les  vel  spirituales,  quae  scilicet  pertinent  ad  utilitatem  communcm.  Sic 
igitur  lex  nova  nulla  aha  exteriora  opera  determinare  debult  prificipiendo 
vel  prohibendo,  nisi  sacramenta  et  moralia  prsecepta,  quae  de  se  pertinent 
ad  rationem  virtutis,  puta  non  esse  occidendum,  non  esse  furaijdum,  et 
alia  hujusmodi. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ea  quae  sunt  fidei,  sunt  supra  ratio- 
nem  humanam  ;  unde  in  ea  non  possumus  pervenire  nisi  per  gratiam ;  et 
ideo,  abundantiori  gratia  superveniente,  oportuit  plura  credenda  expli- 
cari.  Sed  ad  opera  virtutum  dirigimur  per  rationem  naturalem,  quae  est 
regula  quaedam  operationis  humanae,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  xix, 
art.  3,  et  quaest.  xiii,  art.  2) ;  et  ideo  in  his  non  oportuit  aliqua  praecepta 
dari  ullra  moralia  legis  praecepta,  quae  sunt  de  dictamine  rationis. 

Ad  secmidurn  dicendum,  quod  in  sacramentis  novae  legis  datur  gratia, 
quae  non  est  nisi  a  Christo;  et  ideo  oportuit  quod  ab  ipso  institutionem 
haberent;  sed  in  sacris  non  datur  aliqua  gratia,  puta  in  consecralione 
templi  vel  altaris,  vel  aliorum  hujusmodi,  aut  etiam  iii  ipsa  celebritate 
solemnitatum.  Et  ideo,  quia  taha  secundum  seipsa  non  pertinent  ad  ne- 
cessitatem  interioris  gratiae,  Dominus  fidelibus  instituenda  reiiquit  pro 
suo  arbitrio. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  illa  praecepta  Dominus  dedit  apostolis,  non 
tanquam  caeremoniales  observantias,  sed  tanquam  moralia  instituta  :  et 

('i)  Quod  non  ita  accipiondain  est,  qnasi  Chris-  loqaitnr  de  promissione  institutionis  .   sed   de 

tus    tautammodo   prnmiserit    instituere    sacra-  promissione  effectds,  ut  patet  ex  his  adjnnctis: 

mentumCnufirmatioQis  et  revera  illud  nou  insti-  Per  Spiriliis  sancti  missionem  (Cf.  part.  lll, 

taerit  per  seipsum;  qaia  hic  B.  Thomas  noa  qusst.  LXiv,  art.  2). 


530  QUiEST.  CVIll,  ART.  II  ET  IIl. 

possunt  inlellip:i  dnpliciter.  Uno  modo,  secundtim  Aiigustinum  iDe  con- 
sensu  Evangelistarum,  lib.  ii,  cap.  30,  ante  med.),  utnon  sint  praecepta, 
sed  concessiones.  Concessit  enim  eis  ut  possent  pergere  ad  praedicationis 
officium  sine  pera  et  baculo,  et  aliis  hujusmodi,  tanquam  habentes  potes- 
tatem  necessaria  vitae  accipiendi  ab  illis  quibus  praedicabant;  unde  sub- 
dit  :  Dignus  est  enim  operarius  cibo  suo.  Non  autem  peccat,  sed  superero- 
gat.  qui  sua  portat,  ex  quibus  vivat  in  praedicationis  officio,  non  accipiens 
sumptum  ab  his  quibus  Evangelium  praedicat,  sicut  Paulus  fecit.  Alio 
modo  possunt  intelligi,  secundum  aliorum  sanctorum  expositionem,  ut 
sint  quajdam  statuta  temporalia  apostolis  data  pro  illo  tempore  quo  mit- 
tebantur  ad  praedicandum  in  Judaeam  ante  Christi  passionem.  Indigebant 
enim  discipuli,  quasi  adhuc  parvuli  sub  Christi  cur^  exislentes,  accipere 
aliqua  specialia  insLiluta  a  Christo,  sicut  quilibet  subditi  a  suis  praelads, 
praecipu^  qui  erant  paulatim  exercitandi,  ut  ternporalium  sollicitudinem 
abdicarent;  per  quod  reddebantur  idonei  ad  hoc  quod  Evangeiium  per 
universum  orbem  praedicarent.  Nec  est  mirum  si  adhuc  durante  statu  ve- 
teris  legis,  et  nondum  perfectam  libertatem  Spiritus  consecutis  quosdam 
determinatos  modos  vivendi  instituit;  quae  quidem  statuta  imminente 
passione  removit,  tanquam  discipuiis  jam  per  ea  sufficienter  exercitatis  : 
unde  (Luc.  x\ii,  35)  dicit  :  Quando  misi  vos  sine  sacculo^  et  pera,  et  calceor 
mentisj  numquid  defuit  aliquid  vobis  ?  At  illi  dixerunt :  Nihil-  Dixit  ergo 
eis  :  Sed  nunc  qui  habet  sacculum,  tollat  similiter  et  peram  ,*  jam  enim  im- 
minebat  tempus  perfectae  libertatis,  ut  totaliter  suo  dimitterentur  arbitrio 
in  his  quae  secundum  se  non  pertinent  ad  necessitatem  virtutis. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  judicialia  etiam  secundum  se  considerata 
non  sunt  de  necessitate  virtutis  quantum  ad  talem  determinationem,  sed 
solum  quantiim  ad  communem  rationem  justitiae ;  et  ideo  judicialia  prse- 
cepta  reliquit  Dominus  disponenda  his  qui  curam  aliorum  erant  habituri 
vel  spiritualem,  vel  temporalem.  Sed  circa  judicialia  praecepta  veteris  iegis 
quaedam  explanavit,  propter  malum  intellectum  Piiarisaeorum,  ut  infr« 
dicetur  (art.  seq.  ad  2), 

ARTiCULUS  III.  —  UTRUM  lex  nova  hominem  circa  interiores  agtus 

SUFFICIENTER    ORDINAVERIT. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  circa  interiores  actus  lex 
nova  insufficienter  hominem  ordinaverit.  Sunt  enim  decem  praecepta  de- 
calogi  ordinantia  hominem  ad  Deum  et  proximum.  Sed  Dominus  solum 
circa  tria  illorum  aliquid  adimplevit  (1),  scilicet  circa  prohibitionem  homi- 
cidii,  et  circa  prohibitionem  aduUerii,  et  circa  prohibitionem  perjurii, 
Ergo  videtur  quod  insufficienter  hominem  ordinaverit,  adimpletionem 
aliorum  praeceptorum  praetermittens. 

2.  Praeterea,  Dominus  nihil  ordinavit  in  Evangelio  de  judicialibus  prae- 
ceptis,  nisi  circa  repudium  uxoris,  et  circa  pocnam  talionis,  et  circa  perse- 
cutionem  inimicorum.  Sed  multa  sunt  alia  judicialia  praecepta  veteris  le- 
gis,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  civ,  art.  4,  et  quaest.  cv).  Ergo  quantdm 
ad  hoc  insufficienter  vitam  hominum  ordinavit. 

3.  Praeterea,  in  veteri  lege  praeter  praecepta  moralia  et  judicialia,  erant 
quaedam  caeremonialia,  circa  quae  Dominus  nihil  ordinavit.  Ergo  videtur 
insufflcienter  ordinasse. 

4.  Praeterea,  ad  interiorem  bonam  mentis  dispositionem  pertinet  ut  nul- 

[\)  Ita  odit.  Rom.  et  Patav.  -1698,  cum  codi-       ^712.  Nicolai,  explicamt,  et  mox  adimpletio- 
cihus.  Garcia  legoiuliim  monet,  explicavit,  et        nem. 
infra  explicalionem,  ut  ex  eo  babet  edit.  Patav. 


QU.^ST.  CVIII,  ART.  UI.  534 

lum  boniim  opus  homo  faciat  propter  quemcumque  temporalem  fmem. 
Sed  multa  sunt  alia  temporalia  bona  quam  favor  humanus;  multa  etiam 
sunt  alia  bona  opera  quam  jejunium,  eleemosyna  et  oratio.  Ergo  incon- 
veniens  fuit  quod  Dominus  docuit  solum  circa  hiec  tria  opera  gloriam  fa- 
voris  humani  vitari,  et  nihil  aliud  terrenojum  bonorum. 

5.  Praeterea,  naturaliter  homini  inditum  est  ut  sollicitelur  circa  ea  qutB 
sunt  sibi  necessaria  ad  vivendum,  in  qua  etiam  soUicitudine  alia  animalia 
cum  homine  conveniunt;  unde  dicilur  (Proverb.  vi,  6)  :  Fade  ad  formi- 
cam,  o  piger,  et  considera  vias{i)ejiis  ;  qux  cicm  non  habeat  prxceptorem 
vel  ducem,  parat  in  xstate  cibum  sibi,  ei  congregat  in  messe  quod  comedat, 
Sed  omne  praeceptum  quod  datur  contra  inclinationem  naturee,  est  ini- 
quum,  utpote  contra  legem  naturalem  existens.  Ergo  inconvenienter  vi- 
detur  Dominus  prohibuisse  soHicitudinem  victus  et  vestitus. 

6.  Prifiterea,  nullus  actus  virtutis  estprohibendus.  Sedjudicium  est  actus 
justitiae,  secundum  illud  (Psahn.  xcni,  15}  :  Quousque  justitia  convertatur 
in  judicium.  Ergo  inconvenienter  videtur  Dominus  judicium  prohibuisse; 
et  ita  videtur  lex  nova  insiifficienter  hominem  ordinasse  circa  inleriores 
actus. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (De  sermone  Domini  in  monte, 
lib.  1,  cap.  4,  circ.  princ.)  :  «  Considerandum  est  quia  ciun  dixit  :  Qni  au- 
dit  verba  mea  hxc  (2),  satis  significat  sermonem  istum  Domini  omnibus 
praeceptis  quibus  christiana  vita  formatur,  esse  perfectum.  w 

CONCLUSIO.  ■—  Cum,  B.  Augustino  teste,  vel  unicus  sermo  quem  Dominus  in 
monte  proposuit,  totam  christianae  vita;  informationem  contineat,  perfecteque  interio- 
res  hominis  motus  oidinet,  novam  legem  sufficienter  hominem  circa  actus  inte- 
riores  oidinare  diceudum  est. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  inducta  auctoritate  Augustini  ap- 
paret,  sermo  quem  Dominus  in  monte  proposuit  totam  informationem 
christianae  vitae  continet,  in  quo  perfect^  interiores  motus  hominis  ordi- 
nantur.  Nam  post  declaratum  beatitudinis  finern,  commendata  apostolic^ 
dignitate,  per  quos  erat  doctrina  evangelica  promulganda,  ordinat  inte- 
riores  hominis  motus  primo  quidem  quantum  ad  seipsum,  et  deinde 
quantum  ad  proximum.  Quantum  autem  ad  seipsum  dupliciter,  secun- 
diim  duos  interiores  hominis  motus  circa  agenda,  qui  sunt  voluntas  de 
age;.Jis,  et  intentio  de  fine.  Unde  primo  ordinat  hominis  voluntatem  se- 
cundtim  diversa  iegis  prsecepta,  ut  scilicet  abstineat  aliquis  non  solum  ab 
exterioribus  operibus  quae  sunt  secundum  se  mala,  sed  etiam  ab  interio- 
ribus  (3),  et  ab  occasionibus  malorum  (i).  Deinde  ordinat  intentionem  ho- 
minis,  dicens  quod  in  bonis  quae  agimus,  neque  quaeramus  humanam 
gloriam  ;5),  neque  mundanas  divitias  (6),  quod  est  thesaurizare  in  terra. 
Consequenter  autem  ordiuat  interiorem  hominis  motum  quoad  proxi- 
mum,  ut  scilicet  eum  non  temerarie  aut  injuste  judicemus,  aut  praesump- 
tuose;  neque  tamen  sic  simus  apud  proximum  remissi,  ut  eis  sacra  com- 
niittamus,  si  sint  indigni.  UItim6  autem  docet  modum  adimplendi  evan- 
gelicam  doctrinam,  sciiicet  implorando  divinum  auxilium  (7),  et  conatum 
opponendo  (8)  ad  ingredicndum  per  angustam  portam  perfectae  virtutis,  et 
caulelam  adhibendo,  ne  a  seductoribus  corrumpamur  (9) ;  et  quod  obser- 

(*i  Al.,  riam.  (li)  Matth.  vi,  4-19. 

(2)  Ita  melioris  nolje  Mss.  et  exempla.  Al.,  (6;  Ibid.  49  et  seq. 

Vivfia  inea,  hoc  salis,  etc.  (7)  Ibid.  7-12. 

(5;  Mattb.  V,  22,  29.  (8)  Ibid.  12-14. 

(4)  Ibid.  29,  50,  oi  et  aliquot  sequent.  (9)  Ibid.  V6-2\. 


532  QU^ST.  CVIII,  ART.  ni. 

vatio  mandatorum  ejus  est  necessaria  ad  virtutem ;  non  autem  sufflcit 
sola  confessio  fidei  (1),  vel  miraculorum  operatio  (2),  vel  solus  audi- 

tus  (3). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  Dominus  circa  illa  legis  praecepta 
adimpletionem  {l)  apposuit  in  quibus  Scribae  et  Phaiissei  non  rectum 
intellectum  habebant;  et  hoc  contingebat  prsecipue  ciica  tria  prjecepta 
decalogi  :  nam  circa  prohibitionem  aduiterii  et  homicidii  «stimabant  so- 
lum  exteriorem  actum  prohiberi,  non  autem  interiorem  appetitum ;  quod 
magis  credebant  circa  homicidium  et  adulterium  quam  circa  furtum  vel 
falsum  testimonium,  quia  motus  irae  in  homicidium  tendens,  et  concu- 
piscentiae  motus  tendens  in  adulterium,  videntur  aliqualiter  nobis  a  na- 
tura  inesse,  non  autem  appetitus  furandi,  velfalsum  testimonium  dicendi. 
Circa  perjurium  vero  habebant  falsum  inteliectum,  credentes  perjurium 
quidem  esse  peccatum,  juramentum  autem  per  se  esse  appetendum  et 
frequentandum,  quia  videtur  ad  Dei  reverentiam  pertinere  ;  et  ideo  Domi- 
nus  ostendit  juramentum  non  esse  appetendum  tanquam  bonum,  sed 
nielius  esse  absque  juramento  loqui,  nisi  necessitas  cogat. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  circa  judicialia  prscepta  dupliciter  Scri- 
bae  et  Pharissei  errabant.  Primo  quidem,  quia  qua^dam  quae  in  lege  Moysi 
erarit  tradita  tanquam  permissiones  (5)  aestimabant  esse  per  se  justa;  sci- 
licet  repudium  uxoris,  et  usuras  accipere  ab  extraneis;  et  ideo  Dominus 
prohibuit  uxoris  repudium  (Matth.  v),  et  usurarum acceptionem (Luc.  vi,  33}, 
dicens :  DaU  mutuumj  nihil  inde  sperantes.  Alio  modo  errabant  credentes, 
quaedam  quae  lex  vetus  instituerat  facienda  propter  justitiam,  esse  exe- 
quenda  ex  appetitu  vindictae,  vel  ex  cupiditate  temporalium  rerum,  vel 
ex  odio  inimicorum ;  et  hoc  in  tribus  praiceptis.  Appetitum  enim  vindictae 
credebant  esse  licitum  propter  praeceptum  datum  de  poena  talionis ;  quod 
quidem  fuit  datum,  ut  justitia  servaretur,  non  ut  homo  vindictam  quae- 
reret.  Et  ideo  Dominus  ad  hoc  removendum,  docet  animum  hominis  sic 
debere  esse  praeparatum,  ut  si  necesse  sit,  etiam  paratus  sit  plura  susti- 
nere.  Motum  autem  cupiditatis  sestimabant  esse  licitum  propter  praecepta 
judicialia,  in  quibus  mandatur  restitutio  rei  ablatae  fieri  etiam  cum  aiiqua 
additione,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  cv,  art.  2  ad  9) ;  et  hoc  quidem  lex 
mandavit  propter  justitiam  observandam,  non  ut  daret  cupiditati  locum. 
Et  ideo  Dominus  docet  ut  ex  cupiditate  non  repetamus  nostra,  sed  simus 
parati,  si  necesse  fuerit,  etiam  ampliora  dare.  Motum  vero  odii  credebanl 
esse  licitum  propter  pr«cepta  legis  data  de  hostium  interfectione;  quod 
quidem  lex  statuit  propter  justitiam  impleudam,  ut  supra  dictum  est 
(quaest.  cv,  art.  3  ad  4),  non  propter  odia  exsaturanda.  Et  ideo  Dominus 
docet  ut  ad  inimicos  dilectionem  habeamus,  et  parati  simus,  si  necesse 
fuerit,  eticm  benefacere.  Ilaec  enim  praecepta  secundum  praeparationem 
animi  sunt  accipienda,  ut  Augustinus  exponit  (De  serm.  Domini  in  monte, 
lib.  I,  cap.  19  etseq.). 

Ad  teriium  dicendum,  quod  prsecepta  moraliaomnino  in  nova  lege  rema- 
nere  debebant,  quia  secundum  sepertinent  ad  rationemvirtutis;pra3cepla 
autem  judicialia  non  remanebantex  necessitate  secundum  modum  quem 
lex  determinavit,  sed  relinquebatur  arbitrio  hominum,  utrum  sic  vel  ali 
ter  esset  determinandum;  et  ideo  convenienter  Dominus  circa  haec  duo 
genera  praeceptorum  nos  ordinavit.  Pra^ceptorum  autem  caeremonialium 

(■1)  Mattli.  ilii<1.2i.  {Ik)  k\.,explicatlone.in.  Vii^c  notata  iii   \  orc: 

(2.  Ibul.  22  oi  23.  (5)ltaM<:s.otediti  \^iss\m.  k\.,  fronnnicn:  < 

[o]  Ibid.  2v27. 


I 


QU.EST.  CVIII,  ART.  III  ET  IV.  533 

observatio  totaliter  per  rei  implctionem  tollebatur ;  et  ideo  circa  hiijiis- 
modi  piwcepta  m  illa  commuiii  doctrina  nihil  ordinatur.  Ostendit  tamen 
alibi  quod  totus  corporalis  cultus,  qui  erat  determinatus  in  lege,  erat  in 
spiritualem  commutandus ;  ut  patet  (Joan.  iv,  23),  ubi  dixil :  Feniet  hora 
quando  neque  in  monte  hoc,  neque  in  Hierosolymis  adorabitis  Patrem;  sed 
veri  adoratores  adorabunt  Patrem  in  spiritu  et  veritate. 

Ad  quartum  dicendum,  quod  omnes  res  mundanae  ad  tria  reducuntur, 
scilicet  ad  honores,  divitias  et  dehcias,  secundiim  illud  (I.  Joan.  n,  16) : 
Omne  quod  est  in  mundo^  concupiscentia  carnis  est,  quod  pertinet  ad  deii- 
cias  carnis.  et  concupiscentia  ocu/orum,  quod  pertinet  ad  cTivitias,  etsuper- 
bia  vitae,  quod  pertiiiet  ad  ambitum  glori^  et  honoris.  Supe!'fiuas  autem 
carnis  delicias  lex  non  promisit,  sed  magis  prohibuit.  Repromisit  autem 
celsitudinem  honoris  et  abundantiam  divitiarum;  dicitur  enim  (l)euLer. 
xxviH,  i)  :  Si  audieris  vocem  Domini  Dei  fui^  faciet  te  excelsiorem  cunctis 
gentibusy  quantum  ad  primum;  et  post  pauca  subdit  :  Jbundare  faciet  te 
omnibus  bojiis^  quantum  ad  secundum.  Quae  quidem  promissa  sic  pravd 
intelligebani  Judaei.  ut  propter  ea  essetDeo serviendumsicut propter  finem. 
EtideoDomiiuis  hoc  removit.  ostendens  primo  quod  opera  virtutum  non 
sunt  facienda  propter  humanam  gloriam.  Et  ponit  tria  opera,  ad  quae  om- 
nia  alia  reducuntur;  nam  omnia  quae  aliquis  facit  ad  refrenandum  seip- 
sum  in  suis  concupiscentiis,  reducuntur  ad  jejunium ;  quaecumque  vero 
fiuntpropter  dilectionem  proximi,  reducuntur  adeleemosynam;qu8ecum- 
que  vero  propter  cuitum  Dei  fiunt,  reducuntur  ad  orationem.  Ponit  autem 
ha^c  tria  speciahter,  quasi  praecipua,  et  per  quae  homines  maxime  solent 
gloriam  venari.  Secundo  docuit  quod  non  debemus  finem  constituere  in 
divitiis,  cum  dixit  (Matth.  vi,  19)  :  Nolite  thesaurizare  vobis  thesauros  in 
tei^ra. 

Ad  quintum  dicendum,  quod  Dominus  soliicitudinem  necessariam  non 
prohibuit,  sed  sollicitudinem  inordinatam.  Est  autem  quadruplex  inordi- 
natio  soiiicitudinis  vitanda  circa  temporaiia.  Prim6  quidem,  ut  in  eis  finem 
non  constituamus,  neque  Deo  serviamus  propter  necessariavictusetvesti- 
tus ;  unde  dicitur  :  Nolite  thesaurizare  vobis,  etc.  Secundo  ut  non  sic  solli- 
citemur  de  temporaiibus  cum  desperatione  divini  auxilii;  unde  Dominus 
dicit(ibid.  32)  :  Scit  Pater  vester  quod  his  omnibus  indigetis.  Tertio  ne  sit 
sollicitudo  praesumptuosa,  ut  sciliceL  homo  confidat  se  necessaria  vitae  per 
suam  soliicitudinem  posse  procurare  absque  divino  auxilio ;  quod  Dominus 
removet  per  hoc  qn6dhomo  non  potest  aliquidadjicereadstaturam  suam. 
Quarto  per  hoc  quod  homo  soilicitudinis  tempus  praeoccupat;  quia  scilicet 
de  hoc  sollicitus  est  nunc,  quod  non  pertinet  ad  curam  praesentis  temporis, 
sed  ad  curam  futuri ;  uiide  dicit  (ibid.  34)  :  NoLite  solliciti  esse  in  cras- 
tinum, 

Ad  sixtum  dicendum,  quod  Dominus  non  prohibet  judicium  justitiae, 
sine  quo  non  possentsancta  subtrahi  ab  indignis;  sed  prohibet  judicium 
inordinatum.  ut  dictum  est  (in  corp.  ait.). 

ARTICULUS   IV.    —    IJTRUM  COSVEMENTER    IN    LEGE    NOVA    CONSILIA    QU/EDAM 

DETERMINATA  SINT  PF.OPOSITA  (i). 

De  bis  etiam  Cont.  gent.  lib.  Ul,  cap.  •150,  et  qtiodl.  ▼,  art.  t9  corp. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  inconvenienterin  lege  nova 

{\)  Joviniaous  et  Vigilantius  circa  virginita-  mandalorum   essent  cxercitali,  contra  quos   B. 

tem  et  pfupertatem  consilia  cvaniierica  negihiint.  Tboiii;is  scripsit  opus(uluni  cui  titulus  est :  Con- 

Alii  in  meilio  a-vo  qui  lioiebaiu  ullos  ad  consi-  tra  relrahentes  d  religione. 
iiurum  observaDliam  admiKeiidos,  nisi  prius  m 


53i  QU^ST.  LVm,  ART.  IV. 

consilia  quaedam  determinata  sint  proposita.  Consilia  enim  dantur  de  re- 
busexpedientibus  adfinem,  utsupra  dictumest(qu3est.  xiv,  art.  2)  cum  de 
consilio  ageretur.  Sed  non  eadem  omnibus  expediunt.  Ergo  non  sunt  ali- 
qua  consilia  delerminata  omnibus  proponenda. 

2.  Prajterea,  consilia  dantur  de  meliori  bono.  Sed  non  sunt  determinati 
gradus  melioris  boni.  Ergo  non  debent  aliqua  determinata  consilia  dari. 

3.  Praeterea,  consilia  pertinent  ad  perfectionem  vitse.  Sed  obedientia  per- 
tinet  ad  perfectionem  vitae.  Ergo  inconvenienter  de  ea  consilium  non  da- 
tur  in  Evangelio. 

4.  Praiterea,  multa  ad  perfectionem  vitae  pertinentia  inter  praecepta  po- 
nuntur,  sicut  hoc  quod  dicitur  ;  Diligite  inimicos  vestros;  et  praecepta  eliam 
quae  dedit  Dominus  apostolis  (Matth.  x).  Ergo  inconvenienter  traduntur 
consiUa  in  nova  lege ;  tum  quia  non  omnia  ponuntur,  tum  etiam  quia  k 
praeceptis  non  distinguuntur. 

Sed  contray  consilia  sapientis  amici  magnam  afferunt  utilitatem,  secim- 
dCim  illud  (Prov.  xxvii,  9) :  Unguento  et  variis  odorihus  delectatur  cor,  et 
honis  amici  consiliis  anima  dulcoratur.  Sed  Christus  maxime  est  sapiens  et 
amicus.  Ergo  ejus  consilia  maximam  utilitatem  continent,  et  convenientia 
sunt. 

CONCLUSIO.  —  Cum  lex  nova,  lex  libertatis  sit,  et  consilium  in  libera  opi- 
nione  ejus  cui  datur ,  relictum  sit,  convenienter  in  nova  lege  consilia,  quibus  me- 
lius  et  expeditius  homines  beatitudinem  consequerentur,  proposita  sunt. 

Respondeo  dicendum  quod  haec  est  differentia  inter  consilium  et  prae- 
ceptum,  quod  praeceptum  importat  necessitatem,  consilium  autem  in  op- 
tione  ponitur  ejus  cui  datur ;  et  ideo  convenienter  in  lege  nova,  quae  est 
lex  libertatis,  supra  praecepta  sunt  addita  consilia ;  non  autem  in  veteri 
lege,  quae  erat  lex  servitutis.  Oportet  igitur  qu6d  praecepta  novae  legis  in- 
telligantur  esse  data  de  his  quae  sunt  necessaria  ad  consequendum  finem 
aeternae  beatitudinis  in  quem  lex  nova  immediate  introducit;  consilia  vero 
oportet  esse  de  iliis  per  quae  melius  et  expeditius  potest  homo  consequi 
finem  praedictum.  Est  autem  homo  constitutus  inter  res  mundi  hujus  et 
spirituaha  bona,  in  quibus  aeterna  beatitudo  consistit,  itaquod  quanto  plus 
inhaeret  uni  eorum,  tantd  plus  recedit  ab  altero,  et  e  converso.  Qui  ergo 
totaliter  inhaeret  rebus  hujus  mundi,  ut  in  eis  finem  constituat,  habens  eas 
quasi  rationes  et  regulas  suorum  operum,  totahter  excidit  a  spiritualibus 
bonis  :  et  ideo  hujusmodi  inordinatio  tolhtur  per  praecepta.  Sed  quod  homo 
totaliter  ea  quae  sunt  mundi  abjiciat  non  est  necessarium  ad  pervenien- 
dum  in  finem  praedictum;  quia  potest  homo  utens  rebus  hujus  mundi, 
dummodo  in  eis  finem  non  constituat,  ad  beatitudinem  aeteriiam  perve- 
nire;  sed  expeditiiis  perveniet  totaUter  bona  hujus  mundi  abdicando,  et 
ideo  de  hoc  dantur  consilia  Evangelii.  Bona  autem  hujus  mundi,  quae  per- 
tinentad  usum  humanae  vitae,  in  tribus  consistunt;  scilicet  in  divitiis  ex- 
teriorum  bonorum,  quae  pertinent  ad  concvpiscentiam  oculorum,  et  indeli- 
ciis  carnis,  quae  pertinent  ad  concupiscentiam  carnis^  et  in  honoribus,  quae 
'^QvWneni  ad  superbiam  vitx^  sicut  patet(I.  Joan.  n).  Haec  autem  tria  totali- 
ter  derelinquere,  secundiim  qu6d  possibile  est,  pertinetad  consilia  evange 
lica.  In  quibus  etiam  tribus  fundatur  omnis  religio  (i),  quae  statum  perfec- 
tionis  profitetur  :  nam  divitiae  abdicantur  per  paupertatem,  deliciae  carnis 
perperpetuam  casiitatem,  superbia  vitae  per  obedientiaj  servitutcim.  Haec 

(\)  Joannes  Wicleff  docuit  eos  qui  religionem  licet  in  concil.  Constaot.  sess.  ^lli  jam  fuerit 
profitentur,  roildi  iiieptiores  et  inhabiliores  ad  condemnatum,  niliilominus  k  Lutliero  et  aliif 
observantiam    mandatorum  Dei;  quod    dogma,        saeculi  docimi  scxti  bserelicis  fuit  renovatum 


QU.^.ST.  CIX.  535 

auiem  simpliciter  observata  pertinent  ad  consilia  simpliciter  proposita; 
sed  observatio  uniuscujusqne  eorum  in  aliquo  speciali  casu  pertinet  ad 
consilium  secundum  qiiid,  scilicet  in  C4isu  illo ;  putA  ciim  homo  dat  ali- 
quam  eleemosynam  pauperi  quando  dare  non  tenetur,  consilium  ^equitur 
quantiim  ;«d  factum  illud;  similiter  otiam  quandoaiiquo  tempore  determi- 
nalo  k  delectationibuscaiuis  abstinel,  ut  orationibus  vacet,  consilium  se- 
quitur  pro  tempore  illo;  similiter  eliam  quando  aliquis  non  sequitur  vo- 
luntatem  suam  in  aliquo  facto,  quod  licit^  posset  facere,  consilium  sequitur 
in  illo  casu ;  puta  si  bene  faciar  inimicis  suis,  quando  uon  tenetur,  vel  si 
oflensam  remittat,  cujus  just6  posset  exigere  vindictam.  Et  sic  etiam  om- 
nia  consilia  particularia  ad  illa  tria  peneralia  et  perfecta  reducuntur. 

Ad  priminn  ergo  dicendum,  qu6d  pr^edicta  consilia,  quantiim  estde  se, 
suntonmihus  expedientia;  sed  ex  indispositione  aIiquorumcontiugitqu6d 
alicui  expedientia  non  sunt,  quia  eorum  affectus  ad  hi.ec  non  inclinatur. 
Et  ideo  Doniinus  consilia  evangeliea  proponens,  semper  facit  menlionem 
de  idoneitate  homiiium  ad  observantiam  consiliorum.  Dans  enim  consilium 
perpetua?  paupertalis  (Matth.  xix,  21),  pra^mittit  :  Si  vis  perfectus  esse;et 
p«isteasubdit  :  f  ade,  et  vende  omnia  qux  habes,  Similiter  dans  consilium 
perpetuai  castitatis,  ciim  dixit  (ibid.  12) :  Sunt  eunuchi  qui  castraverunt 
seipsos  propter  regnum  ccelorum ;  statim  subdit  :  Qui  potest  capere  capiat» 
Et  similiter  Apostolus  (1.  Cor.  vu,  35),  pra^misso  consilio  virginitatis,  dicit : 
PojTd  hoc  ad  utilltatem  vestram  dico^  non  ut  laqueum  vobis  injiciam. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  meliora  bona  particulari ter  in  singulis 
sunt  indeterminata;  sedilla  qu;e  sunt  simpliciter  et  absolute  meliora  bona 
in  universali,  sunt  determinata;  ad  quae  etiam  omnia  illa  particularia  re- 
ducuntur,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  tertiuru  dicendum,  quod  etiam  consilium  obedientiae  Dominus  intel- 
ligitur  dedisse  io  hoc  quod  dixit:  Et  sequatur  me;  quem  sequimur  non 
solijm  imitando  opera,  sed  etiam  obediendo  mandatis  ipsius,  secundum 
iliud  (Joan.  x,  27)  :  Oves  mex  vocem  meam  audiunt,  et  sequvntur  me 

Ad  quartum  dicendum,  quod  ea  quae  de  vera  dilectione  inimicorum  et 
similibusDominus  dicit  (Matth.  vi,  etLuc.  vi),  si  referanturad  prajparatio- 
nem  anlmi,  sunt  de  necessitate  salutis;  utscilicet  homo  sit  paratus  bene- 
facere  inimicis.  et  aUa  hujusmodi  facere,  cUm  necessitas  hoc  requirat;  et 
ideo  inter  praecepta  ponuntur.  Sed  ut  aliquis  inimicishoc  exhibeat  prompt6 
in  actu,  utii  specialis  necessitas  non  occurrit,  pertiuet  ad  consilia  particu- 
laria,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.).  Illa  autem  quaj  ponuntur  fMatth.  x,  et 
Luc.  IX  et  X),  fuerunt  qusedamprsecepta  disciphnifi  pro  tempore  illo,  vel 
concessiones  quaedam,  ut  supra  dictum  est  (art.  2  huj.  quaest.  ad  3),  et 
ideo  nou  inducuntur  tanquam  consiiia. 

QU^STIO  CIX. 

DE  EXTERIORI  PRINCIPIO  HUMANORUM   ACTUUM,   SCILICET  DE   GRATIA  DEI , 

IN    DECEM    ARTICULOS   DIVISA. 

CoDsequenter  considerandum  est  de  exterion  principio  humanorum  actuum,  sci- 
hoet  de  Deo,  prout  ab  ipso  per  eratiarn  adjuvamur  ad  recte  a^endum  :  et  primo 
considerandum  est  de  gratia  Dei ;  secundo  de  causis  ejus;  tertio  de  ejuseffcctibus. 
Prinia  autera  consideratio  erit  tripailita;  nam  primo  considerabitur  de  necessitate 
gratiae;  secundo  de  ipsa  gratia  quantiim  ad  ejus  essentiam  ;  tertio  de  ejus  divisione. 
—  Circa  primum  quaeruntur  decem  :  r  Utnjm  absque  gratia  possit  homoaliquod 
verum  cognoscere,— 2"  Utrum  absque  gratia  Dei  possit  homo  aliquodbonum  facere. 


*536  Q[].¥.ST.   CIX,  ART.  1. 

vel  velle.  —  3°  Utrum  homo  absque  gratia  possit  Deum  diligere  super  onmia.  — 
4"  Utrura  absque  gratia  possit  per  sua  naturalia  preecepta  legis  observare.  —  S*"  Utrum 
absque  gratia  possit  mercri  vitam  a^ternam.  —  6°  Utriim  horao  possit  se  ad  gratiam 
pracparare  sine  gratia.— T^Utriim  absque  gratiapossit  resurgere  a  peccato,— 8"  Utrum 
absque  gratia  possit  homo  vitare  peccatum.  —  9"  Utrum  homo  gratiam  coiisecutus 
possit  absque  alio  divino  auxilio  bonum  facere,  et  vitare  peccatum.  —  10°  Utriim 
possit  perseverare  in  bono  per  seipsum. 

ARTICULUS    I.   —  IITRUM   HOMO   SINE   GRATIA  ALIQUOD   VERUM  COGNOSCERE 

POSSIT  {'\), 
De  his  ctiam  infra,  art.  2  ad  5,  et  Sent.  ii,  dist.  28,  art.  3. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  homo  sine  gratia  nuUum 
verum  cognoscere possit.  Quia  super  illud  (I.  Corinth.  xii,  3)  :  Nemopotest 
dicere :  Dominus  Jesus,  nisi  inSpirifu  sancfOy  dicit  Glossa  Ambrosii :  «  Omne 
verum  k  quocumque  dicatur,  a  Spiritu  sancto  est.  »  Sed  Splritus  sanctus 
habitat  in  nobis  per  gratiam.  Ergo  veritatem  cognoscere  non  possumus 
sine  gratia. 

2.  Praeterea,  Augustinus  dicit  fSoliloq.  lib.  i,  cap.  6,  in  princ),  qu6d 
«  disciplinarum  certissima  talia  sunt,  qualia  illa  quae  a  sole  illustrantur, 
ut  videri  possint;  Deus  autem  ipse  est  qui  illustrat;  ratio  autem  ita  est  in 
mentibus,  ut  in  oculis  est  aspectus ;  mentis  autem  oculi  sunt  sensus  ani- 
mae.  »  Sed  sensus  corporis,  quantiimcumque  sit  purus,  non  potest  aliquod 
visibile  videre  sine  solis  illustratiorre-  Ergohumana  mens,  quantumcum- 
que  sit  perfecta,  non  potest  ratiocinando  veritatem  cognoscere  absque 
illustratione  divin^,  quse  ad  auxilium  gratiae  pertinet. 

3.  Praeterea.  humana  mens  non  potest  veritatem  intelligere  nisi  cogi- 
tando,  ut  patet  per  Augustinum  (De  Trin.  lib.  xiv,  cap.  7).  Sed  Aposlolus 
dicit  (II.  Corinth.  iii,  5) :  Non  snfficientes  sunws  aliquid  cogitare  d  nobis 
quasi  ex  nobis.  Ergo  homo  non  potest  cognoscere  veritatem  per  seipsum 
sine  auxilio  gratiae. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (Retract.  lib.  i,  cap.  4,  ante  med.) : 
«t  Non  approbo  quod  in  oratione  dixi :  Deus,  qui  nonnisi  mundos  verum 
scire  voluisti ;  responderi  enim  potest,  multos  etiam  non  mundos  multa 
scire  vera.  »  Sed  per  gratiam  homo  mundus  efficitur,  secundum  ilhid 
(Psal,  L,  12) :  Cor  mundum  crea  in  me,  Deus,  et  spiritum  recfum  innova  in 
visceribus  meis.  Ergo  sine  gratia  potest  homo  per  seipsum  veritatem  co- 
gnoscere. 

CONCLUSIO.  —  Ciim  homo  naturaliter  sit  rationalis  et  intellectualis  neturaB, 
eum  quoque  naturales  veritates  absque  supernaturali  dono  gratiae  cognoscere  posse 
Gonstat. 

Respondeo  dicendum  quod  cognoscere  veritatem  est  usus  quidam  vel 
actus  intellectualis  luminis;  quia  secundum  Apostohim  (Ephes.  v,  13): 
Omne  quod  manifestatury  lumen  est,  Usus  autem  quilibet  quemdam  mo- 
tum  importat,  larg^  accipiendo  motum,  secundum  qu6dintelligere  et  velle 
motus  quidam  esse  dicuntur,  ut  patet  perPhilosophum  (Deanima,  lib.  iii, 
text.  28).  Videmus  autem  in  corporalibus  quod  ad  motum  non  soltim 
requiritur  ipsa  forma,  quae  est  principium  motOs  vel  actionis,  sed  etiam 
requiritur  motio  primi  moventis.  Primum  autem  movens  in  ordine  corpo- 
ralium  est  corpus  coeleste.  Unde  quantumcumque  ignis  habeat  calorem 
perlectum,  non  alteraret  nisi  per  motionem  corporis  coelestis.  Manifestura 
est  autem  quod  sicut  motus  omnes  corporales  reducunttu*  in  motum  coe- 

(\)  la  hoc  articulo  B.  Thoraas  refellit  pela-  siifficerc  ad  creilendum,  et  semipelngianos  qui 
gianos    qiii   docebaut  revelationem   exteriorem        Dobisinctipsis  saltem  initium  fidei  attribucbant. 


QVJEST.  CrX,  AHT.  1.  537 

lestis  corporis  siciit  in  primiim  moveiis  corporale;  ita  omnes  motus  lam 
corporales  qnam  spiritiiales  reducunlur  in  primum  movens  simpliciter, 
quod  est  Deus.  Et  ideo  quantiimcumque  natura  aliqua  corporalis  vel  spi- 
ritualis  ponatur  perfecta,  non  potest  in  suum  actum  procedere,  nisi  mo- 
veatur  a  Deo;  qu^e  quidem  motio  est  secundum  suee  providentiae  ratio- 
nem,  non  secundum  necessitatem  naturae,  sicut  motio  coiporis  coelestis. 
Non  solum  autem  a  Deo  est  omnis  motio  sicut  a  primo  moveute,  sed  etiam 
ab  ipso  est  omnis  formalis  perfectio  sicut  a  primo  actu.  Sic  igitur  actio 
intellectOs  et  cujuscumque  entis  creati  dependet  a  Deo  quantum  ad  duo  : 
uno  modo  inquantum  ab  ipso  habet  perfectionem,  sive  formam,  per  quam 
agit;  alio  modo  inquantum  al)  ipso  movetur  ad  agendum  (1).  Unaquaeque 
autem  forma  indita  rebus  creatisa  Deo  habet  efficaciam  respectu  alicujus 
actus  determinati,  in  quem  potest  secundum  suam  proprieiatem;  ultra 
autem  non  potest  nisi  per  aliquam  formam  superadditam ;  sicut  aqua  non 
potest  calefacere.  nisi  calefacta  ab  igne.  Sic  igitur  intellectus  humanus 
habet  aliquam  formam,  scilicet  ipsum  intelligibile  lumen,  quod  est  de  se 
sufficiens  ad  qua^dam  inteUigibilia  cognoscenda,  ad  ea  scilicet  i«n  quorum 
notitiam  per  sensibilia  possumus  devenire.  Altiora  (2)  vero  intelligibilia 
intellectus  humanus  cognoscere  non  potest,  nisi  fortiori  lumine  perficia- 
tur,  sicut  lumine  fidei  vel  prophetise,  quod  dicitur  lumen  gratiae,  inquan- 
tum  est  naluraesuperadditum.  Sic  igitur  dicendum  est  qu6d  ad  cognitio- 
nem  cujuscumque  veri  homo  indiget  auxilio  divino,  ut  intellectus  a  Deo 
raoveatur  ad  suum  actum.  Non  autem  indiget  ad  cognoscendam  veritatem 
in  omnibus  nov^  illustratione  superaddita  naturali  illustrationi :  sed  \n 
quibusdam  (3)  quaeexcedunt  naturalem  cognitionem;  ettamen  quandoque 
Deus  miraculose  per  suam  gratiam  aliquos  instruit  dehis  quaeper  natura- 
lem  rationem  cognosci  possunt,  sicut  et  quandoque  miraculose  facit  quse- 
dam  quae  natura  facere  potest. 

k&primum  ergo  diceudum,  quod  «  omne  verum,  a  quocumque  dicatur, 
est  a  Spiritu  sancto  «  sicut  ab  infundente  naturale  lumen,  et  movente  ad 
intelligendum  et  loquendum  veritatem,  non  autem  sicut  ab  inhabitante 
per  gratiam  gratum  facientem,  vel  sicut  largiente  aliquod  habituale  do- 
num  naturse  superadditum.  Sedhocsolum  estin  quibusdam  veriscognos- 
cendis  et  loquendis,  et  maxime  in  illis  (4)  quae  pertinent  ad  fidem,  de 
quibus  Apostolus  loquebatur. 

Ad  secvndum  dicendum,  quod  sol  corporahs  illustrat  exteritis;  sed  sol 
intelligibilis,  qui  est  Deus,  illustrat  interiiis;  unde  ipsum  lumen  naturale 
animae  inditum  est  illustratio  Dei,  qu^  illustramur  ab  ipso  ad  cognoscen- 
dum  ea  quae  pertinent  ad  naturalem  cognitionem(5);  et  ad  hoc  non  re- 
quiritur  alia  illustratio,  sed  soliim  ad  illa  quae  naturalem  cognitionem 
excedunt. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  semper  indigemus  divino  auxilio  ad  cogi- 
tandum  quodcumque,  inquantum  ipsum  movet  intellectum  adagendum; 

{\)  Uiac  creatura  non  tantnin  movelur  ii  Deo,  ipsis  rerum  nalutis  latrant,  ut  v.  g.  steliariim 

quateuus  ei  dc<!it  et  conservat  virlnlcin   motri-  numerus,  virtus  et  propiictas. 
cem,  verumetiaiu  iuq-.iaulum  movetur  ab  ipsoad  (4    Scilicet  in  svipornatMraliLus. 

agemlum.  (5)  In  statu  natuise  iuivsH^   Iioiiiu   itoti   (Kitosi 

(2    Alliora  iDteiligibilia,  scilicet  verilates  su-  sine  speciali   gratia  oiunes  virtutes  prnclicas  et 

pernalurales.  speculativas  cognosccre,  nisi  peculiaritcr  aWju- 

'3;  l^tiam  naturalilius,   sunt  enim  hujusmoili  vetur.  Hinc  pliiioM)[)hi  gentiles  qu  nluuKunique 

virtiites  iruse   natiiraiiler  cognosci  non  possunt,  docti  non  babucrunl  scioiiiiaai  abs'iae  divc:v>'>- 

eo  quod  sint  supra  liiinianos  sensus  ct  quasi  in  run-.  erioruiu  auiiiixlione. 


538  QU^ST.  CIX,  ART.  I  ET  II. 

actu  enim  intelligere  aliquid,  est  cogitare,  ut  patet  per  Augustinum  (De 
Trinitate,  lib.  xiv,  loc.  cit.  in  arg.). 

ARTICULUS  II.  —  UTRUM  HOMO  POSSiT  velle  et  facere  bonum  absque 

GRATIA. 

De  bis  etiam  iofra,  art.  6  corp.  et  Sent.  ii,  dist.  28,  art.  I,  et  dist.  o9,  in  Expos.  litt.  ot  iv,  dist.  47, 
quaest.  I.  art.  2,  quoest.  ll  ad  i  et  3,  et  De  Terit.  qiiaest.  xxiv,  art.  4  ad  2,  6  et  9,  et  art,  14,  per  tot. 
et  qusest.  «VI,  art.  6  ad  2,  et  quodl.  I,  art.  7,  et  quodl.  V,  art.  2,  et  I.  (  or.  xii. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  homo  possit  velle  etfacere 
bonum  absque  gratia.  IUud  enim  est  in  hominis  polestate,  cujus  ipse  esl 
dominus.  Sed  homo  est  dominus  suorum  actuum,  et  maxim^  ejus  quod  est 
velle,  ut  supra  dictum  est  (qu.  i,  art.  1,  et  qu.  xiii,  art.  6).  Ergo  homo  potest 
velle  et  faeere  bonum  per  seipsum  absque  auxilio  gratise. 

2.  Prdeterea,  unumquodque  potest  magis  in  id  quod  est  sibi  secundum 
naturam,  quam  in  id  quod  est  sibi  praeter  naturam.  Sed  peccatum  est 
contra  naturam,  ut  Damascenus  dicit  (Orth.  fid.  lib.  ii,  cap.  30) ;  opus 
autem  virtutis  est  homini  secundum  naturam,  ut  supradictum  est  (quaest. 
Lxxi,  art.  1).  Cum  igitur  homo  per  seipsum  possit  peccare,  videtur  quod 
muitd  magis  per  seipsum  possit  bonum  velle  et  facere. 

3.  Praeterea,  «  bonum  intellectOs  est  verum,  »  ut  Philosophus  dicit 
(Ethic.  lib.  VI,  cap.  2).  Sed  intellectus  potest  cognoscere  verum  per 
seipsum,  sicut  et  quselibet  alia  res  potest  suam  naturalem  operationem 
per  se  facere.  Ergo  multd  magis  homo  potest  per  seipsum  facere  et  velle 
bonum. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Rom.  ix,  16) :  Non  est  voleniis,  sci- 
licet  velle,  neque  currentis,  scilicet  currere,  sed  miserentis  Dei.  Et  Augusli- 
nusdicit  (lib.  De  correptione  et  gratia,  cap.  2,  in  princ),  qu6d  «  sine 
gratia  nullum  prorsds  sive  cogitando,  sive  volendo  et  amando,  sive  agendo, 
faciunt  homines  bonum. » 

CONCLUSIO.  —  Indiguit  homo  in  statu  naturse  integrae  gratuito  quodam  auxilio, 
ut  bonum  non  naturale,  sed  supernaturale  vellet  et  operaretur  :  et  in  statu  natur» 
lapsa^,  quanquam  particulare  aliquod  bonum  velle  et  operari  posset,  necessaria  ta- 
men  ei  divina  giatia  fuit,  ut  ejus  natura  sanaretur,  et  bonum  meritorium  opera- 
retur,  etvellet. 

Respondeo  dicendum  qu6d  nalura  hominis  potest  dupliciter  conside- 
rari  :  uno  modo  in  sui  integritate,  sicut  fuit  in  primo  parente  ante  pecca- 
tum;  alio  modo,  secundtim  qu6d  est  corrupta  in  nobis  post  peccatum 
primi  parentis.  Secundum  autem  utrumque  statum  natura  humana  indiget 
auxilio  divino  ad  faciendum  vel  volendum  quodcumque  bonum  (i),  sicut 
primo  movente  (2),  ut  dictum  est  (art.  praec.).  Sedin  statu  naturaj  integrae, 
quantum  ad  sufflcientiam  operativae  virtutis,  poterat  homo  per  sua  natu- 
ralia  velle  et  operari  bonum  suae  naturae  proportionatum,  quale  est  bonum 
virtutis  acquisitae;  non  autem  bonum  superexcedens,  quale  est  bonum 
virtutis  infusae.  Sed  in  statu  naturae  corruptae  etiam  deficit  homo  ab  hoc 
quod  secundum  suam  naturam  potest,  ut  non  possit  totum  hujusmodi 
bonum  implere  per  sua  naturalia.  Quia  tamen  natura  humana  per  pecca- 
tum  non  est  totaliter  corrupta,  ut  scilicet  toto  bono  naturee  privetur ;  potest 

(A)  Sive  naturale,  sive  supematurale.  fieri  aliquod  bonnrn  opus  morale;  iti  Cajftanns, 

(2)   Circa   illud   dissentiunt   etiam  thomistae.  Conradus,  Medina.  Godoy,  quos  sequilur  Gonet : 

Quidam  docent  sine  speciali  grati»  auxilio  nul-  Uunc  concursum  dicit  Billuarl  gencralciu  siiuul 

lum  omuino  bonum  fieri  po«se  :  ita  Capreolus,  et  speciaKm;  generalis  est  si  in  se  spcctctur, 

quein  sequitnr  Coutcnson.  Alii  dicunt  cum  solo  particularis  vero  in  individuo. 
concnrsu    generali    sine  speciali   auxilio    posse 


QU/EST.  CIX,  ART.  H  ET  m.  539 

qnidem  eliam  in  statii  natma'  coiTuptJV  pcr  vii-tutem  suse  natiirjfi  aliquod 
bonum  pHrticulare  agere  (1),  sicut  a^diticare  domos,  plantare  vineas,  et  alia 
hujusmodi;  non  tamen  totum  bonum  sibi  connaturale,  ita  qu6d  in  nullo 
deficiat ;  sicut  homo  inhrmus  potest  per  seipsum  aliquem  motum  habere, 
non  tamen  perfecte  potestmoveri  motu  hominis  sani,  nisi  sanetur  auxilio 
medicinae.  Sic  igitur  virtute  gratuit^  superadditA  virtuti  naturae  indiget 
homo  in  statu  naturai  inlegrae  quantum  ad  unum,  scilicet  ad  operandum 
et  volenduni  bonum  supernaturale;  sed  in  statu  natursecorruptaequantura 
adduo,  scilicet  ut  sanetur,  et  ulterius  ut  bonum  supernaturalis  virtutis 
operetur,  quod  est  meritorium  (2).  Ulteriiis  autem  in  utroque  statu  indiget 
homo  auxilio  divino,  ut  ab  ipso  moveatur  ad  bene  agendum. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  homo  est  dominus  suorum  actuum, 
etvolendi,  et  non  volendi,  propter  deliberationem  rationis,  quje  potest 
flecti  ad  unam  partem  vel  ad  aliam.  Sed  quod  deliberet  vel  non  deliberet, 
etsi  hujusmodi  etiam  (3)  sit  dominus,  oportet  quod  hoc  sit  per  delibera- 
tionem  praicedentem ;  et  ciim  hoc  non  procedat  ininfinitum,oportetqu6d 
finaliter  deveniatur  ad  hoc  quod  liberum  arbitrium  hominis  moveatur  ab 
aliquo  exteriori  principio,  quod  est  supra  mentem  humanam,  scilicet  a 
Deo,  ut  etiam  Philosophus  probat  in  cap.  de  bona  Fortuna  (scil.  Mor.  Eudem., 
lib.  vn,  cap.  48j.  Unde  mens  hominis  etiam  sani  non  ita  habet  dominium 
sui  actUs  quin  indigeat  moveri  a  Deo;  etmult6  magis  hberum  arbitrium 
hominis  infirmi  post  peccatum,  per  quod  impeditur  a  bono  per  conuptio- 
Qem  naturaj. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  peccare  nihil  aliud  est  quam  deficere  a 
bono  quod  convenit  ahcui  secundum  suam  naturam.  Unaquseque  autem 
res  creata  sicut  esse  non  habet  nisi  ab  alio,  etin  se  considerata  nihil  est; 
ita  indiget  conservari  in  bono  suae  naturae  convenienti  ab  alio  :  potest 
enim  per  seipsam  deficere  a  bono,  sicut  et  per  seipsam  potest  deficere  in 
non  esse,  nisi  divinitus  conservaretur. 

Ad  teriium  dicendum,  quod  etiam  verum  non  potest  homo  cognoscere 
sine  auxilio  divino,  sicut  supra  dictum  est  (art.  1  hujus  quaest.},  et  tamen 
magis  est  natura  humana  corrupta  per  peccatum  quantum  ad  appetitum 
boni,  quam  quantum  ad  cognitionem  veri. 

ARTICCJLUS  III.  —  UTRUM  homo  possrr  diligere  deum  super  omnia  ex 

SOLIS   NATURALIBUS   SINE   GRATIA  (4). 

De  hit  etiam  part.  I,  qusest.  Li.  art.  \ ,  et  SeDt.  II,  dist.  3,  qusest.  li  ct  3,  dist.  29,  art.  3,  et  De  verit. 

quaest.  II,  art.  ad  16,  et  quaest.  IV,  art.  \  ad9,  et  qiiodl.  l,  art.  8. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  homo  non  possit  diligere 
Deum  super  omnia  ex  soUs  naturalibus  sine  gratia.  Diligere  enim  Deum 
super  omnia  est  propiius  et  principalis  charitatis  actus.  Sed  charitatera 
homo  non  potest  habere  per  seipsum,  quia  charitas  Dei  di/fusa  est  in  cor- 
dibus  nostris  per  Spiritum  sanctum  qid  datus  est  nobis,  ut  dicitur  (Rom. 
V,  5).  Ergo  homo  ex  solis  naturalibus  non  potest  Deum  diligere  super 
omiiia. 

2.  Praeterea,  nuUa  natura  potest  supra  seipsam.  Sed  diligere  ahquid  plus 

(4)  Hiac  contra  Lullieram  et  Calviaum  defi-  naea  quod  existit  inter  statum  naturs  integrae  et 

nivit  concilium  Trideotinum  (sess.  Vl  ,  can.  9)  :  naturae  lapsae. 

Si  <7ui    dixerit  opera  omnia  quoe  antejusti-  (5)  Ita  edit.  Rom.  et  ambae  Patav.  Textus  Con- 

ficalionem  fiunt,  qudcumque  ratione  facla  radi  etCajctani,  elsi  hujus  etiam.  ^'icolai  cum 

tint.  vera  esse  peccala....  analhema  sit  (Conf.  codd.  Alcan.,  Camer.  el  Paris. ,  si  hujus  etiam. 

can.  8  et  scss.  xiv,  cap.  4).  (4)  Hic  quastio  cstdeamore  Dei  natnrali,  siqui- 

(2)  iSoQ  melius  describi  potest  verum  discri-  dem  conslalad  aiuorem  Dei  supernaturaioni  ne- 

cessario  requiri  au&ilium  eratiae  suDernaturalis. 


540  QTL^ST.  CIX,  ART.  IIl. 

quam  se,  est  tendere  in  aliquid  supi^a  seipsum.  Ergo  riulla  natura  creata 
poiest  Deum  diiigere  supra  seipsam  sine  auxilio  gi-atiae. 

3.  Praeterea,  Deo,  ctim  sit  summum  bonum,  debetur  summus  amor,  qui 
est  ut  super  omuia  diligatur.  Sed  ad  summum  amorem  Deo  impendendum, 
qui  ei  a  nobis  debetur,  homo  non  sufflcit  sine  gratia;  alioquin  irustra 
adderetur  gratia.  Ergo  homo  non  potest  sine  gratia  ex  solis  naturalibus 
diligere  Deum  super  omnia. 

Sed  contray  primus  homo  in  solis  naturalibus  constitutus  fuit,  ut  a  qui- 
busdam  ponitur;  in  quo  statu  manifestum  est  qu6d  aliqualiLer  Deum  di- 
lexit.  Sed  non  dilexit  Deum  a?qualiter  sibi,  vel  minus  se  ;  quia  secundum 
hoc  peccasset.  Ergo  dilexit  Deum  suprase.  Ergo  homoex  soiis  naturalibus 
Deum  potest  diligere  plus  quam  se  et  super  omnia. 

CONGLUSIO.  —  Homo  in  statu  naturae  integrae  non  indiguit  divinse  gratiae  gra- 
tuito  auxilio  viribus  naturalibus  superaddilo  ad  Deum  super  oninia  naturaliter 
diligendum  :  quanquam  Dei  ad  hoc  moventis  auxilio  ei  opus  esset :  at  in  statu  na- 
turae  corruptae  indigetad  hocgratia  ipsam  naturam  interius  sanante. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (part.  l,  quaest.  lx, 
art.  bj,  in  quo  etiam  circa  naturalem  dilectionem  angelorum  diversa?  opi- 
niones  sunt  positae,  homo  in  statu  naturae  integrse  poterat  operari  virtute 
suae  naturae  bonum  quod  est  sibi  connaturale,  absque  supcradditione  gra- 
tuiti  doni,  licet  non  absque  auxilio  Dei  moventis.  Diligere  autem  Deum 
super  omnia,  est  quiddam  connaturale  homini,  et  etiam  cuilibct  creaturae 
non  soliim  rationali,  sed  irrationali,  et  etiam  inanimatae^^secundum  mo- 
dum  amoris  qui  unicuique  creaturse  competere  potest.  Cujus  ratio  est, 
quia  unicuique  naturale  est  quod  appetat  et  amet  aliquid,  secundum  quod 
aptum  natum  estesse;  sic  enim  agit  unumquodque,  prout  aptum  natum 
est  esse  (ij,  ut  dicitur  (Physic.  lib.  n,  text.  78).  Manifestum  estautem  quod 
bonum  partis  est  propter  bonum  totius ;  unde  naturali  appetitu  vel  amore 
unaqusque  res  particularis  amat  bonum  suum  proprium  propter  bonum 
commune  totius  universi,  quod  est  Deus.  Unde  et  Dionysius  dicit  (iib.  De 
divin.  nomin.  cap.  4,  lect.  11),  quod  «  Deus  convertit  omnia  ad  amorem 
sui  ipsius.  »  Unde  homo  in  statu  naturae  integrae  dilectionem  sui  ipsius 
refercbat  ad  amorem  Dei  sicut  ad  finem,  et  similiter  dilectionem  omnium 
aliarum  rerum;  et  ita  Deum  diligebat  plus  quam  seipsum  et  super  omnia. 
Sed  in  statu  naturae  corruptae  homo  ad  hoc  dcficit  secundiim  appetitum 
voluntatis  rationalis,  quae  propter  corruptionem  naturae  sequitur  bonura 
privatum,  nisi  sanetur  per  gratiam  Dei.  Et  ideo  dicendum  estqu6d  homo 
in  statu  naturae  integrae  non  indigebat  dono  gratirE  superadditie  naturali- 
bus  bonis  ad  diligendum  Deum  naturaliter  super  omnia,  licet  indigcret 
a^ixilio  Dei  ad  hoc  eum  moventis;  sed  in  statu  natura3  corruptae  indiget 
homo  etiam  ad  iioc  auxilio  gratiae  naturam  sanantis  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  charitas  diligit  Deum  super  omnia 
eminentius  quam  natura.  Natura  enim  dihgitDeum  super  omnia,  prout  est 
principium  et  finis  naturalis  boni  (3);  charitas  autem,  secundiim  quod  est 

{\)  Ita  eciit.  Rom.  et  Patav.  an.  i698,  mutato  diim  qnod  aptum  natum  csl  este,  ut  dicitur 

tantum  enim  in  igitur.  Nicolai  ct  tulit.  Patav.  in  2  Pliysic,  aliis  opliiiie  oiuissis. 

■n.  1712  •  Sic  enim  aijilur  unumquodque,  olc  (2)  Sui.t  tamen  quiilam  ihcologi  qui  existimanl 

Cod   Tarrac,  :  Sic  igitur  agitur  unumquod-  hominem  lapsum  posso  viribus  naturalilins  sine 

que  prout  aplum  nalum  est  agi.  Conradus  :  gratia  rcparante  Deum  diHperc  superomnia.  It« 

Sic  enim  agitur  unumquodque  proul  aptum  Scotus,  Gabriel   et  prteserlim    Mtdino ;  scd  D. 

nalum  est.  Antiqua  translatio  ArislotoHs  :  Sic  Thomajsentenlia  verior  et  communior  esse  vide- 

igitur  unumquodque ,  prout  natum  est,  etc.  tur. 

In  cod.  Alcan.  delclo  quod  prius  scriptum  erat  (5)  Baius  et  Jansenius  negdrunt  hanc  distinc- 

babetur  :  Appetat,  vel  amet   aliquid  secun-  tioncm  araoris  Dei  naturnlis  et  supernaturalis. 


QU.^ST.  CIX,  ART.  III  ET  IV.  o4l 

objecUim  beatitiidinis,etseciindumqii6d  liomo  habet  quamdam  societatero 
spiiitualem  cum  Deo.  Addit  etiam  charitas  super  naturalem  dilectionem 
Dei  promptitudinem  quamdamet  delectationem,  sicuthabitus  quilibet  vir- 
lutis  addit  super  actum  bonum  qui  fit  ex  sola  naturali  ralione  hominis 
virlulis  habitum  non  habentis. 

Ad  secundum  dicendum.  quod  cum  dictlur  qu6d  nulla  natura  potest  su- 
pra  seipsam,  non  est  intelligendum  quod  non  possit  ferri  in  aliquod  ob- 
jectum  quod  est  suprase;  manifestum  est  enim  quod  intellectus  noster 
naturali  cognitione  potest  aliqua  cognoscere  qua3  sunt  supra  seipsum,  ut 
patet  in  naturali  cognitione  Dei.  Sed  illud  intelligendum  est,  quod  natura 
non  potest  ferri  in  actum  excedentem  proportionem  suae  virtutis.  Talis  au- 
tem  actus  non  est  dihgere  Deum  super  omnia;  hoc  enim  est  naturale 
cuilibet  naturae  creata^,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  amor  dicitur  summus  non  soliim  quantiini 
ad  gradum  dilectionis,  sed  etiam  quantum  ad  rationem  diligendi,  et  dilec- 
lionis  modum;  et  secundum  hoc  summus  gradus  dilectionis  est  quo  cha- 
ritas  diligit  Deum  ut  beatificantem,  sicut  dictum  est  (in  corp.  art.}. 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  homo  sine  gratia  per  sua  naturalia  legis 

PR.€;CEPTA   IMPLERE    POSSIT. 
De  bis  etiam  infra,  art.  5  ad  -i  et2,  et  Scnt.  il,  clist.  28,  quacst.  i,  art.  5,  et  dist.  A\,  in  Expos.  litt. 

ad  5,  et  De  ver.  qurest.  XXIV,  art.  4. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  homo  sine  gratia  per  sua 
naturalia  possit  prsecepta  legis  implere.  Dicitenim  Apostolus  (Roman.  ii, 
14),  quod  gentes  qux  legem  non  habent,  naturaliter  ea  qux  legis  sunt  fa- 
dunt.  Sed  illud  quod  naturaliter  homo  facit,  per  seipsum  potest  facere 
absque  gratia.  Ergo  homo  potest  legis  praecepta  facere  absque  gratia. 

2.  Prseterea,  Ilieronymus  (Pelagius)  dicit  in  Expositione  catholicse  fidei 
(epist.  ad  Damasc,  inter  ascitit.,  sub  fin.},  illos  esse  maledicendos  qui 
<c  Deum  praecepisse  homini  aliquid  impossibile  dicunt.  »  Sed  impossibile 
est  homini  quod  per  seipsum  implere  non  potest.  Ergo  homo  potest  im- 
plere  omnia  praecepta  legis  per  seipsum. 

3.  Praiterea,  inter  omnia  praicepta  legis  maximum  est  illud  :  Diliges 
Dominum  Deum  tuum  ex  toto  corde  tuo,  ut  patet  (Matth.  xxii}.  Sed  hoc 
mandatum  potest  homo  implere  ex  solis  naturahbus,  diligendo  Deum 
super  omnia,  ut  supra  dictum  est  (art.  praec.}.  Ergoomnia  mandata  legis 
potest  homo  implere  sine  gratia. 

Sed  contra  estquod  AugusLinus  dicrt  (lib.  De  haeresib.,  haeresi  88),  «  hoc 
pertinere  ad  hgeresim  Polagianorum,  ut  credant,  sine  gratia  hominem  posse 
facere  omnia  divina  mandata.  » 

CONCLCSIO.  —  Potuit  homo  in  statu  naturse  integrae  orania  mandata  legis  ser- 
varc,  quantiira  ad  ipsara  operum  substantiam,  non  autem  in  statu  natune  corruptsB  : 
sedquantimi  ad  modum  agendi,  ut  scilicet  ea  ex  charitate  operari  possel,  indiguit 
homo  in  utroque  statu  divina  gratia. 

Respondeo  dicendum  quod  implere  mandata  legis  contingit  dupliciter  : 
uno  modo  quantum  ad  substantiarn  operum,  prout  scilicet  homo  operatur 
justa,  et  fortia,  et  alia  virtutis  opera;  et  hoc  modo  homo  in  statu  naturae 
integrae  potuit  omnia  mandata  legis  implere;  alioquin  homo  non  potuisset 
in  statu  illo  non  peccare;  ctim  nihil  aliud  sit  peccare  quam  transgredi  di- 
vina  mandata;  sed  in  statu  naturae  corruptae  non  potest  homo  implere 

Dislinctio  illa  dnplicis  amoris,  ait  Balns,  na-  ficaliir,  vana  est  el  commentitia.  Quod  dam- 
turalis  tidelicel  quo  Deus  amutur  ul  auctor  natuinest  a  Pio  V,Gregorio  .\11I  etUrbano  VIII. 
naluroe,vl  (jraluili  quo  Deus  amatur  etglori- 


542  QUvCST.  CIX,  ART.  IV  ET  V. 

omnia  mandata  divina  sine  gratia  sanante.  Alio  modo  possunt  impleri 
mandata  leigis  non  soliim  quantum  ad  substantiam  operis,  sed  etiam  quan- 
tiim  ad  modum  agendi  (1;,  ut  scilicet  ex  charitate  fiant;  et  sic  neque  in 
statu  natuiae  integrae,  neque  in  statu  naturae  corruptae  potest  homo  im- 
plere  absque  gratia  legis  mandata.  Unde  Augustinus  ( lib.  De  correptione 
€t  gratia,  cap.  2,  circa  princ),  ciim  dixisset  quod  sine  gratia  nullum 
prorsOa  bonum  homines  faciunt,  subdit :  «  Non  soliim  ut  monstrante  ips^ 
quid  faciendum  sit,  sciant,  verum  etiam  ut  praestante  ipsS,  faciant  cum 
dilectione  quod  sciunt.  j>  Indigent  insnper  in  utroque  statu  auxilio  Dei 
moventis  ad  mandata  implenda,  ut  dictum  est  (art.  3  hujus  qusest.). 

X&primum  ergo  dicendum,  quod  sicut  Augustinus  dicit  (lib.  De  spirilu 
et  littera,  cap.  27,  in  princ.},  «  non  moveat  quod  naturaliter  dixit  eos 
quae  iegis  sunt,  facere  ;  hoc  enim  agit  spiritus  gratiae,  ut  imaginem  Dei,  in 
qua  naturaliter  facti  sumus,  instauret  in  nobis.  » 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  illud  quod  possumus  cum  auxiiio  divino, 
non  est  nobis  omnino  impossibile,  secundum  illud  Philosophi  (Ethlc. 
lib.  ni,  cap.  3,  circa  med.) :  «  Quae  per  amicos  possumus,  aliqualiter  per 
nos  possumus. »  Unde  Hieronymus  (Pelagius)  ibidem  conlitetur,  «  sic  nos- 
trum  iiberum  esse  arbitrium,  ut  dicamus  nos  semper  indigere  Dei  auxilio.» 

Ad  tertium  dicendum,  quod  praeceptum  de  dilectione  Dei  non  potest 
homo  implere  ex  puris  naturalibus,  secundum  quod  ex  charitate  impletur, 
ut  ex  supra  dictis  patet  (art.  3  hujus  quaest.). 

ARTICULUS  V.    —  (JTKUM   HOMO   POSSIT   MERERI   VITAM  iEXERNAM   SINE 

GRATIA   (2). 
De  his  etiam  infra,  qnsst  CXIT,  art.  2,  et  part.  I,  qusest.  LXii,  art.  4  corp.  et  Sent.  i,  dist.  M^ 
quffist.  II,  art.  2,  et  qusest.  Ill,  et  II,  dist.  2-i,  quaest.  I,  art.  4,  et  dist.  26,  art.  6,  et  dist.  29,  art.  4, 
«t  Cont.  gent.  lib.  iii,  cap.  147  et  loO,  et  quodl.  i,  art.  7  corp. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  \ .  Videtur  quod  homo  possit  mereri  vitam 
BBternam  sine  gratia.  Dicit  enlm  Dominus  (Matth.  xix,  17) :  Si  vis  ad  vitam 
ingredij  serva  mandala;  ex  quo  videtur  qu6d  ingredi  in  vitam  ajternam 
sit  constitutum  in  hominis  voluniate.  Sed  id  quod  in  nostra  voluntate  cons- 
titutum  est,  per  nos  ipsos  possumus.  Ergo  videtur  quod  homo  per  seipsum 
possit  vitam  aeternam  mereri. 

2.  Praeterea,  vita  aeterna  est  merces  vcl  prjemium  quod  hominibus  red- 
ditur  k  Deo,  secundum  illud  (Matth.  v,  12) :  Merces  vestra  multa  e»t  in 
ccelis,  Sed  merces  vel  pra^mium  redditur  a  Deo  homini  secundum  opera 
ejus,  secundiim  illud  (Psalmi  lxi,  12):  Tu  reddes  unicuique  secundum 
opera  ejus.  Cumigitur  homo  sit  dominus  suorum  operum,  videtur  qu6d!n 
ejus  potestate  constitutum  sitad  vitam  aeternam  pervenive. 

3.  Praeterea,  vita  aeteriia  est  ultimus  finis  vitae  humauge.  Sed  quaelibet 
res  naturalis  per  sua  naturalia  potest  consequi  finem  suum.  Ergo  multd 
magis  homo,  qui  est  altioris  naturae,  persua  naturaha  potest  pervenire  ad 
vitam  aeternam  absque  aliqua  gratia, 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Rom,  vi,  23) :  Gratia  Dei  vita  xter- 
na;  quod  ideo  dicitur;  sicut  Glossa  (Augustini,  in  hb.  De  grat.  et  lib.  arb. 
cap.  9,  circamed.)ibidemdicit:  «  Ut  intelligeremus  Deum  advitam  aeter- 
nam  pro  sua  miseratione  nos  perduoere.  » 

CONGLUSIO.  —  Ciim  vita  aeterna  sit  Unis  ultimus  hominis,  naturalem  ejus  vir- 

{\)  Ilsec  (iistinctio  cum  auctore admittcnila  et  (2)  Hic  non    quaeritur  an  sine  gratia  possH 

non   cbt  eanimeutitia    et    explodonda  ,    ut    ait  quis   mcrcri   vitam  aetcrnam   de   coudigno,  id 

Baius.   Quod  conslat  c\  illius  proiicsitionc  58  enim  queestioni  CXIV  auclor  rcscrvat ;  scd  geoe- 

-damnnlaii  SS.  ponliiicibus.  raliter  et  indeiinite. 


Q\]JEST.  GIX,  ART.  V  ET  VF.  543 

lutem  excedens,  non  potest  per  sua  naturalia  ipsam  sino  divinae  gratiae  auxilio 
consequi  vel  mereri. 

Respondeodicendura  qu6d  actus  perducentes  ad  finem  oportet  esse  fini 
proportiotnitos.  Nuilus  autem  actus  excedit  proportionem  principii  activi; 
et  ideo  videmus  in  rebus  naturalibus,  qu6d  nulla  res  potest  perficere 
effectum  per  suam  operationem,  qui  excedat  virtutem  acLivam ;  sed  solum 
potest  producere  per  operationem  suam  efi^ectum  suse  virtuti  proportiona- 
tum.  VitH  autem  seterna  est  finis  excedens  proportionem  naturae  humanae, 
ut  ex  supra  dictis  palet  (quicst.  v,  art.  5);  et  ideo  homo  per  sua  naturalia 
non  potest  producere  opera  meriloria  proportionata  vitai  aeterna^ ;  sed  ad 
hoc  exigitur  altior  virtus,  quae  est  virtus  gratiffi.  Et  ideo  sine  gratia  homo 
non  potest  mereri  vitam  aHernam  (i);  potest  tamen  facere  opera  perdu- 
centia  ad  bonum  aliquod  homini  connaturale,  sicut  laborare  in  agro^ 
bibere,  manducare,  et  habere  amicum,  et  alia  hujusmodi,  ut  Augustinus 
(alius  auctor)  dicit  in  3  Resp.  contra  Pelagianos  (Hypognost.,  lib.  ni,  cap. 
4,  parum  a  princ). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  homo  sua  voluntate  facit  opera  meri- 
toria  vitae  aeternae ;  sed,  sicut  Augustinus  in  eodem  libro  (ibid.)  dicit,  ad 
hoc  exigitur  quod  voluntas  hominis  praeparetur  a  Deo  per  gratiam. 

Ad  secundum  dicendum,qu6d,  sicut  Glossa  (ord.  Augustini,  lib.  De  grat. 
et  lib.  arb.  cap.  8),  super  illud  Rom.  vi  :  Gratia  Dei,  vita  xieriia,  dicit  : 
«  Certum  est  vitam  seternam  bonis  operibus  reddi;  sed  ipsa  opera  quibus 
redditur,  ad  Dei  gratiam  pertinent;  »  cum  etiam  supra  dictum  sit  (art. 
praec),  quod  ad  implendum  mandata  legis  secundum  debitum  modum, 
per  quem  eorum  impletio  est  meritoria,  requiritur  gratia. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  objectio  illa  procedit  de  fine  homini  conna- 
turali.  Natura  aulem  humana  ex  hoc  ipso  quod  nobilior  est,  potest  ad 
altiorem  finem  perduci,  saltem  auxilio  gratiae,  ad  quem  inferiores  naturae 
nullo  modo  pertingere  possunt;  sicut  homo  estmelius  dispositus  ad  sa* 
nitatem  qui  aliquibus  auxiliis  medicinae  potest  sanitatem  consequi,  quam 
ille  qui  nullo  modo,  ut  Philosophus  introducit  (De  coelo,  lib.  ii,  text.  64 
et  65). 
ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  homo  possit  seipsum  ad  gratiam  pr^parare  per 

SEIPSUM   ABSQUE   EXTERIORI   AUXILIO   GRATl/f:  (2). 

De  his  etiain  part.  I,  qusest.  LXI,  art.  2  ad  5,  et  Sent.  ll,  dist.  5,  qusest.  li,  art.  i ,  et  dist.  28,  qasest.  I, 

art.  4,  et  De  ver.  qusest.  XXIV,  art.  15,  et  quaest.  l,  art.  7,  et  Hebr.  Xll,  lect.  o. 

Ad  sexlum  sic  proceditur.  4.  Yidetur  quod  homo  possit  seipsum  ad  gra- 
tiam  praeparare  per  seipsum  absque  exteriori  auxilio  gratiae.  Nihil  enira 
imponitur  homini  quod  sit  ei  impossibile,  ut  supra  dictum  est  (art.  4  huj. 
qu.  ad  ij.  Sed  fZach.  i,  3)  dicitur :  Convertimini  ad  me,  et  ego  convertar  ad 
vos.  Nihil  autem  est  aliud  se  ad  gratiam  prseparare  quam  ad  Deum  con- 
verti.  Ergo  videtur  qu6d  homo  per  seipsum  possit  se  ad  giatiam  praepa- 
rare  absque  auxilio  gratiae. 

2,  Praeterea,  homo  se  ad  gratiam  praeparat,  faciendo  quod  in  se  est;  quia 
si  homo  facit  quod  in  se  est,  Deus  ei  non  denegat  gratiam ;  dicitur  enim 
lilatth.  vii)  quod  Deus  dat  spiriium  bonum  petentibus  se  (3).  Sed  ilhKl  in 

(V)  Qaod  de  bdc  «t  et  liia  vcrbis  a  c»nc.  Trid.  tur»  viribi»  sine  atnilio  gratie  »j)ecialis  potes4 

fnit  detinitiim  it.ii.  \l,  eaa.i)  :  Si  qui$  dixerit  se  ad    gratiam    hai)iliialeni   con^cquondam    sic 

\ominem  dsuiioperibus  quievelperhumanoB  praepararc,  ut  cam  ile  c.ndigno  mereiiUir. 
naluroB  rires,  vel  per  lcgis  doctrinam  fiunt;  3)  Luc.  xi,  <5  :  Quunlo  magis  Patcr  vester 

absque  dicina  per  Jesum  Christum  qralia  de  coelo  dabit  spirilum  Iwnum  petenlibus  se 

fcise  justificari  coram  Deo ,  analhema  sit.  Matlh.  vil,  ■ll.pro,  spiritum  bonum,  legitur, 

l'l<  Fide  certum  est  quod  nemo  ex  soiis   na-  h(.na. 


544  QVJEST.  CIX,  ART.  VI. 

nobis  esse  dicitur  quod  est  in  nostra  potestate.  Ergo  videtur  quod  in  nos- 
tra  potestate  sit  coiistitutum,  ut  nos  ad  gratiam  praeparemus. 

3.  Praiterea,  si  homo  indiget  gratia  ad  hoc  quod  praeparet  se  ad  gratiam, 
pari  ratione  indigebit  gratia  ad  hoc  quod  prsparet  se  ad  illam  gratiam; 
et  sic  procederetur  in  infinitum,  quod  est  inconveniens.  Ergo  videtur 
standum  in  primo,  ul  scilicet  homo  sine  gratia  possit  se  ad  gratiam  prae- 
parare. 

4.  Praeterea  ( Proverb.  xvi,  1),  dicitur  qu6d  hominis  est  prseparare  ani- 
mum.  Sed  illud  dicitur  esse  hominis  quod  per  seipsum  potest.  Ergo  vide- 
tur  quod  homo  per  seipsum  se  possit  ad  gratiam  prseparare. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Joan.  vi,  44) :  NeiJio  potest  venire  ad  me, 
nisi  Pater,  qui  misit  me,  traxerit  eum.  Si  autem  homo  seipsum  praeparare 
posset,  non  oporteret  quod  ab  alio  traheretur.  Ergo  homo  non  potest  se  ad 
gratiam  praeparare  absque  auxilio  gratise. 

CONCLUSIO.  —  Non  potest  homo  per  seipsum  prfleparari  ad  divinte  gratiae  lumen 
suscipiendum,  sed  gratuito  Dei  interius  moventis  bonumque  propobitum  inspi- 
rantis,  auxiUo  indiget :  ad  meritorie  vero  operandum,  et  digne  Deo  fruendura,  indi- 
get  habituali  gratiae  ipsius  dono,  quod  hujus  tanti  operis  principium  est. 

Respondeo  dicendum  quod  duplex  est  praeparatio  voluntatishumanaea/ 
bonum :  una  quidem,  qu^i  praeparatur  ad  bene  operandum  et  ad  Deofruen- 
dum;  et  talis  praeparatio  voluntatis  non  potest  fieri  sine  habituali  gratiae 
dono,  quod  sit  principium  operis  meritorii,  ut  dictum  est  (art.  praec).  Alio 
modo  potest  intelligi  praeparatio  voluntatis  humanae  ad  consequendum 
ipsum  gratiae  habitualis  donum.  Ad  hoc  autem  quod  praeparet  se  homo  ad 
susceptionem  hujusdoni,  non  oportet  praesupponere  aliquod  aliud  donum 
babituale  in  anima,  quia  sic  procederetur  in  infinitum ;  sed  oportet  prae- 
supponi  aliquod  auxilium  gratuitum  Dei  interius  animam  moventis,  sive 
inspirantis  bonum  propositum  (1).  His  enim  duobus  modis  indigemus 
auxiiio  divino,  ut  supra  dictum  est  (art.  2  et3  hujus  quaest.).  Quod  autem 
ad  hoc  indigeamus  auxiiio  Dei  moventis,  manifestum  est.  Necesse  est 
enim,  cum  omne  agens  agat  propter  finem,  quod  omnis  causa  convertat 
suos  effectus  ad  suum  finem  :  et  ideo,  ctim  secundum  ordinem  agentium 
sive  moventium  sit  ordo  finium,  necesse  est  quod  ad  ultimum  finem  con- 
vertatur  homo  per  motionem  primi  moventis,  ad  finem  autem  proximum 
per  motionem  alicujus  inferiorum  moventium;  sicut  animus  militis  con- 
vertitur  ad  quaerendum  victoriam  ex  motione  ducis  exercitOs,  ad  sequen- 
dum  autem  vexillum  alicujus  aciei  ex  motione  tribuni.  Sic  igitur  cum 
Deus  sit  primum  movens  simpliciter,  ex  ejus  motione  est  quod  omnia  in 
ipsum  convertantur  secundum  communem  intentionem  boni,  per  quam 
ununiquodque  intendit  assimilari  Deo  secundiim  suum  modum.  Unde 
Dionysius  (lib.  De  div.  nom.  cap.  4,  lect.  \\)  dicit  qu6d  «  Deus  convertit 
omnia  ad  seipsum.  •>  Sed  homines  justos  convertit  ad  seipsum  sicut  ad 
specialem  finem,  quem  intendunt,  et  cui  cupiunt  adhaerere  sicut  bono 
proprio,  secundum  iilud  (Psal.  lxxu,  27) :  Mihi  adhaerere  Deo  bonum  est; 
et  ideo  quod  homo  convertatur  ad  Deum,  hoc  non  potest  esse  nisi  Deo 
ipsum  convertente.  Hoc  autem  est  pra^parare  se  ad  gratiam,  quasi  ad 
Deum  converti ;  sicut  ille  qui  habet  ocuium  aversum  a  lumine  soljs,  per 
hoc  se  pvaeparat  ad  recipiendum  lumen  solis,  qu6d  oculos  suos  convertit 
versus  soiem.  Unde  patet  quod  homo  non  potest  se  pta^parare  ad  himen 

(l)Uiiic  falsuii)  estillud  quod  ex  prsecipiMS  PoKigii  liogniatibus  eral  :  Qraiiam  secumium  tne- 
fita  noslra  dari. 


QU>EST.  CIX,  ART.  VI  ET  VII.  645 

gratiae  suscipiendum  nisiperauxiliumgratuitumDei  interiiismoventis(lj. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  conversio  hominis  ad  Deum  fit  quidem 
per  liberum  arbitrium;  et  secundum  hoc  homini  praecipitur  quod  se  ad 
Deum  convertat.  Sed  Iil3erum  arbitrium  ad  Deum  converti  non  potest,  nisi 
Deo  ipsum  ad  se  convertente,  secundum  illud  (Jerem.  xxxi,  18) :  Converte 
me  et  convertar^  quia  tu  Dominus  Deus  meus;  et  (Thren.  ult.  21) :  Converte 
nos,  Domine^  ad  te^  et  convertemur. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  nihil  homo  potest  facere,  nisi  k  Deo  mo- 
veatur,  secundum  illud  (Joan.  xv,  5) :  Sine  me  nihilpotestis  facere,  Et  ideo 
cum  dicitur  homo  facere  quod  in  se  est,  dicitur  hoc  esse  in  potestate  homi- 
Dis,  secundiim  qu6d  est  motus  a  Deo. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  illaobjectio  procedit  de  gratia  habituali,  ad 
quam  requiritur  ahqua  prseparatio,  quia  omnis  forma  requirit  susceptibile 
dispositum.  Sed  hoc  qu6d  homo  moveatur  a  Deo,  non  prseexigit  aliquam 
aliam  motionem,  ciim  Deus  sit  primum  movens :  unde  non  oportet  abire 
in  infinitum. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  hominis  est  praeparare  animum,  quia  hoc 
facit  per  hberum  arbitrium ;  sed  lamen  hoc  non  facit  sine  auxilio  Dei  mo- 
ventis,  et  ad  se  attrahentis,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 
ARTICULUS  VII.  —  UTRUJI  homo  possit  resurgere  a  peccato  sine  auxilio 

GRATI/E  (2). 
Oe  liis  etiam  iufra,  qusst.  cxiii,  art.  2,  et  2  2,  qusst.  cxxxvii,  art.  5  ad  5,  et  part.  m,  qusest.  xxxYfy 
art.  3  corp.  et  Sent.  ii,  dist.  20,  qusest.  Ii,  art.  3  ad  5,  et  dist.  28,  art.  2  corp.  et  Cont.  gent.  lib.  Iil, 
cap.  457,  et  iy,  cap.  72  princ.  et  De  ver.  qusest.  xxiv,  art.  i  ad  \0  et  12,  et  quajst.  xxviii,  art.  2, 

Ad  septimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  homo  possit  resurgere  k 
peccato  sine  auxilio  gratiae.  Illud  enim  quod  praeexigitur  ad  gratiam,  fit 
sine  gratia.  Sed  resurgere  a  peccato  praeexigitur  ad  illuminationem  gra- 
liae  :  dicitur  enim  (Ephes.  v,  \i):Exu7'ge  d  mortuis^  et  illuminahit  te 
Christus.  Ergo  homo  potest  resurgere  a  peccato  sine  gratia. 

2.  Praeterea,  peccatum  virtuti  opponitur,  sicut  morbus  sanitati,  ut  supra 
dictum  est  (quaest.  lxxi,  art.  1).  Sed  homo  per  virtutem  naturae  potest  re- 
surgere  de  aegritudine  ad  sanitatem,  sine  auxilio  exterioris  medicinae, 
propter  hoc  quod  intus  manet  principium  vitae,  a  quo  procedit  operatio 
naturalis.  Ergo  videtur  qu6d  homo  simili  ratione  possit  reparari  per  se- 
ipsum ,  redeundo  de  statu  peccati  ad  statum  justitiae  absque  auxilio 
exterioris  gratiae. 

3.  Praeterea,  quaelibet  res  naturalis  potest  redire  per  seipsam  ad  actum 
convenientem  suae  naturae,  sicut  aqua  calefacta  per  seipsam  redil  ad  na- 
turalem  frigiditatem,  et  lapis  sursum  projectus  per  seipsum  redit  ad 
suum  motum  naturalem.  Sed  peccalum  est  quidam  actus  contra  natu- 
ram,  ut  patet  per  Damascenum  (Orthod.  fid.  lib.  ii,  cap.  30).  Ergo 
videtur  quod  homo  possit  per  seipsum  redire  de  peccato  ad  statum 
justitiae. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Galat.  ii,  21)  :  Si  data  est  lex  quse 
potestjustiftcare,  ergo  Christusgratis  mortuus  est,  id  est,  sine  causa.  Pari 

(I)  Quod  ita  deCnivit  concilium  TriJenlinum  resurgerc  sine  auxilio  gratise.  Quod  ita  deOnivit 

(soss.   VI,  c^a.  ^)  :  Si  quit  dixerii  iine  prce-  concil.  Arausican.  (ii.can. -14) :  A^M//ttsm{*cr  de 

veniente  Spirilds  sancti  inspiratione  atque  quantacumque  miseria  liberalur ,  nisi  qui 

ejut  adjulorio ,  hominem  credere,  sperare,  Deimisericordidprcevenitur.Et{caaA9):Cum 

diligere ,  aut  poenitere  posse,  sicut  oportet ,  natura  humana  sine  Dei  gratia  salutem  non 

ut  in  justificationis  gratia  conferatur ;  ana-  possit   custodire,  quam  accepit;  quomodd 

themasit.  sine  Dei  gralia  poterit  reparare  quod  per* 

\^1)  De  fide  est  bominem  non  poisc  a  poccato  didit. 

TT  18 


546  OUiEST.  CIX,  ART.  VII. 

ergo  ratione  si  homo  habet  naturam,  per  quam  potest  justificari,  Christus 
gratis,  id  est  sine  causa,  mortuus  est,  Sed  hoc  est  inconveniens  dicere. 
Ergo  non  potest  per  seipsum  justificari,  id  est,  redire  de  statu  culpae  ad 
statum  justitiae. 

CONGLUSIO.  —  Quum  naturalis  in  homine  ratio  non  sit  sufficiens  principium 
sanitatis  spiritualis,  sed  ipsa  gratia,  quae  toilitur  per  peccatum;  fieri  non  potest  ut 
per  seipsum  homo  sine  auxilio  gratise  a  peccatis  resurgat,  hoc  est,  ad  ea  quae  pec- 
cando  amisit,  reparetur. 

Respondeo  dicendum  quod  homo  nullo  modo  potest  resurgere  i  peccato 
per  seipsum  sine  auxilio  gratise.  Ciim  enim  peccatum  transiens  actu,  re- 
maneat  reatu,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxxxvii,  art.  6),  non  est  idem 
resurgere  a  peccato  quod  cessare  ab  actu  peccati ;  sed  resurgere  a  peccato, 
est  reparari  hominem  ad  ea  quae  peccando  amisit.  Incurrit  autem  homo 
triplex  detrimentum  i  cccando,  ut  ex  supra  dictis  patet  (art.  i,  quaest. 
Lxxxv,  Lxxxvi  et  Lxxxvii),  scilicet  maculam,  corruptionem  naturalis  boni, 
et  reatum  poenae.  Maculam  quidem  incurrit,  inquantum  privatur  decore 
gratiae  ex  deformitate  peccati.  Ronum  autem  naturae  corrumpitur,  inquan- 
tum  natura  hominis  deordinatur,  voluntate  hominis  Deo  non  subject^ ; 
hoc  enim  ordine  sublato,  consequens  est  ut  tota  natura  hominis  peccantis 
inordinata  remaneat.  Reatus  ver6  poenae  est  per  quem  homo  peccando 
mortaliter  meretur  damnationem  aeternam.  Manifestum  est  autem  de  sin- 
gulis  horum  trium  qu6d  non  possunt  reparari  nisi  per  Deum.  Ctmi  enim 
decor  gratiae  proveniat  ex  illustratione  divini  luminis,  non  potest  talis  de- 
cor  in  anima  reparari,  nisi  Deo  denuo  illustrante ;  unde  requiritur  habi- 
tuale  donum,  quod  est  gratiae  lumen.  Similiter  ordo  naturae  reparari  non 
potest,  ut  sciliceL  voluntas  hominis  Deo  subjiciatur,  nisi  Deo  voluntatem 
hominis  ad  se  trahente,  sicut  dictum  est  (art.  praec).  Simihter  etiam  reatus 
poenae  aeternae  remitti  non  potest  nisi  k  Deo,  in  quem  est  offensa  commissa, 
et  qui  esthominum  judex.  Et  ideo  requiritur  auxilium  gratiae  ad  hocqu6d 
homo  k  peccato  resurgat,  et  quantiim  ad  habituale  donum,  et  quanttim  ad 
interiorem  Dei  motionem. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  illud  indicitur  homini  quod  pertinet 
ad  actum  liberi  arbitrii ;  qui  requiritur  in  hoc  qu6d  homo  a  peccato  resur- 
gat.  Et  ideo  cum  dicitur :  Exurge,  et  illuminahit  te  Christus,  non  est  intel- 
ligendum  quod  tota  exsurrectio  a  peccato  praecedat  illuminationem  gratiae; 
sed  quia  cum  homo  per  liberum  arbitrium  k  Deo  motum  surgere  conatur 
a  peccato,  recipit  lumen  gratiae  justificantis. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  naturalis  ratio  non  est  sufficiens  princi- 
pium  hujus  sanitatis,  quae  est  in  homine  per  gratiam  justificantem ;  sed 
hujus  principium  est  gratia,  quae  tollitur  perpeccatum.  Et  ideo  non  potest 
bomo  per  seipsum  reparari ;  sedindiget  utdenuo  ei  lumen  gratiaeinfunda- 
tur,  sicut  si  corpori  mortuo  resuscitando  denu6  infunderetur  anima. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  quando  natura  est  integra,  per  seipsam 
potest  reparari  ad  id  quod  est  sibi  conveniens  et  proportionatum  ;  sed  ad 
id  qiiod  superexcedit  suam  proportionem,  reparari  non  potest  sine  exte- 
riori  auxilio.  Sic  igitur  humana  natura  deiluens  per  actum  peccati,  quia 
non  manet  integra,  sed  corrumpitur,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  lvxxv), 
non  potest  per  seipsam  reparari  neque  etiam  adbonum  sibi  connaturale, 
et  mult6  minus  ad  bonum  supernaturale  justitiae. 


• 


QU.€ST.  CIX,  ART.  Vlll.  547 

ARTICULUS  VIII.  —  UTRUM  iiomo  sine  gratia  possit  non  peccahe. 

De  his  etiani  supra,  qua!st.  LXlll,  art.  2  ad  2,  ot  Cont.  gent.  lib.  Ill,  cap.  460,  ct  De  ver.  quaest.  XXII, 

art.  o  ad7,  et  qusst.  xiiv,  art.  I  ad  \0  ei  12,  et  art.  12.  per  tot.,  et  I.  Cor.  Xii,  et  Uebr.  x,  lect.  i. 

Ad  octavum  slc  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  homo  sine  gratia  possit  non 
peccare.  «  Nullus  enim  peccat  in  eo  quod  vitare  iion  potest,  »  ut  Augusti- 
nus  dicit  (lib.  De  drab.  animabus,  cap.  10  et  11,  et  De  lib.  arb.  lib.  m, 
cap.  18).  Si  ergo  homo  existens  in  peccato  mortali  non  possit  vitare  pec- 
catum,  videtur  qu6d  peccando  non  peccet,  quod  est  inconveniens. 

2.  Praterea,  ad  hoc  corripitur  homo  ut  non  peccet.  Si  igitur  homo  in 
peccato  mortali  exislens  non  potest  non  peccare,  videtur  quod  frustra  ei 
correptio  adhibeatur;  quod  est  inconveniens. 

3.  Proeterca  (Eccli.  xv,  18),  dicitur  :  Jnte  hominem  vita  et  mors,  bonum 
et  malum;  quoci  placuerit  ei,  dabitur  illi.  Sed  aliquis  peccando  non  desinit 
esse  homo.  Ergo  adhuc  in  ejus  potestate  esteligere  bonum  vel  malum;  et 
ita  potest  homo  sine  gratia  vitare  peccatum. 

Sed contra  est  quod  Augustinus dicit  (iib.  De  perfectione  justitiae,  in  fine) : 
«  Quisquis  negat  nos  orare  debere,  ne  intremus  in  tentationem  (negat  au- 
tem  hoc  qui  contenditad  non  peccandum  graliae  Dei  adjutorium  nonesse 
homini  necessarium,  sed  sola  lege  accepta  humanam  sufficere  volunta- 
tem),  ab  auribus  omnium  removendum,  et  ore  omnium  anathematizandum 
esse  non  dubito.  » 

CONCLUSIO.  —  Homo  in  statu  innocentiae  (quia  ejus  natura  perfecta  erat)  cum 
solo  auxilio  generali,  omnia  et  singula  peccata  tam  venialia  quam  mortalia  vitare 
potuit.  In  statu  autem  naturae  corruptai,  mortalia  et  singula  etomnia,  veniaiia  au- 
tem  singula  ,  sed  non  omnia  vitare  potest,  si  est  natura  per  gratiam  reparata  :  ahas 
ne  mortaha  quidem  omnia  (praesertim  tempore  longo)  vitare  potest. 

Respondeo  dicendum  quod  de  homine  dupliciter  loqili  possumus  :  uno 
modo  secundiim  statum  naturai  integrae  (1);  alio  modo  secundum  statum 
naturae  corrupta?.  Secundum  statum  quidem  naturae  integrse  etiam  sine 
gi*atia  habituali  (2)  poterat  homo  non  peccare  nec  mortaliter  nec  veniali- 
ter;  quia  peccare  nihil  aliud  est  quam  recedere  ab  eo  quod  est  secundum 
naturam;  quod  vitare  homo  poterat  in  statu  naturae  integrae;  non  tamen 
hoc  poterat  sine  auxiiio  Dei  (3)  in  bono  conservantis,  quo  subtracto,  etiarn 
ipba  natura  in  nihilum  decideret.  In  statu  autem  naturjB  corruptae  indiget 
homo  gratift  habituali  sanante  naturam  ad  hoc  quod  omnino  a  peccato 
abstineat.  Qua?  quidcm  sanatio  prim6  fit  in  prcesenti  vita  secundum  men- 
tem,  appelitu  carnali  nondum  totahter  reparato.  Unde  Apostolus  (Rom.  vii, 
2o )  in  persona  hominis  reparati  dicit :  Ego  ipse  mente  servio  legi  Deiy  carne 
autem  legi  peccati.  In  quo  quidem  statu  potest  homo  abstinere  ab  omni 
peccato  mortali,  quod  inratione  consistit,  utsiiprahabitum  est(qu.  lxxiv, 
art.  5) ;  non  autem  potest  homo  abstinere  ab  omni  peccato  veniali  propter 
corniptionem  inferioris  appetitus  sensualitatis ;  cujusmotus  singulos  qui- 
dem  ratio  reprimere  potest,  et  ex  hoc  habent  rationem  peccati  et  volun- 
tarii;  non  autem  omnes,  quia  dum  uni  resistere  nititur,  fortassis  alius 
insurgit ;  et  etiam  quia  ratio  non  semper  potest  esse  pervigil  ad  hujus- 
modi  motus  vitandos  (4),  ut  supra  dictum  est  (hic  sup.,  et  qu.  lxxiv, 

(f)  Per  statam  naturae   iotegrs  intelligit  S.  (5)  Hic  Conradus  obserrat  S-  Doctorem  noD- 

Doctor  statam  in  quo  bomo  fuit  ab  initio  cod-  dicere,  sine  gratuito  Dei  auxilio,  distincto  sci 

ditos,  Di  ipsemet  dixit  (art.  2j  prsditus  Dimirum  licet  a  consorvatione  integritatis  et  jastiticB  ori- 

justitid  criginali.  ginalis  ,  sed  gcneraliter  iine  auxilio  Dei,  ut  et 

(2;  Quorom  verborum  non  sensus  est  quod  boc  adjunctis  patct. 

posset  bomo  absque  eo  quod  gratiam  babitualem  (4)  Quod  ita  concilium  Tridentinum  dcOnivit 

baberet,  sed  quod  posset  absqne  actu  sea  usu  {sess.  yi,  can.''^)  :  Siquis  hominem  semeljut" 

graiise  habUuali.s.  tificalum  dixerit...  fosse  in,  tota  vila  peccata 


S48  QU^ST.  CIX,  ART.  VIU  ET  IX. 

art.  10).  Similiter  etiam  antequam  hominis  ratio,  in  qua  est  peccalum 
mortale,  reparetur  per  gratiam  justiQcantem,  potest  singula  peccata  mor- 
talia  vitare,  et  secundum  aliquod  tempus;  quia  non  est  necesse  quod 
continuo  peccet  in  actu.  Sed  quod  diii  maneat  absque  peccato  mortali,  esse 
non  potest.  Unde  etGregorius  dicit  (super  Ezechiel.  hom.  ii,  a  med.,  et 
Moral.  lib.  xxv,  cap.  9,  a  princ),  qu6d  «  peccatum  quod  mox  per  poeni- 
tentiam  non  deletur,  suo  pondere  ad  aliud  trahit. »  Et  hujus  ratio  est,  quia 
sicut  rationi  subdi  debet  inferior  appetitus ;  ita  etiam  ratio  subdi  debet 
Deo,  et  in  ipso  constituere  finem  suae  voluntatis.  Per  finem  autem  oportet 
quod  regulentur  omnes  actushumani,  sicut  per  rationisjudicium  regulari 
debent  motus  inferioris  appetitiis.  Sicut  ergo  inferiori  appetitu  non  totali- 
ter  subjecto  rationi,  non  potest  esse  quin  contingant  inordinati  motus  in 
appetitu  sensitivo;  ita  etiam  ratione  hominis  non  totaliter  existenle  sub- 
ject^  Deo,  consequens  cst  ut  contingant  multse  inordinationes  iii  ipsis 
actibus  rationis.  Ciim  enim  homo  non  habet  cor  suum  firmatum  in  Deo,  ut 
pro  nullo  bono  consequendo  vel  malo  vitando  ab  eo  separari  vellet,  occur- 
runt  multa  propter  quse  consequenda  vel  vitanda  homo  recedit  aDeo,  con- 
temnendo  praecepta  ipsius;  et  ita  peccat  mortaliter,  prsecipue  quia  « in 
repentinis  homo  operatur  secundiim  finem  praeconceptum,  et  secundum 
habitum  prseexistentem, »  ut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  iii,  cap.  8,  ad 
fin.).  Quamvisexprsemeditationerationis  homo  possit  aliquidagere  praeter 
ordinem  finis  prseconcepti,  et  praeter  inclinationem  habitils.  Sed  quia  homo 
non  potest  semper  esse  in  tali  prsemeditatione,  non  potest  contingere  ut 
diii  permaneat  quin  operetur  secundum  convenienliam  (i)  voluntatis  de- 
ordinatae  a  Deo,  nisi  cito  per  gratiam  ad  debitum  ordinem  reparetur. 

Ad  prijnum  ergo  dicendum,  qu6d  homo  potest  vitare  singulos  actus 
pcccati,  non  tamen  omnes,  nisi  per  gratiam,  ut  dictum  est  (in  corp.).  Et 
tamen,  quia  ex  ejus  defectu  est  qu6d  homo  se  ad  gratiam  habendam  non 
prseparet,  propter  hoc  a  peccato  non  excusatur,  quod  sine  gratia  peccatum 
vitare  non  potest: 

Ad  secundum  dicendum,  quod  «  correptio  utilis  est,  ut  ex  dolore  cor- 
reptionis  voluntas  regenerationis  oriatur;  si  tamen  qui  corripitur  filius  est 
promissionis,  ut  strepitu  correptionis  forinsecus  insonante  aut  flagellante, 
Deus  in  illo  intrinsecus  occult^  inspiratione  operetur  et  velle,  »  ut  Augus- 
tinus  dicit  (lib.  De  correptione  et  gratia,  cap.  6,  parum  a  princ).  Ideo  ergo 
necessaria  est  correptio,  quia  voluntas  hominis  requiritur  ad  hoc  quod  k 
peccato  abstineat ;  sed  tamen  correptio  non  est  sufftciens  sine  Dei  auxilio. 
Unde  (Eccle.  vii,  14) :  Considera  opera  Dei,  qudd  netno  possit  currigere 
quem  ille  despexerit. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  sicut  Augustinus  (alius  auctor)  dicit  (Ilypo- 
gnostic  lib.  iii,  cap.  1  et  2),  verbum  illud  intelligitur  de  homine  secundum 
statum  naturae  integrae,  quando  nondum  erat  servus  peccati ;  unde  pote- 
rat  peccare  et  non  peccare.  Nunc  etiam,  quodcumque  vult  homo,  datur  ei; 
sed  hoc  qu6d  bonum  velit,  habet  ex  auxilio  gratia?. 

ARTICULUS  IX.  —  UTRUM  ille  qui  jam  consecutus  est  gratiam,  per  seipsum 
POSSIT  operari  bonum,  et  vitare  peccatum  absque  auxilio  grati^  (2). 

Ad  nonum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  ille  qui  jam  consecutua  est 

«mnia  etiam  venialia  vitare,  nisi  extpeciali  (2)  Sensus  illius  quteslionis  cst  r  an  homo  qiii 

Deiprivilegio,  quemadmodum  de  B.  Virgine  jam  gratiani  habllualem  adeptus  est,  aliquo  elio 

tenel  Ecclesia;  analhema  sit.  spcciali  gralife  Dci  auxriio  indigeat,  ut  oiieretur 

(I;  Ita  Mss.  et  edili  passim.  AI.,  consequen-  bonum  onlinis  supernaturalis,  et  vilctp^.ccatuin 

tiam.  utiliter  ad  saiutcm. 


QU.^ST.  CIX,  ART.  IX.  549 

graliam,  per  seipsum  possit  operaii  bonum,  et  vitare  peccatum  absque 
alio  auxilio  gratise.  Unumquodque  enim  aut  frustra  est,  aut  imperfectum, 
si  non  implet  illud  ad  quod  datur.  Sed  gratia  ad  hoc  datur  nobis  ut  possi- 
mus  bonum  facere  et  vitare  peccatum.  Si  igitur  per  gratiam  hoc  homo 
non  potest,  videtur  quod  vel  gratia  sit  frustra  data,  vel  sit  imperfecta. 

2.  Pi^aeterea,  per  gratiam  ipse  Spiritus  sanctus  in  nobis  habitat,  secun- 
dClm  iliud  (I.  Corinth.  ni,  16) :  Nescitis  quia  templum  Dei  estis,  et  Spiritus 
Dei  habitat  in  vobis?  Sed  Spiritus  sanctus,  ciim  sit  omnipotens,  sufficiens 
est  ut  nos  inducat  ad  bene  operandum,  et  ut  nos  a  peccato  custodiat.  Ergo 
homo  gratiam  consecutus  potest  utrumque  praedictorum  absque  alio  auxi- 
lio  gi-atiae. 

3.  Pi^asterea,  si  homo  consecutus  gratiam  adhuc  alio  auxiho  gratiae  in- 
digetad  hoc  quod  recte  vivat,  et  a  peccato  abstineat;  pari  ratione,  etsi  iUud 
aliud  auxilium  gratiae  consecutus  fuerit,  adhuc  alioauxiho  gratiae  indige- 
bit.  Procedetur  ergo  in  infinitum,  quod  est  inconveniens.  Ergo  illequi  est 
in  gratia,  non  indiget  alio  auxilio  gratiai  ad  hoc  qu6d  bene  operetur  et  a 
peccato  abstineat. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (lib.  Denatura  et  gratia,  cap.  26, 
circ.  fin.},  quod  «  sicut  oculus  corporis  plenissime  sanus,  nisi  candore  lu- 
cis  adjutus,  non  potest  cernere ;  sic  et  homo  perfectissime  etiam  justifica- 
tus,  nisi  aeterna  luce  justitias  divinitus  adjuvetur,  recte  non  potest  vivere.» 
Sed  justificatio  fit  per  gratiam,  secundum  illud  (Rom.  ni,  24) :  Justificati 
gratis  per  gratiam  ipsius,  Ergo  etiam  homo  jam  habens  gratiam  indiget 
alio  auxilio  gratise  ad  hoc  quod  recte  vivat. 

CONCLUSIO.  —  Cum  nullum  agens  secundum  agat  nisi  in  virtute  primi,  sitque 
caro  spirilui  perpetuo  rebellis ;  non  potest  homo  licet  jam  gratiam  consequutus,  per 
seipsum  operari  bonum  et  vitare  peccatum  absque  novo  auxilio  Dei  ipsum  moventis, 
dirigentis  et  prolegentis,  quamvis  alia  habitualis  gratia  ad  hoc  ei  necessaria  non  sit. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  5  hujus  quaest.), 
homo  ad  rect^  vivendum  dupliciter  auxilio  Dei  indiget :  uno  quidem  modo 
quantiun  ad  aliquod  habituale  donum  (1),  per  quod  natura  humana  cor- 
rupta  sanetur,  et  etiam  sanata  elevetur  ad  operanda  opera  meritoria  vitae 
aeternae  quae  excedunt  proportionem  naturae;  alio  modo  indiget  homo 
auxilio  gratiae,  ut  a  Deo  moveatur  ad  agendum.  Quantiim  igitur  ad  primum 
auxihi  modum,  homo  in  gratia  existens  non  indiget  aUo  auxilio  gratiae, 
quasi  ahquo  habitu  alio  infuso.  Indiget  tamen  auxilio  gratiae  secundUm 
alium  modum  (2),  ut  scilicet  a  Deo  moveatur  ad  recte  agendum,  et  hoc 
propter  duo  :  primo  quidem  ratione  generali,  propter  hoc  qu6d,  sicut  su- 
pra  dictum  est  (art.  i  hujus  quaest.),  nulla  res  creata  potest  in  quemcum- 
que  actum  prodire,  nisi  virtute  motionis  divinae.  Secund6  ratione  speciali 
propter  conditionem  statiis  humanae  naturae  :  quae  quidem  licet  per  gra- 
tiam  sanetur  quantum  ad  mentem,  rcmanet  tamen  in  ea  corruptio  et  in- 
fectio  quantum  ad  carnem,  per  quam  servit  legi  peccati,  ut  dicitur  (Rom. 
VII,  25j.  Remanet  etiam  quaedam  ignorantiae  obscuritas  in  intellectu  (3), 
secundtim  quam,  ut  eliam  dicitur  (Rom.  viii,  26),  quid  oremus,  sicut  opor- 
tet,  nescimusj  propter  varios  enim  rerum  eventus,  et  qula  etiam  nosipsos 
non  perfect6  cognoscimus,  non  possumus  ad  plenum  scire  quid  nobis  ex- 
pediat,  secundiim  illud  (Sap.  ix,  i4}:  Cogitationes  mortalium  timidx,  et 
incertae  providentix  nostrx.  Et  ideo  necesse  est  nobis  ut  a  Deo  dirigamur 

( I)  Auxillumistud  vocatur  gruiia /jaftituah'*.  (3)  Hinc  rcquiritur  ad  singulos  actus  super- 

(2)Illud  auxilium  Tulg6  vocatur  sraiia  ac-  naturales  rcrriclendos  duplex  gratia ,  scilicet 
tualis.  gratia  intcllectus  et  gratia  voluntatis. 


550  QU^ST.  CIX,  ART.  IX  ET  X. 

et  protegamur,  qui  omnia  novit  et  omnia  potest  (1).  Et  propter  hoc  etiam 
rer.atis  in  filios  Dei  per  gratiam  convenit  dicere  :  Et  ne  nos  inducas  in  ten- 
tationem;  et :  Fiat  voluntas  tua,  sicut  in  coslo  et  in  terra,  et  caetera  quae 
in  oratione  Dominica  continenturad  hoc  pertinentia. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  donum  habitualis  gratiae  non  ad  hoc 
datur  nobis  ut  per  ipsum  non  indigeamus  ulterius  divino  auxilio ;  indiget 
enim  quaelibet  creatura  ut  a  Deo  conservetur  in  bono  quod  ab  eo  accepit. 
Et  ideo  si  post  acceptam  gratiam  homo  adhuc  indiget  divino  auxilio,  non 
potest  concludi  qu6d  gratia  sit  in  vanum  dala,  vel  qu6d  sit  imperfecta; 
quia  etiam  in  statu  gloriae,  quando  gratia  erit  omnino  perfecta,  homo  di- 
vino  auxiho  indigebit.  Hic  autem  aliquahter  gratia  imperfecta  est,  inquan- 
tum  hominem  non  totaliter  sanat,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  operatio  Spiritiis  sancti,  quse  nos  movet 
et  protegit,  non  circumscribitur  per  eirectum  habituaUs  doni,  quod  in 
nobis  causat ;  sed  praeter  hunc  effectum  nos  movet  et  protegit  simul  cum 
Patre  et  Filio. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  ratio  illa  concludit  qu6d  homo  non  indigeat 
alia  habituali  grati^. 

ARTICULUS  X.  —  UTRUM  homo  in  gratia  constitutus  indigeat  auxilio 

GRATI.E  AD  PERSEVERANDUM. 
De  his  ctiam  infra,  qusest.  cxiv,  art.  2,  et  2  2,  quaest.  Cxxxviii,  art.  4,  et  Sent.  ii,  dist.  29,  in  Expos. 
litt.,  ad  2,  ct  Cont.  gent.  lib.  ili,  cap.  155,  et  De  ver.  quaest.  XXIV,  art.  43,  per  tot.,  et  qutest.  XXVII, 
art.  5  ad  5,  et  Psal.  xxxi,  et  Joan.  vii,  lect.  2. 

Ad  decimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6dhomo  in  gratia  constitutus 
non  indigeat  auxilio  gratise  ad  perseverandum.  Perseverantia  enim  est 
aliquid  minus  virtute,  sicut  et  continentia,  ut  patet  per  Philosophum  (Ethic. 
lib.  vii,  implic.  cap.  7  et  8).  Sed  homo  non  indiget  alio  auxilio  gratise  ad 
habendum  virtutes,  ex  quo  est  justificatus  per  gratiam.  Ergo  mult6  minug 
indiget  auxiho  gratiae  ad  habendum  perseverantiam. 

2.  Prseterea,  omnes  virtutes  simul  infunduntur.  Sedperseverantiaponitur 
qiisedam  virtus.  Ergo  videlur  quod  simul  cum  gratia  infusis  aliis  virtuti- 
bas  perseverantia  detur. 

3.  Praeterea,  sicut  Apostolus  dicit  (Rom.  v),  plus  restitutum  est  homini 
per  donum  Christi,  quam  amiserit  per  peccatum  Adae.  Sed  Adam  id  acce- 
pit  unde  posset  perseverare.  Ergo  multo  magis  nobis  restituitur  per  gratiam 
Christi  ut  perseverare  possimus ;  et  ita  homo  non  indiget  gratia  ad  perse- 
verandum. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (hb.  De  persever.  cap.  2,  ante 
med.}  :  «  Cur  perseverantia  poscitur  a  Deo,  si  non  datur  aDeo?  An  et  ista 
irrisoria  petitio  est,  cum  id  ab  eo  petitur  quod  scitur  non  ipsum  dare,  sed 
ipso  non  dante  esse  in  hominis  potestate?  »  Sed  perseverantia  petitur 
etiam  ab  iliis  qui  sunt  per  gratiam  sanctificati ;  quod  intelligitur,  clmi 
dicimus  :  Sanctificetur  nomen  tuum,  ut  ibid.  (et  lib.  De  corrept.  et  grat. 
cap.  12)  Augustinus  confirmat  per  verba  Cypriani.  Ergo  homo  etiam  in 
gratia  constitutus  indiget  ut  ei  perseverantia  a  Deo  detur. 

GONGIiUSIO.  —  Indiget  homo  in  gratia  constitutus,  ad  hoc  ut  usquead  finem 
vitaB  suae  in  bono  perseveret,  non  quidem  habituali  divina;  gratiae  dono,  sed  spo- 
ciali  quodam  divino  auxilio,  contra  tentationum  impulsus,  illum  protegenle. 

Respondeo  dicendum  qu6d  perseverantia  tripliciter  dicitur.  Quandoque 

(4)  Quod  bis  verbis  dcGniyit  concilium  Tri-       accepta  juslitia  perseverare  posse,  tel  cum 
deatinum  (sess.  vi,  can.  2)  :  Si  quis  dixerit       eo  nonposse;  anaikema  sit. 
iustifiratiiTn  vel  sine  speciali  Dd  auxilio  in 


QU.f:ST.  CX,  ART.  l.  551 

enim  significat  habitum  mentis,  pcr  quem  homo  firmiler  stat,  ne  removea- 
tur  abeoquod  est  secundiim  virtutem,  per  trislitias  irruentes ;  ut  sic  se 
habeat  perseverantia  ad  tristitias,  sicut  continentia  ad  concupiscentias  et 
delectationes,  ut  Philosophus  dicit  (Eth.  lib.  vii,  cap.  7).  Alio  modo  potest 
dici  perseverantia  habitus  quidam,  secundum  quem  homo  habet  proposi- 
tum  perseverandi  in  bono  usque  in  finem.  Et  utroque  istorum  modorum 
perseverantia  simul  cum  gratia  infunditur,  sicut  et  continentia,  et  caiteras 
virtutes.  Alio  modo  dicitur  perseverantia  continuatio  quasdam  boni  usque 
ad  finem  vitae  (1).  Et  ad  talem  perseverantiam  habendam  homo  in  gratia 
constitutus  non  quidem  indiget  aliqua  alia  habituali  grati^,  sed  divino 
auxilio  ipsum  dirigente,  et  protegente  contra  tentationum  impulsus,  sicut 
ex  pi*aecedenti  qusestione  apparet  (scilicet  art.  praec).  Et  idco  postquam 
aliquis  est  justificatus  per  gratiam,  necessehabet  a  Deopetere  praedictum 
perseverantiae  donum  (2),  ut  scilicet  custodiatur  k  malo  usque  ad  finom 
vita3.  Multis  enim  daturgratia  quibus  non  datur  perseverare  in  gratia. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  objectio  illa  procedit  de  primo  modo 
perseverantiae,  sicut  et  secunda  objectio  procedit  de  secundo. 

Unde  patet  solutio  ad  secundum. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  Augustinus  dicit  (lib.  De  natura  et 
gratia,  c-ap.  43,  et  lib.  De  corrept.  et  grat.,  cap.  12,  parum  a  princ), 
«  homo  in  primo  statu  accepit  donum,  per  quod  perseverare  potest,  non 
autem  accepit  ut  perseveraret,  »  nunc  autem  per  gratiam  Christi  multi 
accipiunt  et  donum  gratise,  quo  perseverare  possunt,  et  ulteriiis  eis  datur 
quod  perseverent;  et  sic  donum  Christi  estmajus  quam  delictum  Adse. 
Et  tamen  facihus  homo  per  gratiae  donum  perseverare  poterat  in  statu 
innocentiae,  in  quo  nulla  erat  rebelho  carnis  ad  spiritum,  quam  nunc  pos- 
simus,  quando  reparatio  gratiaeChristi,  etsi  sit  inchoata  quantum  admen- 
tem,  nondum  tamen  est  consummata  quanttim  ad  carnem  •,  quod  erit  in 
patria,  ubi  homo  non  soltim  perseverare  poterit,  sed  etiam  peccare  non 
poterit. 

QUiESTIO  CX. 

DE  GRATIA  DEI  QUANTmi  AD  EJUS  ESSENTIAM,   IN  QUATUOR  ARTICULOS 

DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  gratia  Dei  quantum  ad  ejus  essentiam  ;  et  circa  hoc 
quaemntur  quatuor  :  1°  Utrum  gratia  ponat  aliquid  in  anima.  —  2°  Utriim  gratia 
git  qualitas,  —  3°  Utriim  gratia  differat  a  virtute  infusa.  —  4°  De  subjecto  gratiae. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  gratia  ponat  aliquid  in  anima  (3). 

Debisetiatn  Sent.  ii,  dist.  26,  queest.  i,  art.  -1,  et  Cont.  gent.  lib.  iii,  cap.  'iSS,  etj  De  ver.  qusest. 

ixvii,  art.  i. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  gratia  non  ponat  aliquid  in 
anima.  Sicut  enim  homo  dicitur  habere  gratiam  Dei,  ita  etiam  gratiam 
hominis;  unde  dicitur  (Genes.  xxxix,  21),  quod  Dominus  dedit  Joseph  gra- 
tiam  in  conspeciu  principis  carceris.  Sed  per  hoc  quod  homo  dicitur  habere 
gratiam  hominis,  nihil  ponitur  in  eo  qui  gratiam  alterius  habet,  sed  in  ec 
cujus  gratiam  habet,  ponitur  acceptatio  qugedam.  Ergo  per  hoc  quod  homo 

{\)  De  tali  hoe  perseverantiee  iiiodo  in  bac  Doni.  (Cf.  D.  Thoni.  Cont.gcnt.  lib.  iii,  c.  ^iS). 

qua?slione  agitur.  (o!  Hujus  quaestionis  sensus  est  an   gratia  sit 

{2)   Ilinc  F.cclesia  in  mnltis  orationibus  hoc  ens  quoddam  verum  et  reale,  a  Deo  ractum,  in 

donuni  a  Deo  postalat  (fer.  lll  post  Dom.  Pass.  anima  existens. 
Salbat.  posl  Dom.  II  quadrag.  fer.  Ill  post  ann. 


352  QUiEST.  CX,  ART.  I. 

habere  gratiam  Dei  dicitur,  niliil  ponitur  in  anima,  sed  soliim  significatur 
acceptatio  divina. 

2.  Praeterea,  sicut  anima  vivificat  corpus,  ita  Deus  vivificat  animam ; 
unde  dicitur  (Deut.  xxx,  20)  :  Ipse  est  vita  tua.  Sed  anima  vivificat  corpus 
immediate.  Ergo  etiam  nihil  cadit  medium  inter  Deum  et  animam.  Non 
ergo  gratia  ponit  aliquid  creatum  in  anima. 

3.  Praeterea  (Rom.  i),  super  illud  :  Gratia  vobis  et  paxj  dicit  Glossa 
interl. :  «  Gratia,  id  esl^  remissio  peccatorum.  »  Sed  remissio  peccatorum 
non  ponit  in  anima  aliquid,  sed  solum  in  Deo  non  imputante  peccatum, 
secundiim  illud  (Psal.  xxxi,  2) :  Beatus  vir  cui  non  imputavit  Dominus  pec- 
catum.  Ergo  nec  gratia  ponit  aliquid  in  anima. 

Sed  contra,  lux  ponit  aliquid  in  illuminato.  Sed  gratia  est  quaedam  lux 
animse;  unde  Augustinus  dicit  (lib.  De  natura  etgratia,  cap.  52,  in  princ.) : 
«  Praevaricatorem  legis  digne  lux  deserit  veritatis,  qu^  desertus  utique  fit 
caecus.  »  Ergo  gratia  ponit  aliquid  in  anima. 

CONCLUSIO.  —  Quum  diligere  sit  velle  alteri  bonum,  Deique  voluntas,  rerum  sit 
causa;  certum  est  gratiam  seu  dilectionem  Dei,  semper  aliquid  (nempe  idquod  ei 
vuit)  in  anima  ejus  quem  diligit  efficere. 

Respondeo  dicendum  quod  secundCim  eommunem  modum  loquendi 
tripliciter  gratia  accipi  consuevit :  uno  modo  pro  dilectione  alicujus,  sicut 
consuevimus  dicere  quod  iste  miles  habet  gratiam  regis,  id  est,  rex  habet 
eum  gratum ;  secund6  sumitur  pro  aliquo  dono  gratis  dato,  sicut  consue- 
vimus  dicere  :  Hanc  gratiam  facio  tibi,  Tertio  modo  sumitur  pro  recom- 
pensatione  beneficii  gratis  dati,  secundUm  quod  dicimur  agere  gratias 
beneficiorum.  Quorum  trium  secundum  dependet  ex  primo;  ex  amore 
enim  quo  aliquis  habet  alium  gratum,  procedit  quod  aliquid  ei  gratis  im- 
pendat;  ex  secundo  autem  procedit  terlium,  quia  ex  beneficiis  gratis 
exhibitis  gratiarum  actio  consurgit.  Quarittim  igitur  ad  duo  ultima,  mani- 
festum  est  quod  gratia  aliquid  ponit  in  eo  qui  gratiam  accipit :  prim6  qui- 
dem  ipsum  donum  gratis  datum;  secund6  hujus  doni  recognitionem  (1). 
Sed  quanttun  ad  primum  est  differentia  attendenda  circa  gratiam  Dei  et 
gratiam  hominis;  quia  enim  bonum  creaturseprovenitexvoluntatedivina, 
ideo  ex  dilectione  Dei,  qu^  vult  creaturae  bonum,  profluit  aliquod  bonum 
in  creatura.  Voluntas  autem  hominis  movetur  ex  bono  praeexistente  ia 
rebus;  et  inde  est  quod  dilectio  hominis  non  causat  totaliter  rei  bonita* 
tem,  sed  praesupponit  ipsam  vel  in  parte  vel  in  toto.  Patet  igitur  qu6d 
quamlibet  Dei  dilectionem  sequitur  aliquod  bonum  in  creatura  causatum 
quandoque  (2),  non  tamen  dilectioni  aeternae  coseternum  (3).  Et  secundtmi 
hujusmodi  boni  diff^erentiam  difi^erens  consideratur  dilectio  Dei  ad  creatu- 
ram ;  una  quidem  communis,  secundiim  quam  diligit  omnia  qux  sunt,  ut 
dicitur  (Sap.  n),  secundiim  quamesse  naturale  rebus  creatis  largitur;  alia 
autem  dilectio  est  specialis,  secundtim  quam  trahit  creaturam  rationalera 
supra  conditionem  naturae  ad  participationem  divini  boni ;  et  secundiim 
hanc  dilectionem  dicitur  aliquem  diligere  simpliciter,  quia  secundiim  hanc 


(\)  Gratlala  hoc  duplici  sensu  accepta.  ponit 
aliquid  in  auima  sive  est  aliquid  reale  k  Deo 
causatiim,  in  anima  cxistcns,  ct  iide  tencndum 
est  quod  in  sacris  iitteris  non  dicamur  justi  vel 
Deo  grati  per  sulum  Dei  favorem  et  amorem 
estrinsccum,  ut  Calvinus  et  alii  hseretici  dog> 
matizaverunt. 

(2)  Ita  cum  coild.  Tarrac.  ct  Alcan.,  aliisque 
edit:  INicolai,  et  Patav.  an.  1712,  nisi  quia  codd. 


cit.  habent,  cuilibet  Dei  dilectioni.  Edit.  Rom. 
et  Pat.  ^698,  quamlibet  De\  dilectionem  xe- 
quilur  aliquod  bonum  in  creatura  causatum, 
quandoque  tamen  dileclioni  (Bterna  cocBler- 
num. 

(5)  Siquidem  Deus  ab  seterno  dilexit  creaturas, 
quas  erat  producturus,  neque  tamen  ullam  earnm 
fecit  ab  aeterno. 


QU^^ST.  CX,  ART.  I  ET  II.  553 

dilectionem  vult  Deus  simpliciter  creaturae  bonum  aeternum-,  quod  est 
ipse.  Sic  igitur  per  hocquod  dicitur  homogratiam  Dei  habere,  significatur 
quiddam  supernaturale  in  homine  a  Deo  proveniens.  Quandoque  tamen 
gratia  Dei  dicitur  ipsa  aeterna  Dei  dilectio,  secundum  quod  dicitur  etiam 
gratia  praedestinationis,  inquantum  Deus  gratuit6  et  non  ex  meritis  ali- 
quos  praedestinavit  sive  elegit.  Dicitur  enim  (Ephes.  i,  5) :  Prxdestinavit 
nos  iii  adopiionem  filiorum...,  in  laudem  glorix  gratix  sux. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  etiam  in  hoc  quod  dicitur  aliquis  ha- 
bere  gratiam  hominis,  intelligitur  in  illo  esse  aliquid  quod  sit  homini  gra- 
tum,  sicut  et  in  hoc  quod  dicitur  ahquis  gratiam  Dei  habere;  sed  tamen 
differenter.  Nam  illud  quod  est  homini  gratum  in  alio  homine,  praesuppo- 
nitur  ejus  dilectioni ;  causatur  autem  ex  dilectione  divina  quod  est  in  ho- 
mine  Deo  gratum,  ut  dictum  est  (in  corp.  art.). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  Deus  est  vita  animae  per  modum  causae 
efficientis;  sed  anima  est  vita  corporis  per  modum  causae  formalis.  Inter 
formam  autem  et  materiam  non  cadit  aliquod  medium,  quia  forma  per 
seipsam  informat  materiam  vel  subjectum;  sed  agens  informat  sub- 
jectum,  non  per  suam  substantiam,  sed  per  formam  quam  causat  in  ma- 
teria  (1). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  Augustinus  dicit  (Retract.  lib.  i,  c.  25)  : 
«  Ubi  dixi  gratiam  esse  in  remissionem  peccatorum,  pacem  ver6  in  recon- 
ciliationem  Dei,  non  sic  accipiendum  est,  ac  si  pax  ipsa  et  reconciliatio 
non  pertineant  ad  gratiam  generalem,  sed  qu6d  specialiter  gratiae  nomine 
remissionem  significaverit  peccatorum.  »  Non  ergo  sola  remissio  peccato- 
rum  ad  gratiam  pertinet,  sed  etiam  multa  alia  Dei  dona.  Et  ideo  remissio 
peccatorum  non  fit  sine  aliquo  effectu  divinittis  in  nobis  causato,  ut  infra 
patebit  (qu.  cxiii,  art.  2). 

ARTICULUS  II.  —  DTRUM  GRATIA  SIT  QUALITAS  ANIMiE  (2). 
Oe  his  etiam  Sent.  II,  dist.  26,  qusest.  I,  art.  2. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  gratia  non  sit  qualitas  ani- 
mae.  NuIIa  enim  qualitas  agitin  suum  subjectum;  quiaactio  qualitatis  non 
est  absque  actione  subjecti;  et  sic  oporteret  qu6d  subjectum  ageret  in 
seipsum.  Sed  gratia  agit  in  animam,  justificando  ipsam.  Ergo  gratia  non 
est  qualitas. 

2.  Praeterea,  substantia  est  nobilior  qualitate.  Sed  gratia  est  nobilior 
quam  natura  animae;  multa  enim  possumus  per  gratiam,  ad  quae  natura 
non  sufficit,  ut  supra  dictum  est  (qu.  cix,  art.  2  et  3).  Ergo  gratia  non  est 
qualilas. 

3.  Praeterea,  nulla  qualitas  remanet,  postquam  desinit  esse  in  cubjecto. 
Sed  gratia  remanet ;  non  enim  corrumpitur,  quia  sic  in  nihilum  redigere- 
tur,  sicut  ex  nihilo  creatur  :  unde  et  dicitur  nova  creatura  (Galat.  ult.). 
Ergo  gratia  non  est  qualitas. 

Sed  contra  est  quod,  super  illud  (Psal.  ciii) :  Ut  exhilaret  faciem  in  oleoy 
dicit  Glossa  (ord.  Aug.),  qu6d  <'  gratia  est  nitor  animae  sanctum  concilians 
amorem.  »  Sed  nitor  animae  est  quaedam  qualitas,  sicut  et  pulchritudo 
corporis.  Ergo  gratia  est  quaedam  qualitas. 

CONCLUSIO.  —  Praeter  auxilium  speciale,  quo  Deus  hominem  movet  ad  bene 
agendum,  ponendus  etiam  est  in  anima  justificatorum  habitus  gratiae  seu  qualitas 

(t)  Hinc  Deus  non  TiyiGcat  animam  imme-  tendit  gratiam  esse  aliquid  a  Deo  causatum  io 

«Uate  sed  mediante  form&  quam  gratnite  in-  anima ;  nunc  quserit  quo  rerum  genere  conti- 

ducit  (Cf.  2  2,  quffist.  XXIII,  art.  2  ad  2  et  5, .  neatur. 

(2)  Postqnam  articulo  superiori  S.  Doctor  os- 


554  QU.€ST.  CX,  ART.  II. 

quaedam  supernaturalis;  ut  suaviter  etprompte  ab  ipso  ad  seternum  bonum  conse- 
quendum  moveantur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  jam  dictum  est  (art.  praec),  in  eo  qui 
dicitur  gratiam  Dei  habere,  significatur  esse  quidam  effectus  gratuitae  Dei 
voluntatis.  Dictum  est  autem  supra  (quaest.  cix,  art.  dj,  quod  dupliciter  ex 
gratuita  Dei  voluntate  homo  adjuvatur :  uno  modo  inquantum  anima  ho-i 
minis  movetur  k  Deo  ad  aliquid  cognoscendum,  vel  volendum,  vel  agen^ 
dum;  et  hoc  modo  ipse  gratuitus  effectus  in  homine  non  est  qualitas  (1), 
sed  motus  quidam  animae;  «  actus  enim  moventis  in  moto  est  motus,  »  ut 
dicitur  (Physic.  lib.  ni,  text.  18).  —  Alio  modo  adjuvatur  homo  ey^ 
gratuita  Dei  voluntate  secundum  quod  aliquod  habituale  donum  a  Deo 
animae  infunditur;  et  hoc  ideo,  quia  non  est  conveniens  quod  Deus 
mintis  provideat  his  quos  diligit  ad  supernaturale  bonum  habendum, 
quam  creaturis,  quas  diligit  ad  bonum  naturale  habendum.  Creaturis 
autem  naturalibus  sic  providet,  ut  non  soltim  moveat  eas  ad  actus  na- 
turaies,  sed  etiam  largiatur  eis  formas  et  virtutes  quasdam,  quae  sunt 
principia  actuum,  ut  secundum  seipsas  inclmentur  ad  hujusmodi  mo- 
tus;  et  sic  motus  quibus  a  Deo  moventur,  fiunt  creaturis  connaturales 
et  faciles,  secundum  illud  (Sap.  vin,  1):  Et  disponit  omnia  suaviter. 
Multo  igitur  magis,  illis  quos  movet  ad  consequendum  bonum  super- 
naturale  aeternum,  infundit  aliquas  formas,  seu  qualitates  snpernaturales, 
secundum  quas  suaviter  et  promptd  ab  ipso  moveantur  ad  bonum  seter- 
num  consequendum ;  et  sic  donum  gratiae  qualitas  quaedam  est  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  gratia,  secundtim  quod  est  qualitas, 
dicitur  agere  in  animam,  non  per  modum  causse  efficientis,  sed  per  mo- 
dum  causae  formalis,  sicut  albedo  facit  album,  et  justitia  justum. 

Ad  secundum  dicendum ,  qu6d  omnis  substantia  vel  est  ipsa  natura  rei 
cujus  est  substantia,  vel  est  pars  naturse;  secundum  quem  modum  mate- 
ria  vel  forma  substantia  dicitur.  Et  quia  gratia  est  supra  naturam  huma- 
nam,  non  potest  esse  quod  sit  substantia  aut  forma  substantialis ;  sed  est 
forma  accidentalis  ipsius  animae.  Id  enim  quod  substantiahter  est  in  Deo, 
accidentaliter  fit  in  anima  participante  divinam  bonitatem,  ut  de  scientia 
patet.  Secundiam  hoc  ergo,  quia  anima  imperfecte  participat  divinam  boni- 
tatem,  ipsa  participatio  divinae  bonitatis,  quae  est  gratia ,  imperfectiori 
modo  habet  esse  in  anima  quam  anima  in  seipsa  subsistat ;  est  tamen  no- 
bilior  quam  natura  animae  inquantum  est  expressio  vel  participatio  divinae 
bonitatis,  non  autem  quantum  ad  modum  essendi. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  dicit  Boetius  (in  Isagog.  Porphyr., 
cap.  De  accid.),  «  accidentis  esse  est  inesse.  »  Unde  omne  accidens  non 
dicitur  ens,  quasi  ipsum  esse  habeat,  sed  quia  eo  aliquid  est ;  unde  et  ma- 
gis  dicitur  entis  quam  ens,  ut  dicitur  (in  Metaph.  lib.  vii,  texi.  2).  Et  quia 
ejus  estfieri  vel  corrumpi,  cujus  est  esse;  ideo  propri6  loquendo  nullum 
accidens  nequefit,  neque  corrumpitur;  sed  dicitur  fieri  vel  corrumpi,  se- 
cundiim  qu6d  subjectum  incipit  vel  desinit  esse  in  actu  secundum  illud 
accidens.  Et  secundum  hoc  etiam  gratia  dicitur  creari,  ex  eo  qu6d  homi- 
nes  secundtim  ipsam  creantur,  id  est  in  novo  esse  constituunturex  nihilo, 

(1)  Gratia  actnalis  non  est  aliud  nisi  motio  aniniabus  inhaerens  per  modum  habitAs;  sed 
quam  Deus  tribuit  voluntati  in  aliis  animsB  po-  non  est  de  fidc  qudd  prjedicta  gratia  habitualis 
tentiis,  ut  de  potentia  exeant  in  actum  superna*  sit  verus  habitus,  quoniam  Patres  Tridentini  in 
turalem.  sua  deiinitiouc  a  nomine  hahitflt  aut  qualitatis 

(2)  Fide  certum  est  agnosrendam  esse  aliquam  abstinerevoluerunt  (Ct.  conc.Trid.  sess.  Vi,  c.16)- 
gratiam  habilualem  quae  sit  forma  in  justorum 


QU;EST.  CX,  ART.  II  ET  III.  555 

Id  est,  non  ex  meritis,  secundtim  illud  (Ephes.  n,  10}  :  Creati  in  Christo 
Jesu  in  operibus  bonis. 

ARTICULUS  III.   —   UTRUM  gratia  sit  idem  quod  virtus  (1). 

De  his  etiam  part.  III,  qusest.  Tll,  art.  \  corp.  et  qusest.  Lxii,  art.  2  corp.  et  Sent.  II,  dist.  26, 
q[asest.  Il,  art.  4  et  6,  et  Sent.  iv,  dist.  ^,  queest.  I,  nrt.  4,  quaest.  ▼,  et  De  ver.  quaest.  xxvfl,  art.  2. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  \.  Videtur  qu6d  gratia  sit  idem  quod  virtus. 
Dicit  enim  Augustinus,  qu6d  «  gratia  operans  est  fides  quae  per  dilectioneD) 
operatur,  i»  ut  habetur  (libro  De  spiritu  et  littera,  cap.  14,  circa  fin.  et 
cap.  32}.  Sed  fides  quae  per  dilectionem  operatur,  est  virtus.  Ergo  gratia 
est  virtus. 

2.  Praeterea,  cuicumque  convenit  definitio,  convenit  et  definitum.  Sed 
delinitiones  de  virtute  datae  sive  a  sanctis,  sive  a  philosophis,  conveniunt 
gratiae ;  ipsa  enim  «  bonum  facit  habentem,  et  opus  ejus  bonum  reddit ;  » 
ipsa  etiam  «  est  bona  quahtas  mentis  qu^  recte  vivitur,"  etc.  Ergo  gratia 
est  virtus. 

3.  Praeterea,  gratia  est  qualitas  quaedam.  Sed  manifestum  est  quod  non 
est  in  quarta  specie  qualitatis,  quae  est  «  forma,  et  circa  aliquid  constans 
figura,  »  quia  non  pertinei  ad  corpus :  neque  etiam  in  tertia  est,  quia  non 
est  passio  veJ  passibilis  qualitas,  quae  est  in  parte  animae  sensitiva,  ut  pro- 
batur  (Physic.  lib.  vii,  text.  14  et  seq.);  ipsa  autem  gratia  principaliter  est 
in  mente :  neque  iteriim  est  in  secunda  specie,  quae  est  potentia  vel  impo- 
tentia  naturalis ;  quia  gratia  est  supra  naturam,  et  non  se  habet  ad  bonum 
et  malum,  sicut  potentia  naturalis.  Ergo  relinquitur  qu6d  sit  in  prima  spe- 
cie  quae  est  habitus  vel  dispositio.  Habitus  autem  mentis  sunt  virtutes ; 
quia  etiam  ipsa  scientia  quodammodo  est  virtus,  ut  supra  dictum  est 
(quiESt.  LVH,  art.  1  et  2).  Ergo  gratia  est  idem  quod  virtus. 

Sed  contra^  si  gratia  est  virtus,  maxime  videtur  qu6d  sit  aliqua  trium 
theologicarum  virtutum.  Sed  gratia  non  est  fides  vei  spes,  quia  hae  possunt 
esse  sine  gratia  gratum  faciente;  neque  etiam  charitas,  quia  «gratia  prae- 
venit  charitatem,»  ut  Augustinusdicitin  libro  De  praedeslinatione  sancto- 
rum  (lib.  De  dono  persev.  cap.  16,  in  fin.).  Ergo  gratianon  est  virtus. 

CONCLUSIO.  —  Ut  Daturale  lumen  rationis  aliquid  est  praeter  virtutes  acquisitas; 
ita  supernaturale  gratiae  lumen  sive  cionum,est  aliquid  praeter  virtutes  iufusas,  qui- 
bushomo  perficitur  ad  ambulandum,  secundum  quod  congruit  divinaegratiae  lumini. 

Respondeo  dicendum  qu6d  quidam  posuerunt  idemesse  gratiam  et  virtu- 
tem  secundum  essentiam,  sed  diff^erre  solum  secundum  rationem  (2) ;  ut 
gratia  dicatur,  secundum  qu6d  facit  hominem  Deo  gratum,  vel  secund^im 
quod  gratis  datur;  virtusautem  secundiim  qu6d  perficit  ad  bene  operan- 
dum.  Et  hoc  videtur  sensisse  Magister  (Sent.  lib.  ii,  dist.  26).  Sed  si  quis 
recte  consideret  rationem  virtutis,  hoc  stare  non  potest :  quia,  ut  Philoso- 
phus  dicit  (Physic.  lib.  vii,  text.  17),  «  virtus  est  quaedam  dispositio  per- 
fecti;  dico  autem  perfectum,  quod  est  dispositum  secundtim  naturam.  » 
Ex  quo  patet  qu6d  virtus  uniuscujuscpie  rei  dicitur  in  ordine  ad  aliquara 
naturam  praeexistentem,  quando  scilicet  unumquodque  sic  est  dispositum, 
secundi^m  qu6d  congruit  suae  naturae.  Manifestum  est  autem  quod  virtutes 
acquisitae  per  actus  humanos,  de  quibus  supra  dictum  est  (quaest.  lv,  et 
seq.},  sunt  dispositiones,  quibus  homo  convenienter  disponilur  in  ordine 
ad  naturam,  qua  homo  est.  Virtutes  autem  infusae  disponunt  hominem  al- 

f\)  Qnaestio  est  non  de  quacnmque  gratia  ,  Bcd  (2)  Sylvius  lianc  sentenliain  It.-ihct  ut  proba- 

de  faabiluali  quas  in  juslificalione  infunditur,  et  bilem,  eteam  admittunt  Scot,  Dnrand.,  Honric-,, 

«ensus  est  arliculi  :   an  gratia  babitualls  idem  Andraeas,  Vega  ,  Dellarminus,  Vasquez  ,  Estinn 
sit  quod  qnsdam  Tirtns  infusa. 


556  QaEST.  CX,  ART.  III  ET  IV. 

tiori  modo,  et  ad  altiorem  finem-,  unde  etiam  oportet  qu6d  in  ordine  ad 
aliquam  altiorem  naturam,  lioc  est,  in  ordine  ad  naturam  divinam  parti- 
cipatam,  quae  dicitur  lumen  grafix,  secundtim  qu6d  dicitur  (II.  Petr.  i,  -4) : 
Maxima  et  pretiosa  vobis  promissa  donavit,  ut  per  hsec  efficiamini  divinx 
consortes  naturx.  Et  secundiim  acceptionem  liujusmodi  naturae  dicimur 
regenerari  in  filios  Dei.  Sicut  igitur  lumen  naturale  rationis  estallquidpra>- 
ter  virtutes  acquisitas,  quae  dicunturin  ordine  ad  ipsum  lumen  naturale; 
ita  etiam  ipsum  lumen  gratiae,  quod  est  participatio  divinae  naturae,  est 
aliquid  praeter  virtutes  infusas,  quae  a  lumine  illo  derivantur,  et  ad  illud 
lumen  ordinantur;  unde  Apostolus  dicit  (Ephes.  v,  8) :  Eratis  aliquando 
tenebrx,  nuncautem  lux  inDomino;  utftlii  lucis  ambulate.  Sicut  enim  vir- 
tutes  acquisitae  perficiunt  hominem  ad  ambulandum,  secundiimqu6d  con- 
gruit  lumini  naturali  rationis ;  ita  virtutes  infusae  perficiunt  hominem  ad 
ambulandum,  secundum  quod  congruit  lumini  gratiap(i}. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  Augustinus  nominat  fidem  per  dilec- 
tionem  operantem  gratiam,  quia  actus  fidei  per  dilectionem  operantis  est 
primus  actus  inquo  gratia  gratum  faciens  manifestatur. 

Ad  secundum  dicendum,qu6d  bonum  positum  in  definitione  virtutis  di- 
citur  secundum  convenientiam  ad  aliquam  naturam  praeexistentem,  vel 
essentialem,  vel  participatam ;  sic  autem  bonum  non  attribuitur  gratiae, 
sed  sicutradici  bonitatis  in  homine,  ut  dictum  est  (incorp.  art.). 

Ad  ferfium  dicendum,  qu6d  gratiareduciturad  primam  speciem  qualita- 
tis ;  nec  tamen  est  idem  quod  virtus,  sed  habitudo  quaedam,  quae  praesup- 
ponitur  virtutibus  infusis,  sicut  earum  principium  et  radix. 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  gratia  sit  in  essentia  anim^  sicut  in  subjecto,  am 

IN  ALIQUA  POTENTIARUM. 

De  his  etiam  part.  III,  qusest.  Tii,  art.  2  corp.  et  quaest.  Liii,  art.  2  corp.  et  Seut.  II,  dist.  26, 
quaest.  I,  art.  5,  et  De  ver.  quaest.  XXVII,  art.  6. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  1.  Yidetur  qu6d  gratia  non  sit  in  essentia  ani- 
mae  sicut  in  subjecto,  sed  in  aliqua  potentiarum.  Dicit  enim  Augustinus 
(alius  auctor)  in  Hypognostic.  (lib.  iii,  parum  a  princ),  qu6d  «gratia  com- 
paratur  ad  voluntatem,  sive  ad  hberum  arbitrium,  sicut  sessor  ad  equum.» 
Sed  voluntas  sive  iiberum  arbitrium  est  potentia  quaedam,  ut  dictum  est 
(part.  I,  qua3St.  lxxxiii,  art.  2).  Ergo  gratia  est  in  potentia  animae  sicut  in 
subjecto. 

2.  Praeterea,  «  ex  gratia  incipiunt  merita  hominis, »  ut  Augustinus  dicit 
(lib.  De  grat.  et  lib.  arb.  cap.  6,  in  princ);  sed  meritum  consistit  in  actu, 
qui  ex  aliqua  potentia  procedit.  Ergo  videtur  quod  gratia  sit  perfectio  ali- 
cujus  potentiae  animae. 

3.  Praeterea,  si  essentia  animae  sit  proprium  subjectum  gratiae,  oportet 
qu6d  anima,  inquantum  habet  essentiam,  sit  capax  gratiae.  Sed  hoc  est 
falsum ;  quia  sic  sequeretur  qu6d  omnis  anima  esset  gratiae  capax.  Non 
ergo  essentia  animae  est  proprium  subjectum  gratiae. 

4.  Praeterea,  essentia  animae  est  prior  potentiis  ejus.  Prius  autem  potest 
Intelligi  sine  posteriori.  Ergo  sequitur  qu6d  gratiapossitintelligi  inanima, 
nulla  parte  vel  potenti^  animae  intellect^,  scilicet  neque  voluntate,  neque 
intellectu,  neque  aliquo  hujusmodi,  quod  est  inconveniens. 

Sed  contra  est  qu6d  per  gratiam  regeneramur  in  filios  Dei.  Sed  gene- 

(I)  Probabllius  est,  aitSylvius,  quod  fratia  art.  i,  et  Sent.  II,  dist.  26,  art.  4,  quaest.  XITII 

•it  habitus  rcaliter  a   cbari.ato    diversus.   Ita  Dc  verit.  ii),  Cajet.  Coarad.  Medina ,  Valealia, 

passim  6.  Tbomas,   oon  taiitiun  bic,  sed  etiam  Suarez,  Benriquez.  Tanaerus,  etc. 
(part.  III.  queest.  XXVI.  art.  2,  qusst.  Lxxxix 


QVJEST.  CXI.  557 

raiio  per  prius  lerminatur  ad  essentiam  quam  ad  potentias.  Ergo  gratia 
perprius  est  in  essentia  animae  quam  in  potentiis. 

CONCLUSIO.  —  Quia  omnis  perfectio  poteiitiae  animae  habet  rationem  virtutis,  gra- 
tia  autem  non  est  virtus,  sed  aliquid  virlute  prius  ;  necessarium  est  non  potentiam 
ullam,  sed  essentiam  ipsam  animae  subjectum  gratia^  esse. 

Respondeo  dicendum  qu6d  ista  quaestio  ex  praecedenti  dependet.  Si 
enim  gratia  sit  idem  quod  virtus,  necesse  est  qu6d  sit  in  potentia  animae 
sicut  in  subjecto;  nam  potentia  animae  est  proprium  subjectum  \irtutis, 
ut  supra  dictum  est  (quaest.  lvi,  art.  1).  Si  autcm  gratia  dififert  a  virtute, 
non  potest  dici  qu6d  potentia  animffi  sit  graLia)  subjectum;  quia  omnis 
perfectio  potentiaB  animae  habet  rationem  virtutis ,  ut  supra  dictum  est 
(art.  4,  qua3st.  lv  et  lvi).  Unde  relinquitur  qu6d  gratia,  sicut  est  prius  vir- 
tute,  ita  habeat  subjectum  prius  potentiis  animae,  ita  scihcet  quod  sit  in 
essentia  animse  (4).  Sicut  enim  per  potentiam  intelleclivam  homo  parlici- 
pat  cognitionem  divinam  per  virtutem  fidei,  et  secundtim  potentiamvolun- 
tatis  amorem  divinum  per  virtutem  cliaritatis;  ita  etiam  per  naturam  ani- 
mie  participat  secundum  quamdam  similitudinem  naturam  divinam  per 
quamdam  regeneraLionem,  sive  recreationem. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  sicut  ab  essentia  animse  effluunt  ejus 
potentiae  qua^  sunt  operum  principia  ;  ita  etiam  ab  ipsa  gratia  effluunt  vir- 
lutes  in  potentias  anima3,  per  quas  potentia?  moventur  ad  actus  (2).  Et  se- 
cundiim  hoc  gratia  comparatur  ad  voluntatem  ut  movens  ad  motum, 
quae  est  comparatio  sessoris  ad  equum,  non  autem  sicut  accidens  ad  sub- 
jectum. 

Et  per  hoc  etiam  patet  solutio  ad  secundum.  Est  enim  gratia  principium 
meritorii  operis  mediantibus  virtutibus,  sicut  essentia  animse  est  princi- 
pium  operum  vitae  mediantibus  potentiis. 

Ad  teriium  dicendum,  qu6danimaestsubjectumgrati8e,secundiimqu6d 
est  in  specie  intellectualis  vel  rationahs  naturae.  Non  autem  constituitur 
anima  in  cpecie  per  aliquam  potentiam,  ciim  potentise  sint  proprietates 
naturales  animae,  speciem  consequentes.  Et  ideo  anima  secundum  suam 
essentiam  differt  specie  ab  aliis  animabus,  scilicet  brutorum  animahum  et 
plantarum.  Et  propter  hoc  non  sequitur,  si  essentia  humanae  animae  sit 
subjectum  gratiae,  qu6d  qii;\L4ibet  anima  possit  essegratiae  subjectum ;  hoc 
enim  convenit  essentise  animae,  inquantumest  talis  speciei. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  ctim  potentiseanimae  sint  naturales  proprie- 
tates  speciem  consequentes,  anima  non  potest  sine  his  esse.  Dato  autem 
qu6d  sine  his  esset,  adhuc  tamen  anima  diceretur  secundiim  speciem 
suam  intellectuaUs  vel  rationalis,  non  quia  actu  haberet  has  potentias,  sed 
propter  speciem  talis  essentiae,  ex  qua  natae  sunt  hujusmodi  potentia? 
effiuere. 

QU^STIO  CXI. 

DE  DIVISIONE  GRATIiE,   IN  QUINQUE   ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  divisione  gratiae;  etcirca  hoc  quaeruntur  qUinque  : 
!•  Utrum  convenienter  dividatur  gratia  per  gratiam  gratis  datam,  et  gratiam  gratum 
facieutem.  —  2°  De  divisione  gratiae  gratum  facienlis  per  operautem  et  cooperantem. 
—  3°  De  divisione  ejusdem  per  gratiam  praevenientem  et  subsequentem.  —  4"  De 

(()    Ita  exprcsse  docent   Montesin.    Granad.  ('2i  Juxla  nienteni  I).  Tlioitiae,  virtutesb  gratia 

Tanner.  Malder.  Wigger  et  communiter  aliiqui,  pbysicc,  seu  quasi  pbysice,  sed  non  tantum  n»»- 

post  S     Tbomam   dislinclioDcm  realem    inter  ralitcr  cffluunt. 
graliam  ct  charitatem  agnoscunt. 


558  QUiEST.  CXI,  ART.  I. 

divisione  graliae  gratis  datae.  -—  5«  De  comparalione  gratiaB  gralum  facientis  et  gralis 
datae. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  gratia  convenienter  dividatur  per  gratiam  gratuh 

FACIENTEM,  ET  GRATIAM  GRATIS  DATAM. 
De  his  etiam  part.  III,  qusest.  Vii,  art.  7  corp.  et  ad  ^  ,  et  quasst.  LXI ,  art.  \  iorp.  et  Cont.  gent, 
lib.  III,  cap.  -154  fin.  etDe  ver.  quaest.  XXIV,  art.  <,et  7  corp.  et  Opusc.  iii,  cap.  22J,  et  Psal.  xxiv, 
et  Rom.  I,  lect.  5,  et  Ephes.  I,  leet.  2. 

Ad  primum  sic  procedilur.  1.  Videtur  quod  gratia  non  convenienter  di- 
vidatur  per  gratiam  gratum  facientem  et  gratiam  gratis  datam.  Gratia  enim 
est  quoddam  donum  Dei,  ut  ex  supra  dictis  patet  (quaest.  cx,  art.  i).  Homo 
autem  non  ideo  est  Deo  gratus,  quia  aliquid  est  ei  datum  a  Deo,  sed  po- 
titis  6  converso ;  ideo  enim  aliquid  datur  alicui  gratis  a  Deo,  quia  est  homo 
gratus  ei.  Ergo  nuUa  est  gratia  gratum  faciens. 

2.  Prseterea,  quaecumque  non  dantur  ex  meritis  praecedentibus,  dantur 
gratis.  Sed  etiam  ipsum  bonum  naturae  datur  homini  absque  merito  pi^ae- 
cedenti^  quia  natura  praesupponitur  ad  meritum.  Ergo  ipsa  natura  est  etiam 
gratis  dataa  Deo.  Natura  autem  dividitur  contra  gratiam.  Inconvenienter 
igitur  hoc  quod  est  gratis  datum,  ponitur  ut  gratiae  differentia;  quia  inve- 
nitur  etiam  extra  gratiae  genus. 

3.  Praeterea,  omnis  divisio  debet  esse  per  opposita.  Sed  etiam  ipsa  gratia 
gratum  faciens,  per  quam  justificamur,  gratis  nobis  a  Deo  conceditur,  se- 
cuiidum  illud  (Rom.  iii,  24) :  Justificati  gratls  per  gratiamipsius,  Ergogra- 
tia  gratum  faciens  non  debet  dividi  contra  gratiam  gratis  datam. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  utrumque  attribuit  gratiae,  scilicet  et  gra- 
tum  facercy  et  esse  gratis  datum.  Dicit  enim  quantum  ad  primum  (Ephes. 
I,  6) :  Gratificavit  nos  in  dilecto  Filio  suo.  Quantum  ver6  ad  secundum  di- 
citur  (Rom.  xi,  6) :  Si  autem  gratia^  jam  non  ex  operibus;  alioquin  gratia 
jam  non  est  gratia,  Potest  ergo  distingui  gratia,  quae  vel  habet  unum  tan- 
tima,  vel  utrumque. 

CONCLUSIO.  —  Ciimgratia  sit,  per  quam  homines  ordinantur  et  reducunlur  ia 
Deum  (quod  ordine  quodam  fit),  convenienter  dividitur  in  gratiam  gratum  facientem 
per  quamhomo  per  seipsum  Deo  conjungitur;  et  gratis  datam,  per  quam  unus 
homo  alteri  ad  salutem  cooperatur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  Apostolus  dicit  (Rom.  xiii,  i),  gux  a  Deo 
sunt,  ordinata  sunt.  In  hoc  autem  ordo  rerum  consistit,  quod  quaedam  per 
alia  in  Deum  reducuntur,  utDionysius  dicit(Coel.  hierarch.  cap.  4,  7et  8). 
Ciim  igitur  gratia  ad  hoc  ordinetur  ut  homo  reducatur  in  Deum,  ordine 
quodam  hoc  agitur,  ut  scilicet  quidam  per  alios  in  Deum  reducantur.  Se- 
cundum  hoc  igitur  duplex  est  gratia  :  una  quidem  per  quam  ipse  homo 
Deo  conjuagitur,  quae  vocatur  gratiagratum  facims  (i);  alia  ver6perquam 
unus  homo  cooperatur  alteri  ad  hoc  qu6d  ad  Deum  reducatur ;  hujusmodi 
autem  donum  vocatur  gratia  gratis  data  (2),  quia  supra  facultatem  naturse 
et  supra  meritum  personae  homini  conceditur.  Sed  quia  non  datur  ad  hoc 
ut  homo  ipseper  eam  justificetur,  sed  potitis  ut  ad  justificationem  alterius 
cooperetur,  ideo  non  vocatur  gratum  faciens.  Et  de  hac  dicit  Apostolus 
I.Cor.  XII,  7) :  Unicuique  datur  manifestatio  Spiritiis  adutilitatem,  scilicet 
aliorum. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  gratia  nondicitur  facere  gratum  effec- 
tive,  sed  formaliter;  scilicet  quia  per  hanc  homo  justificatur,  et  dignus 

(1)  Talcs  sunt  fides ,  spei,  peenitentia.  cha-  ram  donationit  Chritti....Ipsededitquo$dam 
ritas  et  alia  hnjusmodi.  quidem  apottolos,  quosdam  autemprophetat, 

(2)  De  qua  dicitur  (Rphes.  iv)  :  Unicuique  aliot  autem  evangelisiat ,  aliot  verd  pnt- 
nottrum  data  etl  gratia  tecundiim  mentu-  tores,  etc. 


QUyEST.  CXI,  ARl.  I  ET  II.  559 

efiQcitur  vocari  Deo  gratus,  secundum  qu6d  dicitur  (Coloss.  i,  42)  :  Dignos 
tios  fecit  in  partem  sortis  sanctorum  in  lumine, 

Adsecwnrfi^mdicendum,  qu6dgratia,  secundum  qu6dgratis  datur,  exclu- 
dit  rationem  debiti.  Potest  autem  intelligi  duplex  debitum  ;  unum  quiden» 
ex  merito  proveniens,  quod  refertur  adpersonam  cnjus  est  agere  meritorii^ 
opera,  secundiim  illud  (Rom.  iv,  4) :  Ei  qui  operatur,  merces  impuiatur  se 
cundiim  ctebitum^  non  secnndiim  gratiam,  XWudest  debitum  secundtimcon- 
ditionem  naturije;  puta  si  dicamus,  debitum  esse  liomini  qu6d  habeat  ra- 
tionem  et  alia  quse  ad  humanam  pertinent  naturam.  Neutro  autem  modo 
dicitur  debitum  propter  hoc  quod  Deus  creaturse  obligetur,  sed  potius  in- 
quantum creatura  debet  subjici  Deo,  ut  in  ea  divina  ordinatio  impleatur; 
qua)  quidem  est  ut  talis  natura  tales  conditiones  vel  proprielates  habeat,  el 
quod  talia  operans  talia  consequatur;  dona  igilur  naturalia  carent  primo 
debito,  non  autem  carent  secundo  debito.  Sed  dona supernaturalia utroque 
debito  carent;  et  ideo  specialiiis  sibi  nomen  gratiae  vindicant. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  gratia  gratum  faciens  addit  aliquid  supra 
rationem  gratiae  gratis  datae ;  quod  etiam  ad  rationem  gratiae  pertinet,  quia 
scilicet  hominem  gratum  facit  Deo  :  et  ideo  gratia  gratis  data,  quae  hoc  non 
facit,  retinet  sibi  nomen  commune  (1),  sicut  in  pluribus  aliis  contingit;  et 
sic  opponuntur  duae  partes  divisionis,  sicut  gratum  faciens,  et  non  faciens 
gratum. 
ARTICULUS  II.  —  UTRUM  gbatia  convenienter  dividatur  per  operantem  et 

COOPERANTEM  (2). 

De  his  etiam  infra,  art.  3  corp.  et  Sent.  ii,  dist.  26,  quaest.  I,  art.  5,  et  De  ver.  qusst.  xxyii,  art.  5 

ad  \  et  2,  et  II.  Cor.  vi,  lect.  6. 

Adsecundum  sic  proceditur.  i .  Videtur  qu6d  gratia  inconvenienter  divi- 
daturper  operantem  et  cooperantem.  Gratia  enim  accidens  quoddam  est, 
ut  supra  dictum  est  (quaest.  praec.  art.  2).  Sed  accidens  non  potest  agere 
in  subjectum.  Ergo  nulla  gratia  debet  dici  operans. 

2.  Praeterea,  si  gratia  aliquid  operetur  in  nobis,  maxim6  operatur  in  no- 
bis  justificationem.  Sedhoc  non  sola  gratia  operatur  in  nobis;  dicit  enim 
Augustinus,  super  illud  (Joan.  xiv)  :  Opera  qux  ego  facio,  et  ipse  faciet 
(implic.  tract.  72  in  Joan.  sed  express.  serm.  15  De  verb.  Apostoli,  cap.  11) : 
«  Qui  creavit  te  sine  te,  non  justificabit  te  sine  te. »  Ergo  nulla  gratia  debet 
dici  simpliciter  operans. 

3.  Praeterea,  cooperari  alicui,  videtur  pertinere  ad  inferius  agens,  non 
autem  ad  principalius.  Sed  gratia  principaliiis  operatur  in  nobis  quam  11- 
berum  arbitrium,  secundum  illud  (Rom.  ix,  16)  :  Non  est  currentis^  neque 
volentis,  sed  miserentis  Dei.  Ergo  gratia  non  debet  dici  cooperans. 

4.  Praeterea,  divisio  debet  dari  per  opposita.  Sed  operari  et  cooperari  non 
sunt  opposita ;  idem  enim  potest  operari  et  cooperari.  Ergo  inconvenienter 
dividitur  gratia  per  operantem  et  cooperantem. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (Ub.  De  grat.  etlib.  arb.  cap.  17,  a 
principio) :  «  Cooperando  Deus  in  nobis  perficit  quod  operando  incepit; 
quia  ipse  ut  velimus  operatur  incipiens,  quia  volentibus  cooperatur  perfi- 
ciens.  >»  Sed  operationes  Dei,  quibus  movet  nos  ad  bonum,  ad  gratiam  per- 
tinent.  Ergo  convenienter  gratia  dividitur  per  operantem  et  cooperantem. 

CONCLUSIO.  —  Quum  illam  divisionem,  qua  gratia  secundum  diversos  efiFectus 
in  operantem  et  cooperantem  distinguitur,  Apostolus  ad  Philippeuses  innuat  his 

H)  Nenipe  nomen  generis  tanquam  bruta  videre  membra  divisionis  articulo prsBcedenti 
noraen  animalis  retinent.  explicatae.  Hicdividitgratiam  gratum  facientem, 

(2)  In  hoc  articulo  incipit  S.  Doctor  subdi- 


560  QUiEST.  CXI,  ART.  U. 

verbis  :  Deus  est  qui  operatur  in  nohis  et  velle  et  perflcere ,  recte  gratiam  ita  dividi 
maDifestum  est. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (qusest.  cx,  art.  2), 
gratia  dupliciter  potest  intelligi :  uno  modo  divinum  auxilium,  quod  nos 
movet  ad  bene  volendum  et  agendum ;  alio  modo  Iiabituale  donum  nobis 
divinittis  inditum.  Utroqueautem  modo  gratia  dicta  convenienter  dividitur 
per  operantem  et  cooperantem  (1).  Operatio  enim  alicujus  effectCis  non 
attribuitur  mobili,  sed  movenli.In  illo  ergo  effectu  inquo  mens  nostraest 
mota,  et  non  movens,  solus  autem  Deus  movens,  operatio  Deo  attribuitur : 
et  secundum  hoc  dicitur  gratia  operans.  In  illo  autem  effectu  in  quo  mens 
nostra  et  movet  et  movetur,  operatio  non  soltim  attribuitur  Deo,  sed  etiam 
animae;  et  secundtmi  hoc  dicMm  gratia  cooperans.  Est  autem  in  nobis  du- 
plex  actus  :  primus  quidem  interior  voluntatis ;  et  quantum  ad  istum  ac- 
tum  voluntas  se  habet  ut  mota,  Deus  autem  ut  movens ;  et  prsesertim  cfira 
voluntas  incipit  bonum  velle,  quae  prius  malum  volebat;  etideo,  secundiim 
quod  Deus  movet  humanam  mentem  ad  hunc  actum,  dicitur  gratia  ope- 
rans,  Alius  autem  actus  est  exterior,  qui  ciim  a  voluntate  imperetur,  ut 
supra  habitum  est  (quaest.  xvii,  art.  9),  consequens  estquod  ad  hunc  actum 
operatio  attribuatur  voluntati.  Et  quiaetiam  ad  hunc  actum  Deus  nos  adju- 
vat,  et  interiusconfirmando  voluntatem,  utad  actum  perveniat,  et  exterius 
facultatem  operandi  praebendo;  respectu  hujusmodi  actCis  dicitur  gratia 
cooperans,  UndepostpraemissaverbasubditAugustinus  (ibid.) :  «  Utautem 
velimus,  operatur ;  cum  autem  volumus,  ut  perficiamus,  nobis  cooperatur.» 
Sic  igitur  si  gratia  accipiatur  pro  gratuita  Dei  motione,  qua  movet  nos  ad 
bonum  meritorium,  convenienter  dividitur  gratia  per  operantem  et  coope- 
rantem  (2).  Si  vero  accipiatur  gratia  pro  habituali  dono,  sic  est  duplex  gra- 
tiae  effectus,  sicut  et  cujuslibet  alterius  formae  :  quorum  primus  est  esse, 
secundus  est  operatio;  sicut  caloris  operatio  est  facere  calidum,  et  exterior 
calefactio.  Sic  igitur  habitualis  gratia,  inquantum  animam  sanat  veljustifi- 
cat,  sive  gratam  ^Deo  facit,  dicitur  gratia  operans;  inquantum  vero  est 
principium  operis  meritorii,  quod  ex  libero  arbitrio  procedit,  dicitur  co- 
operans, 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  secundiim  qu6d  gratia  est  quaedam 
quahtas  accidentalis,  non  agit  in  animam  effectivd,  sed  formaliter;  sicut 
albedo  dicitur  facere  albam  superficiem. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  Deus  non  sine  nobis  nos  justificat;  quia 
per  motum  liberi  arbitrii,  dum  justificamur,  Dei  justitiae  consentimus.  IUe 
tamen  motus  non  est  causa  gratiae,  sed  effectus ;  unde  tota  operatio  perti- 
net  ad  gratiam. 

Ad  tertium  dicendum ,  quod  cooperari  dicitur  aliquis  alicui,  non  solum 
sicut  secundarium  agens  principali  agenti,  sed  sicut  adjuvans  ad  praesup- 
positum  finem.  Homo  autem  per  gratiam  operantem  adjuvatur  ^  Deo,  ut 
bonum  velit.  Et  ideo,  praesupposito  jam  fine,  consequens  est  ut  gratia  no- 
bis  cooperetur. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  gratia  operans  et  cooperans  est  eadem  gra- 
tia;  sed  distinguitur  secundiim  diversos  effectus  (3),  ut  ex  supra  dictispa- 
tet  (in  corp.  art.}. 

({)  ninc  D.  Thoraashanc  divlsioncm  extcndit  (5)  Quod  patet  si  agitur  de  gratia  habitaali; 

ad  gratiam  habitualem  et  actualem  ;  scd  tamcn  si   vcro  de    gratia  actuali,  juxta   distinctiones 

ad  praliam  actualem  proprie  tantum  pcrtinet.  superius  allatas  gratia  operans  et  gratia  coope- 

(2!  Umle  concilium  Arausicanum  dicit  :  Quo-  rans  realiter  differunt. 
iies  bona  agimus,  Deus  innobit,  alque  nobis- 
€um,  ul  operemur,  operatur. 


QU.^ST.  CXI,  ART.  m.  561 

ARTICULUS  in.  —  UTRUM  gratia  convenienter  dividatur  in  pr^venientem  et 

SUBSEQUENTEM  (1). 
De  bis  etiam  Sent.  ii,  dist.  26,  qusst.  i,  art.  3,  ct  De  ver.  qusst.  xxvii,  art.  5  ad  6,  et  Psal.  xxn  lln. 

et  II.  Cor.  VI. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  gratia  inconvenienter  divida- 
tiir  in  prgevenientem  et  subsequentem.  Gratia  enim  est  divinse  dilectionis 
effectus.  Sed  Dei  dilectio  nunquam  est  subsequens,  sed  semper  prseveniens, 
secundum  illud  (I.  Joan.  iv,  dO)  :  Non  quasi  nos  dilexerimus  Deum,  sed 
quia  ipse  prior  dilexit  nos.  Ergo  gratia  non  debetponi  praeveniens  et  sub- 
sequens. 

2.  Praeterea,  gratia  gratum  faciens  est  una  tantum  in  homine,  ctim  sit 
sufficiens,  secundum  illud  (II.  Cor.  xii,  9) :  Sufficit  tibi  gratia  mea,  Sed 
idem  non  potest  esse  prius  et  posterius.  Ergo  gratia  inconvenienter  dividi- 
tur  in  praevenientem  et  subsequentem. 

3.  Praeterea,  gratia  cognoscitur  per  effectus.  Sed  infiniti  sunt  effectus 
gratiae,  quorum  unus  praecedit  alium.  Ergo  si  pen^s  hos  gratia  deberet 
dividi  in  praevenientem  et  subsequentem,  videtur  quod  infinitae  essent  spe- 
cies  gratiae.  Infinita  autem  relinquuntur  a  qualibet  arte.  Non  ergo  gratia 
convenienter  dividitur  in  praevenientem  et  subsequentem. 

Sed  contra  est  quod  gratia  Dei  ex  ejus  misericordia  provenit.  Sed  utrum- 
que  (Psal.  lviii,  li)  legitur  :  Misericordia  ejus  praeveniet  me;  et  iterum 
(Psal.  XXII,  6) :  Misericordia  ejus  subsequetur  me,  Ergo  gratia  convenienter 
dividitur  in  praevenientem  et  subsequentem. 

CONCLUSIO. —  Propter  effectuum  gratiae  multipUcitatem,  qui  diversorum  com- 
paratione,  nunc  priores,  nunc  posteriores  dici  possunt,  recte  in  prajvenientem  et 
subsequentem  gratia  dividitur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  gratia  dividiturin  operantem  et  coope- 
rantem,  secundiim  diversos  effectus ;  ita  etiam  in  praevenientem  et  subse- 
quentem,  qualitercumque  gratia  accipiatur  (2).  Suntautem  quinque  effec- 
tus  gratiae  in  nobis;  quorum  primus  est,  ut  anima  sanetur;  secundus,  ut 
bonum  velit;  tertius  est,  ut  bonum  quod  vult,  efficaciteroperetur;  quartus 
est,  ut  in  bonoperseveret;  quintus  est  ut  ad  gloriam  perveniat.  Et  ideo 
gi'atia,  secundum  qu6d  causat  in  nobis  primum  effectum,  vocatur  praeve- 
niens  respectu  secundieffectiis;  et  prout  causat  in  nobis  secundum,  voca- 
tur  subsequens  respectu  primi  effectOs.  Et  sicut  unus  effectus  est  poste- 
rior  uno  effectu,  et  prior  alio  ;  ita  gratia  potest  dici  praeveniens  et  subse- 
quens  secundtim  eumdem  effectum  rcspectu  diversorum ;  et  hoc  est  quod 
Augustinusdicit(in  lib.Denaturaetgratia,  cap.  31,  etlib.  iiadBonif.  cap.9, 
in  fine) :  «  Praevenit,  ut  sanemur ;  subsequitur,  ut  sanati  vegetemur :  pra?- 
venit,  ut  vocemur ;  subsequitur,  ut  glorlficemur.  » 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  dilectio  Dei  nominat  aliquid  aeternum; 
etideo  nunquam  potest  dici  nisi  praeveniens.  Sed  gratia(3)  significat  effec- 
tum  temporalem,  quipotest  praecedere  aliquid,  et  ad  aliquid  subsequi;  et 
ideo  gratia  potest  dici  praeveniens  et  subsequens. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  gratia  non  diversificaturper  hoc  qu6d  est 
praeveniens  et  subsequens,  secundum  essentiam,  sed  soliim  secundum  ef- 
fectus ;  sicut  et  de  operante  et  cooperante  dictum  est :  quia  etiam  secun- 
dum  qu6d  gratia  subsequens  ad  gloriam  pertinet,  non  est  alia  numero  k 

(i)  Uanc  distinctioncm  supponit  Ecclesia  in  ralio   d  te  semper  incipiat  et  per  te  ceepta 

suis  nrationibus  publicis   :   Acliones  nostras  finialur. 

qu(rsumus  ,  Domine,  aspirando  praieni  et  (2)  Sivehabitualis,  sive  actoaljs. 

adjuvando  pi'osequere,  ul  cu,ncla  noslraope-  [o)  Nempe  gratia  creala  quae  est  erfodus. 


562  QU^ST.  CXf,  ABT.  III  ET  IV. 

gratia  praevoniente,  per  quam  nunc  justificamur.  Sicutenim  charitas  viae 
non  evacuatur,  sed  perficitur  in  patria;  ita  etiam  et  de  lumine  gratiae  est 
dicendum,  quia  neutrum  in  sui  ratione  imperfectionem  importat. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  quamvis  e-lTectus  gratiae  possint  esse  infi- 
niti  numero,  sicutsuntinfiniti  actus  humani;  tamen  omnes  reducuntur 
ad  aliqua  determinata  in  specie;  et  praeterea  omnes  conveniunt  in  hoc 
quod  unus  alium  praecedit. 
ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  gratia  gratis  data  convenienter  ab  apostolo 

DIVIDATUR  (i). 
De  his  etiam  Cont.  gent.  iil,  cap.  ^54,  et  I.  Cor.  xii,  lect.  2. 

Adquartumsicproceditur.  1.  Videtur  quod  gratia  gratis  data  inconve- 
nienter  ab  Apostolo  distinguatur.  Omne  enim  donum  quod  nobis  a  Deo 
gratis  datur,  potest  dici  gratia  gratis  data.  Sed  infinita  sunt  dona  ques  no- 
bis  gratis  k  Deo  conceduntur  tam  in  bonis  animse,  quam  in  boniscorporis, 
quae  tamen  nos  Deo  gratos  non  faciunt.  Ergo  gratiae  gratis  datae  non  pos- 
sunt  comprehendi  sub  aliqua  certa  divisione. 

2.  Praeterea,  gratia  gratis  data  distinguiturcoiitra  gratiam  gratum  facien- 
tem.  Sed  fides  pertinet  ad  gratiam  gratum  facientem,  quia  peripsam  justi- 
ficamur,  secundum  illud(Rom.  v,  d)  :  Justificati  igitur  ex  /ide,  etc.  Ergo 
inconvenienter  ponitur  fides  inter  gratias  gratis  datas,  praesertim  cum 
aliae  virtutesibi  non  ponantur,  ut  spes  et  charitas. 

3.  Praeterea,  operatio  sanitatum,  et  loqui  diversa  genera  linguarum,  mi- 
racula  quaedam  sunt;  interpretatio  etiam  sermonum  ad  sapientiam  vel  scien- 
tiam  pertinet,  secundtim  illud  (Dan.  i,  17) :  Pueris  his  dedit  Deus  scientiam 
et  disciplinam  in  omni  libro  et  sapientia.  Ergo  inconvenienter  dividuntur 
gratia  sanitatum  et  genera  linguarum  contra  operationem  vlrtutum,  et 
interpretatio  sermonum  contra  sermonem  sapientiae  et  scientiae. 

4.  Praeterea,  sicut  sapientia  et  scientia  sunt  quaedam  dona  SpiritCis  sancti; 
ita  etiam  intellectus,  consilium,  pietas,  et  fortitudo,  et  timor,  ut  supra 
dictum  est  (quaest.  Lxvin,  art.  4).  Ergo  haec  etiam  debent  poni  inter  gratias 
gratis  datas. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (I.  Corinth.  xii,  8,  9,  10)  :  Jlii  per 
spiritum  datur  sermo  sapientix,  alii  autem  sermo  scientix  secundiim  eum- 
dem  spiritum,  alii  fides  in  eodem  spiritUy  alii  gratia  sanitatum,  alii  opera- 
tio  virtutum,  alii  prophetia,  alii  discretio  spirituum^  alii  genera  linguarum, 
alii  interpretatio  sermonum, 

CONGLUSIO.  —  Recte  dividit  Apostolus  dona  gratia)  gratis  datae ;  alia  enim  ad 
perfectionem  cognitionis,  ut  fides ,  sermo  sapientiae  ac  sermo  scienliae  :  alia  ad 
doctrinae  confirmationem,  ut  gralia  sanitatum ,  operatio  virtutum,  prophetia,  dis- 
cretio  spirituum  :  alia  ad  prouuntiandi  facultatem  spectant;  ut  genera  linguarum, 
et  sermonum  interpretatio. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (art.  1  huj.  quaest.),' 
gratia  gratis  data  ordinatur  ad  hoc  quod  homo  alteri  cooperetur,  ut  reduca- 
tur  ad  Deum.  Homo  autem  ad  hoc  operari  non  potest  interius  movendo 
(hoc  enim  solius  Dei  est),  sed  soliim  exteriCis  docendo  vel  persuadendo.  Et 
ideo  gratia  gratis  data  illa  sub  se  continet  quibus  homo  indiget  ad  hoc 
qu6d  alterum  instruatin  rebus  divinis,  quae  sunt  supra  rationem.  Ad  hoc 
autem  tria  requiruntur  :  prim6  quidem  quod  homo  sit  sortitus  plenitudi- 
nem  cognitionis  divinorum,  ut  ex  hoc  instruere  alios  possit ;  secund6  ut 

(1)  Postquam  de  subdivislonibus  gralia  gra-        quaerit  (le  illa  ejus  Jivisione,  qus  est apud  Apo»- 
tnm  facientis  ogit  S.  Doctor  (art.  2  et  o)  consi-        tohim  (I.  Cor.  Xii,  8  ctscq.). 
deratnuDc  de  subdivIsioQc  gratis  gratis  datse  et 


QU^ST.  CXl,  ART.  IV.  563 

possit  confirmare  vel  probare  ea  quse  dicit ;  alias  non  esset  efficax  ejus 
doctrina ;  terti5  ut  ea  quae  concipit,  possit  convenienter  auditoribus  pro- 
ferre.  Quantum  igitur  ad  primum  triasunt  necessaria,  sicut  etiam  appa- 
retinmagisterio  humano.  Oportetenim  qu6dqui  (1)  delDel  alium  inslruere 
in  aliqua  scientia,  prim5  quidem  utprincipia  illius  scientiae  sint  ei  certissi- 
ma  ;  et  quantum  ad  hoc  ponitur^d(?s,quse  est  certitudo  de  rebus  invisibi- 
libus,  quae  supponuntur  ut  principia  in  catholica  doctrina.  Secund5  oportet 
qu6d  doctorrecte  se  habeat  circa  principalesconclusiones  scientise;€tsic 
ponitur  sermo  sapientide^  quae  est  cognitio  divinorura.  Terti6  oportet  ut 
etiam  abundet  exemplis  et  cognitione  effectuum,  per  quos  interdum  opor- 
tet  manifestare  causas;  et  quantum  ad  hoc  poniinr  sermo  scientiXj  q\ix  est 
cognitio  rerum  humanarum  ;  quia  invisibilia  Dei  per  ea  quse  factasimt, 
intellecta  conspiciuntur  (Rom.i,  20).  Confirmatio  autem  in  his  quse  subdun- 
tur  rationi,  est  per  argumenta ;  in  his  autem  quse  sunt  supra  rationem  di- 
•vinitiis  revelata,  confirmatio  est  per  ea  quse  sunt  divinse  virtuti  propria; 
et  hoc  dupliciter :  uno  quidem  modo,  ut  doctor  sacrae  doctrinae  faciatquae 
solus  Deus  facere  potest  in  operibusmiraculosis,  sive  sint  ad  salutem  cor- 
porum,  et  quantiim  ad  hoc  ponitur  gratia  sanitatum ;  sive  ordinentur  ad 
solam  divinae  potestatis  manifestationem,  sicutqu6d  sol  stet  aut  tenebres- 
cat  vel  qu6d  mare  dividatur;  etquantum  ad  hoc  ponitur  operatio  virtutum, 
Secund6,  ut  possit  manifestare  ea  quae  solius  Dei  est  scire,  et  haec  sunt 
contingentiafutura,etquantum  ad  hoc  i^omtm prophetia ;  et  etiam  occulta 
cordium,  et  quantum  ad  hoc  ponitur  discretio  spirituum,  Facultas  autem 
pronuntiandi  potest  attendi  vel  quantum  ad  idioma,  in  quo  aliquis  possit 
intelligi,  et  secundum  hoc  ponuntur  genera  linguarum ;  vel  quantiim  ad 
sensum  eorum  quse  sunt  proferenda,  et  quantum  ad  hocponitur  interpre- 
tatio  sermonum. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (art.  1  huj. 
quaest.),  non  omniabeneficiaquae  nobis  divinitiis  conceduntuT grati3s gra- 
tis  datx  dicuntur,  sed  solum  illa  quae  excedunt  facultatem  naturae,  sicut 
qu6d  piscator  abundet  sermone  sapientiae  et  scientiae,  et  aliis  hujusmodi, 
et  talia  ponuntur  hic  sub  gratia  gratis  data. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  fides  non  numeratur  hic  inter  gratias  gra- 
tis  datas,  secundum  qu6d  est  quaedam  virtus  justificans  hominen  in  seipso, 
sed  secundum  hoc  qu6d  importat  quamdam  supereminentem.  certitudinem 
fidei,  ex  qua  homo  fit  idoneus  ad  instruendum  alios  de  his  quae  ad  fidem 
pertinent.Spes  autemet  charitas  pertinent  ad  vim  appetitivam,  secundiim 
qu6d  per  eam  homo  in  Deum  ordinatur. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  gratia  sanitatum  distinguitur  a  generali  ope- 
ratione  virtutum,  quia  habet  specialem  rationem  inducendi  ad  fidem,  ad 
quam  aliquis  magis  promptus  redditurperbeneficium  corporalis  sanitatis 
quam  per  fidei  virtutem  assequitur.  Similiter  etiam  loqui  variis  linguis^et 
interpretari  sermones,  habent  speciales  quasdam  rationes  movendi  ad 
fidem;  et  ideo  ponuntur  speciales  gratiae  gratis  datae. 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  sapientia  et  scientia  non  computanturinter 
gratias  gratis  datas,  secundum  qu6d  enumerantur  inter  dona  Spiritiis 
sancti,  prout  scilicet  mens  hominis  est  bene  mobilis  per  Spiritum  sanctum 
ad  ea  quae  sunt  sapientiae  et  scientiae ;  cic  enim  sunt  dona  Spiriliis  sancti, 
ut  supra  dictum  est  (quaest.  lxviii,  art.  1  et  4).  Sed  computantur  inter  gratias 
gratis  datas,  secundum  qu6d  important  quamdara  abundantiam  scientiae 

(1)  Nicolai,  ille  qui. 


564  QVJEST.  CXI,  ART.  IV  ET  V. 

et  sapientiae,  ut  homo  possit  non  solum  in  seipso  rectd  sapere  de  divinis, 
sed  etiam  alios  instruere  et  contradicentes  revincere.  Et  ideo  inter  gratias 
gratls  datas,  significanter  ponitur  sermo  {\)  sapientix  ei  sermo  scientix ; 
quia,  utAugustinus  dicit(DeTrinitate,  lib.  xiv,  cap.  4,  a  med.),  «  aliud  est 
scire  tantummodo  quid  homo  credere  debeat  propter  adipiscendam  vitam 
beatam-,  aliud  est  scire  quemadmodum  hocipsum  et  piis  opituletur,  et 
contra  impios  defendatur. » 

ARTICULUS   V.   —   UTRUM   GRATIA   GRATIS   DATA  SIT   DIGNIOR   QUAU  GRATIA 

GRATUM   FACIENS. 
De  liis  etiam  part.  III,  qusest.  vii,  art.  7  aH. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  gratia  gratis  datasitdignior 
quam  gratia  gratum  faciens.  «  Bonum  enim  gentis  est  melius  qu^m  bo- 
num  unius,»  ut  Philosophus  dicit  (Ethic.  lib.  i,  cap.  2,  in  fine).  Sed  gratia 
gratum  faciens  ordinatur  solum  adbonum  unius  hominis;  gratia  aulem 
gratis  data  ordinatur  ad  bonum  commune  totius  Ecclesise,  ut  supra  dictum 
est  (art.  1  et  4  huj.  qua3St.).Ergo  gratia  gratisdata  est  digniorquam  gratia 
gratum  faciens. 

2.  Praeterea,  majoris  virtutis  est  qu6d  aliquid  possit  agere  in  ahud,  quam 
quod  solum  in  seipso  perficiatur;  sicut  major  est  claritas  corporis  quod 
poiestetiam  alia  corpora  illuminare,  quam  ejus  quod  ita  in  se  lucet,  quod 
alia  illuminare  non  potest-,  propter  quod  etiam  Philosophus  dicit  (Ethic. 
lib.  V,  cap.  i,  ^  med.),  qu6d  «justitia  est  praeclarissima  virtutum,»>  per 
quam  homo  rectd  se  habet  etiam  ad  ahos.  Sed  per  graliam  gratum  facien- 
lem  homo  perficitur  in  seipso;  per  gratiam  autem  gratis  datam  operatur 
ad  perfectionem  aliorum.  Ergo  gratia  gratis  data  est  dignior  qu^m  gratia 
gratum  faciens. 

S.Praeterea,  idquod  estproprium  meliorum,  dignius  est  quam  id  quod 
est  commune  omnium ;  sicut  ratiocinari,  quod  estproprium  hominis,  di- 
gnius  est  qu^m  sentire,  quod  est  commune  omnibuo  animalibus.  Sed  gra- 
tia  gratum  faciens  est  communis  omnibus  membris  Ecclesiae ;  gratia  au- 
tem  gratis  data  est  proprium  donum  digniorum  membrorum  Ecclesise. 
Ergo  gratia  gratis  data  est  dignior  qu*^m  gratia  gratum  faciens. 

Sed  cow^ra  est  qu6dApostolus  (I.  Corinth.  xu,  31),  enumeratis  gratiis  gra- 
tls  datis,  subdit :  Adhuc  excelleidiorem  viam  vobis  demonstro ;  et,  sicut  per 
subsequentia  patet,  loquitur  de  charitate,  quae  pertinet  ad  gratiam  gratum 
facientem.  Ergo  gratia  gratum  faciens  excelientior  est  quam  gratia  gra- 
tis  data. 

CONCLUSIO.  —  Gralia  gratum  faciens,  cum  immediate  hominem  Deo  conjuugat, 
gratis  autem  data  (ut  gratia  proplietiEe,  aut  miraculorum,  etc.)  ad  hoc  solum  prav 
paret  alque  disponat;  multo  excellentior,  nobiiior  et  dignior  est,  quivis  gralii  gralis 
data. 

Respondeo  dicendum  quod  unaquaeque  virtus  tant6  excellentior  es 
quant6  ad  altius  bonum  ordinatur.  Semper  autem  finis  potior  est  his  quae 
sunt  ad  finem.  Gratia  autem  gratum  faciens  ordinat  liominem  immediatd 
ad  conjunctionem  ultimi  finis;  giatiae  autem  gratis  datae  ordinant  homi- 
nem  ad  quaedam  praeparatoria  fiais  ultimi,  sicut  per  prophetiam  et  niira- 
cula  et  alia  liujusmodi  homines  inducunturad  hoc  qu6d  ultimo  fini  conjun- 
gantur.  Et  ideo  gratia  gratum  faciens  est  mult6  excellentior  qu^m  gratia 
gratis  data. 

A{\primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  PhiIosophusdicit(Metaph.  lib.  xii, 

(I)  Ita  Nicolai  cx  codd.  Tarrac.  et  Paris.  Cod.  Alcan.  ct  te\tus  Conradi  iignanler.  Edit.  Ram 
t(  Patav-  tignificatur  frimo  sermo ,  etc. 


QU.>EST.  CXIl,  ART.  I.  56? 

text.  52),  bonum  multitudinis,  sicut  exercitCis,  est  duplex  :  unum  quidem 
quod  est  in  ipsa  mullitudine,  put^  ordo  exercitCis ;  aliud  autem  est  quod 
est  separatum  a  multitudine,  sicutbonum  ducis;  et  hocmelius  est,  quia 
ad  hoc  etiam  illud  aliud  ordinatur.  Gratia  autem  gratis  data  ordinatur  ad 
bonum  commune  Ecclesiae  (1),  quod  est  ordo  ecclesiasticus;  sed  gratia 
gratum  faciens  ordinalur  ad  bonum  commune  separatum,  quod  est  ipse 
Deus.  Et  ideo  gratia  gratum  faciens  est  nobilior. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  si  gratia  gratis  data  posset  hoc  agere  in 
altero  quod  homo  per  gratiam  gratum  facientem  consequitur,  sequeretur 
quod  gratia  gratis  data  esset  nobilior;  sicut  excellentior  est  claritas  solis 
illuminantis  quam  corporis  illuminati.  Sed  per  gratiam  gratis  datam  homo 
non  potest  causare  in  alio  conjunctionem  ad  Deum,  quam  ipse  habet  per 
gratiam  gratum  facientem ;  sed  causat  quasdam  dispositiones  ad  hoc.  Et 
ideo  non  oportetqu6d  gratia  gratis  data  sit  excellentior;  sicut  nec  in  igne 
calor  manifestativus  speciei  ejus,  per  quam  agit  ad  inducendum  calorem 
in  alia,  est  nobilior  quam  forma  substantialis  ipsius. 

Ad  tertmm  dicendum,  qu6d  sentire  ordinatur  ad  ratiocinari  sicut  ad 
finem ;  et  ideo  ratiocinari  est  nobilius.  Hic  autem  est  ^  converso  (2) ;  quia 
id  quod  est  proprium  ordinatur  ad  id  quod  est  commune  sicut  ad  finem. 
Unde  non  est  simile. 

QU^STIO  GXIL 

DE  CAUSA  GRATLE,  IN  QUINQUE  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  causa  gratiae ;  et  circa  hoc  quaeruntur  quinque  : 
!•  Utrum  solus  Deus  sit  causa  efficiens  gratiae.  —  2"  Utrum  requiratur  aliqua  dispo- 
sitio  ad  gratiam  ex  parte  recipientis  ipsam  per  actum  liberi  arbitrii.  —  3°  Utrum  talis 
dispositio  possit  esse  necessitas  ad  gratiam.  —  4°  Utriim  gratia  sit  aequalis  in  om- 
nibus.  —  5"  Utrum  aliquis  possit  scire  se  habere  gratiam. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  solus  deus  sit  causa  grati^  (3). 
D«  hls  etlam  sopra,  qnsest.  Cix,  art.  7  corp.  ct  part.  III,  quaist.  LXii,  art.  \  corp.  et  art.  2  ad  2,  et 

Sent.  II,  dlst.  ^6,  art.  4,  et  iv,  dlst.  14,  qaaest.  :i,  art.  2.  et  De  ver.  qusst.  XXTII,  art.  3,  et  Ep.iii, 

lect.  3. 

Ad  primum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  qu6d  non  solus  Deus  sit  causa 
gratiae.  Dicitur  enim  (Joan.  i,  17)  :  Gratia  et  veritas  per  Jesum  Christum 
facta  est,  Sed  in  nomine  Jesu  Cbristi  intelligitur  non  soltim  natura  divina 
assumens,  sed  etiam  natura  creata  assumpta.  Ergo  aliqua  creatura  potest . 
esse  causa  gratiae. 

2.  Praeterea,  ista  differentia  ponitur  inter  sacramenta  novae  legis  et  vete- 
ris,  qu6d  sacramenta  novae  legis  causant  gratiam,  quam  sacramenta  vete- 
ris  legis  solum  significabant.  Sed  sacramenta  novae  legis  sunt  qusedam 
visibiSa  elementa.  Ergo  non  solus  Deus  est  causa  gratiae. 

3.  Praeterea,  secundCim  Dionysium  (lib.  De  coel.  hier.  cap.  3  et  4) :  «  An- 
geli  purgant  et  illuminant  et  perficiunt  et  angelos  inferiores,  et  etiam  ho- 


1)  Gratia  gratis  data  ordinatarad  boniim  in- 
trinsecum  Ecclesic,  ita  ut  oon  rum  Deo  con- 
Jaugat,  sed  tantummodo  ad  conjunctionem  illam 
in  alio  causandam  subserviat. 

(2)  Nara  gralia  gratis  data  orJinatur  aJ  gra- 
tiam  gratum  facieutem  sicut  ad  finem,  et  nou 
contra. 

(5)  Qusstto  est  de  rausa  efficieote  et  principali 
gratis.  Causa  Gnalis  gralia  est  visio  Dei  suiicr- 


natnralis,  causa  materialis  cst  vel  essentia  anim», 
ut  dictum  est  (queest.  cx ,  art.  4) ,  vel  secan- 
dum  alios  voluulas ;  causa  instrumeotalis  est 
bumaoitas  Cbristi  et  ejus  sacrameota :  causa 
meritoria  principalis  et  primaria  est  Christua 
ipsc.  causa  meritoria  secundariaest  justus  ;  causa 
furmalb  nuUa  est,  eo  quod  gratia  non  aliud  sit 
quaiu  furuia,  forma  aatem  slmplicls  ooa  sit 
aliqua  forma. 


566  QU.^EST.  CXII,  ART.  I  ET  H. 

mines.»  Sedrationaliscreaturapiirgatur,  illuminaturetperficitur  pergra- 
tiam.  Ergo  non  solus  Deus  est  causa  gratiae. 

Sed  conira  est  quod  (Psalm.  lxxxiii,  12)  dicitur  :  Gratiam  et  gloriam 
dabit  Dominus» 

CONCLUSIO.  —  Cum  gratia  omnem  naturae  creatae  facultatem  excedat,  eo  quod 
nihil  aliud  sit  quam  parlicipatio  quaedam  divina)  naturae  quae  omnem  aliam  natu- 
ram  excedit,  a  nullo  nisi  a  Deo  causari  potest. 

Respondeo  dicendum  qu6d  nulla  res  potest  agere  ultra  suam  speciem, 
quia  semper  oportet  quod  causa  potior  sit  effectu.  Donum  autem  graliae 
excedit  omnem  facultatem  naturae  creatae,  cum  nihil  aliud  sit  quam  quae- 
dam  participatio  divinae  naturae,  quae  excedit  omnem  aliam  naturam.  Et 
ideo  impossibile  est  quod  aliqua  creatura  gratiam  causet(l).  Sic  enim  ne- 
cesse  est  qu6d  solus  Deus  deificet,  communicando  consortium  divinae  na- 
turae  per  quamdam  similitudinis  participationem,  sicut  impossibile  est 
qu6d  aliquid  igniatnisi  solusignis. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  humanitas  Christiestsicut  «quoddam 
crganum  Divinitatis  ejus,  «  ut  Damascenusdicit  (Orthod.fid.  lib.  in,  cap.dS, 
a  med.).  Instrumentum  autem  non  agit  actionem  agentis  principalis  pro- 
pria  virtute,  sed  virtute  principalis  agentis.  Et  ideo  humanitas  Christi  non 
causat  gratiam  propri^  virtute,  sed  virtute  divinitatis  adjunctae,  ex  qua 
actiones  humanitatis  Christi  sunt  salutares. 

Ad  secundum  dicendumj  qu6d  sicut  in  ipsa  pcrsona  Christi  humanitas 
causat  salutem  nostram  per  gratiam,  virtute  divina  principaiiter  operante; 
ita  etiam  in  sacramentis  novae  legis,  quaj  derivantur  a  Christo,  causatur 
gratia  instrumentaliter  quidem  per  ipsa  sacramenta,  sed  principaliter  per 
virtutem  SpiritQs  sanctiinsacramentisoperantis,  secundiim  illud  (Joan.  iii, 
b) ;  Nisi  quis  renatus  Juerit  ex  aqua  et  Spiritu  sancto^  non  potest  introire  in 
regnum  Dei, 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  angelus  purgat  (2),  illuminat  et  perficit 
angelum  vel  hominem,  per  modum  instructionis  cujusdam,  non  autem 
juslificando  per  gratiam.  Unde  Dionysius  dicit  (De  coel.  hierarch.  a  med.), 
quod  hujusmodi »  purgatio  et  illuminatio  et  perfectio  nihil  est  aliud  qu^m 
diviuae  scientiaeassumptio.  >» 

ARTICULUSII.  —  UTRUM  REQUIRATUR  ALIQUA  PRiCPARATIO  ET  DISPOSITIO  AD 

GKATIAM  EX  PARTE  IIOMINIS  (3). 

Dcbisetiam  infra,  queest.  CXIII,  art.  5  corp.  et7  corp.  et2  2,  quacst.  xxiv.art.  10  ad  3,  et  Sent.  !▼, 

dist.  \T,  art.  2,  quaest.  i  et  ii,  etart.  5,  queest.  i,  et  Ilebr.  xii,  lect.  5. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  non  requiratur  aliqua 
praeparatio  sive  dispositio  ad  gratiam  ex  parte  hominis.  Quia,  ut  Aposto- 
lus  dicit  (Rom.  iv,  4),  eiqui  operatur,  merces  non  imputatur  secundumgra^ 
tiam,  sedsecundum  debitum.  Sed  praeparatiohominisperliberumarbitrium 
non  est  nisi  per  aliquam  operationem.  Ergo  tolleretur  ratio  gratiae. 

2.  Praeterea,  ille  qui  in  peccato  progreditur,  non  se  praeparat  ad  gratiam 
liabendam.  Sed  aliquibus  in  peccato  progredientibus  data  est  gratia ;  sicut 
patet  de  Paulo,  qui  gratiam  consecutus  est,  dum  esset  spirans  minarum  et 
caedis  in  discipulos  Domini^  ut  dicitur  (Act.  ix,  1).  Ergo  nulla  praeparatio  ad 
gratiam  requiritur  ex  parte  hominis. 


(1)  Quod  ad  fidem  pei tinet,  siquidem  Scrip- 
tura  et  ConciHa  id  manifest^  affirmant. 

(2)  Uinc  angeli  k  tbeologis  vocantur  causa 
ministerialis  graticB. 

(3)  Quanidara   dispositionem   ad    gratiam  ex 
parte  hominis  rcquirit  concilium  Trid.,  ut  palet 


ex  his  vcrbis  (sess.  VI,  can.  9) :  Si  quit  dixeril 
sold  fidc  impium  juslificari,  ila  ut  intelligat 
nihil  aliud  requiri  quod  ad  justificationit 
gratiam  consequendam  ccoperelur ,  el  nulla 
ex  parle  necesse  esse  evm  sucb  voluntalit 
motu  prcBpararialque  disponi;  analhema tit. 


QVJEST.  CXII,  ART.  II.  567 

3.  Praeterea,  agensinfinitae  virlutisnonreqiiirit  dispositionem  in  mate- 
ria,  ciim  nec  ipsam  materiam  requirat;  sicut  in  creatione  apparet,  cui  col- 
latio  gi^atia?  comparatur,  quas  dicitur  nova  creatura  (Galat.  ult.).  Sed  solus 
Deus,  qui  est  infinitae  virtutis,  gratiam  causat,  ut  dictum  est  (art.  praec). 
Ergo  nulla  praeparatio  requiritur  ex  parte  hominis  ad  gratiam  conse- 
quendam. 

Sed  confra  est  quod  dicitur  (Amos,  iv,  12)  :  Prxparare  in  occursum  Dei 
tuij  hrael ;  et  (I.  Reg.  vn,  3}  dicitur  :  Prxparate  corda  vestra  Domino. 

CONCLUSIO.  —  Ad  gratiam,  ut  quoddam  habituale  donum  animae  est,  aliqua  ex 
parte  hominis  praeparatio  necessaria  est  (sic  enim  forma  quaedam  est,  quaj  nonuisi 
in  materia  disposita  esse  potest).  Non  autem  ut  gratia  auxilium  Dei  animam  ad  bo- 
num  moventis  denotat.  Sic  enim  quscumque  praeparatio  in  homine  esse  potest,  ad 
illud  moventis  Dei  auxilium  sequitur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  cxi,  art.  2), 
gratia  dicitur  dupliciter  :  quandoque  quidem  ipsum  habituale  donum  Dei; 
quandoque  autem  auxilium  Dei  moventis  animam  ad  bonum.  Primo  igitur 
modo  accipiendo  gratiam,  praeexigitur  ad  gratiam  aliqua  gratiae  praepara- 
lio;  quia  nulla  forma  potest  essenisi  inmateriadisposita  (1).  Sed  siloqua- 
mur  de  gratia  secundtim  qu6d  significatauxilium  Dei  moventis  adbonum, 
sic  nulla  praeparatio  requiritur  ex  parte  hominis  (2) ,  quasi  praeveniens 
divinum  auxilium ;  sed  potiiis  quaecumque  praeparatio  in  homine  esse  po- 
test,  est  ex  auxilio  Dei  moventis  animam  ad  bonum.  Et  secundCim  hoc  ipse 
bonus  motus  liberi  arbitrii,  quo  quis  praeparatur  ad  donum  gratiae  susci- 
piendum,  est  actus  liberi  arbitrii  moti  a  Deo.  Et  quanttim  ad  hoc  dicitur 
homo  se  praeparare,  secundumiIIud(Proverb.  xvi,  1)  :  Hominis  est  prxpa- 
rare  animum;  et  est  principaliter  a  Deo  movente  liberum  arbitrium.  Et 
secundum  hoc  dicitur  a  Deo  voluntas  hominis  praeparari,  et  a  Domino 
gressus  hominis  dirigi. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  praeparatio  hominis  ad  gratiam  haben- 
dam  quaidam  est  simul  cum  ipsa  infusione  gratia? ;  et  talis  operatio  est  qui- 
dem  meritoria,  sed  non  gratig),  quae  jamhabetur,  sed  gloriae,  quae  nondum 
habetur.  Est  autem  alia  praeparatio  gratiae  imperfecta,  quae  aliquando  prae- 
ceditdonum  gratiae  gratum  facientis,  quae  tamen  est  a  Deo  movente.  Sed 
ista  non  sufficit  ad  meritum,  nondum  homine  pergratiamjustificato;  quia 
nullum  meritum  potest  esse  nisi  exgratia,  utinfradicetur(quaest.  cxiv,  art.  2). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  cum  homo  ad  gratiam  se  praeparare  non 
possit,  nisi  Deo  eum  praeveniente  et  movente  ad  bonum,  non  refert  utriim 
subit6  vel  paulatim  aliquis  ad  perfectam  praeparationem  perveniat.  Dicitur 
enim  (Eccli.  xi,  23)  :  Facile  est  iti  oculis  Dei  subitd  honestare  pauperem. 
Contingit  autem  quandoque  quod  Deus  movet  hominem  adaliquod  bonum 
non  tamen  j^erfectum  (3) ;  et  talis  praeparatio  praecedit  gratiam.  Sed  quan- 
doque  statim  perfect6  movet  ipsum  ad  bonum,  et  subito  gratiam  homo 
accipit,  secundtmi  iUud  (Joan.  vi,  45)  :  Omnis  qui  audit  d  Patre,  et  didicit^ 
venit  ad  me.  Et  ita  contigit  Paulo,  quia  subil6  ctim  esset  in  progressu  pec- 
cati,  perfect6  motum  estcor  ejusa  Deo,  audiendo,  addiscendo  etveniendo; 
et  ideo  subit6  est  gratiam  consecutus  (4). 

{\)   Qaod  yeruni  est   taotum  de  adultis;    in  (3}Ita  codd.etedit.  passim.Conradusper/ec^^. 

paeris   enim   nolla    requiritur    prsparatio    ad  (4)  Hinc  praparatio  aliquando  quidem  ordine 

graliam,  ut  ait  ipse   S.  Doctor   (qua;st.  CXII!,  temporis    gratiam    habitualem    praecedit ,    ali- 

art.o,  in  corp.  et  ad  H,  et  Sent.  IV,  dist.  \7,  quamlo  vcrd  est  siinul  tempore,  ut  rorsiis  dici- 

qaaest.  l,  art.  ^,  quaestiunc.  i).  tur  {qiiaesl.  cxm,  art.  5  ad  5). 

(2)  Fatcntur  omnes  theologi  ad  gratiam  actua- 
lem  Dullam  requiri  dispositionem. 


568  QU^ST.  CXll,  ART.  11  ET  III. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  agens  infinitae  virtutis  non  exigit  materiam 
vel  dispositionem  materiae,  quasi  prsesuppositamex  alterius  causae  actione; 
sed  tamen  oportet  qu6d  secundum  conditionem  rei  causandae  in  ipsa  re 
causetetmateriam  etdispositionem  debitamadformam;  etsimiliteradhoc 
qu6dDeus  gratiam  infundat  animae,  nulla  praeparatio  exigitur  quam  ipse 
non  faciat. 

ARTIGULUSIII. —  UTRUM  NECESSARIO  DETUR  GRATIA  SE  PRiCPARANTI  AD  GRATIAU, 

VEL  FACIENTI  QUOD  IN  SE  est. 

De  his  etiam  Sent  il,  dist.  \7,  qnaest.  i,  art.  2,  qusest.  iii,  per  tot.  et  quoest.  ii,  art.  5,  qnflest.  I 

corp.  et  dist.  20,  quaest.  i,  art.  \ ,  qnaest.  l  corp. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  4.  Videtur  qu6d  ex  necessitate  detur  gratia 
se  prseparanti  ad  gratiam,  vel  facienti  quod  in  se  est.  Quia  super  illud 
(Rom.  iii) :  Justitia  Dei  manifestata  est^  dicit  Glossa  (Rabani  lib.  ii  Comment. 
in  hunc  locum) :  «  Deus  recipit  eum  qui  ad  se  confugit ;  aliter  essel  in  eo 
iniquitas. »  Sed  impossibile  est  in  Deo  iniquitatem  esse.  Ergo  est  impossi- 
bile  qu6d  Deus  non  recipiat  eum  qui  ad  se  confugit.  Ex  necessitate  igi '.ur 
gratiam  assequitur. 

2.  Praeterea,  Anselmus  dicit  (lib.  De  casu  diaboli,  cap.  3),  qu6d  «ista  est 
causa  quare  Deus  non  concedit  diabolo  gratiam,  quia  ipse  non  voluit  acci- 
pere,  nec  paratus  fuit.  »  Sed,  remot^  causa,  necesse  est  removeri  effec- 
tum.  Ergo,  si  aliquis  velit  accipere  gratiam,  necesse  est  qu6d  ei  detur. 

3.  Praeterea,  « bonum  est  communicativum  sui, »  utpatetper  Dionysium 
(De  div.  nom.  cap.  4,  in  princip.).  Sed  bonum  gratiae  est  melius  quam 
iDonum  naturae.  Cum  igitur  forma  naturalis  ex  necessitate  adveniat  mate- 
riae  dispositae,  videtur  quod  mult6  magis  gratia  ex  necessitate  detur  prae- 
paranti  se  ad  gratiam. 

Sed  contra  est  qu6d  homo  comparatur  ad  Deum  sicut  lutum  ad  figulum, 
secundCim  illud  (Jerem.  xviii,  6) :  Sicut  lutum  in  manu  figuli,  sic  vos  in  manu 
mea.  Sedlutum  non  ex  necessitate  accipit  formama  figulo,  quantiimcum- 
que  sit  praeparatum.  Ergo  neque  homo  recipit  ex  necessitate  gratiam  a 
Deo,  quantumcumque  se  praeparet. 

CONGLUSIO.  —  Hominis,  quod  in  se  est  facientis,  praeparationem  ad  gratiam, 
infusio  graliae  necessario  siveinfallibiliter  sequitur,  proutipsa  praeparatio  amovente 
Deo  est,  cujus  inteutio  deficere  non  potest :  non  autem  prout  est  actus  liberi  arbitrii, 
cujus  facultatem  gratia  excedit. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  (art.  praec),  praepa- 
ratio  hominis  ad  gratiam  est  a  Deo  sicut  amovente,  ^libero  autem  arbitrio 
sicul  k  moto.  Potest  igitur  prasparatio  dupliciter  considerari :  uno  quidem 
modo,  secundiim  quod  est  a  libero  arbitrio ;  et  secundum  hoc  nullam  ne- 
cessitatem  habet  ad  gratiae  consecutionem,  quia  donum  gratiae  excedit 
omnem  praeparationem  virtutis  humanaB  (i).  Aliomodo  potest  considerari 
secundiim  qu6d  est  a  Deo  movente ;  et  tunc  habet  necessitatem  ad  id  quod 
ordinatur  a  Deo,  non  quidem  coactionis,  sed  infallibilitatis;  quia  intentio 
Dei  deficere  non  potest,  secundum  quod  Augustinus  dicit  (De  praedest. 
sanct.  lib.  ix,  seu  De  donopersev.  quiohm  illi  annectebatur,  cap.  14,  pa- 
rum  k  princ.)  qu6d  «  per  beneficia  Dei  certissim6  liberantur  quicumque  li- 
berantur.  »  Unde  si  ex  intentione  Dei  moventis  est  qu6d  homo,  cujus  cor 
movet,  gratiam  consequatur;  infallibiliter  ipsam  consequitur,  secundiim 
illud  (Joan.  vi,  45)  :  Omnis  qui  audivit  d  Patre,  et  didicit,  venit  ad  me, 

(<)  Quod  de  fidcest,  nnde  concil.  Trident.  julorio  hominem  credere ,  sperare ,  diligere, 
declarat  :  Si  quis  dixeril,  tine  prcevenienle  aul  pcenilere  potse,  ticut  oporlet,  ul  ei  jut' 
Spiritilt  tancti  inspiratione ,  atque  ejut  ad-        tificaiionit  aralia  confcraiur;  analhema  tit. 


' 


I 


QU.EST.  GXII,  ART.  III  ET  IV.  569 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  Glossa  illa  loquitur  de  illo  qui  confu- 
git  ad  Deum  per  actum  meritorium  liberi  arbitrii  jam  per  gratiam  infor- 
mati;  quem  si  non  reciperet,  esset  contra  justitiam,  quam  ipse  statuit.  Vel 
si  referatur  ad  motum  liberi  arbitrii  ante  gratiam,  loquitursecundumqu6d 
ipsum  confugium  hominisadDeumestper  motionem  divinam,  quamjus- 
tum  estnon  deficere. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  defectus  gratiae  primacausa  estex  nobis; 
sed  collationis  giatiue  prlma  causa est a  Deo, secundum iliud  (Oseae  xiii,  9) : 
Perditio  tua  ox  te,  Israel^  tantummodo  in  me  auxilium  tuum. 

Ad  teriium  dicendum,  qu6d  etiam  in  rebus  naturalibus  dispositio  ma- 
teriae  non  ex  necessitate  consequitur  formam,  nisi  per  virtutem  agentis, 
qui  dispositionem  causat. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  gratia  sit  major  in  uko  quam  in  alio  (1). 
De  bis  etiam  supra,  queest.  LXVi,  art.  2  ad  ^,  et  2  2,  queest.  IV,  art.  4  ad  5. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  gratia  non  sit  major  in  uno 
quam  in  alio.  Gratia  enim  causatur  in  nobis  ex  dilectione  divina,  ut  dictum 
est  (quaest.  cx,  art.  i).  Sed  (Sap.  vi,  8}  dicitur :  Pusillum  et  magnum  ipse 
fecity  et  xqualiter  est  illi  cura  de  omnibus,  Ergo  omnes  aequaliter  gratiam 
ab  eo  consequuntur. 

2.  Praeterea,  ea  quae  in  summo  dicuntur,  non  recipiunt  magis  et  minus. 
Sedgratia  in  summo  dicitur,  quia  conjungit  ultimo  fini.  Ergo  non  recipit 
magis  et  minus.  Non  est  ergo  major  in  uno  quam  in  alio. 

3.  Praeterea,  gratia  est  vita  animee,  ut  supra  dictum  est  (qusest.  cx,  art.  1 
ad  2,  et  art.  4).  Sed  vivere  non  dicitur  secunduin  magis  et  minus.  Ergo 
etiam  neque  gratia. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Ephes.  iv,  7) :  Unicuique  data  est  gratia  sc' 
cundum  mensuram  donationis  Christi.  Quod  autem  mensurat6  datur,  non 
omnibus  aequaliter  datur.  Ergo  non  omnes  aequalem  gratiam  habent. 

CONCLUSIO.  —  Gratia  gratum  faciens  major  in  uno  quam  in  alio  est,  non  ex 
parte  finis  (quaelibet  enim  gratia  unit  cor  immediate  ultimo  fini),  sed  ex  parte  sub- 
jecli  magis  dispositi  :  quia  sciiicet  pleniorem  majoremque  gratiam  accipit  homo 
magis  praeparatus. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictumest(qu8est.  Lii^art.  \  et2j, 
habitus  duplicem  magnitudinem  habere  potest  :  unam  ex  parte  tinis  vel 
objecti,  secundtun  qu6d  dicitur  una  virtus  aha  nobilior  inquantum  ad  ma- 
jus  bonum  ordinatur;  aliam  ver6  ex  parte  subjecti,  quod  inagis  vcl  minus 
participat  habitum  inhaerentem.  Secundum  igitur  primam  magnitudinem 
gratia  gratum  faciens  non  potest  esse  major  et  minor  •,  quia  gratia  secun- 
diim  sui  rationem  conjungit  hominem  summo  bono,  quodest  Deus  (2).  Sed 
ex  parte  subjecti,  gratia  potest  suscipere  magis  vel  minus,  prout  scilicet 
unus  perfectitis  iliustratur  a  iumine  gratiae  quam  alius  (3).Cujus  diversita- 
lis  ratio  quidem  est  aliqua  ex  parte  praeparantis  se  ad  gratiam;  qui  enim 
magis  se  ad  gratiam  praeparat,  pleniorem  gratiam  accipit.  Sed  ex  hac  parte 
potest  non  accipi  prima  ratio  hujus  diversitatis  •,  quia  praeparatio  ad  gra- 
tiam  non  est  hominis  nisi  inquantum  liberum  arbitrium  ejus  praeparatur 
a  Deo.  Unde  prima  causa  hujus  diversitatis  accipienda  est  ex  parte  ipsius 
Dei,  qui  diversimod6  suae  gratiae  dona  dispensat  ad  hoc  quod  ex  diversis 

(1)  De  fide  est  gratiam  gratum  facienlem  non  primit  (sess.  vi,  cap.  7)  :  Vere  jusli  nbminamur 
in  cpnibus  esse  aequalem.  Quod  olim  adversiis  et  tumus ,  jusliliam  in  nobis  recipientes , 
loviaiani  crrorem,  virtuium  sicut  et  vitiorum  unusquisque  secundiimmensuram  quamSpi' 
paritatem  falso  dogmatizantis,  deCiiilum  est.  rilut  sanctus  parlilur  singulis  prout  vuU  : 

(2)  Nihil  enim  Deo  nobilius.  et   secundiim   propriam    cujusque  disposi' 
(5)  Quod   his  TcrLis  cODcilium  Trident.  ex-        tione^n  ct  cooperalionem. 


570  QU.EST.  CXII,  ART.  IV  ET  V. 

gradibus  pulchritudo  el  perfeclio  Ecclesiae  consurgat ;  sicut  etiam  diversos 
gradus  rerum  instituit  ut  esset  universum  perfectum.  Unde  Apostolus 
(Ephes.  IV,  12),  postquam  dixerat :  Unicuique  data  est  gratia  secundiim 
mensuram  donationis  (^Am^i ,  ^numeratis  diversis  gratiis  subjungit :  ^c? 
consummationem  sanctorum  in  xdificationem  corporis  Christi, 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  cura  divina  di.pliciter  considerari  po- 
test  :uno  modo  quantum  ad  ipsum  divinum  actum,qui  est  simplex  et  uni- 
tormis;  et  secundum  hoc  aequaliter  se  habet  hujus  cura  ad  omnes,  quia 
scilicetunoactu  simplici  et  majora  et  minora  dispensat.  Alio  modo  potest 
considerari  ex  parte  eorum  quae  in  creaturis  ex  divina  cura  proveniunt ; 
et  secundum  hoc  invenitur  inaBqualitas,  inquantum  scilicet  Deus  su^  cura 
qaibusdam  majora,  quibusdam  minora  providet  dona. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  ratio  illa  procedit  secundiim  primum  mo- 
dum  magnitudinis  gratia^ ;  non  enim  potest  gratia  secundum  hoc  major 
esse  quod  ad  majus  bonum  ordinet,  sed  ex  eo  quod  magis  vel  miniis  ordi- 
nat  ad  idem  bonum  magis  vel  minus  participandum.  Potest  enim  esse 
diversitas  intensionis  et  remissionis,  secundiim  participaticnem  subjecti 
'et  in  ipsa  gratia  et  in  finali  gloria. 

Ad  tertium  diceudum,  qu6d  vita  naturalis  pertinet  ad  substantiam  homi- 
nis,  et  ideo  non  recipit  magis  et  minus;  sed  vitam  gratiae  participat  homo 
accidentaliter,  et  ideo  eam  potest  homo  magis,  vel  minus  habere. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  homo  possit  scire  se  habere  gratiam  (1). 
De  bis  etiam  Sent.  III,  dist.  'iO,  queest.  i,  art.  \  ad  5,  etiv,  dist.  2\,  qusst.  Ii,  art.  2  corp. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  i.  Videtur  quod  homo  possit  scire  se  habere 
gratiam.  Gratia  enim  est  in  anima  per  sui  essentiam.  Sed  certissima  co- 
gnitio  animae  est  eorumquse  suntin  anima  per  sui  essentiam,  utpalet  per 
Augustinum  (Super  Genes.  ad  litt.  hb.  xii,  implic.  cap.  31).  Ergo  gratia  cer- 
tissim6  potest  cognosci  ab  eo  qui  gratiam  habet. 

2.  Praeterea,  sicut  essentia  est  donum  Dei ;  ita  et  gratia.  Sed  qui  k  Deo 
scientiam  accipit,  scitsescientiamhabere,  secundiim  illud  (Sap.  vii,  17): 
Dominus  dedit  mihi  horum  quse  sunt  veram  scientiam.  Ergo  pari  ratione 
qui  acciplt  gratiam  a  Deo,  scit  se  gratiam  habere. 

3.  Praeterea,  lumen  est  magis  cognoscibile  quam  tenebra,  quia  secundtim 
Apostolum  (Ephes.  v,  13),  omne  quod  manifestatur,  lumen  est.  Sed  pecca- 
tum,  quod  est  spiritualis  tenebra,  per  certitudinem  potest  sciri  ab  eo  qui 
habet  peccatum.  Ergo  mult6  magis  gratia,  quae  est  spirituale  lumen. 

4.  Praeterea,  Apostolus  dicit  (1.  Corinth.  ii,  12) :  Nos  autem  non  spiritum 
hvjus  mundi  accepimus,  sed  spiritum  qui  a  Deo  est,  ut  sciamus  qux  d  Deo 
donata  sunt  nobis,  Sed  gratia  est  primum  donum  Dei.  Ergo  homo,  qui  ac- 
cipit  gratiam  per  Spiritum  sanctum,  per  eumdem  Spiritum  scit  gratiam 
esse  sibi  datam. 

5.  Prseterea  (Genes.  xxii,  12),  ex  persona  Domini  dicitur  ad  Abraham  : 
Nunc  cognovi  qudd  timeas  Dominum,  id  est,  «  cognoscere  te  feci.  »  Loquitur 
autem  ibi  de  timore  casto,  qui  non  est  sine  gratia.  Ergo  homo  potest 
cognoscere  sehabere  gratiam. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Eccles.  ix,  1),  qu6d  nemo  scit  utriim  sit 
dignus  odio  vel  amore.  Sed  gratia  gratum  faciens  facit  hominem  dignum 
Dei  amore.  Ergo  nullus  potest  scire  utrum  habeat  gratiam  gratum  fa- 
cientem. 

(\)  Lutherani  et  calvinistse  assenierunt  homi-  credere  ,  et  hftc  soU  fide  homines  justificari; 
nem  certa  et  indubitatft  fide  possc  scire  se  esse  quod  iii  concil.  Trident.  damnatum  est  [sess.  VI, 
io  gratia;  unumquemque  id  de   seipso  teneri        cao.  43  et  44  ct  can.  9). 


QU.-EST.  CXII,  ART.  V.  571 

CONCLUSIO.  —  Tametsi  signis  et  conjecturis  (inquantum  scilicel  homo  nuUius 
ibi  conscius  peccati  mortalis  percipit  se  delectari  iu  Deo  et  contemuere  res  mun- 
anas)  scire  aliquo  modo  quis  possit  se  habere  gratiam;  tamen  id  certo,  nisi  ei  reve- 
jtur,  scire  non  potest. 

Respondeo  dicendiim  qii6d  tripliciter  aliquid  cognosci  potest :  unomodo 
er  revelationem  :  et  hoc  modo  potest  aliquis  scire  se  habere  gratiam ;  re- 
elat  enim  Deus  hocaliquando  aliquibus  ex  speciali  privilegio,  ut  securi- 
itis  gaudium  etiam  in  hac  vita  in  eis  incipiat,  et  ut  confidentius  et  fortius 
lagnifica  opera  prosequantur,  et  mala  pra^scntis  vitae  sustineant,  sicut 
aulo  dictum  est  (II.  Corinth.  \ii,  9)  :  Sufficit  iibi  gratia  mea.  Alio  modo 
omo  cognoscit  aliquid  per  seipsum,  et  hoc  certitudinaliter;  et  sic  nullus 
otest  scire  se  habere  gratiam.  Certitudo  enim  non  potest  haberi  de  aliquo, 
isi  possit  dijudicari  per  proprium  principium.  Sic  enim  certitudo  habetur 
e  conclusionibus  demonstrativis  per  indemonstrabilia  universalia  princi- 
ia.  Nullus  autem  possetscire  se  habere  scientiamalicujusconclusionis,  si 
rincipium  ignoraret.  Principium  autem  gratiae  et  objectum  ejus  est  ipse 
eus,  qui  propter  sui  excellentiam  est  nobis  ignoius,  secundum  illud 
bb,  XXXV!,  26j :  Ecce  Deus  magnus  vincem  scientiam  nostram.  Et  ideo  ejus 
rajsentia  in  nobiset  absentia  per  certitudinem  cognoscinonpotest,  secun- 
um  iIlud(Job,  ix,  2j :  Si  venerit  ad  me,  non  viclebo  eum;  si  autem  abierit^ 
on  intelligam.  Et  ideo  homo  non  potest  percertitudinem  dijudieare,  utrum 
)se  habeat  gratiam  5  secundumillud(l.  Corinth.  iv,  3)  i  Sed  neque  meipsum 
idico....  Qui  autemjudicat  me,  Dominus  est.  Tertio  modo  cognoscitur  ali- 
uid  conjecturaliter  per  aliqua  signa;  et  hoc  modo  aliquis  cognoscere 
otest  se  habere  graliam,  inquantum  scilicetpercipit  se  delectari  in  Deo  et 
Dntemnere  res  mundanas,  et  mquantum  homo  non  est  conscius  sibi 
icujus  peccati  mortahs.  Secundiim  quem  modum  potestintelligi  quodha- 

3tur  (Apocal.  ii,  il) :  Fincenti  dabo  manna  abscondltum ,  quodnemo 

ovit,  nisi  quiaccipit;  quia  scilicet  ille  qui  accipit  (1),  per  quamdam  expe- 
entiam  dulcedinis  novit,  quam  non  experitur  ille  qui  non  accipit.  Ista  ta- 
len  cognitio  imperfecta  est;  unde  Apostolus  dicit(I.  Corinth.  iv,  3) :  Nihil 
ihi  conscius  sum,  sed  non  in  hoc  justificatus  sum :  quia  ut  dicitur  (Psalm. 
riii,  i3},  delicta  quis  ijitelligit?  ab  occultis  meis  munda  me,  et  ab  alienis 
irce  servo  tuo. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  illa  quae  sunt  per  essentiam  sui  in 
lima,  cognoscuntur  experimentali  cognitione,  inquantum  homo  experitur 
r  actus  principia  intrinseca ;  sicut  voluntatem  percipimus  volendo,  et 
tam  in  operibus  vitae. 

Ad  secundum  dicendum ,  quod  de  ratione  scientise  est  qu6d  homo  certi- 
dinemhabeat  dehisquorum  habetscientiam;  et  similiter  de  ratione  fidei 
;t  qu6d  homo  sitcertus  de  his  quorum  habet  fidem ;  et  hoc  ideo,  quia  cer- 
iidopertinet  ad  perfectionem  intellectus,  in  quo  praedicta  dona  existunt. 
;  ideo  quicumque  habet  scientiam,  vel  fidem,  certus  est  se  habere.  Non 
t  autem  similis  ratio  de  gratia  et  charitate,  et  aliis  hujusmodi,  quae  perfi- 
untvim  appetitivam. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  peccatum  habet  pro  principio  et  pro  objecto 
)num  commutabile,  quod  nobis  esi  notum.  Objectum  autem  vel  finis  gra- 
B  est  nobis  ignotum  propter  sui  luminis  immensitatem,  secundum  illud 
Timoth.  ult.  16) :  Lucem  habitat  inaccessibilem. 
Ad  quartum  dicendum,  qu6d  Apostolus  ibi  loquitur  de  donis  gloriae, 

I)  Ita  cilm  Mss.  editi  passim.  Quiilam  ,  qui  accipit  graliam.  Coil.  Alcan.  utroque  loco  pro 
cipit .  Iiabet  accepii. 


S72  QUiEST.  CXIIl,  ART.  L 

quae  sunt  nobis  data  in  spe ;  quse  certissim^  cognoscimus  per  fidem ;  licet 
non  cognoscamus  per  certitudinem  nos  liabere  gratiam,  per  quam  nos  pos- 
simus  ea  promereri.  Vel  potest  dici  quod  loquitur  de  notitia  privilegiata, 
quae  est  per  revelationem.  Unde  subdit :  Nobis  autem  revelavit  Deus  per 
Spiritum  sanctum. 

Ad  quintum  dicendum,  quod  illud  verbum  Abrahae  dictum  potest  referri 
ad  notitiam  experimentalem,  quge  est  per  exhibitionem  operis.  In  opere 
enim  illo  quod  fecerat  Abraham,  cognoscere  potuit  experimentaliter  se  Dei 
timorem  habere.  —  Vel  potesthoc  etiam  ad  revelationemreferri. 

QUtESTIO  cxiii. 

DE  EFFECTIBUS  GRATIiE,  IN  DECEM  ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  effectibus  gratiae;  et  primo  de  justiQcatione  impii, 
quae  est  efTectus  gratiae  operautis ;  secundo.  de  merito,  quod  est  effectus  gratiae  co- 
operantis.  —  Girca  primum  quaeruntur  decem  :  1°  Quid  sit  justificalio  impii.  — 
T  Utrum  ad  eam  requiratur  gratiae  infusio.  —  3°  Utrum  ad  eam  requiratur  aliquis 
znotus  Uberi  arbitrii.  —  4"  Utrum  ad  justificationem  impii  requiralur  motus  fidei. 
—  5»  Utrum  ad  eam  requiratur  motus  liberi  arbitrii  contra  peccatum.  —  6°  Utrum 
praemissis  sit  connumeranda  remissio  peccatorum.  —  7°  Utrum  in  juslificatione  impii 
sit  ordo  temporis  aut  sit  subito.  —  8°  De  naturaii  ordine  eorum  quae  ad  justificatio- 
nem  concurrunt.  —  g^Utrum  justificatio  impii  sit  maximum  opus  Dei. — 10"  Ulrum 
justificalio  impii  sit  miracuiosa. 

ARTICULUS  I.  —  UTRUM  justificatio  impii  sit  remissio  peccatorum. 
De  hjs  etiam  infra,  art.  6  ad  -I,  ct  Sent.iV,  dist.  Vt,  qusest.  I,  art.  'I ,  qusest.  i,  et  Dever.  qnsest.  xxyill, 

art.  i. 

Ad  primumsic  proceditur.  1.  Videtur  quod  justificatio  impii  non  sit  re- 
missio  peccatorum.  Peccatum  enim  non  soltim  justitise  opponitur,  sed  om- 
nibus  virtutibus,  ut  ex  supradictis  patet  (quaest.  lxxi,  art.  4).  Sed  justifica- 
tio  significat  motum  quemdam  ad  justitiam.  Non  ergo  omnis  peccati  remis- 
sio  est  justificatio,  ciim  omnis  motus  sit  de  contrario  in  contrarium. 

2.  Praeterea,  unumquodque  debet  nominari  ab  eo  quod  est  potissimum 
in  ipso,  ut  dicitur  (De  anima,  lib.  ii,  text.  49).  Sed  remissio  peccatonmi 
praecipu6fit  perfidem,  secundiim  illud  (Act.  xv,  9) :  Fide  purificans  corda 
corMm;etpercharitatem,  secundiim  illud  (Proverb.x,12):  Universa  delicta 
operit  charitas.  Magis  ergo  remissio  peccatorum  debuit  denominari  a  fide, 
vel  k  charitate,  quam  a  justitia. 

3.  Prseterea,  remissio  peccatorum  idem  esse  videtur  quod  vocatio ;  voca- 
tur  enim  qui  distat;  distat  autem  aliquis  a  Deo  per  peccatum.  Sed  vocatio 
justificationem  praecedit,  secundtim  illud(Rom.  viii,30) :  Quos  vocavit.^  hos 
etjustificavit.  Ergo  justificatio  non  est  remissio  peccatorum. 

Sed  contra  est  quod  (Rom.  viii),super  illud:  Quos  vocavit,  hos  etjustifi- 
cavit,  dicitGlossainterl.,  «remissionepeccatorum.  »  Ergo  remissio  pecca- 
torum  est  justificatio. 

CONCLUSIO.  —  Ea  justificatio  quaj  fit  per  modum  simplicis  mutationis,  non  est 
remissio  peccatorum,  sed  solum  justitiae  acquisitio.  Quae  vero  dicitur  impii  juslifi- 
catio  (de  qua  hic  solum  sermo  est)  cum  per  modum  motus  de  contrario  in  conlrarium 
fiat,  est  remissio  peccatorum  cum  acquisilione  justitire. 

Respondeo  dicendum  quod  justificatio  passivd  accepta  importat  motum 
ad  justitiam,  sicut  et  calefactio  motum  ad  calorem.  Cum  autem  justitia  de 
sui  ratione  importet  quamdam  rectitudinem  ordinis,  dupliciter  accipi  po- 
test :  uno  modo  secundum  quod  importat  ordinem  rectum  in  ipso  aclu 
hominis;  et  secundiim  hoc  justitia  ponitur  virtus  quaedam,  sive  sitparti- 


QU.^ST.  CXIII,  ART.  I  ET  II.  573 

cularis  jiistiria,  qu.ne  oidinat  actum  hominis  secundum  reclitudinem  in 
comparatione  ad  alium  singularem  hominem;  sive  sitjustitialegalis,  quae 
ordinat  secunddm  rectitudinem  actus  hominis  in  comparatione  ad  bonum 
commune  multitudinis,  ut  patet  (Eth.  lib.  v,  cap.  1,  a  med.).  Alio  modo 
dicitur  justitia,  prout  importat  rectitudinem  quamdam  ordinis  in  ipsa 
interiori  dispositione  hominis,  prout  scilicet  supremum  hominis  subditur 
Deo,  et  inferiores  vires  animae  subduntur  supremae,  scihcet  rationi;et 
hanc  etiam  dispositionem  vocat  Philosophus  (Eth.  lib.  v,  cap.  ult.),  « jus- 
titiam  metaphorice  dictam  (1).  »  llaec  autem  justitia  in  homine  potest  fieri 
dupliciter :  uno  quidem  modoper  modum  simplicis  generationis,  qui  est  ex 
privatione  ad  formam;  et  hoc  modo  justificatio  posset  competere  eliam  ei 
qui  non  essetin  peccato,  dum  hujiismodi  justiljam  aDeo  acciperet,  sicut 
Adam  dicitur  accepisse  originalem  jiistitiam.  Alio  modo  potest  fieri  hujus- 
modi  justitia  in  homine  secundiim  rationem  motCis,  qui  est  de  contrario 
in  contrarium;  et  secundum  hoc  justificatio  importat  transmutationem 
quamdam  de  statu  injustitiae  ad  statum  justitiae  praedictae.  Et  hoc  modo 
loquimur  hic  de  justificatione  impii,  secundiim  illud  Apostoli  (Rom.  iv,  5) : 
Ei  qui  non  operatur,  credenti  autem  in  eum  qui  justificat  impium,  repu' 
tatur  fides  ejus  ad  justitiam^  secundiim  propositum  gratix  Dei.  Et  quia 
motus  denominatur  magis  a  termino  «g?  quemy  quam  a  termino  d  quo; 
ideo  hujusmodi  transmutatio,  qua  aliquis  transmutatur  a  statu  injustitiae 
ad  statum  justitiae  per  remissionem  peccali,  sortitur  nomen  a  termino  ad 
quem,  et  \ocaituT  justificatio  impli  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  omne  peccatum,  secundiim  qu6d  im- 
portat  quamdam  inordinationem  mentis  non  subditae  Deo,  injustitia  potest 
dici,  praedictse  justitiae  contraria,  secundtim  illud  (I.  Joan.  iii) :  Omnis  qui 
facit  peccatum,  et  iniquitatem  facit,et  peccatumest  iniquitas;  etsecundiim 
hoc  remotio  cujuslibet  peccati  dlQMxxv  justificatio, 

Ad  secundum  dicendum,  quod  fides  et  charitas  dicunt  ordinem  specia- 
lem  mentis  humanae  ad  Deum,  secundiim  intellectum  vel  aff^ectum;  sed 
justitia  importat  generaliter  totam  rectitudhiem  ordinis;  et  ideo  magis 
denominatur  hujusmodi  transmutatio  a  juslitia  quam  a  charitate  vel  fide. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  vocatio  refertur  ad  auxilium  Dei  interifis 
moventis  et  excitantis  mentem  ad  deserendum  peccatum;  quae  quidem 
motio  Dei  non  est  ipsa  remissio  peccati,  sed  causa  ejus. 

ARTICITLUS  II.  —  IITRUM  ad  uemissionem  culp^,  qu^  est  justificatio 

IMPII,   REQUIRATUR   GRATIiE   INFUSIO  (3). 
De  his  etiam  Sent.  iv,  dist.  H,  quaest.  i,  art.  3,  quaest.  i,  et  Dc  ver.  qoaest.  XVIII,  art.  8. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  1 .  Videtur  quod  ad  remissionem  culpae, 
quae  est  justificatio  impii,  non  requiratur  gratiat*  infusio.  Polest  enim  ali- 
quis  removeri  ab  uno  contrario  sine  hoc  quod  perducatur  ad  alterum,  si 
contraria  sint  mediata.  Sed  status  culpae  et  status  gratiae  sunt  contraria 
mediata;  estenim  medius  status  innocentiae,  in  quo  liomo  nec  gratiam 
habet,  necculpam.  Ergo  potest  alicui  remitti  culpa  sine  hoc  quod  perduca- 
tur  ad  gratiam. 

(1)  Justitift  de  qua  hic  agitur  oranium  virta-  damnatum  est  (sess.  T,  can.  5,  et[sess.  Yl,  c.  7). 
tum  supcrnaluralium  congeriem  amplectitur,  ac  (o)  Juita  recentiores  haereticos  non  justifica- 
proinde  non  solum  ab  hominibus,  verum  etiam  mur  per  aliquam  justitiam  nobis  intrinsecam  et 
ki  Deo  juslitia  vocatur.  inhaerentem  ,  sed  per  solam   Chrisli  justitiara 

(2)  Falso  docnerunt  Lutherus  ct  sui  sectarii  extrinsecam  seu  nobis  imputatam.  Quod  his 
quod  in  justificatione  pcccata  solum  tegantur  et  vcrbis  anathematizavit  synod.  Trident.  :  Si  quis 
a  Deo  non  iraputentur,  uequaquam  ver6  tol-  dixerit  homines  justificarivel  sold  imputa- 
lantur  vel   deleantur  ;  quod   a   concilio  Trid.  tione  justitioe  Christi,  tel  sold  peccatorum 


574  QU.€ST.  CXIII,  ART.  II. 

2.  Praeterea,  remlssio  culpae  consistit  in  reputatione  (1)  divina,  secun- 
dum  illud  (Psal.  xxxi,  2) :  Beatus  vir  cui  non  imputavit  Dominus  peccatum 
Sed  infusio  gratiae  ponit  etiam  aliquid  in  nobis,  ut  supra  habitum  est 
(qu.  cx,  art.  1).  Ergo  infusio  gratiee  non  requiritur  ad  remissionem  culpae. 

3.  Praeterea,  nullus  subjicitur  simul  duobus  contrariis.  Sed  quaedam 
peccata  sunt  contraria,  sicut  prodigalitas  et  illiberalitas.  Ergo  qui  subjici- 
tur  peccato  prodigalitatis,  non  simul  subjicitur  peccato  illiberalitatis;  po- 
test  tamen  contingere  quod  pritis  ei  subjiciebatur.  Ergo  peccando  vitio 
prodigalitatis  liberatur  a  peccato  illiberalitatis ;  et  sic  remittitur  aliquod 
peccatum  sine  gratia. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Rom.  iii,  24)  :  Justificati  gratis  per  gratiam 
ipsius. 

CONCLUSIO.  —  Ouum  justitiae  Dei  repugnet  poenam  dlmittere  vigente  culp^, 
nullius  autem  hominis  qualis  modo  nascitur,  reatus  poenajabsquegratiatoili  queat; 
ad  culpae  quoque  hominis  qualis  modo  nascitur ,  remissionem ,  gratiae  infusionem 
requiri  manifestum  est. 

Respondeo  dicendumquod  homo  peccando  Deumoffendit,  sicut  ex  supra 
dictis  patet  (qu.  lxxi,  art.  6).  Offensa  autem  non  remittitur  alicui,  nisi  per 
hoc  qu6d  animus  offensi  pacatur  offendenti.  Et  ideo  secundum  hoc  pecca- 
tum  nobis  remitti  dicitur,  quod  Deus  nobis  pacatur;  quae  quidem  pax 
consistit  in  dilectione  qua  Deus  diligit  nos.  Dilectio  autem  Dei,  quantum 
est  ex  parte  actCisdivini,  est  aeterna  et  immutabilis ;  sed  quantum  ad  effec- 
tum  quem  nobis  imprimit,  quandoque  interrumpitur,  prout  scilicet  ab 
ipso  quandoque  deficimus,  et  quandoque  iterum  recuperamus.  Effectus  au- 
tem  divinae  dilectionis  in  nobis,  qui  per  peccatum  tollitur,  est  gratia,  qu4 
homo  fit  dignus  vita  setern^,  a  qua  peccatum  mortale  excludit.  Et  ideo  non 
posset  intelligi  remissio  culpse,  si  non  adesset  infusio  gratiae  (2). 

Adprimum  ergo  dicendum,  quod  plus  requiritur  ad  hoc  quod offendenti 
remittatur  offensa,  quam  ad  hoc  quod  simpliciter  aliquis  non  offendens  non 
habeaturodio.  Potestenim  apud  homines  contingere  quodunus  homo  ali- 
quem  alium  nec  dihgat,  nec  odiat.  Sed  si  eum  offendat,  quod  ei  dimittat 
offensam,  hoc  non  potest  contingere  absque  speciali  benevolentia.  Denevo- 
lentia  autem  Dei  ad  hominem  reparari  dicitur  per  donum  gratiae;  et  ideo 
licet  homo,  antequam  peccet,  potuerit  esse  sine  gratia  etsineculpa,  tamen 
post  peccatum  non  potest  esse  sine  culpa,  nisi  gratiam  habeat. 

Ad  secundum  dicendum,  quod,  sicut  dilectio  Dei  non  solum  consistit  in 
actu  voluntatis  divinae,  sed  etiam  importat  quemdam  gratiae  effectum,  ut 
supra  dictum  est  (quaest.  cx,  art.  1);  ita  etiam  et  hoc  quod  est  Deum  non 
imputare  peccatum  homini,  importat  quemdam  effectum  in  ipso  cui  pec- 
catum  non  imputatur ;  qu6d  enim  alicui  non  imputetur  peccatum  a  Deo, 
ex  divina  dilectione  procedit. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  Augustinus  dicit  (De  nuptiis  et  concu- 
piscentia,  lib.  i,  cap.  26,  in  fin.),  «  si  a  peccato  desistere  hoc  esset  non 
habere  peccatum,  sufficeret  ut  hoc  moneret  Scriptura :  «  Fili^  peccasii,  non 
adjicias  iterum,  »  Hoc  autem  non  sufficit,  sed  additur  :  ti  Et  de  pristi' 
nis  deprecarey  ut  tibi  remittantur.  »  Transit  enim  peccatum  actu,  et  rema- 
net  reatu;  ut  supra  dictum  est  (qu.  lxxxvii,  art.  0).  Et  ideo  cum  aliquis  ^ 

remitsione  ,   exclusA    gratid    et  charitate;  cap.  7)  ciim  dmtur  qnbd  juslificatio  non  e$t 

anathema  sit  (scss.  vi,  can.  U).  sola  peccalorum  remissio,  sed  eliam  sancti' 

(l)Ita  Mss.  etediti  passim.Theologi  legendum  ficatio  et  renovatio  interioris  hominis  per 

censent,  in  non  reputatione.  voluntariam  susceplionem    gratice  et  dono- 

(2)  Hoc  constat  ex  concil.  Tridcnt.  (sess.  vi ,  rum. 


' 


: 


QUJEST.  CXIII,  ART.  11  ET  III.  575 

peccato  unius  vitii  transit  in  peccatum  contrarii  vitii,  desinit  quidem  ha- 
bere  actum  praeteriti  peccati,  sed  non  desinit  habere  reatum;  unde  simul 
habet  reatum  utriusque  peccati :  non  enim  peccata  sunt  sibi  contraria  ex 
parte  aversionis  a  Deo,  ex  qua  parte  peccatum  reatum  habet. 

ARTICULUS  III.  —  UTRUM  AD  JUSTIFICATIONEM  IMPII  REQUIRATUR   UOTIJS 

LIBERI   ARBITRII  (1). 
Oe  his  etiam  infra,  art.  4.  5  et  6  corp.  et  part.  III,  qusst.  LXXXTI,  art.  6  ad  4,  et  SeDt.  Ii,  dist.  27, 
qvsest.  I,  art.  2  ad  7,  et  iv,  dist.  ^7,  quffist,  i,  art.  5,  quast.  i,  et  De  ver.  qusest.  xxyiii,  art.  5  et 
4,  cor.  et  Joan.  IV,  lect.  2,  ct  Ephes.  v,  lect.  5.  fin. 

Adtertium  sic  proceditur.  i.  videtur  qu6d  ad  justificationem  impii  non 
requiratur  motus  liberi  arbitrii.  Videmus  enim  qu6d  per  sacramentum 
baptismi  justificantur  pueri  absque  motu  liberi  arbitrii,  etetiam  interdum 
adulti.  Dicit  enim  Augustinus  (Confess.  lib.  iv,  cap.  4,  parum  ante  med.), 
qu6d  ciim  quidam  suus  amicus  laboraret  febribus,  « jacuit  diu  sine  sensu 
in  sudore  lethali,  et  cum  despcraretur,  baptizatus  est  nesciens,  et  renatus 
est;  a  quod  fit  per  gratiam  justificantem.  Sed  Deus  potentiam  suam  non 
alligavit  sacramentis.  Ergo  etiam  potest  justificare  hominem  sine  sacra- 
mentis  absque  omni  motu  liberi  arbitrii. 

2.  Praeterea,  in  dormiendo  homo  non  habet  usum  rationis,  sine  quo  non 
potestesse  motus  liberi  arbitrii.  Sed  Salomon  in  dormiendo  consecutus  est 
k  Deo  donum  sapientiae,  ut  habetur  (III.  Reg.  iii,  et  II.  Paral.  i).  Ergo  etiam 
pari  ratione  donum  gratiae  justificantis  quandoque  datur  homini  a  Deo 
absque  niotu  liberi  arbitrii. 

3.  Praeterea,  per  eamdem  causam  gratia  producitur  in  esse,  et  conser- 
vatur;  dicit  enim  Augustinus  (Super  Gen.  ad  litt.  lib.  viii,  cap.  40,  circ. 
fin.  etcap.  12,  in  princip.},  quod  « ita  se  debethomo  adDeum  convertere, 
ut  ab  illo  semper  fiat  justus.  »  Sed  absque  motu  liberi  arbitrii  gratia  in 
homine  conservatur.  Ergo  absque  motu  liberi  arbilrii  potest  k  principio 
fnfundi. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Joan.  vi,  45)  :  Omnis  qui  audit  d  Patre,  et 
didicit,  venit  ad  me,  Sed  discere  non  est  sine  motu  liberi  arbitrii ;  addiscens 
enim  consentit  docenti.  Ergo  nuUus  venit  ad  Deum  per  gratiamjustifican- 
tem  absque  motu  liberi  arbitrii. 

CONCLUSIO.  —  Cum  impii  justificatio  fiat  Deo  iilum  adjustitiam  movente,  cum- 
que  Deus  siD{»uIa  secundum  propriam  cujusque  naturam  moveat;  ad  impii  (si  modo 
rationis  usum  habuerit)  justificationem,  liberi  arbitrii  motum,  quo  gratiae  donum 
acceptet,  requiri  dicendum  est. 

Respondeo  dicendum  quod  justificatio  impii  fit  Deo  movente  hominem 
ad  justitiam.  Ipse  enim  est  qui  justificat  impium,  ut  dicitur  (Rom.  iii).  Deus 
autem  movet  omnia  secundum  modum  uniuscujusque ;  sicut  in  naturali- 
l)us  videmus  quod  aliter  moventur  ab  ipso  gravia,  et  aliter  levia,  propter 
diversam  naluram  utriusque.  Unde  ethominem  adjustitiam  movetsecun- 
dumconditionemnaturaehumanae.Homo  autem  secundiim  propriam  natu- 
ram  habet  quod  sit  liberi  arbitrii.  Et  ideo  in  eo  qui  habet  usum  liberi  arbi- 
trii  non  fit  motio  a  Deo  adjustitiam  absque  motu  liberi  arbitrii;  sed  ita 
infundit  donum  gratiae  justificantis,  qu6d  etiam  simul  cum  hoc  movet  libe- 
nun  arbitrium  ad  donum  gratiae  acceptandum  in  his  qui  sunt  hujus  mo- 
tionis  capaces  (2). 

(1}  Ista  qnsestio  ah  ea  qns  in  artic.  2  qnaest.  vero  qnerat  de  motu  libri   arbitrii  in  impio 

pr«ece<l.  tractata  est  in  eo  diffcrt,  quoJ  ibi  qnse-  ad  gratiam  hahitualem  adipiscendam. 

sieritS.  Doclor  de  dispositione  ad  graliamindif-  (2)    Luthcrum    id    negantem    ita    damnavit 

ferenter,  sive  habitualem,  sive  actualem ;  hic  concilium  Tridentinum  (sess.  VI,  can.  4)  :  Si 


576  QU^ST.  CXIII,  ART.  Hl  ET  IV. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  pueri  non  sunt  capaces  motils  libera 
arbitrii,  et  ideo  moventur  a  Deo  ad  justitiam  per  solam  informationem  ani- 
mae  ipsorum.  Hoc  autem  non  fit  sine  sacramento  :  quia  sicut  peceatum 
originale,  a  quojustificantur,  non  propri^  voluntate  ad  eospervenit,  sed 
per  carnalem  originem ;  ita  etiam  per  spiritualem  regenerationem  aChristo 
in  eos  gratia  derivatur.  Et  eadem  ratio  est  de  furiosis  et  amentibus,  qui 
nunquam  usum  liberi  arbitrii  habuerunt.  Sed  si  quis  aliquando  habuit 
usum  liberi  arbitrii,  et  postmodum  eo  careat  vel  per  infirmitatem  vel  per 
somnum,  non  consequitur  gratiam  justificantem  per  baptismum  exterius 
adhibitum,  aut  per  aliquod  aliud  sacramentum,  nisi  priiis  habuerit  sacra- 
mentum  inproposito;  quod  sine  usuliberi  arbitrii  non  contingit.  Et  hoc 
modo  ilie  de  quo  loquitur  Augustinus,  renatus  fuit;  quia  et  priiis  et  postea 
baptismum  acceptavit. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  etiam  Salomon  dormiendo  non  meruit 
sapientiam,  nec  accepit;  sed  in  somno  declaratum  est  ei  qu6d  propter 
praecedens  desiderium  ei  a  Deo  sapientia  infunderetur;  unde  ex  ejus  per- 
sona  dicitur  (Sapient.  vii,  7)  ;  Optaviy  et  datus  est  mihi  sensus.  Vel  potest 
dici,  qu6d  ille  somnus  non  fuit  naturalis,  sed  somnus  prophetise,  secundiim 
quoddicitur  (Num.  xii,  6j  :  Si  quis  fuerit  inter  vos  propheta  Domini,  in  vi- 
sione  apparebo  ei,  vel  per  somnium  loquar  ad  illum  ;  in  quo  casu  aliquis 
usum  liberi  arbitrii  habet.  Et  tamen  sciendum  est  qu6d  non  est  eadem  ra- 
tio  de  dono  sapientise,  et  de  dono  gratiae  justificantis.  Nam  donum  gratiae 
justificantis  praecipue  ordinat  hominem  ad  bonum,  quod  est  objectum  vo- 
luntatis ;  et  ideo  ad  ipsum  movetur  homo  per  motum  voluntatis,  qui  est 
motus  liberi  arbitrii.  Sed  sapientia  perficit  intellectum,  qui  praecedit  volun- 
tatem ;  unde  absque  completo  motu  liberi  arbitrii  potest  intellectus  dono 
sapientiae  illuminari ;  sicut  etiam  videmus  qu6d  in  dormiendo  aliqua  ho- 
minibus  revelantur,  sicut  dicitur  (Job,  xxxiii,  15) :  Quando  irruit  sopor  super 
homines  et  dormiunt  in  lectuloy  tunc  aperit  aures  virorum,  et  erudiens  eos 
instruit  disciplind. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  in  infusione  gratiae  justificantis  est  qua^dam 
transmutatio  animae  humanse ;  et  ideo  requiritur  motus  proprius  animae 
humanae,  ul  anima  moveatur  secundum  modum  suum.  Sed  conservatio 
gratiae  est  absque  transmutatione ;  unde  non  requiritur  aliquis  motus  ex 
parte  animae,  sed  sola  continuatio  influxCis  divini. 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  AD  justificationem  impii  requiratur  motus  fidei  (i). 

De  his  etiam  part.  III,  qusest.  LXXXTI,  art.  6  ad  ^  et  5,  et  Sent.  ii,  dist.  26.  art.  4  ad  4,  et  in,  dist.  50, 

art.  5  ad  5,  et  IT,  dist.  \7,  qusest.  I,  art.  5,  qusest.  iii,  et  Do  ver.  qusest.  XXTili,  art.  4. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6dadjustificationem  impii  non 
requiratur  motus  fidei.  Sicut  enim  per  fidem  justificatur  homo,  ita  etiam 
et  per  quaedam  aha ;  scilicet  per  timorem,  de  quo  dicitur  (Eccl.  i,  27)  :  Ti- 
mor  Domini  expellit  peccatum  ;  nam  qui  sine  timore  est  non  poterit  jusiifi' 
cari;  et  iteriim  per  charitatem,  secundum  illud  (Luc.  vii,  47)  :  Dimissa 
sunt  ei  peccata  multa,  quoniam  dilexit  multiim ;  et  iterfim  per  humilita- 
tem,  secundCim  illud  (Jac.  iv,  6) :  Deus  superbis  resistit^  humilibus  autem  dat 
gratiam;  et  iteriim  per  misericordiam,  secundfim  illud  (Prov.  xv,  27)  : 
Per  misericordiam  et  fidem  purgantur  peccata.  Non  ergo  magis  motusfidei 

quis  dixerit  :  liberum  hominis  arbitrium  d  (\)  Postquam  S.  Doctor  demonstravit  motum 

Deo  molum  et  excitatum ,  nihil  cooperari,  liberi  arbitrii  esse  necessarium  ad  justificatio- 

assentiendo  Deo  excitanti,    atque  vocanti,  nem  aduUi ,  nunc  incipit  investigaro  quis  in 

quoad  obtinendam  justificationi$  gratiam....  particulari  sit  ille  niotus  qui  necessarlus  cst,  et 

anathema  sit.  respondct  motum  iidci  csse  necessarium. 


QVEST,  CXIII,  ART.  IV.  577 

requiritur  ad  justificationem  impii  quam  motus  pradictarum  virtutum. 

2.  Praeterea,  actus  fidei  non  requiritur  ad  justificationem,  nisi  inquan- 
tum  per  fidem  homo  cognoscit  Deum.  Sed  etiam  aliis  modis  potest  homo 
Deum  cognoscere,  scilicet  per  cognilionem  naturalem,  et  per  donum  sa- 
pientiai.  Ergonon  requiritur  actus  fidei  ad  justificationem  impii. 

3.  Pra3terea,  diversi  suntarticuli  fidei.  Si  igitur  actus  fidei  requiraturad 
justificationem  impii,  videturquod  oporleret  hominem,  quando  primo  jus- 
tificatur,de  oninibus  articulis  fidei  cogitare.  Sed  iioc  videlur  inconveniens, 
ctim  talis  cogitatio  longani  temporis  moram  requirat.  Ergo  videtur  quod 
actus  fidei  non  requiratur  ad  justificationem  impii. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Rom.  v,  1) :  Justificati  igitur  ex  fide  pacem 
habeamus  ad  Deum. 

CONCLUSIO.  —  Cuiu  ad  impii  justificationem  mentis  in  Deum  conversio  requi- 
ratur,  prima  autem  ejus  conversio  in  Deum,  fiat  per  fidem;  fidei  motum  ad  impii 
justificationem  requiri  manifestum  est. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  dictum  est  (art.  prific),  motus  liberi 
arbitrii  requiritur  ad  justificationem  impii,  secundum  qu6d  mens  hominis 
movetur  a  Deo.  Deus  autem  movet  animam  liominis  convertendo  eam  ad 
seipsum.  ut  dicitur  (Psal.  lxxxiv,  7),  secundum  aliam  litteram  (70  Interpr.): 
Deus  tu  convertens  vivificabis  nos.  Et  ideo  ad  justificationem  impii  requiri- 
tur  motus  mentis,  quo  convertitur  in  Deum.  Prima  autem  conversio  in 
Deum  fit  per  fidem,  secundiim  illud  (Hebr.  xi,  6)  :  Accedentem  ad  Deum 
opurtet  credere  quia  est.  Et  ideo  motus  tidei  requiritur  ad  justificationera 
impii  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  motus  fidei  non  est  perfectus,  nisi  sit 
charitate  informatus ;  unde  simul  in  justiftcatione  impii  cum  motu  fidei  est 
etiam  motus  charitatis.  Movetur  autem  liberum  arbitrium  in  Deum  ad  hoc 
quod  ei  se  subjiciat;  unde  etiam  concurrit  actus  timoris  filialis,  et  actus 
humilitatis.  Contingit  enim  unum  et  eumdem  actum  liberi  arbitrii  diversa- 
rum  virtutum  esse,  secundiim  qu6d  una  imperat,  et  alise  imperantur ;  prout 
scilicet  actus  est  ordinabilis  ad  diversos  fines.  Actus  autem  misericordiae 
vel  operatur  circa  peccatumpermodum  satisfactionis,  etsic  sequiturjusti- 
ficationem;  vel  per  modum  praeparationis,  inquantum  misericordes  mise- 
ricordiam  consequuntur;  et  sic  etiam  potest  prajcedere  justificationem,  vel 
etiam  ad  justificationemconcurrere  simul  cum  prsedictis  yirtutibus,  secun- 
dum  quod  misericordia  includitur  in  dilectione  proximi. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  per  cognitionem  naturalem  homo  non  con- 
vertitur  in  Deum,  inquantum  est  objectum  beatitudinis  et  justificationis 
causa.  Unde  talis  cognitio  non  sufficit  ad  justificationem.  Donum  autem 
sapientiae  praesupponit  cognitionem  fidei,  ut  ex  supra  dictis  patet  (qu.  Lxvnr, 
art.  4  ad  3). 

Ad  ^er^/Mm dicendum,  quod,  sicut  Apostolus  dicit  (Rom.  iv,  5),  credentiin 
eum  quijustificat  impium,  reputabitur  fides  ejus  adjustitiam  secundiim  pro. 
positum  gratiz  Dei.  Ex  quo  patet  quod  in  justificatione  impii  requiritur 
actus  fidei  quantiim  ad  hoc  quod  homo  credat  Deum  esse  justificatorem 
hominum  per  mysteriuni  Christi. 

{\ )  Fidcs  quae  ad  jusliricalinopiii  rcqairilur  est  vero  requiritur,  ut  volueruut  lutlierani,  fides  illa 

fides  calholica,  qoS  crctliuius  vera  esse  quae  divi-  quS  uniisqnisque  in  speciali  credit  vel  certissime 

niUis  rcvc'.ata  ct  proniissa   sunt,  atqiie  illud  iii  coiifidit  siLi  reir.issa  csse  peccata  (Cf.  couciliuin 

priiuis  a  Dcojustilicari  inipiiiiu  per  gratiam  ejus,  Trid.  scss.  vi,  can.  I2,(. 
per  redcuiptionem  quae  est  iu  Christo  Jesu.  Non 

in.  19 


578  OU.EST.  CXIII,  ART.  V. 

ABTIGULUS  V.  —  DTRUM  AD  JUSTIFICATIONEM  IMPII  REQOiaATDR  «0rU3  LIBEBI 

ARBITRII   IN   PECCATIJM   (1) 
De  his  etiaai  iofra,  art.  7  ad  1  et  2,  quaest.  Lsxxviii,  atu  2,  et  Sent.  iv,  dis:.   L7,  qu^^^l.  I,  tru  3, 
qu«st.  iv,  et  Cont.  gent.  lib.  ni,  cap.  158,  et  De  vei.  qu«8t.  XXTIU,  art.  5. 

Ad  quinlum  sic  proceditur.  1 .  Videlur  qu6d  ad  jusliticaliunem  impii  non 
requiraiur  molus  liberi  aibiirii  in  peccatum.Solaenim  charitassuflicitad 
deletionem  peccati,  secundiim  illud  (Proverb.  x,  12):  Universadelktaufpe' 
ritcharitas.  Sed  charitatis  objectum  non  est  peccatum.  Ergo  non  requiri- 
lur  ad  justificationem  impii  motus  liberi  arbitrii  in  peccatum. 

2.  Piseierea,  qui  in  anteriora  tendit,  ad  posteriora  respicer^  non  debet, 
secundiim  illud  Apostoii  (Philipp.  iii,  13)  :  Quce  quidem  retrit  suni  oblvvi- 
scens,  ad  ea  vero  quce  sunt  'priora  extendens  meipsum,  ad  desti  .atum  per- 
sequor  (2),  ad  braviam  supernce  vocationis,  Sed  tendenli  in  justiliam  retror- 
sum  sunt  peccata  praeieriia.  Ergo  eorum  debet  obiivisci,  uec  in  ea  se  debei 
extendere  per  motum  liberi  arbitrii. 

3.  Praeterea,  in  juslificatione  impii  non  remiltitur  unum  peccatum  sine 
alio  ,•  « impiuin  enim  est  a  Dco  dimidiam  sperare  veniam  »  (ex  cap.  Sunt 
filures,  dist.  3.  De  poenit.).  Siigitur  injustificaiione  iinpii  oportet  liberum 
arbitrium  moveri  conira  peccatum,  oporteret  quod  de  omnibus  peccatis 
suis  cogitaret :  quodvidetur  inconveniens ;  tum  quia  requirereturmagnum 
tempus  ad  hujosmodi  cogitationem :  tum  etiam  quia  peccatorum  quo- 
rum  est  homo  oblitus,  veniam  habere  non  posset.  Ergo  motus  lil^eri  arbitrli 
in  peccatum  n(>n  requiritur  ad  justificationem  impii. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Psalm.  xxxi,  5) :  Dlxi :  Confitebor  adcersitm 
me  injustitiam  meam  Dornino;  et  tu  remisisti  impietatem  peccati  mei, 

GONCLUSIO.  —  Ouum  justificatio  impii  transmutatio  quaedam  sit  de  peccatoad 
justitiam,  iiecessarius  est,  m  ejus  justificatione  (si  rationis  usum  habet)  liberi  ar- 
bitrii  motus,  non  soliim  quo  per  desiderium  et  amorem  animus  ejus  ad  jusnliam  ac- 
cedit,  veriim  eliam  quo  per  odium  a  peccato  recedit. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  dictum  est  (art.  1  huj.  quaest.), 
justificatio  impii  esl  quidam  motus  quo  humana  mens  movetur  a  Deo  a 
statu  peccati  in  statum  justitiae.  Oportet  igitur  quod  humana  mens  se  ha- 
beat  ad  utrumque  extremorum  secundum  motum  liberii  arbitrii,  sicut  se 
habet  corpus  localiter  motum  ab  aliquo  movente  ad  duos  terminos  motas. 
Manifestum  est  autemin  motu  locali  corporum  quod  corpus  motum^  recedit 
k  termino  d  quo^  et  accedit  ad  terminum  ad  quem.  Unde  oportet  quod  mens 
humana,  dum  justificatur,  per  motum  liberi  arbitrii  recedat  a  peccato,  et 
accedat  ad  justitiam.  Recessus  autem  et  accessus  in  motu  liberi  arbitrii  ac- 
cipitur  secundum  detestationem  et  desiderium.  Dicit  enim  Augustinus 
(super  Joan.  x),  exponens  illud  :  Mercenarius  autemfugit  (tract.  46,  adfin.}: 
«  AtTectiones  nostrae  motus  animorum  sunt;  la?titia  animi  diffusio;  timor 
animi  fuga  est ;  progrederis  animo,  cum  appetis ;  fugls  iinimo,  cum  me- 
tuis.  »  Oportet  igitur  quod  in  justificatione  impii  sit  vr  .tus  liberi  arbitrii 
duplex;  unus,  quo  per  desiderium  tendat  in  Dei  ju^^  ^tiam,  et  alius,quo 
detesteturpeccatum  (3). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  ad  eamdem  vir  ^utem  pertinet  prosequi 
unum  oppositorum,et  refugere  aliud ;  et  ideo  sicut  ad  charitatem  portinei 

(^)  Motus  il!e  libcri  arlitrii  in  peccatum  nihil  (o)  Qnod  his  verbis  concilium   TridcntinaiB 

aliud  esl  quam  pcccali  dclestatio  quam  contritio  exprimit    :   Deum    tanquam    omnis  juftitie 

implicat.  fonlem  diligere  incipiunl  (  peccatore$  ]  at 

(2)  Ita  reposuit  Nicolai.  Al.,   addestinatum  propterea  movenlur  adversii*   peccata  per 

persequor  bravium.  odium  et  detesialionem. 


QVJFST.  CXllI,  ATIT.  V  ET  VI.  579 

diligere  Deiim ;  ita  ellani  deu.-sLari  peccata,  pcr  qiu«  anima  separatnr  k  Deo. 

Ad  secundum  dicendum,  qii6d  ad  posteriora  nondebet  liomo  regredi  per 
amorem;  sed  quantum  ad  hoc  debet  ea  oblivisci,  ut  ad  ea  non  alficiatur. 
Debet  tamen  eorum  recordari  per  considerationem,  ut  ea  detestetur;  sic 
enim  ab  eis  recedit. 

Ad  teriium  dicendum,  quod  in  tempore  praecedente  justificationem  opor- 

tet  quod  homosiugula  peccata  quae  commisit,  detestetur,  quorum  memo- 

riam  habet;  et  ex  tali  consideratione  priecedenti  subsequitur  iu  anima  qui- 

dam  motus  detostantis  universaiiter  omnia  peccata  commissa,  interquae 

etiam  inciuduntur  peccata  oblivioni  tradita;  quia  liomo  in  slatu  illo  esi  sic 

dispositus,  ut  etiam  de  his  qua^  non  meminit  contereretur,  si  memovi» 

adessent;  et  iste  motus  concurrit  ad  justiftcationem. 

ARTICULUS  VI.  —  UTRLM  remissio  peccatorum  debeat  numerari  inter  ea 

QU^  requiruntur  ad  justificationem  impii. 

De  his  etiam  part.  III,  qiiest.  Lxxxvi,  art.  6  ad  i  et  2,  et  qusest.  Lxxxvin,  art.  2  corp.  et  Sent.  ly, 
dist.  \o  (iiisst.  IV,  art.  3,  quaest.  V  corp.  et  Coat.  gCDt.  lib.  IV,  cap.  72,  'et  De  ver.  quaest.  xxvill, 
art.  6,  et  Juau.  iv,  fin.  et  Eplies.  v,  lect.  6,  fin. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  remissio  peccatorum  non  de- 
beat  numerari  intereaqua^requirunturadjustificationemimpii.  Substantia 
enim  rei  non  connumeratur  his  qu*<e  ad  rem  requiruntur,  sicut  homo  non 
debet  connumerari  animae  et  corpori.  Sed  ipsa  justificaLio  impii  est  remissio 
peccatorum,  ut  dictum  est  (art.  i  hujus  quaest.).  Ergo  remissio  peccatorum 
non  debet  computari  interca  quaiad  justificationem  impii  requiruntur. 

2.  Prseterea,  idem  est  gratiae  infusio  et  culpaj  remissio,  sicut  idem  est 
illuminitio  et  tenebrarum  expulsio.  Sed  idem  non  debet  connumerari  sibi 
ipsi;  unum  enim  muUitudini  opponitur.  Ergo  non  debet  culpae  remissio 
connumerari  infusioni  gratiae. 

3.  Praeterea,  remissio  peccatorum  consequitur  ad  motumliberi  arbitrii  in 
Oeum  et  in  peccatum,  sicut  effectus  ad  causam  ;  per  fidem  enim  et  contri- 
tionem  remittuntur  peccala.  Sed  effectus  non  debet  connumerari  suae  cau- 
sae;  quia  ea  quaeconnumerantur,  quasi  ad  invicem  condivisa,  sunt  simul 
natura.  Ergo  remissio  culpae  non  debet  connumerari  aliis  quae  requiruntur 
ad  justificationem  impii. 

Sed  contra  est  quod  in  enumeratione  eorum  quae  requiruntur  ad  rem, 
non  debet  praetermitti  finis,  qui  est  potissimum  in  unoquoque.  Sed  re- 
missio  peccalorum  est  finis  in  justificatione  impii;  dicitur  enim  (Isa.  xxvii, 
9)  ilste  est  omnis  fructus,  ut  auferatur  peccatumejus.  Ergo  remissio  pecca- 
torum  debet  connumerari  inter  eaquae  requirunturad  justificalionem  impii. 

CONCLUSIO.  —  Ciim  inter  alia  qua?  ad  motum  requiruntur  perlineal  ipsius  motiis 
consummatio ;  recte  peccatorum  remissio  (quae  se  hai^et  in  justificatione  tanquam 
ejus  consummatio)  iis  anuumeratur,  quae  ad  impii  juslificationem  pertinent. 

Respondeo  dicendum  quod  quatuor  enumerantur  quae  requiruntur  ad 
justificationem  impii,  scilicet  gratiae  infusio,  motus  liberi  arbitrii  in  Deum 
per  fidem,  et  motus  liberi  arbitrii  in  peccatum,  et  remissio  culp;e.  Cujiis 
ratio  est,  quia,  sicut  dictum  est(art.  i  hujus  quaest.),  justificatio  est  quidam 
motus  quo  anima  movetur  a  Deo  a  statu  culpae  in  statum  justitiae.  In  quoli- 
bet  autcm  motu,  quo  aliquid  ab  altero  movetur,  tria  requiruntur  :  primo 
quidem  motio  ipsius  moventis;  secundo  motus  mobilis;  tertid  consummatio 
motfis,  sive  perventio  ad  finem,  Ex  parte  igitur  motionis  divin^e  accipitur 
gratias  infusio;  cx  parte  vero  liberi  arbitrii  moti  accipiuntur  duo  motus 
ipsius,  secundum  recessum  a  terminoa  quo,  etaccessum  ad  terminum  ad 
qvem.  Consummatio  autem,  sive  perventio  ad  lerminum  hujus  m.olus,  im- 


580  QU^,ST.  CXIIT,  ART.  M  ET  VII. 

portatnr  per  remissionem  culpae;  in  hoc  enim  justificatio  consummatur  (i). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  justificatio  impii  dicitur  esse  ipsa  re- 
missio  peccatorum,  secundum  quod  omnis  motus  accipit  speciem  a  ter- 
mino.  Tamen  ad  terminum  consequendum  multa  alia  requiruntur,  ut  ex 
supradictis  patet  (art.  praec). 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  gratiae  infusio  et  remissio  culpae  dupliciter 
considerari  possunt :  uno  modo  secundum  ipsam  subslantiam  actus ;  et  sic 
idem  sunt;  eodem  enim  actu  Deus  et  largitur  gratiam,  et  remittit  culpam. 
Alio  modo  possunt  considerari  ex  parte  objectorum;  et  sic  differunt  secun- 
dum  differentiam  culpae,  quae  tollitur,  et  gratiae,  quae  infunditur;  sicut 
etiam  in  rebus  naturalibus  generatio  etcorruptio  differunt,  quamvis  gene- 
ratio  unius  sit  corruptio  alterius. 

Ad  tertium  dicendum ,  qu6d  ista  non  est  connumeratio  secundum  divi- 
sionem  generisin  species,in  quaoportet  qu6d  connumeratasintsimul;  sed 
secundum  differentiam  eorum  quae  requiruntur  ad  completionem  alicujus, 
in  qua  quidem  enumeratione  aliquid  potest  esse  prius  et  alkiuid  posterius, 
quia  principiorum  et  partium  rei  compositae  potest  esse  aliquid  alio  prius. 

ARTICULUS  VII. — UTRUM  JUSTIFICATIO  IMPII  FIAT  ININSTANTI,  VEL  SUCCESSIVfe  ,'2). 
De  his  etiam  infia,  art.  8  corp.  et  Sent.  iv,  dist.  5,  quaest.  ii,  art.  2,  qusest.  v   ad  ^,  et  dist.  17, 

qusest.  I,  art.  5,  quast.  iii,  et  De  ver.  quaest.  xxvi,  art.  2  ad  12,  et  qua;st.  xxviii,  art.  5  ad  10,  et 

19,  et  art.  9. 

Ad  septimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  justificatio  impii  non  fiat  in 
instanti,  sed  successiv^.  Quia,  ut  dictum  est(art.  3  hujus  quaest.),  ad  justi- 
ficationem  impii  requiritur  motus  liberi  arbitrii.  Actus  autem  liberi  arbitrii 
est  eligere,  qui  praeexigit  deliberationem  consilii,ut  dictum  est  (quaest.  xiii, 
art.  1).  Cum  igitur  dehberatio  discursum  quemdam  importet,  qui  succes- 
sioyem  quamdam  habet,  videtur  quod  justificatio  impii  sit  successiva. 

2.  Praeterea,  motus  liberi  arbitrii  non  estabsque  actuali  consideralione, 
Sed  impossibile  estsimul  multa  intelligere  in  actu,  ut  dictum  est  (part.  I, 
quaest.  lxxxv,  art.  4).  Ctim  igitur  ad  justificationem  impii  requiratur  motus 
liberi  arbitrii  in  diversa,  scilicet  in  Deum  et  in  peccatum ,  videtur  qu6d 
justificatio  impii  non  possit  esse  in  instanti. 

3.  Praeterea,  forma,  quae  suscipit  magis  et  minus,  successiv6  recipitup 
in  subjecto,  sicut  paiet  de  albedine  et  nigredine.  Sedgratia  suscipit  magis 
et  minus,  ut  supra  dictum  est  (quaest.  cxii,  art.  4).  Ergo  non  recipitur  su- 
bit6  in  subjecto.  Cum  igitur  ad  justificalionem  impii  requiratur  gratiae 
infusio,  videtur  quod  justificatio  impii  non  possit  esse  in  instanti. 

4.  Praeterea,  motus  liberi  arbitrii,  qui  ad  justificationem  impii  concurrit, 
est  meritorius;  et  ita  oporlet  qu6d  procedat  ^gratia,  sine  qua  nullum  est 
meritum,  ut  infra  diceiur  (quaest.  cxiv,  art.  2).  Sed  priiis  est  aliquid  consequi 
formam,  quam  secundum  formam  operari.  Ergo  prius  infunditur  gratia,  et 
pcstea  liberum  arbitrium  movetur  in  Deum  et  in  detestationem  peccati. 
Non  ergo  justificatio  est  tota  simul. 

5.  Praeterea,  si  gratia  infundatur  animae,  oportet  darealiquod  instansin 
quo  primo  animae  insit;  similiter,  si  culpa  remittitur,  oportet  ultimum 
instans  dare  in  quo  homo  culpse  subjaceat ;  sed  non  potest  esse  idem 

(1)  Quod  accipit  conciliuin  Tridentinum,  di-  si  vero  jnstificalio  sumatur  non  solumpro  irfu- 
cendo  (sess.  \l,  can.  7) :  /n  impii  juslificalione,  sione  gratiae,  sed  etiam  pro  disposilionibnsquibus 
cum  remissione  peccalorum,  hcec  omnia  in-  peccator  prjeparatur,  licet  possilfieriin  instanti; 
futaaccipilhomoperChristumcuiinseriiur,  ut  in  Paulo  et  Magdalena,  ordinaric  tanien  tit 
fidcm,  spem  el  charitnlem.  successive,  quia  istsB  dispositionos  quas  requint 

(2)  Jnstificatio  impii  snmpta  pro  infiisiono  conc.  Trid.  (sess.  Vl,  cap.  5  ct  6)  ordinarie  pr»- 
gratiffi  et  pcccotorum  remissione  tit  \a  iostanti ;  cedunt  temporc  ipsara  graliae  iniusionem. 


QUiEST.  CXIII,  ART.  VII.  581 

instans,  quia  sic  opposita  simul  inessent  eidem.  Ergo  oportet  esse  duo 
instantia  sibi  succedentia,  inter  quae,  secundiim  Philosophum  (Physic. 
lib.  VI,  text.  2),  oportet  esse  tempus  medium.  Non  ergo  justlficatio  fit  tota 
simul,  sed  successive. 

Sed  contra  est  qu6d  justificatio  impii  fit  per  gratiam  SpiritCis  sancti  justi- 
ficantis.  Sed  Spiritus  sanctus  subit6advenitmentibushominum,secundum 
illud  (Act.  II,  2)  :  Factus  est  repent^  de  ccelo  sonus  tanquam  advenientis  spi- 
ritCts  vehementis ;  ubi  dicit  Glossa  (interl.  hic ,  et  est  Ainbros.,  sup.  illud 
Luc.  1  ;  Jbiit  in  montana)  qu6d  «  nescit  tarda  molimina  SpiritQs  sancti 
gratia.  »  Ergo  justificatio  impii  non  est  successiva,  sed  instantanea. 

CONCLUSIO.  —  Cum  a  Deo  (cui  resistere  nihil  potest)  irapii  justificatio  fiat,  ideo 
autem  ahquid  in  tempore  fiat,  quia  patiens  agenti  resistit;  ipsam  impii  justificatio- 
nem  (pro  infusione  gratia?,  quae  in  instanti  fit,acceptam)  in  instanti  fieri  certum  est. 

Respondeo  dicendum  quod  tota  justificatio  impii  originaliter  consistit  in 
gratiae  infusione.  Per  eam  enim  et  hberum  arbitrium  movetur,  et  culpa 
remittitur.  Gratiae  autem  infusio  fit  in  instanti  absque  successione.  Cujus 
ratio  est,  quia  quod  aliqua  forma  non  subito  imprimatur  subjecto,  contin- 
git  ex  hoc  qu6d  subjectum  non  est  dispositum,  et  agens  indiget  tempore 
ad  hoc  qu6d  subjectum  disponat.  Et  ideo  videmus  qu6d  statim  cum  materia 
est  disposita  per  alterationem  praecedentem,  forma  substantialis  acquiritur 
materise;  et  e^dem  ratione  quia  diaphanum  est  secundum  se  dispositum 
ad  lumen  recipiendum,  subit6  illuminatur  a  corpore  lucido  in  actu.  Dictum 
est  autem  supra  (quaist.  cxii,  art.  2),  qu6d  Deus  ad  hoc  qu6d  gratiam  in- 
fundat  animae ,  non  requirit  aliquam  dispositionem ,  nisi  quam  ipse  facit. 
Facit  autemhujusmodi  dispositionem  sufficientem  ad  susceptionem  gratiae; 
quandoque  quidein  subit6,  quandoque  autem  paulatim  et  successive,  ut 
supra  dictum  est  (quaest.  cxii,  art.  2  ad  2).  Qu6d  enim  agens  naturale  non 
subit6possit  disponere  materiam,  contingit  ex  hoc  qu6d  est  aliqua  pro- 
portio  (1)  ejus  quod  in  materia  resistit,  ad  virtutem  agentis ;  et  propter  hoc 
videmus  qu6d  quant6  virtus  agentis  fuerit  fortior,  tant6  materia  citiiis 
disponitur.  Cum  igitur  virtus  divina  sit  infinita,  potest  quamcumque  ma- 
teriam  creatam  subit6  disponere  ad  formam,  et  multo  magis  liberum  arbi- 
trium  hominis,  cujus  motus  potest  esse  instantaneus  secundum  naturam. 
Sic  igiturjustificatio  impii  fita  Deo  in  instanti. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  motus  liberi  arbitrii,  qui  concurrit  ad 
justificationem  impii,  est  consensus  ad  detestandum  peccatum ,  et  ad  acce- 
dendum  ad  Deum ;  qui  quidem  consensus  subito  fit.  Contingit  autemquan- 
doque  qn6d  praeceditaliquadeliberatio,  quae  non  est  de  substantia  justifi- 
cationis,  sed  via  in  justificationem ;  sicut  motus  localis  est  via  ad  illumina- 
tionem,  et  alteratio  ad  generationem. 

Ad  secundum  dicendum ,  qu6d,  sicut  dictum  est  (part.  I ,  quaest.  lxxxv, 
art.  5),  nihil  prohibetduo  simul  intelligere  actu,  secundiim  qu6d  sunt  quo- 
dammodo  unum  :  sicut  simul  intelligimus  subjectum  et  pra^dicatum, 
mquantum  uniuntur  in  ordine  afflrmationis  unius.  Et  per  eumdem  modum 
liberum  arbitrium  potest  in  duo  simul  moveri,  secundiim  qu6d  unum  ordi- 
natur  in  aliud.  Motus  autem  liberi  arbitrii  inpeccatum  ordinatur  ad  motum 
liberi  arbitrii  in  Deum ;  propter  hoc  enim  homo  detestatur  peccatum,  quia 
est  contra  Deum,  cui  vult  adhaerere.  Et  ideo  liberum  arbitrium  in  justifica- 
tione  impii  simul  detestatur  peccatum ,  et  convertit  se  ad  Deum;  sicut 
etiam  corpus  simul  recedendo  ab  uno  loco  accedit  ad  alium. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  non  est  ratio  quare  forma  subito  in  materia 

{■{)  Ita  cum  Mss.  Nicolai,  optime.  Editi  passim,  disproportio. 


S82  QU^ST.  CXlll,  ART.  VII  ET  VIII. 

non  recipiatur,  quia  magis  el  minus  polest  inesse;  sic  enim  lumen  non 
subit6  reciperetur  in  aere,  qui  potest  magis  et  miniis  illuminari.  Sed  ratio 
est  accipienda  ex  parte  dispositionis  materiae  vel  subjecti,  ut  dictum  est 
(in  corp.  art.). 

Ad  quartum  dicendum,  qu6d  in  eodem  instanti  in  quo  forma  acquiritur, 
incipit  res  operari  secundum  formam  ;  sicut  ignis  stalim  ctim  est  generatus 
movetur  sursiim;  et  si  motus  ejus  esset  instantaneus,  in  eodem  instanti 
compleretur.  Motus  autem  liberi  arbitrii,  qui  est  velle,  non  est  successi- 
vus,  sed  instantaneus.  Et  ideo  non  oportet  qu6d  justificatio  impii  sit  suc- 
cessiva. 

Ad  quintum  dicendum,  qu6d  successio  duorum  oppositorum  in  eodem 
subjecto  aliter  est  consideranda  in  his  quae  subjacent  tempori,  et  aliter  in 
his  quae  sunt  supra  tempus.  In  his  cnim  quae  subjacent  tempori ,  non  est 
dare  ultimum  instans,  in  quo  forma  prior  subjecto  inest :  est  autem  dare 
ultimum  tempus,  et  primum  instans  in  quo  forma  subsequens  inest  mate- 
riae  vel  subjecto.  Cujus  ratio  est,  qiiia  in  tempore  non  potest  accipi  ante 
unum  instans  aliud  instans  praecedens  immediate,  eo  qu6d  instantia  non 
consequenter  sehabent  in  tempore,  sicut  nec  puncta  in  linea,  ut  probatur 
(Physic.  lib.  vi,  text.  1  et  seq.),  sed  tempus  terniinatur  ad  instans.  Et  ideo 
in  toto  tempore  praecedenti  quo  aliquid  movetur  ad  unam  formam,  subest 
formae  oppositae;  etin  ultimo  instanti  illius  temporis ,  quod  est  primum 
instans  sequentis  temporis,  habet  formam,  quae  est  terminus  motus.  Sed 
in  his  quae  sunt  supra  tempus,  aliter  se  habet.  Si  qua  enim  successio  sit  ibi 
affectuum  vel  inteliectualium  conceptionum  (puta  in  angelis),  talis  succes- 
sio  non  mensuratur  tempore  continuo,  sed  tempore  discrelo;  sicut  et  ipsa 
quae  mensurantur,  non  suntcontinua,  ut  habitum  est  (part.  I,  quaest.  liii, 
art.  2  et  3).  Unde  in  taiibus  est  dandum  ultimum  instans,  in  quo  primum 
fuit,  et  primum  instans,  in  quo  est  id  quod  sequitur.  Nec  oportet  esse 
tempus  medium  ;  quia  non  est  ibi  continuitas  temporis,  quae  hoc  requi- 
rebat  (1).  Mens  autem  humcna,  quae  justificatur,  secundum  se  quidem  est 
supra  tempus,  sed  per  accidens  subditur  tempori,  inquantum  scilicet 
intelligit  cum  continuo  et  tempore  secundum  phantasmata,  in  quibus  spe- 
cies  intelligibiles  considerat,  ut  dictum  est  (part.  I,  qua^st.  lxxxv,  art.  1  et 
2).  Et  ideo  judicandum  est  secundtim  hoc  de  ejus  mutatione  secundiim 
conditionem  motuum  temporalium ,  ut  scilicet  dicamus  quod  non  est  dare 
ultimum  instans  in  quo  culpa  infuit,  sed  ultimum  tempus  ;  estautem  dare 
primum  instans  in  quo  gratia  inest;  in  toto  autem  tempore  praecedenti 
inerat  culpa  (2). 

ARTICULUS  VIII.  —  UTRUM  GRATIiE  INFUSIO  SIT  PRIMA  ORDINE  NATURiE  INTER 
EA  QUiE  REQUIRUNTUR  AD  JUSTIFICATIONEM  IMPII  (3). 

De  bis  etiam  Sent.  lY,  dist.  M,  qusest.  1,  art.  4,  quaest  i,  et  quest.  ii,  art.  5,  qusst.  I  ad  2,  et  De 

ver.  qusest.  XXVI,  art.  7. 

Adoctavum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  gratiae  infusio  non  sit  prima 
ordine  naturae  inter  ea  quae  requiruntur  ad  justificationem  impii.  Prius 
enim  est  recedere  a  malo,  quam  accedere  ad  bonum,  secundiim  illud 
(Ps.  xxxiii,  15) :  Declina  d  malo,  et  fac  bonum.  Sed  remissio  culpae  pertinet 
ad  recessum  a  malo,  infusio  autem  gratiae  pertinot  ad  prosecutionem  boni. 
Ergo  naturahter  prius  est  remissio  culpae  quam  infusio  gratiae. 

{\)  Ita  edit.  R*>m.  et  Palav.  Nicolai,  qu(B  ad  instanli  et  tenipore  dicifnr  fCf.  part.  I, quKst.  X, 
hoc  rcquircbalur.  art.  i  ct  soq.  ct  qua;si.  Liii,  2  et  5). 

(2)  Ad  intelligendum  quod  bic  subtilitcr  de  (3)  Qiiod  in  lioc  arti(ulo  docet  S.  Doclor  et 

prsedictis  cvidenter  conscquilur. 


QUiEST.  CXIII,  ART.  VIII.  683 

t.  Praeterea,  disnosilio  praecedii  naturaliter  formam  ad  quam  disponit. 
Sed  motQs  liberi  arbitrii  est  quaedam  dispositio  ad  suscepiionem  gratiiB. 
Ergo  naturaliter  praecedil  infusionem  grati». 

3.  PraBterea,  pecca'um  impeditauiraam,  ne  liber^  tendat  in  Deum.  Sed 
prius  estremovere  id  quod  prohibetmolum,qu;un  motus  sequalur.  Ergo 
prius  est  naiuraliier  remissio  culpae,  et  motus  liberi  aibitrii  iu  peccatum, 
quam  motus  liberi  arbiirii  in  Deum,  etquam  infusio  gratiae. 

Sed  oorUra,  causa  esi  prior  naiuraliter  suo  eflectu.  Sed  gratiae  infusio 
causa  est  omnium  aliorum  quae  requiruntur  ad  justificalionem  impii,  ut 
supra  dictum  esl  (ariiculis  prasc).  Ergo  est  naturaliter  prior. 

CONCLUSIO.  —  Cilm  iprsius  moveotis  actio  primum  Daturaliter  locuin  in  quolibet 
rootu  teoeat,  ad  eam  vero  spectei  infasio  gratix,  rect^  liaec;  ioter  ea  quae  ad  impii 
iQSti&catiooem  requiruutur,  prima  ordine  naturs  poiiitur. 

Respondeo  dicendum  qu6d  praedicla  quaiuor  quae  requirunlur  ad  jus- 
tificationem  impii,  lempore  quidem  suntsimul,  quia  jusiificatioimpiinon 
est  successiva,  ut  dictum  est  (art.  praec);  sed  ordine  naturae  unum  eorura 
est  prius  aliero;  ei  inter  ea  naturali  ordine  primum  est  gratiae  infusio; 
secundum  motus  liberi  arbitrii  in  Deum;  terlium  est  motus  liberi  arbitrii 
in  peccatum  ;  quartum  ver6  est  remissio  culpae.  Cujus  ralio  cst,  quia  in 
quolibet  motu  naturaliier  primum  est  motio  ipsius  moventis;  secundum 
autem  est  disposiiio  maieriae,  sive  motCis  ipsius  mobilis;  ullimum  vero  esl 
finis  ve  termmus  motiis  ad  quem  terminatur  molio  moventis.  Ipsa  igitur 
Dei  moventis  motio  est  gratiae  infusio,  ut  dictum  est  supra  (art.  6  hujus 
quaest.) ;  motus  autem  vel  disposilio  mobilis  est  duplex  mottis  liberi  ar- 
bitrii ;  terminus  autem,  vel  tinis  motus  est  remissio  culpae,  ut  ex  supra 
dictis  patet  (ibid.).  Et  ideo  nalurali  ordine  primum  in  jusiificatione  impii 
est  gratiaj  infusio,  secundum  est  motus  liberi  arbitrii  in  Oeum  ;  tertium 
ver6  est  motus  liberi  arbitrii  in  peccalum ;  propter  hoc  enim  ille  qui  justifi- 
c^^n^,  delcstalur  peccaium,  quia  est  contra  Deum,  unde  moiOis  iiberi  ar- 
bitrii  in  Deum  praecedit  naturaliter  motum  liberi  arbitrii  in  peccatum,  cum 
sit  causa  et  raiio  ejns;  quartum  ver6  et  ultimum  est  remissio  culpae,  ad 
quam  ista  transmutatlo  ordinatur  sicut  ad  finem,  ut  diclum  est  (art.  1  et  6 
hujus  quaest.}. 

kdpri?7ium  ergo  dicendum,  qu6d  recessus  a  termino  et  accessus  ad  ter- 
minum  dupliciterconsiderari  possunt :  uno  niodo  ex  parte  mobilis;  etsic 
naturaliter  recessus  atermino  praecedit  accessum  ad  terminum;  priusenim 
est  in  subjecto  mobili  oppositum  quod  abjicitur,  et  postmodum  est  id  quod 
per  motum  assequitiirmobile.  Sedex  parte  agentis  est  econverso  ;  agens 
enim,  per  formam,  quae  in  eo  praeexistit,  agitad  removendum  contrarium; 
sicut  sol  persuam  lucem  agit  ad  removendum  tenebras  :  et  ideo  ex  parte 
Bolispriiis  est  illuminare  quam  tenebras  removere;  ex  parteautemaeris 
ilhiminandi  prius  est  purgari  a  tenebris  quam  conseqni  lumen  ordine  na- 
turae,  licct  utrumqne  sit  simul  tempore.  Et  quia  infusio  gratiaeet  remissio 
culpae  dicuntur  ex  parte  Dei  justificantis,  ideo  ordine  naLurae  prior  est 
gratiae  infusio  qnam  culpaeremissio.  Sed  si  sumantur  ea  quaesunt  ex  parte 
hominis  justificati,  est  e  converso  ;  nam  prius  est  ordine  natura?  liberatio 
h  culpa.  quam  consecutio  gratiae  justificantis.  Vel  potest  dici  qu6d  termini 
juslificationis  sunt  culpa  sicut  d  qvo,  et  justitia  sicut  ad  quem;  gratia  ver6 
est  causa  remissionis  culpae  et  adcptionis  justilia;  (1). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  dispositio  subjecti  praecedit  susceptionem 

(4)   Ei  quo  fit  coi]seqTien.s  quorl  gratia  seu   gratia;  infusio  sit  prior ,  sicat  causa  est  prior  effecta. 


584  QU^ST.  CXIII,  ART.  VIII  ET  IX. 

formae  ordine  naturse ;  sequitur  tamen  actionem  agentis  per  quam  etiam 
ipsum  subjectum  disponitur  ;  et  ideo  motus  liberi  arbitrii  naturae  ordine 
praecedit  consecutionem  gratiae;  sequitur  autem  gratiae  infusionem. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d,  sicut  Philosophus  dicit  (Physic.  lib.  ii, 
text.  89),  «  in  motibus  animi  omnino  prascedit  motus  inprincipium  specula- 
tionis,  vel  infinem  acfionis;»  sed  in  exterioribus  motibus  remotio  impedi- 
menti  praecedit  assecutionem  finis.  Et  quia  motus  liberi  arbitrii  est  motus 
animi,  pritis  naturae  ordine  movetur  in  Deum  sicut  in  finem  quam  ad  re- 
movendum  impedimentum  peccati. 

ARTICULUS  IX.  —  UTRUM  justificatio  imph  sit  maximum  opus  dei. 

De  his  etiam  part.  III,  queest.  XLiii,  art.  4  ad  2.  et  SeDt.  iv,  dist.  \7,  qua;st.  i,  art.  5,  quasst.  I  ad-1, 

ct  dist.  46,  qusest.  ii,  art.  \,  qusest.  iii  ad  2,  et  Joan.  xiv,  lect.  4. 

Ad  nonum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6djustificatio  impii  non  sitmaxi- 
mum  opus  Dei.  Per  justificationem  enim  impii  consequitur  aliquis gratiam 
viae.  Sod  per  glorificationem  consequitur  aliquis  gratiam  patriae,  quae  major 
est.  Ergo  glorificatio  angelorum  vel  hominum  est  majus  opus  quam  justi- 
ficatio  impii. 

2.  Praeterea,  justificatio  impii  ordinatur  ad  bonum  parliculare  unius  ho- 
minis.  Sed  bonum  universi  est  majus  quam  bonum  uniushominis,  ut  patet 
(Ethic.  lib.  I,  cap.  2,  in  fine).  Ergo  majus  opus  est  creatio  coeli  et  terrae, 
quam  justificatio  impii. 

3.  Praeterea,  majus  est  ex  nihilo  aliquid  facere,  et  ubi  nihil  c6operatui 
agenti,  quam  ex  aliquo  facere  aliquid  cum  afiqua  cooperatione  patientis. 
Sed  in  opere  creationis  ex  nihilo  tit  aliquid,  unde  nihii  potest  cooperari 
agenti;  sed  in  justificatione  impii  Deus  ex  aliquo  aliquid  facit,  idest,  ex 
impio  justum ;  et  est  ibi  aliqua  cooperatio  ex  parte  hominis,  quia  est  ibi 
motus  liberiarbitrii,  ut  dictum est  (art.  3  hujusqu.j.Ergo  justificatio  impii 
non  est  maximum  opus  Dei. 

Sed  contra  est  quod  (Psal.  cxliv,  9)  dicitur  :  Miserationes  ejus  super 
omnia  operaejus;  etin  Collecta  dicitur  :  «  Deus,  qui  omnipotentiam  tuam 
parcendo  maximd  et  miserando  manifestas,  »  et  Augustinus  dicit  (tract.  72 
in  Joan.,  a  med.),  exponens  illud  Joan.  xiv  :  Majora  horum  faciet,  qu6d 
majus  opus  est  ut  ex  impio  justus  fiat^quam  creare  coelum  et  terram. 

CONCLUSIO.  —  Quatenus  impii  justificalio  terminatur  ad  bonum  {rternum  divinae 
participationis,  quod  est  maximum  bonum;  eatenus  ipsum  quoque  justificalionis 
opus  maximum  esse  certum  est. 

Respondeo  dicendum  qu6d  opus  aliquod  potest  dici  magnum  dupliciter  : 
uno  modo  ex  parte  modi  agendi :  et  sic  maximum  opus  est  opus  creatio- 
nis,  in  quo  ex  nihilofitaliquid ;  afio  modo  potest  dici  opus  magnum  propter 
magnitudinem  ejus  quod  fit;  et  secundum  hoc  majus  opus  est  justificatio 
impii  quae  terminatur  ad  bonum  aeternum  divinae  participationis,  quam 
creatio  coeli  et  terrae,  quae  terminaturad  bonum  naturae  mutabilis  (1).  Et 
ideo  Augustinus  ciim  dixisset,  quod  «  majus  est  qu6d  ex  impio  fiat  justus, 
quam  crearecoelum  et  terram,»  subjungit: «  Coelumenim,  et  terra  transi- 
,  bit,  praedestinatorum  autem  salus  etjustificatiopermanebit.»  Sed  sciendum 
est  qu6d  aliquid  magnum  dicitur  dupliciter  :  uno  modo  secundtim  quaii- 
titatem  absolutam ;  et  hoc  modo  donum  gloriae  est  majus  quam  donum 
gratiae  juatificantis  impium  :et  secundum  hoc  glorificatio  justorumestmajus 
opus  qu^m  justificatio  impii.  Alio  modo  dicitur  aliquid  magnum  quantitate 
proportionis,  sicut  dicitur  mons  parvus  et  milium  magnum  :  et  hoc  modo 

{{)  Hinc  dicit  Ecrlesia  (collect.  Dom.  X  post  l'en(ecost.)  :  Deus  qui  oinuipolenliam  l>iam 
parcendo  maxime  ei  miserando  manifcslas. 


QU.EST.  CXlil,  ART.  IX  ET  X.  b'85 

donum  gratise  impinm  jiistUicantis  est  majns  qnam  donnm  gloriae  beatiti- 
cantisjnstnm  :  qnia  plns  excedit  doiumi  gratia3  dignitatem  impii,  qui  eral 
dignus  pfYna,  quam  donum  gioriie  dii^niiiatem  justi,  qui  ex  hoc  ipso  quod 
est  jnstilicatus,  estdignnsgloria.  Et  ideoAugustinusdicit  ibidem.-^Judicet 
qui  potest,  utrnm  majus  sit  justos  angelos  creare,  qu^m  impios  justificare. 
Cert6  si  aeijualis  est  utrnmque  potenliae,  hoc  majoris  est  misericordiae.  » 

Et  per  lioc  palet  responsio  ad  primum, 

Ad  secundum  dicendnm,  qu6d  bonum  universi  est  majus  qnam  bonum 
particulare  uiiius,  si  accipiatnr  ntrnmque  in  eodem  genere.  Sed  bonum 
gratiaeunius  majns  estqnam  bonum  natnrse  totins  universi. 

Ad  tertium  dicondum,  quod  ratio  ilia  procedit  ex  parte  modi  agendi,  se- 
cundiim  qncm  creatio  est  maximum  opus  Dei. 

ARTICULUS   X.  —  UTRUM  JUSTIFICATIO  IMPH  SIT  OPUS  MIRACULOSUM. 
De  his  etiam  infra,  quaest.  CV,  art.  7  aH   \,  ct  part.  III,  quaest.  XLiv,  art.  5  ad  1   ct  3,  et  Scnt.  ii^ 
diit.28,qu«st,  I,  art.o  ad  2,  et  iv,  dist.17,  quaest.  I,  art.  5,  quaest.  f,  et  De  pot-  quaest.  Vi,  art.2  ad  6. 

Ad  decimum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  justificatio  impii  sit  opus 
miraculosum.  Opera  enim  miraculosa  sunt  majora  non  miraculosis.  Sed 
justificatio  impii  est  majus  opus  quam  alia  opera  miraculosa,  ut  patet  per 
Augustinum  in  auctoritate  inducta  (art.  praec,  arg.  Sed  cont.).  Ergo  jns- 
tificatio  impii  est  opus  miraculosum. 

2.  Praeterea,  motus  voluntatis  ita  est  in  anima,  sicut  inclinatio  naturalis 
in  rebus  naturalibus.  Sed  quando  Deus  aliquid  operatur  in  rebns  natura- 
libus  contra  inclinationem  naturse,  est  opus  miraculosum  ;  sicut  ctim  illu- 
minat  caecum,  vel  suscitat  mortuum.  Voluntas  autem  impii  tendit  in  ma- 
lum.  Ciim  igitur  Deus  jnstificando  hominem  moveat  eum  in  bonum,  vide- 
tur  quod  justificatio  impii  sit  miraculosa. 

3.  Praeterea,  sicut  sapientia  est  donum  Dei,  ita  et  justitia.  Sed  miraculo- 
sum  est  quod  aliquis  subilo  sine  studio  sapientiam  assequatur  a  Deo.  Ergo 
miraculosum  est  quod  aliquis  impius  justificetur  a  Deo. 

Sed  cow^ra,  opera  miraculosa  sunt  supra  potentiam  naturalem.  Sedjusti- 
ficaiio  impii  non  est  supra  potentiam  naturalem ;  dicit  enim  Augustinus 
(lib.  De  praedest.  sanct.  cap.  5,  sub  fin.),  quod  «  posse  habei'e  fidem, 
sicut  posse  habere  charitatem,  naturae  est  hominum  :  habere  autem  fidem, 
quemadmodum  habere  charitatem,  gratiae  estfidelium.  »  Ergo  justificatio 
impii  non  est  miracnlosa. 

CONCLUSIO.  —  Opus  justificationis,prout  asolo  Deo  tieri  potest,  atque interdum 
pr^eter  communeiii  nalurae  cursum  fit,  dura  scilicet  sic  hominem  gralia  pr<evenit,  ut 
statimquamdam  perfectionem  justitia;  assequatur,  miraculosum  dici  polesl. 

Respondeo  diccndum  quod  in  operibus  miraculosis  tria  consueverunt 
inveniri  :  quorum  unum  est  ex  parte  potentiae  agentis,  quia  so!a  divina 
virtute  fieri  possunt;  et  ideo  sunt  simpliciter  mira,  quasi  habentia  causam 
occultam,  ut  dictum  esl  (part.  1,  quaest.  cv,  arl.  7) ;  etsecundum  hoc  tam 
justiticatio  impii,  quam  creatio  mundi,  etuniversaliter  omne  opus  quod  k 
solo  Deo  fieri  potest,  miraculosum  dici  potest.  Secundo  in  quibusdam  mi- 
racnlosis  operibns  invenitur  quod  forma  inducta  est  supra  naturalem  po- 
tentiam  talis  materiae :  sicut  in  suscitatione  mortui  vita  est  supra  natura- 
lem  potentiam  lalis  corporis;  et  quantum  ad  hoc  justificatio  impii  non  est 
miraculosa,  quia  naturaliter  anima  est  gratiae  capax  (1);  eo  enim  ipso 
qu6d  facta  est  ad  imaginem  Dei,  capax  est  Dei  per  gratiam,  ut  Augnstinus 

(\)  Quibus  verbis  docere  non  vnlt  6.  Tliomas        io  mente  sinisl  cum  oatara  immediate  fuisse 
animaui  iiabere  naluralcm    prtentiam  ad   gra-        iDsertav 
tiara,  scd  solummodo  intcili;:it  capacilaleni  ba.o' 


S86  QU.^ST.  CXIV,  ART.  I. 

dicit  (loc.  prox.  cit.).  Tertio  modo  in  operibus  miraculosis  invenitur  aliquid 
prsetersolitum  etconsuetumordinemcausandi  efTectum-,  sicuicumaliquis 
infirmus  sanitatem  perfectam  assequitur  subito  praeter  solitum  cursum 
sanationis  quae  fit  a  natura  vel  arte;  et  quantum  ad  hocjustificatioimpii 
quandoque  est  miraculosa  etquandoque  non.  Est  enim  iste  communis  et 
cousuetus  cursus  justilicationis,  ut  Deo  movente  interius  animam,  homo 
convertatur  ad  Deum,  primo  quidem  conversione  impeifectA,  ut  postmodum 
ad  perfectam  deveniat;  quia  •(  charitas  inchoata  meretur  augeri,  ut  aucta 
mereatur  perflci,  »  sicut  Augustinus  dicit  (tract.  5  in  Epist.  Joan.  ante 
med.).  Quandoque  ver6  tam  vehementer  Deus  animam  movel,  ut  statim 
quamdam  perfectionem  justitiae  assequatur ;  sicut  fuit  in  conversione 
Pauli,  adhibita  etiam  exterius  miraculosa  prostratione  :  et  ideo  conversio 
Pauli  tanquam  miraculosa  in  Ecclesia  commemoratur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  qusedam  miraculosa  opera,  etsi  sint 
minora  quam  justificatio  impii,  quantum  ad  bonum  quod  fit,  sunt  tamen 
praeter  consuetum  ordinem  talium  effectuum ;  et  ideo  pius  habent  de  ratione 
miraculi. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  non  quandocumque  res  naturalis  move- 
tur  contrasuam  inclinationem,  est  opus  miraculosum ;  alioquin  miraculo- 
sum  esset  quod  aqua  calefieret,  vel  quod  lapis  sursum  projiceretur;  sed 
quando  (1;  hoc  fit  prieter  ordinem  proprise  causae,  quae  nata  est  facere  hoc. 
Justificare  autem  impium  nullaaliacausa  potestnisi  Deus,  sicut  nec  aquam 
calefacere  nisi  ignis ;  et  ideo  justificatio  impii  a  Deo  quantum  ad  hoc  non 
est  miraculosa. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  sapientiam  et  scientiam  homo  natus  est 
acquirere  a  Deo  per  pioprium ingenium  et  studium ;  et  ideo  quando  praeter 
hunc  modum  homo  sapiens  vel  sciens  efficitur,  est  miraculosum.  Sed  gra- 
tiam  justificantem  non  est  homo  natus  acquirere  per  suam  operationem, 
sed  Deo  operante.  Unde  non  est  simile. 

QUiESTIO  CXIV. 

DE  MERITO,   QUOD  EST  EFFECTUS  GRATI.E  COOPERANTIS,  IN  DECEM 

ARTICULOS  DIVISA. 

Deinde  considerandum  est  de  merito,  quod  est  effectus  graliae  cooperantis;  etcirca 
hocquaeruDtur  decem  :  1"  Ulrum  homo  possit  aiiquid  mereri  a  Deo.  —  2°  Utrumali- 
quis  sine  gratia  possit  mereri  vitam  aiternam.  —  3°  Utrum  aliquis  per  gratiam 
possit  mereri  vitam  aelernam  ex  condigno.  —  4°  Utriim  gratia  sit  principium  me- 
rendi,  medianle  charitate  principaliter.  —  5°  Utrum  homo  possit  sibi  mereri  primam 
gratiam.  —6"  Utrum  homo  possit  eam  mereri  aUi.  —  7°  Utrum  possit  sibi  aliquis 
mereri  reparationem  post  lapsum.  —  8°  Utrum  possit  sibi  ahquis  mereri  augmen- 
tum  graliae  vel  charitalis.  —  9"  Utrum  possil  sibi  mereri  finalem  perseverantiam. 
—  10"  Utriim  bona  temporalia  cadant  sub  merito. 

ARTICULUS   I.   —  UTRUM   HOMO   POSSIT   ALIQUm   MERERI  A   DEO  (2). 
De  his  etiam  supra,  qunst.  xxi,  art.  4,  et  Sent.  ii,  dist.  5,  quKst.  ii,  art.  -I  ,  et  dist.  28,  art.  4,  et 

Hebr.  Ti,  lect.3. 

Ad  primum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  homo  non  possit  aliquid 
mereri  k  Deo.  NuHiis  enim  videtur  mercedem  mereri  ex  lioc  qnod  reddlt 
alteri  quod  debet.  Sed  per  omnia  bona  quae  facimus,  non  possumus  suffl- 

(4)"Itacodd.  Tarrac,  ramer.,  Alcan.  et  Paris.,  (2)  Hujus  qusestionis  sensus  est  an  horao  possit 

cnm  Nicolai  et  cdil    Patav.  1712.  Cdit.  Rom.  et  aliquid  facerc  propter  qaod  ei  tribaeadam  sit 

Patav.  IC98,  quandoqae ;  htec  tamen  posterior  prsmium  a  Deo. 
babet  in  margine  :  Aliquando. 


QU^.ST.  CXIV,  ART.  1.  587 

cienter  recompensare  Deo  qiiod  debemus,  quin  semperampliusdebeamus, 
ut  etiam  Philosopluisdicit  (Etliic.  lib.  vin,  cap.  ulL.  post  med.)  Uude  (Luc. 
XVII,  iO)  dicitur  :  C  iim  omnia  qux  praecepta  sunt  feceritls^  dicite  :  serviinu- 
tiles  sumus;  quod  dttMiimus  facere^  fecimus,  Ergo  homo  non  potest  aliquid 
mereri  k  Deo. 

2.  Pra.'terea,  ex  co  quod  aliquis  sibi  proficit,  nihil  videtur  mereri  apud 
Deum  cui  niliil  proficit.  Sed  homo  beue  operando  sibi  proficil,  vel  alteri 
homini,  non  autem  Heo;  dicitur  enim  (Job,  xxxv,  7} :  Sijuste  eijeris^  quid 
donabis  ei;  aut  quid  de  manu  tua  accipiet?  Ergo  homo  non  potest  aliquid 
k  Deo  mereri. 

3.  PrfCterea,  quicumque  apud  aliquem  aliquid  meretur,  constituit  eum 
sibi  debitorem  ;  debitum  enim  est  ut  aliquis  merenti  mercedem  rependat. 
Sed  Deus  nulli  est  debitor;  unde  dicitur  (Roman.  xi,  33) :  Quis  prior  de- 
dit  ei^  et  retribuetur  ei?  Ergo  nullus  a  Deo  potestaliquid  mereri. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Jerem.  xxxi,  16J  :  Est  merces  operi  tuo.  Sed 
merces  dicilur  quod  merito  redditur.  Ergo  videtur  qu6d  homo  possit  a  Deo 
mereri. 

CONCLUSIO.  —  Potest  homoapud  Deum  aliquid  mereri,  non  quidem  secundiim 
absolutam  justitite  rationem,  sed  secundiim  divinaj  ordinalionis  quaradam  praesup- 
positionera:  prout  scilicet  id  tanquam  mercedem  consequitur  homo  per  suamopera- 
tionem,  ad  quod  ei  Deus  operaudi  virtutem  deputavit. 

Respondeo  dicendum  quodmeritum  et  merces  ad  idem  referuntur.  Id 
enim  merces  dicitur,  quod  alicui  recompensatur  pro  retributione  operis 
vel  laboris,  quasi  quoddam  pretium  ipsius.  Unde  sicut  reddere  justum  pre- 
tium  pro  re  accepta  ab  aliquo,  est  actus  justitiae;  ita  etiam  recompensare 
mercedem  operis  vel  laboris,  est  actus  justitiae.  Justilia  autem  sequalitas 
quaedam  est,  ut  patet  per  Philosophum  (Ethic.  lib.  v,  cap.  4,  in  princ),  et 
ideo  simpliciter  est  justitia  inter  eos  quorum  est  simpliciter  aequalitas; 
eorum  vero  quorum  non  est  simpliciter  ajqualitas,  non  est  simpliciter  jus- 
titia,  sed  quidam  justiliae  modus  potest  esse;  sicut  dicitur  quoddam  «jus 
paternum  sive  dominativum,  »  ut  (in  eodem  libro,  cap.  6)  Philosophus 
dicit.  Etpropter  hoc  in  his  in  quibus  estsimpliciter  justum,  estetiam  sim- 
pliciter  ratio  meriti  et  mercedis;  in  quibusautem  est  secundtim  quid  jus- 
tum,  etnon  simpliciter,  in  his  etiam  non  simpliciter  est  ratio  meriti,  sed 
secundtim  quid,  inquantum  salvatur  ibi  justitia^  ratio;  sic  enim  et  filius 
meretur  aliquid  a  patre,  et  servus  a  domino.  Manifestum  est  autem  quod 
intcr  Deum  et  hominem  estmaxima  ina^qualitas  (in  infinitumenim  distant), 
et  totum  quod  est  hominis  bonum,  est  a  Deo.  Unde  non  polest  hominis  ad 
Deum(l)esse  justitia  secundum  absolutam  aequalitatem,  sed  becundiim 
proportioncm  quamdam,  inquantum  scilicet  uterque  operatur  secundiim 
modum  suum.Modusaulem  et  mensura  humanaj  virtutis  homini  (2)  est  a 
Deo.  Et  ideo  meritum  hominis  apud  Deum  esse  non  potest  nisi  secundCim 
praesuppositionemdivinae  ordinationis ;  ita  sc-ilicet  ut  id  homo  consequatur 
^Deopersuam  operationem,  quasi  mercedem,  ad  quod  Deus  ei  virtutem 
operandi  deputavit;  sicut  etiam  res  naturales  hoc  consequuntur  per  pro- 
prios  molus  et  operationes,  ad  quod  a  Deo  sunt  ordinalae  :  differenter  ta- 
men;  quia  creatura  rationalis  seipsam  movet  ad  agendum  per  ilberum 
arbitrium,  unde  sua  actio  habet  rationem  meriti  (3),  quod  non  est  in  aliis 
creaturis. 

(i)  Ita  cum  codd.,  Conrado  et  Garcia,  cditi  (5)  Prsesnpposita   ontjnatione    dirinfl  ,    Iiomo 

pRssim,  Al  ,  d  Deo.  potest  aliquid  niereri  a  Deo,  idque  vf  re  ac  pro- 

2)  Ita  edit.  Rom.  Al.,  hominis.  prie,  seu,  ut  aiunt  tlieoiogi,  de  condigno.    hm 


588  QU^ST.  CXIV,  ART.  1  ET  II. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  homo,  inqaanUim  propria  voluritate 
facit  iilud  quod  debet,  meretur;  alioquin  actus  justitiae,  quo  quis  reddit 
debitum,  non  essel  meritorius. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  Deus  ex  bonis  nostris  non  quaerit  utiliLa- 
tem,  sed  gloriam,  id  est  manifestationem  suae  bonitatis,  quod  etiam  ex 
suis  operibus  qu«rit.  Ex  hoc  autem  quod  eum  colimus,  nihil  ei  accrescit, 
sed  nobis;  et  ideo  meremur  aUquid  a  Deo,  non  quasi  ex  nostris  operibus 
aliquid  ei  accrescat,  sed  inquantum  propter  ejus  gloriam  operamur. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  quia  actio  nostra  non  habet  rationem  me- 
rlti  nisi  ex  praesuppositione  divinae  ordinationis,  non  sequitur  quod  Deus 
efficiatur  simpHciter  debitor  nobis,  sed  sibi  ipsi,  inquantum  debitum  est 
ut  sua  ordinatio  impleatur. 

ARTICULUS  II.    —  UTRUM  ALIQUIS  SINE  GRATIA  POSSIT   MERERI  VITAM 

iETERNAM  (1). 
De  his  etiam  supra,  quffist.  Cix,  art.  5,  et  locis  ibi  iuductis. 

Ad  secundum  sic  procedilur.  i.Yidetur  qu6d  aliquis  sine  gratia  possit 
mereri  vitam  aeternam.  Ulud  enim  homo  a  Deo  meretur,  ad  quod  divinitiis 
ordinatur,  sicut  dictum  est  (art.  praec).  Sed  homo  secundum  suam  natu- 
ram  ordinatur  ad  beatitudinem  sicut  ad  finem ;  unde  etiam  naturaliter  ap- 
petit  esse  beatus.  Ergo  homo  per  sua  naturalia  absque  gratia  mereri  po- 
test  beatitudinem,  quae  est  vita  aeterna. 

2.  Praeterea,  idem  opus  quant6  est  mintis  debitum,  tanto  est  magis  me- 
ritorium.  Sed  miniis  debitum  est  bonum  quod  fit  ab  eo  qui  minoribus  be- 
neficiis  est  praeventus.  Cum  igitur  ille  qui  habet  soluin  bona  naturalia, 
minora  beneficia  sit  consecutus  a  Deo  quam  ille  qui  cum  naturalibus  ha- 
bet  gratuita,  videtur  quod  ejus  opera  sint  apud  Dcum  magis  meritoria ;  et 
ita  si  ille  qui  habet  gratiam,  potest  mereri  aliquo  modo  vitam  aeternam, 
multo  magis  ille  qui  non  habet. 

3.  Praeterea,  misericordia  et  hberahtas  Dei  in  infinitum  excedit  miseri- 
cordiam  et  liberalitatem  humanam.  Sed  unus  homo  potest  apud  alium 
mereri,  etiamsi  nunquam  ejus  gratiam  ante  habuerit.  Ergo  videtur  quod 
multo  magis  homo  absque  gratia  vitam  aeternam  possit  a  Deo  mereri. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit  (Rom.  vi,  23)  :  Gratia  Dei  vita 
xterna, 

CONGLUSIO.  —  Cum  vita  aeterna  omnem  naturae  facultatem  excedat,  non  potest 
homo  neque  in  statu  naturae  integrae,  neque  in  slatu  uaturae  corruptae  ipsam  absque 
gratia,  et  divina  reconciliatione  a  Deo  promereri. 

Respoiideo  dicendum  quod  hominis  sine  gratia  duplex  status  conside- 
rari  potest,  sicut  supra  dictum  est  (quaest.  cix,  art.  2) :  unus  quidem  natu- 
rae  integrae,  qualis  fuit  in  Adam  ante  peccatum ;  alius  autem  naturae  cor- 
ruptae,  sicut  est  in  nobis  ante  reparationem  gratiae.  Si  ergo  loquamur  de 
homine  quoad  primum  statum,  sic  un4  ratione  non  potest  homo  mereri 
absque  gratia  vitam  aeternam  per  pura  naturalia ;  quia  scilicet  meritum 
hominis  dependet  ex  praeordinatione  divina.  Actus  autem  cujuscumque 
rei  non  ordinatur  divinitus  ad  aiiquid  excedens  proportionem  virtutis  quae 
est  principium  actCis ;  hoc  enim  est  ex  institutione  divinae  providentiae  ut 

conclusio  de  fide  est,  ut  patet  ex  concil.Trid.  Chritlum  Jesum  dari,ul  faciliiis  homo  justi 

(sess.  VI,  cap.  16).  vivcre,  ac  ritam  cetemam  promereri  'postii, 

{{)  De  Cde  est  gratiam   esse  nccessariam  ad  quasiquvd  fcr  liberum  arbilrium  sine  gralia 

mcrcndara  vitani  aEternani,  quod  his  verbis  de-  utrumque,  sed  CBgrd  lamen  et  difficulter,  pot' 

finivit  conc.  Trid.  (sess.  VI,  can.  2)  :  Si  quis  sit :  analhema  sit. 
dixeril  ad  hoc  lolum  divinam  graliam  pcr 


QU.^ST.  CXIV,  ART.  II  ET  III.  589 

nihil  agat  ultra  siiam  virtutem.  Vita  autem  aiterna  est  quoddam  bonum 
excedens  proportionem  naturae  creatae(i),  quia  etiam  excedit  cognitionem 
et  desiderium  ejus,  secundum  illud  (1.  Corinth.  n,9) :  Nec  oculus  vidit,  nec 
auris  audivit^  nec  in  cor  hominis  ascendit.  Et  inde  est  qu6d  nulla  natura 
creataest  sii(riciens  principium  actCis  meritorii  vitaj  aeternae,  nisi  superad- 
datur  aliquod  supernaturale  donum,  quod  gratia  dicitur.  Si  ver6  loqua- 
mur  de  homine  sub  poccato  existente,  additur  cum  hoc  secunda  ratio 
propter  impedimentum  peccati.  Cum  enimpeccatum  sit  quajdam Dei offensa 
excludens  a  vita  a?terna,  ut  patet  per  supra  dicta  (quaest.  lxxi,  art.  6,  et 
qucest.  cxni,  art.  2),  nuUus  in  statu  peccati  existens  potest  vitam  aeternam 
mereri,  nisi  priiis  Deo  reconcilietur  dimisso  peccato,  quod  fit  per  gratiam. 
Peccatori  enim  non  debeturvita,  sed  mors,  secundum  iiiud  (Rom.  vi,  23)  : 
Stipendia  peccati  mors. 

Ad  pnmum  ergo  dicendum,  qu6d  Deus  ordinavit  humanam  naturam 
ad  finem  vitae  jeternae  consequendum  non  propri^  virtute,  sed  per  auxi- 
lium  gratiae^et  hoc  modo  ejus  actus  potest  esse  meritorius  vitae  aeterna?. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  homo  sine  gratia  non  potest  habere 
aequale  opus  operi  quod  ex  gratia  procedit;  quia  quant6  est  perfectius  prin- 
cipium  actionis,  tant6  est  perfectior  actio.  Sequeretur  autem  ratio,  suppo- 
sita  aequalitate  operationis  utrobique. 

Ad  tertium  dicendum,  quod,  quantum  ad  primam  rationem  inductam, 
dissimiliter  se  habet  in  Deo  et  in  homine  :  nam  homo  omnem  virtutem 
benefaciendi  habet  a  Deo,  non  autem  ab  homine;  et  ideo  a  Deo  non  potest 
homo  aliquid  mereri  nisi  per  donum  ejus ;  quod  Apostolus  signanterexpri- 
mit,  dicens  :  Quis  prior  dedit  ei,  et  retribuetur  illi?  Sed  ab  homine  potest 
quis  mereri,  antequam  ab  eo  acceperit,  per  id  quod  accepit  a  Deo.  Sed 
quantum  ad  secundam  rationem  sumptam  ex  impedimento  peccati,  simile 
est  de  homine  et  de  Deo  :  quia  etiam  homo  ab  alio  mereri  non  potest, 
quem  offendit  prius  (2),  nisi  ei  satisfaciens  reconcilietur. 
ARTICULUS  IIL —  utrum  homo  in  gratia  constitutus  possit  mereri  vitam 

jETERNAM  ex  condigno  (3). 

De  his  etiam  part.  III,  qaaest.  XLVlll,  art.  i  corp.  et  Sent.  ll,  dist.  27,  art.  5,  et  art.  S  corp.  et  III, 

dist.  4,  quaest.  Ill,  art.  I  ad  i  et5,  et  Rom.  iv,  lect    5,  et  cap.  6,  lect.  4,  iiD. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  homo  in  gratia  constitutus 
non  possit  mereri  vitam  aeternam  ex  condigno.  Dicit  enim  Apostolus 
(Rom.  viii,  i8j  :  Non  sunt  condignx  passiones  hujus  temporis  ad  futuram 
gloriam  quse  revelabitur  in  nobis.  Sed  inter  alia  opera  meritoria  maxime 
videntur  esse  meritorice  sanctorum  passiones.  Ergo  nulla  opera  hominum 
sunt  meritoria  vitae  aeternae  ex  condigno. 

2.  Praeterea,  super  illud  (Rom.  vi,  23)  :  Gratia  Dei  vita  xternaj  dicit 
Glossa  (ord.  August.  hb.  Degrat.  ethb.  arb.  cap.  9)  : «  Posset  rect6  dicere : 
«  Stipendium  jusLitiae  vita  aeterna;  »  sed  maluit  dicere  :  «  Gratia  Dei  vita 
xterna,  »  ut  intelligeremus  Deum  ad  aeternam  vitam  pro  sua  miseratione 
nos  perducere,  non  meritis  nostris. »  Sed  id  quod  ex  condigno  quis  mere- 
tur,  non  ex  miseratione,  sed  ex  merito  accipit.  Ergo  videtur  qu6d  homo 
non  possit  per  gratiam  mereri  vitam  aeternam  ex  condigno. 

(Vlldcst  bonum  supernaturale  ,  etnatura  non  terejus  dignitatem  debelur  merces  ex  justitia,  ae 

potest  quod  estsuperuaturale  attingere,  alioquin  proinde  quod  est  proprie  ac  simpliciter  raeri- 

effectuspotior  esset  quam  causa  i  quod  repugnat.  tum.  Meritum   de  congruo  est    illud  cui  non 

(2)  Ita  cum  cod.  Alcan.  aliisque  edit.  Patav.  debetur  nierces  ex  justilia,  sed  lanlura  ex  de- 
1798,  Garcia,  tlieologi  Nicolai  et  edit.  Pat.  ni2,  centia  ac  proinde  quod  non  cst  meritum,  ni«i 
quetn  offendil,  nisi  priu$.  improprie  et  secundum  quid. 

(3)  Merilum  de  condigno  est  illud  cul  prop- 


590  QUJ:ST.  CXIV,  ART.  III  ET  IV. 

3.  Praeterea,  illudmeritum  videtur  esse  condignum,  quod  sequatur  mer- 
cedi.  Sed  nullus  actus  praesentis  vitae  potest  aequari  vitas  gelernae,  quae  co- 
gnitionem  et  desiderium  nostrum  excedit;  excedit  etiam  charitatem  vel 
dilecLionem  via^,  sicut  et  excedit  naturam.  Ergo  homo  non  potest  per  gra- 
tiam  mereri  vitam  aeternam  ex  condigno. 

Sed  contra  est  quod  redditur  secundum  justum  judicium,  videtur  esse 
mercescondigna.  Sed  vita  aeterna  reddituraDeo  secundumjudiciumjusti- 
tiae,  secundum  illud  (II.  Tim.  iv,  8)  :  In  reliquo  reposita  est  mihi  corona 
justitiXj  quam  reddet  mihi  Dominus  in  illa  diejustus  judex.  Ergo  homo 
meretur  vitam  aeternam  ex  condigno. 

CONCLUSIO.  — Opus  hominis  justi,  ut  ab  inhabitantis  Spiritus  sancti  (cujus 
infinita  est  tlignitas)  gratia  proceclit,  vitae  aelernae  meritorium  est^ex  condigno  :  non 
autem  de  condigno  meretur,  ut  a  libero  arbitrio  procedit,  propter  maximam  inae- 
qualitatem  :  licet  congruum  sit  ut  homini  secundiim  suam  virtulem  operanti,  Deus 
secundum  virlulis  suae  excellentiam  recompenset. 

Respondeo  dicendum  qu6d  opus  meritorium  hominis  dupliciter  consi- 
derari  potest :  unomodo,  secundtimquodprocedit  ex  iibero  arbitrio;  alio 
modo,  secundiim  quod  procedit  ex  gratia  Spiritus  sancti.  Si  consideretur 
secundiim  substantiam  operis,  et  secundum  quod  procedit  ex  libero  arbi- 
trio,  sic  non  potest  ibi  esse  condignitas  propter  maximam  inaequalitatem; 
sed  est  ibi  congruitas  propter  quamdam  aequalitatem  proportionis  (i).  Vi- 
deturenim  congruum  ut  homini  operanti  secundiim  suam  virtulem,  Deus 
recompenset  secundijm  excellentiam  suae  virtutis.  Si  autem  loquamur  de 
opere  meritorio,  secundum  quod  procedit  ex  gratia  SpiritDs  sancti,  sic  est 
meritorium  vitaeaeternae  ex  condigno.  Sic  enim  valor  meriti  attendiitur se- 
cundiim  virtutem  Spiritus  sancti  moventis  nos  in  vitam  aeternam,  secundtmi 
illud  (Joan.  iv,  14)  :  Fiet  in  eo  fons  aqux  salientis  in  vitam  xternam.  Atten- 
ditur  etiam  pretium  operis  secundiim  dignitatem  gratiae,  per  quam  homo 
consors  factus  divinae  naturae  adoptatur  in  Filium  Dei,  cui  debetur  haere- 
ditas  ex  ipso  jure  adoptionis,  secundum  illud  (Rom.  viii,  M)  :  Si  filii  et 
hasredes  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  Apostolus  loquitur  de  passionibus 
sanctorum  secundum  eorum  substantiam. 

Ad  secundum  dicendum,  quod  verbum  illius  Glossae  intelligendum  est 
quantum  ad  primam  causam  perveniendi  ad  vitam  aeternam,  quae  est  mi- 
seratio  Dei.  Meritum  autem  nostrum  est  causa  subsequens.     • 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  gratia  SpiritCis  sancti,  quam  in  praesenti  ha- 
bemus,  etsi  non  sit  aequalis  gloriae  in  actu,  est  tamen  aequalis  in  virtute, 
sicut  semen  arboris,  in  quo  est  virtus  ad  totam  arborem.  Et  similiter  per 
gratiam  inhabitat  hominem  Spiritus  sanctus,  qui  est  sufificiens  causa  vitae 
aeternae;  unde  et  dicituresse  pignus  hasreditatis  nostrae(II.  Corinth.  i). 

ARTICULUS  IV.  —  UTRUM  gratia  sit  principium  meriti  principalius  per 

CHARITATEM  QUAM  PER  ALIAS  VIRTUTES  (3). 
De  his  etiam  2  2,  quie.st.  CLXXXII,  art.  2  corp.,  et  Scnt.  Ui,  dist.  oO,  art.  5,  et  nr,  dist.  20,  art.  2, 
quaest.  lli ,  et  dist.  49,  quaest.  l,  art.  4,  quaest.  IV  ,  et  De  pot.  quaest.  VI ,  art.  9  corp.  et  Rom.  VIII, 
lect.  5,  princ.  et  Hebr.  VI,  lect.  3. 

Ad  quartum  sic  proceditur.  4.  Videtur  qu6d  gratia  non  sit  principium 
meriti  principalius  per  charitatem  quam  per  alias  virtutes.  Merces  enin^ 
operi  debetur,  secundiim  illud  (Matth.  xx,  8}  :  Foca  operarios^  et  reddeillis 

(i)  Tnm  acJest.  ut  aiunt,  meritum  de  congruo.  qusest.  cx)  charitatem,  sicut  et  aliaa  virtntes  a 

(2)   De   (Jde   ost  qucSd   l>ona    juslorum  opera  gralia  realiler   distingui,  et   gratiam  tenct    ut 

vitani  eeternam  de  condi(jno  mereanlur.  principium  remotum  operis  meritorii,  virtutes 

(5)  In  kac  qucustione  suppoiiit  S.  Ooctor  (ex  vero  ut  priQcipium  proximom. 


QVJEST.  CXIV,  ART.  IV.  591 

mercedem  suam.  Sed  qTiaelibet  virtus  est  principium  alicujus  operis;  est 
enim  virliis  habitus  operaiivus,  ut  supra  liabitum  esl  (qua^st.  lv,  art.  2). 
Ergoqualibet  virtus  est  a^qualiter  prlncipium  merendi. 

2.  Praelerea,  Aposlolus  dicit  (I.  Corinth.  ni,  8)  :  Unusqnisque  propriani 
mercedem  acvipiet  secundiim  proprium  laborem.  Sed  ciiaritas  magis  dimi- 
nuit  laborem  quam  augeat;  quia,  sicut  Augustinus  dicit  (lib.  De  verbis 
Dom.  serm.  9,  cap.  3,  et  serm.  49  de  temp.,  vers.  fin.),  «  omnia  saeva  et 
immania,  facilia  et  prope  nuila  facit  amor.  »  Ergo  cliaritas  non  est  princi- 
palius  principium  merendi  quam  aiia  virtus. 

S.Praeterea,  illa  virtus  videtur  principalius  esseprincipium  merendi,cu- 
jus  actussunt  maxime  meritorii.  Sed  maxime  meritorii  videntur  esse  actus 
fidei  et  patienliae,  sive  fortitudinis,  sicut  patet  in  martyribus,  qui  pro  fide 
patienter  el  fortiter  usque  ad  morlem  certaverunt.  Ergo  aliaj  virtutes  prin- 
cipalilis  sunt  principiuin  merendi  quam  cliaritas. 

Sed  contra  estquod  Dominus  (Joan.  xiv,  21)  dicit :  Si  quis  diligit  me,  di- 
ligetur  d  Patre  meo^  et  ego  diligam  eum^  et  manifestabo  ei  mcipsum.  Sed  in 
manifesla  Dei  cognitione  consistitvita8eterna,secundum  iilud(Joan.  xvn,3): 
Hxc  est  vita  xterna,  ut  cognoscant  te  solum  Deum  verum,  et  vivum.  Ergo 
meritum  vitae  aeternifi  maxim^  residet  penes  charitatem. 

CONCLCSIO.  —  Gralia  pi  incipalius  per  charitatem  (ex  qua  opus  maxime  fit  volun- 
tarium,  et  praecipue  ad  bealitudinem  ordinatur)  quam  per  alias  virtutes ,  operis  me- 
ritorii  principium  exislit. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  dictis  accipi  potest  (art.  1  hujus 
quaest.),  humanus  actus  habet  rationem  merendi  ex  duobus :  primd  qui- 
dem  et  principaliter  ex  divina  ordinatione,  secundum  quod  actus  dicitur 
esse  meritorius  iilius  boni  ad  quod  homo  divinittisordinatur.Secund6  vero 
ex  parte  liberi  arbitrii,  inquantum  sciUcet  homo  habet  praecaeteris  creatu- 
risut  perse  agat  voiuntarie  agens.  Et  quantiim  ad  utrumque  principaiitas 
meriti  penes  ciiaritatem  consistit :  prim6  enim  considerandum  est  qu6d 
vita  aeterna  in  Dei  fruitione  (1)  consistit.  Motus  autem  humanae  mentis  ad 
fruitionem  divini  boni  est  proprius  actus  charitatis,  per  quem  (2)  omnes 
actus  aliarum  virtutum  ordinantur  in  hunc  finem,  secundilim  quod  aliae 
virtutes  imperantur  a  charitate.  Et  ideo  meritum  vitae  aiternae  primo  perti- 
net  ad  charitatem,  ad  alias  autem  virtutes  secundario,  secundiim  quod 
earum  (3)  actus  a  charitate  imperantur  (4).  Similiter  etiam  manifestum  est 
quod  id  quod  ex  amore  facimus,  maxim6  voluntarie  facimus.  Unde  etiam 
secundiim  quod  ad  rationem  meriti  requiritur  qu6d  sit  voluntarium,  prin- 
cipaliter  meritum  charitati  attribuitur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  charitas,  inquantum  habet  uUimum 
finem  pro  objecto,  movet  alias  virtutes  ad  operandum.  Semper  enim  habitus 
ad  quem  pertinet  finis,  imperat  habitibus  ad  quos  pertinent  ea  quae  sunt 
ad  finem,  ut  ex  supra  dictis  patet  {quaest.  ix,  art.  \). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  opus  aliquod  potest  esse  laboriosum  et 
diflficile  dupliciter.  uno  modo  ex  magnitudine  operis:  et  sic  magnitudo 
laboris  pertinet  ad  augmentum  meriti;et  sic  charitas  non  diminuit  labo- 
rem,  im6  facit  aggredi  opera  maxima;  «  piagna  enim  operatnr,  si  est,  « 
ut  Gregorius  dicit  in  quadam  homiiia  (30  in  Evang.,  parum  a  princip.).  Alio 

(1)  Fruitio  bic    geueraliler  samitur  proat  tI*  (4)  His  similia   dixorat  S.  Doctor  (Sent,   lli, 

Monem  Dei  incla«iit.  dist.  xxx,  art.  5)  :  PrincipalUas  merendi  est 

(2Vlta  cura  co(i  Alcan.  aliisqne  edit.  Rom.  et  in  charilate,  in  alii$  aultm  ,tecundii,m  quod 

Pat.  Tlieologi  tt  Nicolai,  per  guam.  eharilate  informanlur. 

(3)  Ita  cod.  prsedictus,  et  edit.  Pat.  1712.  Al., 
torum. 


592  QU^ST.  CXIV,  ART.  IV  ET  V. 

inodo  ex  defectu  ipsius  operantis ;  unicuique  enim  est  laboriosum  et  diffl- 
cile  quod  non  promptS.  voluntate  facit^  et  talis  labor  diminiiit  merilum,  et 
a  charitate  tollitur. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  fidei  actus  non  est  meritorius,  nisi  fides  per 
dilectionem  operetur,  ut  dicitur  (Galat.  v}.  Similiter  etiam  actus  patientiae 
et  fortitudinis  non  est  meritorius,  nisi  aliquis  ex  charitate  haec  operetur, 
secundtim  illud  (I.  Corinth.  xni,  3)  :  Si  tradidero  corpus  meum,  ita  ut  ar- 
deam.  charitatem  autem  non  habuero^  nihil  mihi  prodest. 

ARTICULUS  V.  —  UTRUM  iiomo  possit  sibi  mereri  primam  gratiam  (i). 
De  bis  etiam  part.  111,  quaest.  ii,  art.  2  corp.,  et  Sent.  ii,  dist.  \7,  art.  4  ad  6,  et  iii,  dist.  49, 

quffist.  I,  art.  4,  quaest.  icorp.  et  Cont.  gent.  cap.  449  et  430,  et  De  ver.  quaest.  XIX ,  art.  6  et7 

corp.,  et  Joan.  x,  lect.  A,  et  Ephes.  ii,  lect.  2. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  homo  possit  sibi  mereri  pri- 
mam  gratiam.  Quia,  ut  Auguslinus  dicit  (in  praef.  Psal.  xxxi,  aliquant.  ante 
med.),  n  fides  meretur  justificationem. »  Justificatur  autem  homo  per  pri- 
mam  gratiam.  Ergo  homo  potest  mereri  sibi  primam  gratiam. 

2.  Prseterea,  Deus  non  dat  gratiam  nisi  dignis.  Sed  non  dicituraliquis  di- 
gnus  aliquo  bono,  nisi  qui  ipsum  promeruit  ex  condigno.  Ergo  aliquis  ex 
condigno  potest  mereri  primam  gratiam. 

3.Pr8eterea,apud  homines  aliquispotestpromereri  donum  jam  acceptum; 
sicut  qui  accepit  equum  a  domino,  meretur  ipsum  bene  utendo  eo  in  servi- 
tio  domini.  Sed  Deus  liberahor  est  quam  liomo.  Ergo  multo  magis  priman. 
gratiam  jamsusceptam  potesthomo  promereri  a  Deopersubsequentiaopera. 

Sed  contra  est  quod  ratio  gratise  repugnat  mercedi  operum,  secundum 
illud  (Rom.  iv,  4)  :  Ei  qui  operatur,  merces  non  imputatur  secundiim  gra- 
tiam^  sed  secujidum  debitum.  Sed  illud  meretur  liomo  quod  imputatur  ei 
secundiim  debitum,  quasi  merces  operum  ejus.  Ergo  primam  gratiam  non 
potest  homo  mereri. 

CONCLUSIO.  —  Quum  neque  operibus  antecedentibus  possit  sibi  homo  primam 
graliara  mereri  (quia  scilicet  cum  dono  gratiee  nuUam  habent  proportionem)  neque 
operibus  consequentibus,  eo  quod  gratia  non  sit  eorum  finis,  sed  principium;  nul- 
lum  hominem  primam  sibi  gratiam  mereri  posse  dici  debet. 

Respondeo  dicendum  qu6d  donum  gratiae  considerari  potest  dupliciter; 
uno  modo  secundum  rationem  gratuiti  doni ;  et  sic  manifestum  est  quod 
omne  meritum  repugnat  gratiae,  quia,  ut  (Rom.  ii,  9)  Apostolus  dicit,  si 
autemgratia,jamnonex  operibus.  Aliomodo  potestconsiderari  secundtim 
naturam  ipsiusrei  qusedonatur;  et  sicetiam  non  potestcadere  sub  merito 
non  habentis  gratiam;  tum  quia  excedit  proportionem  naturae,  tum  etiam 
quia  ante  gratiam  in  slatu  peccati  homo  habet  impedimentum  promerendi 
gratiam,  scilicet  ipsum  peccatum.  Postquam  autem  jam  aliquis  habet  gra- 
tiam,  non  potest  gratia  jam  habita  sub  merito  cadere  :  quia  merces  estter- 
minus  operis;  gratia  ver6  est  principium  cujushbet  boni  operis  in  nobis, 
ut  supra  dictum  estfqu.  cix).  Si  vero  aliuddonum  gratuitum  aliquismerea- 
tur  virtute  gratiae  praecedentis,  jam  non  erit  prima.  Unde  manifestum  est 
qu6d  nullus  potest  sibi  mereri  primam  gratiam  (2). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d,  sicut  Augustinus  dicit  (Retract.  lib.  i, 
cap.  23,  post  med.),  ipse  aliquando  in  hoc  fuit  deceptus,  qu6d  credidit  ini- 

{{)  Prima  gratia  non  soliim  ea  dicitur  quara  can.  8'  :  Cibm  Apostoluf  dicit  hGminem  ju$ti- 

aliquis  primo  accepit  quum  ex  infideli   fidelis  ficari  gratis  :  idpo  dicimus  gralis  juslificari, 

factus  est,  sed  omnis  ea  quae  post  lapsum  in  quia  nihil  earum  qua;  juslificationem  prW'- 

peccalum  mortale  prim6  dalur  ,  sive  aclualis,  cedunt,  sive  fides ,  sive  opera  ,  ipsam  justifi- 

sive  liabitualis.  cationit  graliam  promerenlur. 

(2)  Hinc  dicit  concilium  Tridentinum  (sess.  Ti, 


QU.^ST.  CXIV,  ART.  V  ET  VI.  ms 

tium  fidei  esse  ex  nobis  (1),  sed  consummationem  nobis  dari  ex  Deo;  quod 
ipse  ibidem  retractat;  et  ad  hunc  sensum  videtur  pertinerequod  fides  justi- 
ficationem  mereatur.  Sed  si  supponamus,  sicut  fidei  veritas  (2)  habet,  quod 
initium  fidei  sit  in  nobis  a  Deo,  jam  etiam  ipse  actus  consequitur  primam 
gratiam ;  et  ita  non  potest  esse  meritorius  primae  graliae.  Per  fidem  igitur 
justificatur  homo,  non  quasi  homo  credendo  mereatur  justificationem,  sed 
quia  dum  justificatur,  credit,  eo  qu6d  motus  fidei  requirituradjustificatio- 
nem  impii,  ut  supra  dictum  est  (qu.  cxni,  art.  4). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  Deus  non  dat  gratiam  nisi  dignis ;  non  ta- 
men  ita  quod  prius  digni  fuerint,  sedquia  ipse  per  gratiam  eos  facit  dignos, 
qui  solns  potest  /acere  mundum  de  immundo  conceptum  semine  (Job,  xiv,  4). 

Ad  tertium  dicendum,  quod  omne  bonumopus  hominis  procedit  a  prima 
gratia  sicut  a  principio,  non  autem  procedit  a  quocumque  humano  dono; 
et  ideo  non  est  simili?.  ratio  de  dono  gratise,  et  de  dono  humano. 

ARTICULUS  VI.  —  UTRUM  homo  possit  alteri  mereri  primam  gratiam(3). 

De  hii  etiam  Scnt.  ii,  dist.  27,  art.  6,  et  lll,  dist.   19,  quaest.  I,   art.  2,  quaBst.  I  corp.  et  art.  4, 
qasest.  III  ad  5,  et  iv,  dist.  45,  qusest.  II,  art.  i ,  qiieest.   l  corp.,  et  I.  Tim.  lY,  lect.  2,  fin. 

Ad  sextum  sic  proceditur.  1.  Videtur  qu6d  homo  possit  alteri  m.ereri 
primam  gratiam.  Quia  super  illud  (Matth.  ix) :  Fidens  Jesus  fidem  itlorum, 
etc,  dicit  Glossa  ordin. :  «  Quanttim  valet  apud  Deum  fides  propria,  apud 
quem  sic  valuit  aliena,  ut  intus  et  extra  sanaret  hominem  !  »  Sed  interior 
sanatio  hominis  est  per  primam  gratiam,  Ergo  homo  potest  alteri  mereri 
primam  gratiam. 

2.  Praeterea,  orationes  justorum  non  suntvacuae,  sed  efficaces,  secun- 
dimi  illud  (Jac.  ult.  16]:  Multum  valet  deprecatio  justi  assidua.  Sed  ibidem 
praemittitur :  Orate  pro  invicem,  ut  salvemini.  Ciim  igitur  salus  hominis 
non  possit  esse  nisi  per  gratiam ,  videtur  quod  unus  homo  possit  alteri 
mereri  primam  gratiam. 

3.  Praeterea  (Lucae,  xvi,  9),  dicitur :  Facite  vobis  amicos  de  mammona 
iniquitatis,  ut  ciim  defeceritis ,  recipiant  vos  in  xterna  tabernacula.  Sed 
nullus  recipitur  in  oeterna  tabernacula  nisi  per  gratiam,  per  quam  solam 
aliquis  meretur  vitam  aeternam,  ut  supra  dictum  est  (art.  2  huj.  quajst.  et 
quaest.  cix,  art.  5).  Ergo  unus  homo  potest  alleri  acquirere  merendo  primam 
gratiam. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Jerem.  xv,  i}:  Si  steterit  Moyses  et  Samuel 
coram  wie,  non  est  anima  mea  ad  populum  istum;  qui  tamen  fuerunt 
maximi  meriti  apud  Deum.  Videtur  ergo  quod  nullus  possit  alteri  mereri 
primam  gratiam. 

CONCLUSIO.  —  Quura  ideo  solum  humanis  operibus  meritum  condigni  tribua- 
tur,  quia  ex  Dei  motione  et  gratia  fiunt,  quae  soli  Christo  tanquam  capiti  Ecclesiae 
sicdata  est,  ut  non  tantura  sibi,  sed  etiara  aliis  vilara  aeternam  promereri  posset ; 
ideo  solusGhristus  de  condigno  primam  gratiam  mereri  aiteri  potuit. 

Respondeo  dicendum  qu6d ,  sicut  ex  supradictis  patet  (art.  1  et  4  huj. 
qu.),  opus  nostrum  habet  rationem  merili  ex  duobus  :  primo  quidem  ex 
vi  motionis  divinai,  et  sic  meretur  aliquis  ex  condigno;  alio  modo  habet 
ratiouem  meriti ,  secundum  qu6d  procedit  ex  libero  arJDitrio,  inquantum 
voluntarie  aliquid  facimus ;  et  ex  hac  parte  est  meritum  congrui ;  quia 

M)  In  hoc  errarunt  semipelagiani.  sine  baptismo  ;  quia  non  est-divinse  sapientiae 

(2)  Ita  Mss.  et  edili  passim.  Al.,  rei  verilas.  congruum  ut  propter  alicujus  amici  preces  con- 

(3)  Observandiim  tamen ,  ait  Sylvius,  justos  ferat  gratiam  contra  legcm  ac  ordinationcm 
OOD   posse    de   congruo   mereri,  nt  vel   adulti  a  se  constitutam. 

jastificentur  siue  ulla  dispositione ,  yel  infantes 


S94  QUiEST.  CXIV,  ART.  VI  ET  VII. 

congiuum  est  ut  dum  homo  bene  utitur  su^  virtute,  Deus  secundum  su- 
perexcellentem  virtutem  excellentius  operetur.  Ex  quo  patet  qu6d  merita 
condigni  nullus  potest  mereri  alteri  primam  gratiam,  nisi  solus  Ghristus: 
quia  unusquisque  nostrum  movetur  a  Deo  per  donum  gratiae,  ut  ipse  ad 
vitam  aeternam  perveniat;  et  ideo  meritum  condigni  ultra  hanc  motionem 
non  se  extendit.  Sed  animaChristi  mota  est  a  Deo  per  gratiam,  non  solum 
ut  ipse  perveniret  ad  gioriam  vitae  aeternae ,  sed  etiam  ut  alios  in  eam  ad- 
duceret,  inquantum  est  caput  Ecclesiae,  etauctor  salutishumanae,  secun- 
diim  illud  (llebr.  ii,  iO)  :  Qui  multos  filios  in  gloriam  adduxerat,  auctorem 
salutis ,  etc.  Sed  merito  congrui  potest  aliquis  alteri  mereri  j^rimam  gra- 
liam :  quia  enim  homo  in  gratia  constitutus  implet  Dei  voluntatem, 
congruum  est  secundtim  amicitiae  proportioncm  ut  Deus  impleat  hominis 
voluntatem  in  salvatione  alterius,  lic^t  quandoque  possit  habere  impedi- 
mentum  ex  parte  iilius  cujus  aliquis  sanctus  justificationem  desiderat.  Et 
in  hoc  casu  ioquitur  auctoritas  Jeremiae  (ult.  adducta). 

Ad  primum  ergo  dicendum ,  quod  fides  aUorum  valet  alii  ad  salutem 
merito  coiigrui,  non  merito  condigni. 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  impetratio  orationis  innititur  misericor- 
diae;  meritum  autem  condigni  innititur  justiiiae;  et  ideo  multa  orando 
impetrat  liomo  ex  divina  misericordia,  quae  tamen  non  meretur  secundum 
justitiam ;  secundiim  illud  (Danielis  ix,  i8) :  Neque  enim  injustificationibus 
nostris  proster?iimus preces  nostras  antefaciem  tuam,  sed  ininiseraiionibus 
tuis  maltis. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  pauperes  eleemosynam  recipientes  dicuntur 
recipere  alios  in  aeterna  tabernacula,  vel  impetrando  eis  veniam  orando, 
vel  merendo  per  aiia  bona  ex  congruo,  vel  etiam  materialiter  loquendo, 
quia  per  ipsa  opera  misericordiae ,  quae  quis  in  pauperes  exercet,  meretur 
recipi  in  aeterna  tabernacula. 

ARTICULUS  V5I.  —  utrum  homo  possit  sibi  mereri  reparationem  post 

LAPSUM   (1). 
De  his  etiam  Sent.  iii,  dist.  27,  art.  4  ad  3  ,  et  Hebr.  vi ,  lect.  3. 

Ad  septimum  sic  proceditur.  4.  Videtur  qu6d  aliquis  possit  sibi  mereri 
reparationem  post  lapsum.  lUud  enim  quod  juste  a  Deo  petitur,  homo  vi- 
•detur  posse  mereri.  Sed  nihil  justius  a  Deo  petitur,  ut  Augustinus  dicit 
(implic.  enarrat.  1  super  liaec  verba  Psalmistae),  quam  quod  reparetur  post 
lapsum,  secundum  illud  (Psalmi  lxx,  9) :  Citm  defecerit  virius  mea ,  ne  de- 
relinquas  me,  Domine.  Ergo  homo  potest  mereri  ut  reparetur  postlapsum. 

2.  Praeterea,  multo  magis  homini  prosunt  opera  sua  quam  prosintalii.  Sed 
homo  potest  aliquo  modo  alteri  mereri  reparationem  post  lapsum.sicut  el 
primam  gratiam.  Ergo  multo  magis  sibi  mereri  potest  ut  reparetur  post 
lapsum. 

3.  Praeterea,  homo  qui  aliquando  fuit  in  gratia,  per  bona  opera  quae  fecit, 
meruit  sibi  vitam  aeternam,  ut  ex  supra  dictis  patet  (art.  2  hu].  qu.,  etqu 
cix,  art.  5).  Sed  ad  vitamseternamnon  potest  quis  pervenire,  nisi  reparetur 
per  gratiam.  Ergo  videtur  qu6d  sibi  meruit  reparationem  per  gratiam 

Sed  contra  est  quod  dicitur  (Ezech.  xviii ,  2i) :  Si  averterit  se  justus  d 
justitia  sua,  et  fecerit  iniquitatem.,.,  omnes  jusfitix  ejits  quas  fecerat^  non 
recordabuntur.  Ergo  nihil  valebunt  ei  praecedentia  merita  ad  hoc  qu6d 

{])  Hic  non  qiiicrJtiir   an    liomo   jam   lapsus  ipsum  labi    in   i»ercatnm   mortale.   donatur  ei 

possit  sibi  merori  rcparationem,  quod  redit  ad  poenitentia    et  venia,    ac  proinde  restituatur  m 

art.  5,  sed  sensns  esl  an  co  tcmpore  qno  hemo  «tatuai  gratise  in  quo  antea  fuerat. 
est  justus  possit  a  Deo  mereri,  ut  si  contingat 


QVkEST.  CXIV,  ART.  VII  ET  VIII.  595 

resurgat.  Non  ergo  aliquis  potest  sibi  mereri  reparationem  post  lapsum 
futurum. 

CONCLUSIO.  —  Nullo  modo  potest  aliquissibi  mereri  reparationem  post  lapsum, 
sed  hoc  sola  Dei  miserationeoblinere  valet. 

Respondeo  dicendum  quod  nullus  potest  sibi  mereri  reparationem  post 
lapsum  fuiurum,  neque  merito  condigni ,  neque  merito  congrui.  iMerito 
quidem  condigni  hoc  sibi  mereri  non  potest;  quia  ratio  hujus  mcriti  de- 
pendet  ex  moiione  divinie  gmtiae;  quae  quidem  motio  inlerrumpitur  per 
sequens  peccatuni:  unde  omnia  beneficia  qua^  postmodum  aliquis  k  Deo 
consequitur,  quibus  reparatur,  non  cadunt  sub  merito.  tanquam  motione 
prioris  gratiae  usque  ad  haic  non  se  extendente.  Meritum  etiam  congrui, 
quo  quis  alteri  primam  gratiam  meretur,  impeditur  ne  consequatur  ef- 
fcctum  propter  impedimentum  peccati  in  eo  cui  quis  mcretur.  Mult6  igitur 
magis  impeditur  talis  meriti  efflcacia  per  impedimentum  quod  est  et  in 
eo  qui  meretur,  et  in  eo  cui  meretur  (1);  hic  enim  utrumque  in  unam  per- 
sonam  concurrit.  Et  ideo  nullo  modo  aliquis  potest  sibi  mereri  reparatio- 
nem  post  lapsum. 

Adprimum  ergo  dicendum,  quod  desiderium  quo  quis  desiderat  repa- 
rationem  post  lapsum,  justum  dicitur;  et  similiter  oratio,  quli  petit  ejus- 
modireparaiionem,  dicitur  justa,  quia  tendit  ad  justitiam  ;  non  tamen  ita 
qudd  justiliae  innitatur  per  modum  meriti,  sed  soliim  misericordiae. 

Ad  secvndum  dicendum ,  quod  aliquis  potest  alteri  mereri  ex  congruo 
primam  gratiam;  quia  non  est  ibi  impedimentum  ,  saltem  ex  parte  me- 
rentis,  quod  invenitur  dum  aliquis  postmeritum  gratiae  a  justitia  recedit. 

Ad  tertium  dicendum,  qu6d  quidam  dixerunt  quod  nullus  meretur  ab- 
solut^  vitam  aeternam  nisi  per  actum  finalis  gratiae,  sed  solum  sub  condi- 
tione,  si  perseverat.  Sed  hoc  irrationabiliter  dicituriquia  quandoque  ac- 
tus  ultimae  gratiae  non  est  magis  meritorius,  sed  miniis  quam  actus 
praecedentes,  propter  aegritudinis  oppressionern.  Unde  dicendum  qu6d  qui- 
libet  actus  charitatis  meretur  absolute  vitam  aeternam;  sed  per  peccatum 
sequensponitur  impedimentum  praecedenti  merito,  ut  non  sortiatur  effec- 
tum;  sicut  etiam  causae  naturales  deficiunt  a  suis  effectibus  propter  super- 
veniens  impedimentum. 

ARTICULUS  VIII.  —  UTRUM  homo  possit  mereri  augmentum  grati^  vel 

CHARITATIS   (2). 
De  hisetiara  Sent.  n,  dist.27,  art.  5,  dist.  20,  art.  2,  qusest.  lll  corp. 

Ad  octavum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  homo  non  possit  mereri 
augmentum  graliae  vel  charitatis.  Ciim  enim  aliquis  receperit  praemlum 
quod  meruit  non  debetur  ei  alia  merces;  sicut  de  quibusdam  dicitur 
(Jlatth.  VI,  2)  :  Receperunt  mercedem  suam.  Si  igitur  aliquis  meretur  aug- 
mentum  charitatis  vel  gratiae,  sequeretur  quod  gratia  augmentata  non 
posset  ulterius  expectare  aliud  praemium,  quodestinconveniens. 

2.  PraJterea,  nihil  agit  ultra  suam  speciem.  Sed  principium  meriti  est 
gratia  vel  charitas,  ut  ex  supradictis  patet  (art.  2  et4  huj.  qu.).  Ergo  nul- 
lus  potest  majorem  gratiam  vel  charitatem  mereri  quam  habeat. 

3.  Praeterea,  id  quod  cadit  sub  merito,  meretur  homo  per  quemlibet  ac- 

^l)  Quam  D.  ThomsB  sententiam  seqtmntur  c&n.  U)  :  Si  quis  dixerit  jusliliam  aceeptam 

Co&radus.  Medina.  Valentia,  Montesinus,  Mal-  non  conservari,  alque  etiam  nugp.ri  coram 

dtrus,  nack<?rus  et  Wiggers.  Deo;  analhema  sit.  Si  qnis  dixerit  justifi- 

(2:    De  lide  esl  hominem  mereri  posse  ang-  calum   bonis    operihus,...   non  veri    mereri 

mentum  gratiae  vel  chantatis;  quod  a  concilio  au/pnentum  gratia: ,  vilam  asiernam...  atque 

Trident.   his  Verbis  fuit  defiaitam  (sess.    Ti,  eliam  glorice  augmentum;  analhema  sit. 


596  QUiEST.  CXIV,  ART.  VIII  ET  IX. 

tum  a  gratia  vel  charitate  procedentem,  sicut  per  quemlibet  talem  actum 
meretur  homo  vitam  aeternam.  Si  igitur  augmentum  gratiae  vel  charitatis 
cadat  sub  merito,  videtur  quod  per  quemlibet  actum  charitate  inforrnatum 
aliquis  mereatur  augmentum  ciiaritatis.  Sed  id  quod  homo  meretur,  infal- 
libiliter  a  Deo  consequitur,  nisi  impediatur  perpeccatum  sequens;  dicitur 
enim  (II.  Timoth.  i,  12)  :  Scio  cui  credidi,  et  certus  sum  quia  pottns  est  de- 
positum  meum  servare.  Sic  ergo  sequeretur  quod  per  quemlibetactumme- 
ritorium  gratia  vel  charitas  augeretur;  quod  videtur  inconveniens,  cum 
quandoque  actus  meritorii  nori  sint  multiim  ferventes,  ita  quod  sufftciant 
ad  charitatis  augmentum.  Non  ergo  augmentum  charitatis  cadit  sub 
merito. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  (Epist.  Joan.  implic.  tract.  5,  ante 
med.),  quod  «  charitas  meretur  augeri,  utaucta  mereatur  etperfici. »  Ergo 
augmentum  charitatis  vel  gratiae  cadit  sub  merito. 

CONXLUSIO.  —  Quum  per  idem  et  ipsum  finem  et  progressum  ad  finem  conse- 
quamur,  justus  autem  horao  per  opera  sua  bona,  quatenus  movente  Deo  facta  sunt, 
vitam  aeternam  de  condigno  mereatur,  ipsum  etiam  gratiae  et  charitatis  augmentum 
mereri  dicendum  est. 

Respondeo  dicendum  qu6d,  sicut  supra  dictum  est  fart.  6,  et  7  hujus  qu.), 
illud  cadit  sub  merito  condigni,  ad  quod  motio  gratiae  se  extendit.  Motio 
autem  alicujus  moventis  non  solum  se  extendit  ad  ultimum  terminum 
motOs,  sed  etiam  ad  totum  progressum  in  motu.  Terminus  autem  motus 
gratiae  est  vita  aeterna.  Progressus  autem  in  hoc  motu  est  secundum  aug- 
mentum  charitatis  vel  gratiae ,  secundum  illud  (Prov.  iv,  18) :  Justorum  se^ 
W-ita  quasi  lux  splendens,  procedit.,  et  crescit  usque  ad  perfectum  diem^ 
qui  est  dies  gloriae.  Sic  igitur  augmentum  gratiae  cadit  sub  merito  con- 
digni  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod  praemium  est  terminus  meriti.  Estau- 
tem  duplex  terminusmotus,  scilicet  ultimus,  et  medius,  qui  est  et  princi- 
pium  et  terminus ;  et  talis  terminus  est  merces  augmenti.  Merces  autem 
favoris  humani  est  sicut  ultimus  terminus  hisquifinem  in  hocconstituunt; 
mide  tales  nullam  aliam  mercedem  recipiunt. 

Ad  secundum  dicendum,  qudd  augmentum  gratiae  non  est  supra  vir- 
tutem  praeexistentis  gratiae,  lic^t  sit  supra  quantitatem  ipsius;  sicut 
arbor,  etsi  sit  supra  quantitatem  seminis ,  non  est  tamen  supra  virtutem 
ipsius. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  quolibet  actu  meritorio  meretur  homo  aug- 
mentum  gratiae,  sicut  et  gratiae  consummationem,  quae  est  vita  aeterna. 
Sed  sicut  vita  aeterna  non  statim  redditur,  sed  suo  tempore,  ita  nec  gratia 
statim  augetur,  sed  suo  tempore,  ctim  scilicet  aliquis  sufficienter  fuerit  dis 
positus  ad  gratiae  augmentum. 

ARTICULUS  IX.  —  UTRUM  homo  possit  perseverantiam  mereri  (2). 

De  bis  etiam  Sent.  IV,  tiist.  45,  quaest.  II,  art.  \,  qusest.  i  corp. 

Ad  nonum  sic  proceditur.  1.  Videtur  quod  aliquis  possit  perseverantiarr 
mereri.  lllud  enim  quod  ho.iio  obtinet  petendo,  poLest  cadere  sub  meritc 
habentis  gratiam.  Sed  perseverantiam  petendo  homines  k  Deo  obtinent^ 
alioquin  frustra  peteretur  a  Deo  in  petitionibus  orationis  Dominic3e,ut 

{{)  Omni  habenli  dabilur,  et  abundabit  perseverantia  actualis,  quae  nihil  aliud  e«t  quam 

(MaUh.  xxv).  Augebit  incremenla  frugum  jus-  boni  continuatio  usque  ad  fiiiem  vitse,  ac  proinde 

tilia;  vcslrw  (Cor.  ix).  Qui  justus  esf  juslifi-  qui  cflicitur  ut  qul  justus  est  usquc  Sil  morteiu 

eatur  adhuc  (Apoc.  ult.).  iu  justitia  persevcrct. 

(2)  Perscvcrautia  de  gua  bic  qusslio  est  ea 


QU.flST.  CXIV,  ART.  IX.  SOI 

Augustinns  exponit  (lib.  De  bono  perseveraiUia^,  cap.  2  et  17).  Ergo  perse- 
verantia  potest  cadere  siib  merito  habentis  gratiam. 

2.  Praeterea,  magis  est  non  posse  peccare  quam  non  peccare.  Sed  non 
posse  peccare  cadit  sub  merito;  meretur  enim  aliquis  vitam  aeternam,  de 
cujus  ratione  est  impeccabililas.  Ergo  mult6magis  potest  aliquis  mereri  ut 
non  peccet,  quod  est  perseverare. 

3.  Praeterea,  majus  est  augmentum  gratiae  quam  perseverantia  in  gratia 
quam  quis  habet.  Sed  homo  potest  mereri  augmentum  gratiae ,  ut  supra 
dictum  est  (art.  praec).  Ergo  mult6  magis  potest  mereri  perseverantiam  in 
gratia  quam  quis  habet. 

Sed  contra  est,  quod  omne  quod  quis  meretur,  a  Deo  consequitur,  nisi 
impediatur  per  peccatum.  Sed  multi  habent  opera  meritoria,  qui  non 
consequuntur  perseverantiam  •,  nec  potest  dici  qu6d  hoc  fiat  propter 
impedimentum  peccati;  quia  hoc  ipsum  quod  est  peccare ,  opponitur 
perseverantiae;  ita  quod  si  aliquis  perseverantiam  mereretur,  Deus  non 
permitteret  illum  cadere  in  peccatum.  Non  igitur  perseverantia  cadit  sub 
merito. 

CONCLUSIO.  — Cura  perseverantia  viae  non  sit  effectus  gratiae,  sed  causa  potius  et 
principium,  eo  quod  sit  quaedain  conservatio  et  continua  creatio  gratiae;  manifes- 
tum  est  nos  perseverantiam  viae  non  mereri,  sed  iilam  soliini  quae  perseverantia 
gloriae  dicilur. 

Respondeo  dicendum  quod  ctim  homo  naturaliter  habeat  liberum  arbi- 
trium  flexibile  ad  bonum  et  ad  malum,  dupliciter  potest  aliquis  perseve- 
rantiam  in  bono  obtinere  a  Deo  :  uno  quidem  modc^  per  hoc  qu6d  liberum 
arbitrium  determinatur  ad  bonum  per  gratiam  consummatam,  quod  erit 
in  gloria;  alio  modo  ex  parte  motionis  divinae,  quae  hominem  inclinat  ad 
bonum  usque  ad  finem.  Sicut  autem  ex  dictis  patet  (art.  6,  7  et  8  praec), 
illud  cadit  sub  humano  merito  quod  comparatur  ad  motum  hberi  arbilrii 
directi  k  Deo  movente  sicut  terminus,  non  autem  id  quod  comparatur  ad 
praedictum  motum  sicut  principium.  Unde  patet  quod  perseverantia  glo- 
riae,  quae  est  terminus  praedicti  motus,  cadit  sub  merito ;  perseverantia  au- 
tem  viae  non  cadit  sub  merito,  quia  dependet  solum  ex  motione  divina, 
quae  est  principium  omnis  meriti(l).  Sed  Deus  gratis  perseverantiae  bonum 
largitur  cuicumque  illud  largitur. 

Ad  primum  ergo  dicendum,  qu6d  etiam  ea  quae  non  meremur,  orando 
impetramus ;  nam  et  peccatores  Deus  audit  peccatorum  veniam  petentes, 
quam  non  merentur,  ut  patet  per  Augustinum  super  illud  (Joan.  ix,  31) : 
Scimm  quia  peccatores  Deus  non  exaudit  (tractat.  44,  in  Joan.,  a  med.}; 
aiioquin  frustra  dixisset  publicanus  :  Deus,  propitius  esto  mihi  peccatori; 
ut  dicitur  (Luc  xvni,  13;.  Et  similiter  perseverantiae  donum  aliquis  petendo 
k  Deo  impetrat  vel  sibi  vel  alii,  quamvis  sub  merito  non  cadat  (2). 

Ad  secundum  dicendum,  quod  perseverantia  quae  erit  in  gloria,  compa- 
ratur  ad  motum  iiberi  arbitrii  meritorium  sicut  terminus,  non  autem  per- 
severantia  viae,  ratione  prsedicta  (in  corp.  articuli). 

Et  similiter  dicendum  est  ad  tertium  de  augmento  gratiae  ui  per  prae- 
dicta  patet  (ibid.  et  art.  praeced.). 

{{)  Ita   cam   6.  Th  >ma  commaniler  omnes  gare;  et  non  est  illius  sententis  contrarium  do- 

ortho'loxi.  cere  justum  donura   pcrseveiantiae  de  congruo 

(2   Observandum  est,  ait  Granadus ,  B.  Tho-  mereri  posse;  quod  ut  probabile   conimuniter 

mam  sulummodo  hic  niciilum  de  condigno  ne'  tcnmt  theologi. 


598  QUiEST.  CXIV,  ART.  X. 

ARTICULtJS  X.    —  UTRUM  TEMPORALIA  BONA  CADANT  SUB  MERITO. 
De  bis  eliaic  2  2,  qusest.  CXXI,  art.  5  ad  4. 

Ad  decimum  sic  proceditur.  i.  Videtur  qu6d  temporaliabona  cadant  snb 
merito.  Illud  enim  quod  promittitur  aliquibus  ul  praemium  justitiae,  cadit 
sub  merito.  Sed  temporalia  bona  promissa  sunt  in  lege  veieri  sicut  merces 
justiliae,  ul  patet  (Deut.  xxvni).  Ergo  videtur  qu6d  bona  temporalia  cadant 
sub  merito. 

2.  Prabterea,  illud  videtur  sub  merito  cadere,  quod  Deus  alicui  retribuit 
pro  aliquo  servitio  quod  fecit.  Sed  Deus  aliquando  recompensat  hominibus 
pro  servitio  sibi  facto  aiiqua  bona  temporalia.  Dicitur  enim  (Exod.  i,  21} : 
Et  quia  timuerunt  obstetrices  Deum,  xdificavit  illis  domos,  etc;  ubi  Glossa 
(Gregorii,  lib.  xviii  Moral.  cap.  4,  ante  med.)  dicit,  quod  «  benignitatis 
earum  merces  potuit  in  aeternavita  retribui;  sedculpa  mendacii  terrenam 
recompensationem  accepit;  »  et  (Ezech.  xxix,  18)  dicitur  :  Rex  Babylonis 
servire  fecit  exercitum  suum  servitute  magnd  adversiis  Tyrum.^  et  merces 
non  est  reddita  ei,  et  postea  subdit :  Erit  merces  exercitui  illius ,  et  dedi  ei 
terram  yEgypti  pro  eo  quod  laboraverit  mihi.  Ergo  bona  temporalia  cadunt 
sub  merito. 

3.  Praeterea,  sicut  bonum  se  habet  ad  meritum,  ita  malum  se  habet  ad 
demeritum.  Sed  propter  demeritum  peccati  aliqui  puniuntur  a  Deo  tempo- 
ralibu,s  poenis,  sicut  patet  de  Sodomitis  (Genes.  xix).  Ergo  et  bona  tempo- 
ralia  cadunt  sub  merito. 

4.  Sed  contra  est  quod  illa  quae  cadunt  sub  merito,  non  similiter  se  ha- 
bent  ad  omnes.  Sed  bona  temporalia  et  mala  similiter  se  habent  ad  bonos 
et  malos,  secundum  illud  (Eccle.  ix,  2) :  Vniversa  eveniunt  justo  et  impio^ 
bono  et  malo^  mundo  et  immundo,  immolanti  victimas  et  sacrificia  contem' 
nenti,  Ergo  bona  temporalia  non  cadunt  sul)  merito. 

CONCLUSIO.  —  Temporalia  bona,  prout  ad  opera  virtulum  quibus  in  vitam 
aBternam  perducimur,  utilia  sunt,  sicutsimpliciter  bonadici  possimt,  ita  etiamsim- 
pliciter  ac  directe  sub  merito  cadunt :  prout  veio  secundiim  se  consideranlur ,  sicuti 
simpliciter  bona  hominis  non  sunt,  ita  non  simpiiciter  cadunt  sub  merito,  sed  se- 
cundum  quid. 

Respondeo  dicendum  qu6d  illud  quod  sub  merito  cadit, est  praemium  vel 
merces,  quod  habet  rationem  alicujus  boni.  Bonum  autem  hominis  est 
duplex,  unum  simpliciter,  aliud  secundum  quid.  Bonum  hominis  simpli- 
citer  est  ultimus  finis  ejus,  secundum  illud(PsaI.  lxxii,27)  :  Mihi  autem 
adhwrere  Deo  bonum  est ;  et  per  consequens  omnia  ilia  quae  ordinantur  ut 
ducentia  ad  hunc  finem  ;  et  talia  simpliciter  cadunt  sub  merito.  Bonum 
autem  secundiim  quid  etnon  simpliciter  hominis  est  quod  est  bonum  ei 
ut  nunc,  vel  quod  ei  est  secundum  quid  bonum  ;  et  hujusmodi  non  cadunt 
sub  merito  simpliciter,  sed  secundiim  quid.  Secundum  hoc  ergo  diceudum 
est  qu6d  si  temporalia  bona  considerentur  prout  sunt  utiliaad  opera  vir- 
tutum,  quibus  perducimur  in  vitara  aeternam,  secundum  hoc  direct^  et 
simpliciter cadunt  sub  merito  (i),  sicut  et  augmentum  gratiae,  et  omnia  illa 
quibus  homo  adjuvatur  ad  perveniendum  in  beatitudinem  post  primam 
gratiam.  Tantdm  enim  dat  Deus  viris  justis  de  bonis  temporalibus,  et  etiam 
de  malis,  quantum  eis  expedit  ad  perveniendum  ad  vitam  aiternam ;  et 
tntantum  sunt  simpliciter  bona  hujusmodi  temporalia.  Unde  dicitur(PsaI- 
ino  XXXin,  2)  :  Timentes  autem  Dominum  non  minuentur  omni  bono ;  et  alibi 
(Psal.  xxxvi,  25) :  Non  vidi  justum  derelictum,  etc.  Si  autem  considerentur 
hujusraodi  temporalia  bona  secundum  se,  sic  non  sunt  simpliciter  bona 

(l)  BTic  agitnr  de  merlto  de  condigno,  ut  patet  In  adjunctls,  sicut  est  argumentum  grati». 


QU.F.ST.  CXIV,  ART.  X.  599 

hominis,  sod  secnndtini  quid;  et  ita  non  sinipliciter  cadunt  sub  merito, 
sed  secnndum  quid  ;  inquantum  scilicet  homines  moventur  a  Deo  ad  aliqua 
temporaliter  agenda,  in  quibus  suum  propositum  consequuntur, Deo  fa- 
vente;  ut  sicut  vita  cvierna  est  simpliciter  pra?niium  operum  justiliae  per 
relationem  ad  motiouem  divinam,sicutsupra  dictum  est  (art.  3  et  6hujus 
qu?est.),  ita  temporalia  bona  in  se  considerata  habeant  rationem  mercedis, 
habito  respectu  ad  motionemdivinam,  qu^  vokmtates  hominum  moventur 
ad  haec  prosequenda ;  iicet  interdum  in  his  non  habeant  homines  rectam 
intentionem  (1). 

Ad  primum  ergo  dicendum,  quod,  sicut  Augustinus  dicit  fContra  Faus- 
tum,  lib.  IV,  cap.  2),  <«  in  illis  temporalibus  promissis  figurae  fueruntfutu- 
rorum  spiritualium ,  qua?  implentur  in  nobis.  Carnalis  enim  populus 
promissis  vitaB  praesenlis  inh^erebat;  et  illorum  non  tanliim  lingua ,  sed 
atiam  vita  prophelica  fuit.  » 

Ad  secundum  dicendum,  qu6d  illae  retributiones  dicuntur  esse  divinitiis 
factae  secundum  comporationem  ad  divinam  motionem,  non  autemsecun- 
dtim  respectum  ad  malitiam  voluntatis,  praecipu^  quantum  ad  regem  Ba- 
bylonis  :  qui  non  impugnavit  Tyrum,  quasi  volens  Deo  servire,  sed  potilis 
ut  sibi  dominium  usurparet.  Similiter  etiam  obstetrices,  lic^l  habuerint 
bonam  voluntaiem  quantum  ad  liberationem  puerorum,  non  tamen  fuit 
earum  recta  voluntas  quantum  ad  hocquod  mendacium  confinxerunt. 

Ad  tertium  dicendum,  quod  temporalia  mala  infliguntur  in  poenam  im- 
piis,  inquantum  per  ea  non  adjuvantur  ad  consecuiionem  vitae  aeternae. 
Justisautem,  qui  per  hujusmodi  mala  juvantur,  non  suntpoenae,sedmagis 
medicinae,  ut  supra  dictum  est  (qu.  Lxxxvn,  art.  8). 

Ad  quartum  dicendum,  qucdomnia  aequeeveniunt  bonis  et  malis,  quan- 
tCim  ad  ipsam  substantiam  bonorum  vel  malorum  temporalium,  sed  non 
quantiim  ad  finem ;  quia  boni  per  hujusmodi  manuducuntur  ad  beatitudi- 
nem,  non  autem  mali. 

Et  haec  de  moraUbus  in  communi  dicta  sutticiant. 

■I)  Hinc  jiixta  nientein  D.  Thoin»  nou  tau-  opera  niuraliter  bona,  de  coQgrao  temporalia 
tam  jwti,  yeraiu  etiam  peccatore^  possual  per       bona  mereri. 


RNIS  TOMl  TERTI!. 


INDEX  RERUM 


QUiE  IN  HOG  TERTIO  VOLUMINE  CONTINENTUR. 


QU.ESTIO  XL. 

De  passionibus  irascibilis ,  et  primd  de 
spe  el  desperatione ,  in  oclo  articulot 
divisa.  ^ 

Art.  I.  Utrum  spes  sit  idem  quod 

desiderium  vel  cupidilas.  l 

Akt.  II.  Ulrum  s[)es  sit  iii  vi  appre- 

hensiva,  an  in  vi  appetitiva.  2 

Art.  III.  Utrum  spes  sit  in  brutis 

animalibus.  3 

Art.  IV.  Utrum  spei  contrarietur  des- 

peratio.  4 

Art.  V.  Utrum  causa  spei  sit  expe- 

rientia  5 

Art.  VI.  Utrum  in  juvenibus  et  in 

ebriosis  abundetspes.  6 

A  rt.  VII.  Utrum  spes  sit  causa  amoris.  7 
Art.  viii.  Utrum  spes   conferat  ad 

operationem,  vel  magis  impediat.         8 

QU.ESTIO  XLI. 

De  timore  secundum  se,  in  quatuor  arti- 

culos  divisa.  9 

Art.  I.  Utriim  timor  sit  passio  animae.  9 
Art.  II.  Utrum  timor  sit  specialis 

passio.  10 

Art.  III.  Utriim  sit aliquis timorna- 

turalis.  1 1 

Art.   IV.  Utrum  convenienter  assi- 

guentur  species  timoris.  12 

QUiESTIO  XLII. 
De  objeeto  timoris,  in  sex  arliculot  divita,    43 

Art.  1.  Utriim  objectum  timoris  sit 

bonum  vel  maliim.  13 

Art.  II.  Utriim  malum  naturae  sit 

objectum  tiraoris.  14 

Art.  III.  Utrum  timor  sit  de  malo 

culpae.  15 

Art.   IV.  Utrum  timor  ipse  timeri 

possit.  17 

Art.  V.  Utrum  repentina  magis  ti- 

meantur.  17 

Art.  VI.  Utrum  ea  contra  quae  non 

est  remedium,  magis  timeantur.       18 

QU^STIO  XLIII. 

De  causa  timoris,  induos  articulos  divisa.    I9 

Art.  1.  Utrum  causa  timoris  sit  amor.    19 
Art.  II.  Utrum  causa  timoris  sit  de- 
fectus.  20 


QUiESTIO  XLIV. 

De  effectibus  timoris,  in  quatuor  artieulot 
divisa. 

Art.  I.  Utrum  timor  faciat  contrac- 

tionem. 
Art.  II.  Utrum  timor  faciat  consilia- 

tivos. 
Art.  III.  Utriim  timor  faciat  tremo- 

rem. 
Art.  IV.  Utrum  timor  impediat  ope- 

rationem. 

QU.ESTIO  XLV. 
De  akdacia,  in  qualuor  articulos  divisa. 

Art.  I,  Utriim  audacia  sit  contraria 

timori. 
Art.  II.  Utriim  audacia  consequatur 

spem. 
Art.  III.  Utriim  defectus  aliquis  sit 

causa  audaciae. 
Art.  IV.  Utriira  audaces  sint  promp- 

tiores  in  principio  quam  in  fine  m 

ipsis  periculis. 

QUyESTIO  XLVI. 

De  ira  tecundiim  se,   in  octo  articulo 
divisa. 

Art.  I.  Utriira  ira  sit  specialis  passio. 
Art.  II.  Utriim  objectum  iiae  sit  bo- 

num  vel  malum. 
Art.  III.  Utram  ira  sit  in  concupis- 

cibili. 
Art.  IV.  Utrum  ira  sit  cum  ratione. 
Art.   V.   Utrum  ira  sit  naturalior 

quam  concupiscentia. 
Art.  VI.  Utrimi  ira  sit  gravior  quam 

odium. 
Art.  VII.  Utriim  ira  sit  adillos  soliim 

ad  quos  est  juslilia. 
Art.  viii.  Ulriim  convenienter  assi- 

gnentur  species  ira^. 

QU.ESTIO  XLVII. 

De  causa  effentira  irce,   et   de  remediit 
ejus,  in  quatuor  articulos  divisa. 

Art.  i.  Utriim  semper  motivum  irae 
sit  aliquid  factum  contra  eum  qui 
irascitur. 

Art.  II.  Utriim  sola  parvipensio  vel 
despectio  sitmotivum  irae. 


24 

21 
23 
24 
25 

26 

26 
27 
28 

29 

30 

30 

32 

33 

33 

34 

36 
37 
3S 

59 

39 
41 


INDEX  RERUM. 


601 


Art.  XII.  Utrum  excellentia  irascentis 
sit  causa  irae.  42 

Art.  IV.  Utrura  defectus  alicujus  sit 
causa  ut  contra  euni  facilius  irasca- 
mur.  43 

QU^TIO  XLVIII. 
D«  effeetibu»  ircB,   in  quatuor    articulos 

divisa.  4J 

Art.  I.  Utnim  ira  causet  delcctatio- 

nem.  44 

Art.  II.  Utrura  ira  maxime  causet 

fervorem  in  coide.  45 

Art.  III.  Utriini  ira  maxime  impediat 

rationis  usum.  46 

Art.  IV.  Utriim  ira  raaxime  causet 

taciturnitatera.  47 

QU.ESTIO  XLIX. 
De  habilibus  tn  generali,  quoad  eorum 
substantiam,  in  qualuor  articulos   di- 
eisa.  48 

Art.  I.  Utrum  habitus  sit  qualitas.  49 
Art.  II.  Ltnim  habitus  sit  determi- 

nata  specics  quaiitatis.  50 

Art.  III.  Utrum  habitus  importet  or- 

dinem  ad  actum.  52 

Art.  IV.  Utriimsit  necessarium  esse 

habitum.  54 

QUyESTlO  L. 

De  subjecto  habituum,  in  sex  articulos 

divisa.  55 

Art.  I.  Utrum  in  corpore  sit  aliquis 

habitus.  55 

Art.  II.  Utriim  anima  sit  subjectum 

babitus  secundiira  suara  essentianft, 

vel  secundiira  suam  potentiam.  57 
Art.  III.  Utriirain  potentiisseDsitivae 

partis  possit  esse  aliquis  habitus.  58 
Art.  IV.  Utrum  in  ipso  intellectu  sit 

aliquis  habilus.  60 

Art.  V.  Utrum  in  voluntate  sit  ali- 

quis  habitus.  62 

Ajrt.  VI.  Utriim  in  angelis  sit  aliquis 

habitus.  63 

QU^STIO  LI. 

De  causa  habituum  quantum  ad  genera- 
tionem  ipsorum,  in  quatuor  articulos 
divisa.  64 

Art.  I.  Utriim  aliquis  habitus  sit  a 

natura.  64 

Art.  II.  Utrum  aliquis  habitus  cause- 

turex  actibus.  6G 

Art.  III.  Utrura  per   unum   actum 

possit  generari  nnbilus.  67 

Art.  IV.  Utrura  aliqui  habitus  sint 

hominibus  infusi  a  Deo.  68 

QU.^STIO  LII. 

De  avgmcnto  habituum,  in  tres  articulos 

divisa.  09 

Art.  I.  Utriim  habilus  augeantur.         70 
Art.  II.  Ulrum  habitus  augeantur  per 

addilioneui.  72 

Art.  ni.  Utriim  quilibetactusaugeat 

ijrsijilum.  74 


QU^STIO  Lni. 

De  corruptione  et  diminutione  hahiluum, 

in  tres  arliculos  divisa.  73 

Art.  I.  Utriim  habitus  corrumpi  pos- 
5>it.  75 

Art.  II.  Utriim  habilus  possit  dimi- 
nui.  77 

Art.  III.  Utrumhabitus  corrumpatur 
vel  diminuatur  per  solam  cessatio- 
uem  ab  opere.  78 

QU.ESTIO  LIV. 

De  distinclione  habituum,  in  quatuor  ar' 

ticulos  divisa.  79* 

Art.  I.  Utnim  muiti  habilus  possint 

esse  in  una  potentia.  79 

Art.  II.  Utriira  habitusdistinguantur 

secundum  objecta.  81 

Art.  III.  Utrimi  habitus  distinguan- 

f  ur  secundiim  bonum  et  raalum.  82 
Art.  IV.  Ulrura  unus  habitus  exmul- 

tis  habitibus  constiluatur.  83 

QU^STIO  LV. 

De  virtutibus  quanlum  ad  earum  essentias, 

in  quatuor  articulos  divisa.  84 

Art.  I.  Utriim  virlus  humana  sit  ha- 

bitus.  84 

Akt.  II.  Utriim  virtus  humana  sit  ha- 

bitus  operativus.  86 

Art.  III.  Utriira  virtus  humana  sit 

habitus  bonus.  87 

Art.  IV.  Utriim  virtus  conveuienter 

definiatur.  88 

QU.ESTIO  LVI. 

De    subjecto    virtulis ,   m  sex  articulos 

divisa.  90 

Art.  I.  Utriim  virtus  sit  in  potentiae 

animae  sicut  in  subjecto.  90 

Art.  II.  Ulriim  una  virtus  possit  esse 

in  pluribus  potentiis.  91 

Art.    III.    Utrum  intellectus  possit 

essesubiectum  virtutis.  92 

Art.  IV.  Utriim  irascibilis  et  concu- 

piscibilis  sint  subjectum  virtutis.  93 
Art.  V.  Utriim  vires  apprehensivaj 

sensitivae  sint  subjectum  virtutis.  95 
Art.  VI.  Utriim  voluntas  possit  esse 

subjectum  virtutis.  9G 

QU.ESTIO  LVII. 

De  distinctione  virtutum  intellectualium, 

in  sex  arliculos  divisa.  97 

Art.  I.  Utriira  habitus  intellectuales 
speculativi  sint  virtutes.  97 

Art.  II.  Utiiim  sint  tanliira  tres  ha- 
bitus  intellectuaics  specuiativi,  sci- 
licet  sapienlia,  scientia  et  intel- 
leclus.  98 

Art.  111.  Utrura  habitnsintellectualis 
qui  estars,  sitvirtus.  lOO 

Aut.  IV.  Utruni  prudentia  sit  virlus 
distincta  ab  arte.  101 

Art.  V.  Utrura  prudenlia  sit  virtus 
necessaria  honiini.  103 

Aux.   VI.  Ltrum  eubulia,  s^-nesis  et 


C02 


INDEX  RERUM. 


cnomesint  virtutes  adjunctae  pru- 
aentiae.  104 

QU.ESTIO  LVIII. 

De  dittinctione  virtutum  moralinm  tS  tn- 
telleclualibus ,  in  quinque  articulot 
divisa.  i06 

Art.  I.  Utrum  omnis  virtus  sit  mo- 
ralis.  106 

Art.  II.  Utnim  virtus  moralis  dislin- 
guatur  ab  intellecluali.  107 

Art.  III.  Utrum  suflicienter  virtus 
dividatur  per  moralem  et  inteilec- 
tualem.  108 

Art.  IV.  Utrum  moralis  virtus  pos- 
siiesse  sine  inlellecluali.  110 

Art.  V.  Ulrum  intellectualis  virtus 
possit  esse  sine  morali.  111 

QU.ESTIO  LIX. 

De  dittinctione  virlutum  moralium  se- 
eundiim^  relationem  ad  passiones,  in 
quinque  arliculot  divita.  H'2 

Art.  I.  Utrum  virtus  moralis  sit  pas- 

sio.  112 

Art.  II.  Utrum  virtus  moralis  possit 

esse  cum  passione.  113 

Art.  iii.  Utriim  virtus  moralis  possit 

esse  cura  tristitia.  115 

Art.  IV.  Ulrum  omnis  virtus  moralis 

sit  circa  passiones.  116 

Art.  y.  Utrum  aliqua  virtus  moralis 

possit  esse  absque  passione.  117 

QU^STIO  LX. 

De    distinctione   virtutum  moralium  ab 
invicem ,  in  quinque  articulos  divisa.    \  18 

Art.  i.  Utrum  sit  una  tantum  virtus 
moralis.  118 

Art.  II.  Utrum  virtutes  morales  quae 
sunt  circa  operaliones,  distinguan- 
tur  ab  hisquaj  sunt  circ<'i  passiones.  119 

Art.  III.  Utriim  circa  operationes  sit 
tantiim  una  virtus  moralis.  121 

Art.  IV.  Utriim  circa  diversas  pas- 
sionesdiversajsintvirtutesmorales.  122 

Art.  V.  Utriim  virtutes  morales  dis- 
tin^uantur  secundiim  diversa  ob- 
jecta  passionum.  123 

QU^STIO  LXI. 

De  virtulibus  cardinalibus ,  in  quinque 

arliculos  divisa.  ■126 

Art.  I.  Utriim  virtutts  morales  de- 
beant  dici  cardinales,  vel  princi- 
pales.  126 

Art.  n.  Utriim  sint  quatuor  virtutes 
cardinales.  127 

Art.  III.  Utriim  alia;  virtules  magis 
debeant  dici  principalesquam  istae.  128 

Art.  IV.  Utrum  qualuor  virtutescar- 
dinales  ditleranlabinvicem.  129 

Art.  V.  Ulriim  viitutes  cardinales 
convenienler  (lividantur  in  virtutes 
polilicas,  purpatorias,  purgati  ani- 
mi,  et  exempiares.  131 


QU/lilSTIO  LXII. 

De  virtulibus  Iheologicis,  in  qualuor  arti- 

culos  divisa.  -133 

Art.  1.  Utriim  sint  aliquae  virtutes 
theolosicae,  i;}3 

Art.  II.  IJtrum  virtutes  theologicce 
distinc[uantur  ab  intellectualibus  et 
moralibus.  134 

Arv.  III.  Utriira  convenienter  fides, 
spes  et  charitas  ponantur  virtutes 
tneologic^.  135 

Art.  IV.  Utriim  fides  sit  prior  spe,  et 
spes  charilate.  137 

QUiESTIO   LXIII. 

De  causa  virtutum  ,  in  quatuor  artieulot 

divisa.  -158 

Art.  I.  Utrum  virtus  insit  nobis  a 
natura.  138 

Art.  II.  Utrum  aliqua  virtus  cause- 
tur  in  nobis  ex  assueludine  operum.  139 

Art.  III.  Utrumaliquae  virtules  mo- 
rales  sint  in  nobis  per  infusionem.  141 

Art.  IV.  Utrum  virtusquara  acquiri- 
musexoperum  assueludinesitejus- 
dem  speciei  cum  virtule  infusa.        141 

QU^STIO  LXIV. 

De  mediovirlulum,  in  qualwir  articulos 

divisa.  -143 

Art.  I.  Utriim  virtutes  moraies  sint 

iu  medio.  143 

Art.  II.  Utrummedium  virtutismo- 

ralissit  medium  rei,  vel  ralionis.  145 
Art.  III.  Utrura  virtutes  inlellccLua- 

les  consistant  in  medio.  146 

Art.  IV.  Utriim  virlutes  theologicae 

consistant  in  medio.  147 

QU.^STIO  LXV. 

De  connexione  viriutam,  in  quinque  ar- 

ticulos  divisa.  H9 

Art.  I.  Utriim  virtutes  morales  sint 

ad  invicem  con nexie.  148 

Art.  II.  Utriim  virtutes  morales  pos- 

sint  esse  sine  charitate.  151 

Art.  III.  Ulruin  charilas  possit  esse 

sine  aliis  virlulibus  moralibus.  152 
Art.  IV.  Utruiu  lides  et  spes  possiut 

esse  sinecharitaie.  154 

Art.  V.  Utriim  charitas  possit  esse 

sine  fide  et  spe.  155 

QUiESTIO  LXVI. 

Dt  cequalitate  virtulum ,  in  sesc  artienloi 

divisa.  136 

Art.  I.  Utriim  virtus  possitesse  ma- 

jor  vel  ininor.  156 

Art.  II.  Utrura  omnesvirlutes  simul 

in  eodem  existenles  sint  ajquales.  138 
Art.    III.    Ulrum   virlules    morales 

piffiemineanl  intellectualibus.  I  j9 

Art.  IV.  Utruni  juslitia  sit  prajcipua 

inter  virtutes  morales.  181 

Art.  V.  Utrura  sapientia  sitmaxima 

inter  viriutes  intellecluales.  162 


INDEX  RERUM. 


r.03 


Art.  VI.  Utrum  chnrifnssit  maxima 
imer  virtutes  theo!oi:icas.  164 

0U.€STIO  LXVII. 

De  duratione  viriutum  pnst  hanc  ttfam, 

in  sex  ariirulos  dii  isa.  •163 

Art.  I.  Utriim  virtutes  morales  ma- 

neant  nosl  hnnc  vitani.  (G5 

Art.  11.  Utrum  virlutes  intcllecluales 

maneant  }>ost  hanc  vitani.  167 

Art.  111.  LUrum  lides   maneat  post 

hanc  vilam.  168 

.Art.  IV.  Utriim  snes  maneat  post 

mortem  in  stalu  sioria}.  170 

Art.  V.  Utriim  alii^uid  tidei  vel  spei 

remaneat  in  gk)ria.  172 

Art.   VI.   Utrinn   remaneat  charitas 

post  hanc  vilam  in  {jloria.  173 

QU.ESTIO  LXVIII. 
De  donis,  in  octo  arliculos  ditisa.      174 
Art.  I.  Utrum  dona  dilleraal  a  virtu- 

tibus.  t74 

Art.  11.  Utrum  dona  sinl  homini  ne- 

cessaria  ad  salutem.  176 

Art.  111.  UtriimdonaSpiritus  Sancti 

sint  habitus.  178 

Art.  IV.  Utriim  convenienter  septem 

dona  Spiritiis  sancli  entimerentur.    179 
Art.  V.  Utrum  dona  Spiritus  sancti 

sintconnexa.  181 

Art.  VI.  Utriun  dona  Spiritiis  sancti 

remaneant  in  patria.  182 

Art.  VII.  Utriiiu  disnilas  donorum 

attendatur  secuniliim  enumeratio- 

nem  Isaiae  XI.  184 

Art.  viii.  Utriim  virlutes  sint  prae- 

ferendae  donis.  185 

QU.ESTIO  LXIX. 

De  beatiludinibuSfin  quatuor  articulos  di- 

visa.  187 

Art.  I.  Utnira  beatitudines  distin- 
^antur  a  virtutihus  et  donis.  187 

Art.  11.  Utriim  pncmia  quae  attri- 
buuniur  beatiludiuibus,  ad  hanc 
vitam  perlineant.  188 

Art.  111.  Utriimconvenienlerenume- 
rentur  beatitudines.  189 

Akt.  IV.  Utriim  praemia  beatitudi- 
num  convenienter  enumerentur.       192 

QUyESTIO  LXX. 

De  fructibut  Spirilus  sanrti,  in  quatuor 

articulos   divisa.  \9A 

Art.  i.Ulruni  fruclusSpiritusSancti, 
q^uosAposlolusuominaladGalat.  V, 
siQt  acUis.  194 

Art.  11.  Utriim  fructus  a  beatitudi- 
nibus  differant.  195 

A«T,  iii.  Ltriim  fructusconvenienler 
ccumerentur  db  Apostolo.  196 

Art.  IV.  Utrinu  uuctus  Spiritus 
sancticontrarienluro[)eribuscaruis.  198 

QL\E.STIO  LXXI. 
De  riliis  el  peccalis  xrcunfiitm  te,  in  tex 

articulos  divisa.  199 


Art.  I.  Utriim  vitium  contrarietui- 
virluti.  200 

Art.  II.  Ufrum  vitium  sit  contra 
naluram.  201 

Art.  III.  Ulriim  vitium  sit  pejus 
quam  actus  vitiosus.  203 

Art.  IV.  Utrum  piTcatum  simul  pos- 
sit  esse  cuin  virlute.  204 

Art.  V.  Utriim  iu  quolibet  peccato 
sit  aliquisactus.  205 

Art.  VI,  Ulrum  convenienterdefinia- 
turpeccatum  esse  dictum,vel  fac- 
tum,  vel  concupilum  coutra  legem 
ffiternam.  207 

QU/ESTIO  LXXII. 

De  distinctione  peccatorum ,  in  novem  ar" 

ticulos  divisa.  209 

Art.  1.  Utriim  peccata  differant  spe- 
cie  secundum  objecfa.  209 

Art.  it.  Ulriim  couveuienter  distin- 
guantur  peccata  spirilualia  a  car- 
nalibus.  210 

Art.  III.  Ulriim  peccata  distinguan- 
tur  specie  secuudum  causas.    '         211 

Art.  IV.  Utriim  peccalum  convenien- 
ter  distinguatur  iu  peccatum  in 
Deum,  in  seipsum,  et  in  proximum.  213 

Art.  V.  Utrum  divisio  poccatorum 
quae  esl  secuudum  reatum  diverifi- 
cet  speciem.  214 

Art.  yi.  Utriim  peccatum  commis- 
sionisetomissionisdifferantspecie.  216 

Art.  VII.  Utriim  convenienfer  divi- 
datur  pefjcalum  in  peccalum  cor- 
dis,  oris  el  operis.  217 

Art.  viii.  Utriim  superabundanlia 
et  defectus  diversiiiceut  species  peo- 
catoruin.  219 

Art.  IX.  Utrum  peccatadiversificentur 
specie  secundiim  diversas  circums- 
tantias.  220 

QU.ESTIO  LXXIII. 

De  comparalione  peccntorum  ad  invicem, 

in  decem  arliculos  divisa.  221 

Art.  1.  Utriim  omnia  peccata  sint 
connexa.  221 

Art.  11.  Ulrum  omnia  peccata  sint 
paria.  223 

Art.  III.  Utrumeravitaspeccatorum 
varietur  secuntium  objecta.  224 

Art.  IV.  Utriim  gravitas  pcccatorum 
differat  secundiira  dignitalem  vir- 
tulum  quibus  0[)ponuntur.  225 

Art  V.  Ltium  peccata  carnalia  sint 
minorisculpcP  quam  spirituaiia.       226 

Art.  VI.  Ulrum  gravilas  pecc;iiorum 
attendalur  secuudum  causam  pec- 
cati.  228 

Art.  VII.  Utriim  circumstantia  ag- 
gravet  peccatum.  229 

Art.  viii.  Utrum  gravitas  peccati  au- 
geatur  secundiim  majus  rincp.mrn- 
lum.  230 

XuT.  IX.   Uliuii!   peccatura  a^ii.iave- 


60^ 


INDEX  RERUM. 


per- 


tur   secundum   condilionem 
sonae  in  quam  peccalur.  232 

Art.  X.  Utriim  magnitudo  personae 
peccantis  aggravet  peccatum.  234 

QUvESTIO   LXXIV. 
Dt  iubjecto  peccatorum  in  deeem  articulo$ 

divisa.  2oo 

Art.  I.  Utrum  voluntas  sit  subjectum 

peccati. 
Art.  11.  Utrum  sola  voluntas  sit  sub- 

jectum  peccati. 
Art.  III.  Utrum  in  sensualitate  possit 

esse  peccatum. 
Art.  IV.  Utrum  in  sensualitate  possit 

esse  peccatum  mortale. 
Art.  V.  Utriim  peccatum  possit  esse 

in  ratione. 
Art.  VI.  Utrum  peccatum  raorosse  de- 

lectationis  sit  in  ratione. 
Art.  VII.  Utriim  peccatum  consensus 

in  actum  sit  in  ratione  superiori. 
Art.  VIII.  Utrum  consensus  in  delec- 

tationem  sit  peccatum  mortale. 
Art.  IX.  Utrum  in  superiori  ratione 

possit  esse  peccatum  veniale  secun- 

diim  quod  est  directiva  inferiorum 

virium. 
Art.  X.  Utriim  in  ratione  superiori 

Sossit  esse  peccatum  veniale  secun- 
iim  seipsam. 

QU^STIO  LXXV. 

De   causis  peccatorum  in  generali ,  in 

quatuor  articulos  divisa.  249 

Art.  I.  Utriim  peccatum  habeat  cau- 

sam. 
Art.  II.  Utriim  peccatum  habeat  cau- 

sam  interiorem. 
Art.  III.  Ulriimpeccatum  habeat  cau- 

sam  exteriorem. 
Art.  IV.  Utrum  peccatum  sit  causa 

peccati. 

QU.ESTIO  LXXVI. 

De  causis  peccati  in  speciali,  in  quatuor 

articulos  divisa.  254 

Art.  I.  Utriim  ignorantia  possit  esse 

causa  peccati.  254 

Art.  II.  Utriim  ignorantia  sit  pecca- 

tum.  255 

Art.  III.  Utriim  ignorantia  excuset 

ex  toto  a  peccato.  257 

Art.  IV.  Utriim  ignorantia  diminuat 

peccalum.  258 

QUiESTIO  LXXVII. 

De  causa  peccati  ex  parte  appelit&t  ten- 

sitivi,  in  octo  articulos  divisa.         260 

Art.  I.  Utriim  voluntas  moveatur  a 
passione  appetitiisseiisitivi.  260 

Art.  II.  Utriim  ratio  possit  superari  a 
passione  contra  suam  scientiam.      261 

Art.  III.  Utriim  peccatum  qnod  est 
ex  passione,  debeat  dici  ex  infirmi- 
tate.  264 

Art.  IV.  Utriim  amor  sui  sit  princi- 
pium  omnis  peccati.  265 


235 


236 
237 
239 
240 


24 1 


242 


244 


246 


247 


249 


250 


251 


253 


Art.  V.  Utriim  convenienter  ponan- 
tur  causse  peccatorum  concupiscen- 
tia  carnis,  concupiscentia  oculo- 
rum  et  superbia  vita*.  268 

Art.  VI.  Utriim  peccatum  allevietur 
propter  passionem.  268 

Art.  VII.  Utriim  passio  totaliter  ex- 
cuset  a  peccato.  269 

Art.  viii.  Utriim  peccatum  quod  est 
ex  passione,  possit  esse  mortale.       270 

QUiESTIO  LXXVIII. 

De  causa  peccati  quce  est  malitia,  in  qua- 

tuor  articulos  divisa.  271 

Art.  I.  Utriim  aliquis  peccetex  certa 
malitia.  271 

Art.  II.  Ulriim  quicumque  peccat  ex 
habitu,  peccet  ex  certa  malitia.         273 

Art.  III.  Ulriim  ille  qui  y^eccat  ex 
certa  malitia,  peccet  e\  habitu.         274 

Art.  IV.  Utrum  ilie  qui  peccat  ex 
certa  malitia  gravius  peccet  quam 
qui  ex  passione.  275 

QU^STIO  LXXIX. 

De  causis  exterioribus  peccati,  in  quatuor 

articulos  divisa.  277 

Art.  I.  Utriim  Deus  sit  causa  peccati.  277 
Art.  II.  Utriim  actus  peccati  sit  a  Deo.  278 
Art.  III.  Utriim  Deussit  causaexcce- 

cationis  et  indurationis.  279 

Art.  IV.  Utriim  excaecatio  et  obdura- 
tio  semper  ordinentur  ad  salutem 
ejus  qui  excaecatur  et  obduratur.     281 

QU^STIO  LXXX. 

De  causa  peccali  ex  parte  diaboli,  «n 

quatuor  articulos  divisa.  28S 

Art.  I.  Ulriim  diabolus  sit  bomini 

directe  causa  peccandi.  282 

Art.  II.  Utriim  diabolus  possit  indu- 

cere  ad  peccandum  interius  insti- 

gando.  283 

Art.  III.  Ulriim  diabolus  possit  ne- 

cessitalem  inferre  ad  peccaudum.      285 
Art.  IV.  Utriim  omnia  peccala  homi- 

num  sint  ex  suggestione  diaboli.      286 

QU^STIO  LXXXI. 

De  eausa  peccati  ex  parie   hominis,  in 

quinqu^  arliculos  divisa.  287 

Art.  I.  Utriira  primum  pecc^lum 
primi  parentis  traducatur  per  origi- 
nem  in  posteios.  287 

Art.  II.  Utriim  etiam  aiia  peccata 
primi  parentis  vel  proxiraorum  pa- 
rentum  traducantur  in  posteros.      290 

Art.  III.  Utriim  peccatum  primi  pa- 
rentis  transeat  peroriginem  in  dm- 
nes  homines.  '  291 

Art.  IV.  Utrixra  si  aliquisex  humana 
carne  forraarelur  miraculose,  con- 
traherel  originale  peccatum.  292 

Art.  V.  Utriira  si  Adara  non  pec- 
casset,  Ev4  peccanle,  filii  originale 
peccatum  contraherent.  293 


INDEX  P.ERUM. 


m 


OLL^STIO  LXXXII. 

D*  originnli   peccato  quantiim  ad  suam 
essenliam,  inqualtior  articulos  divisa.  294 

Art.  I.  Utriim  oriuinale  peccatum  sit 

iiabitus.  294 

Anr.  II.  Utrum  in  uno  homine  sint 

iiiulta  uriizinalia  poccata.  296 

Anr.  111.  Uirum  orijzinale  peccalum 

sit  concupiscentia.  297 

Art.  IV.  Utrura  peccatum  originale 

sit  aequaliter  in  omnibus.  298 

QUESTIO  LXXXIII. 

D€  subjecto  originalis  pecrali,  m  quatuor 

arliculos  divisa.  299 

Art.  I.  Utrum  originale  peccatura  sit 
maizis  in  carne  quara  in  aniraa.      299 

Art.  11.  Utrum  poccatum  originale 
sit  per  prius  in  essentia  animae 
quam  in  potentiis.  301 

Art.  III.  Utiura  peccatum  origihale 
per  prius  inliciat  voiuntatem  quam 
alias  potenlias.  302 

Art.  IV.  Utriira  priPfatae  notentiaB  sint 
magis  infectge  quamaliac.  303 

QU.ESTIO  LXXXIV. 

De  eausa  peccati,  secundiim  quod  unum 
peccalum  alterius  peccali  causa  est,  in 
quatuor  arliculos  divisa.  504 

Art.  I.  Utrura  cupiditas  sit  radix  om- 
nium  ptccatorura.  304 

Art.  II.  Utriim  superbia  sit  initium 
oranis  peccati.  306 

Art.  III.  Utriira  praeter  superbiam  et 
avaritiam  sint  alia  peccata  specia- 
lia  quae  dici  debeant  capitalia.         307 

Art.  IV.  Ulriim  convenienter  dican- 
tur  septem  vitia  capitalia.  308 

QU.ESTIO  LXXXV. 

De  effectihus  peccad,  in  sex  articulos  di- 

visa.  310 

Art.  I.  Utriira  peccatum  diminual 
bonura  naturae.  311 

Art.  II.  Utrura  tolum  bonum  hu- 
mans3  naturac  possit  auferri  per 
peccatum.  312 

Art.  III.  Utrum  convenienter  ponan- 
tur  vulnera  naturae  ex  peccato  con- 
sequentia,  infirmitas,  ignorantia, 
malitia  et  concupiscentia.  314 

Art.  IV.  Utrum  privatio  raodi,  spe- 
ciei  et  ordinis  sit  effectus  pcccati.    315 

ART.  V.  Utiiira  mors  et  alii  corpo- 
rales  defectus  sint  etroctus  peccati.  316 

Art.  VI.  Ulriira  mors  et  aiii  oefectus 
sint  naturales  horaini.  318 

QUiESTIO  LXXXVI. 

De  maeula  peccali ,  in  duos  articulos  di- 

visa.  319 

ART.  I.  Utrura  peccafura  causet  ali- 
quam  maculain  in  aniraa.  320 

AriT.  II.  Ulriira  macula  maueat  in 
anima  post  actum  peccati.  321 


QU.ESTIO  LXXXVIJ. 
De  reatu  pcenoB,  in  oclo  arliculos  divisa.    322 
Art.  I.  Utriim  reatus  pcenae  sit  effec- 

tus  peccali.  322 

Art.  II.  Utriim  peccatum  possit  esse 

pcena  peccati.  323 

Art.   iii.   Utriim  aliquod  peccatum 

inducat  reatum  aeterna?  pam.e.         324 
Art.  IV.  Utriira  peccato  dcbeatur  poe- 

na  infinita  secundiimquanlitatera.  326 
Art.  V.  Utriim  orane  peccatura  indu- 

cat  reatura  pcenee  aeternae.  327 

Art.  VI.  Utriim  reatus  poenae  rema- 

neat  post  peccatura.  328 

Art.   VII.   Utriira    omnis  poena  sit 

propter  aliquara  culpara.  330 

Art.   VIII.   Utriim  aliquis  puniatur 

pro  pcccato  alterius.  331 

QUiESTIO  LXXXVIII. 

De  peccato  veniali  et  mortali,  in  sex  arti- 

culos  divisa.  333 

Art.  I.  Utrtim  venialepeccatum  con- 

venienter  dividatur  contra  mortale.  333 
Art.  u.  Utriim  peccatura  morlale  et 

veniale  differant  genere.  335 

Art.  III.  Utriira  peccatumveniale  sit 

dispositioad  mortale.  337 

Art.  IV.  Utrum  peccatum  venialepos- 

sit  fieri  mortale.  338 

Art.  V.  Utriiai  circumstantia  possit 

facerede  veniali  raortale.  339 

Art.  yi.  Utriim  peccatum  morlaie 

possit  fieri  veniale.  341 

QU.ESTIO  LXXXIX. 

De  peccaio  veniali  secundum  se,  in  tex 

arliculos  divisa.  342 

Art.  I.  Utriira  peccatura  veniale  cau- 
set  raaculara  in  aniraa.  342 

Art.  II.  Utriira  convenienter  peccata 
venialia  per  lignura,  foenum  etsti- 
pulam  designentur.  343 

Art.  111.  Utriim  homo  in  statu  inno- 
centiae  potuerit  peccare  venialiter.    345 

Art.  IV.  Utriim  angelus  bonus  vel 
malus  possit  peccare  venialiler.        347 

Art.  V.  Utriim  primi  motus  sensua- 
lilatis  in  infidelibus  sint  pecc<itA 
niortalia.  348 

Art.  VI.  Utriira  peccatumveniale  pos- 
sitesseinaliquo  cum  soiooriginali.  349 

QU/ESTIO  XG. 

De  legibus,  in  quatuor  articulos  divisa.  330 
Art.  I.  Utrum  lex  sit  aliquid  rationis.  350 
Aht.  II.  Utiiim  lex  ordinetur  semper 

ad  bonum  commune.  352 

Art.  III.  Utrura  ratio  cujuslibet  sit 

factiva  legis.  353 

Art.  IV.  Uliiim  promulgatio  sit  de 

ratione  legis.  354 

QU/ESTIO  XCI. 

De   legum  diversilate,   in  sex  articulos 

divisa.  353 

Art.  I.  Utriim  sitaliqua  iex  aelerna.  355 


606 


INDEX  UERUM. 


Art.  II.  Utrum  sit  in  nobis  aliqua  lex 

naturalis.  356 

Art.  III.  Utrum  sit  aliqua  lex  hu- 

mana.  367 

Art.  IV.  Ufrum  fuerit    necessarium 

essealiquam  leiiem  divinam.  359 

Art.  V.  Utrum  iex  divina  sit  una 

lantiim.  360 

Art.  VI.  Utniim  sit  aliqua  lex  fomitis.  362 

QU.ESTIO  XCII. 

De  ejfectibut  legis,  in  duos  articulo4  di- 

visa.  563 

Art.  I.  UtrumefFectuslegis  sit  facere 
horaines  bonos.  363 

Art.  II.  Utriim  legis  actus  conveniea- 
terassignentur.  365 

QU.CSTIO  XCIII. 
De  lege  ceterna,  in  sex  articulos  divita.  366 

Art.  I.  Utrum  lex  aeterna  sitsumma 

ratio  in  Deo  existens.  366 

Art.  ii.  Utrum  lex  ajterna  sit  omni- 

bus  nota.  368 

Art.  III.  Utriim  omuis  lex  a  icge 

aeterna  derivetur.  369 

Art.  IV.  Ulriim  necessaria  et  ^eterna 

subjiciantur  legi  a^terna;.  370 

Art.  "v.  Utrum  naturalia  contingen- 

tiasubsint  legi  aelcrnaB.  371 

Art.  VI.  Utrum  omnes  res  humanaj 

subjiciaulur  legi  asternaB.  372 

QU^STIO  XCIV. 
De  lege  naturali,  in  sex  articulos  divisa.  374 
Art.  I.  Utrum  lex  naluralis  sit  ha- 

bitus.  374 

Art.  II.  Utrum  lex  naturalis  conti- 

neat  plura   prajccpta ,   vei  unum 

tantum.  375 

Art.  III.  Utrum  omnes  actus  virtu- 

tum  sint  de  lege  naturaj.  377 

Art.  IV.  Utrum  lex  naturse  sit  una 

apud  omnes.  378 

Art.  V.   Utriim  lex  naturae  raulari 

possit.  380 

Art.  VI.  Utrum  lex  naturae  possit  a 

cordehominis  aboleri.  382 

QU.^ESTIO  XCV. 

De  lege  humana,  in  qualuor  articulos 

divisa.  582 

Art.  I.  Utrum  fuerit  utile  aliquas 
leges  poni  ab  hominibus.  383 

Art.  II.  Utrum  omnis  lex  humani- 
tus  posita  a  lege  naturali  derivetur.  38^j 

Art.  III.  Ulrum  Isidorus  convenien- 
fer  qualilalem  legis  positivae  des- 
cribat.  386 

Art.  IV.  Utnim  Isidorus  conveniert- 
ter  ponat  divisionem  humanarum 
legum.  387 

QU.ESTIO  XCVI. 

De  poteslate  legix  hvmnnte,   in  sex  orti- 

cufos  diriiia.  388 

Art.  I.  Utrum  lex  humana  debeat 
poni  in  communi  raagis  quam  in 
particulaii.  '  389 


.4.RT.  II.  Utrum  ad  lea;em  hurnanara 
pertineatoninia  vitia  cohibcre.         390 

Art.  III.  Utrum  lex  humana  praeci- 
piat  actus  omnium  virlutum.  391 

Art.  IV.  Utriim  lex  humaiia  imponat 
homini  necessitatem  in  foro  cons- 
cientia).  392 

Art.  V.  Utrum  omnes  subjiciantur 
legi.  394 

Art.  VI.  Utrum  ei  qui  subditur  iegi, 
liceat  praeler  verba  lcgis  agere.         395 
QU^STIO  XCVII. 

De  mutatione  legum,  in  quatuor  arlieulos 

divisa.  597 

Art.  I.  Utrum  lex  humana  debeat 
mutaii  aliquo  modo.  397 

Art.  II.  Utrum  lex  humana  semper 
sit  mulanda,  quando  occurrit  ali- 
quid  raelius.  398 

Art.  III.  Utriim  consuetudo  possitob- 
tinere  vim  legis.  399 

Art.  IV.  Utriiin  rectores  multitudinis 
possint  in  legibus  humanis  dispen- 
sare.  '  40C 

QUiESTio  xcvni. 

De  lege  veteri,  in  sex  arliculos  divisa.  -502 
Art.  I.  Utriim  lex  vetus  fuerit  bona.  402 
Aut.  II.  Utrum  lex  vetus  fuerit  a  Deo.  404 
Art.  III.  Utriim  iex  vetus  data  fuerit 

per  angelos.  405 

Art.  IV.  Utriim  lex  vetus  dari  de- 

buerit  soli  populo  Judaeorum.  406 

Art.  V.  Utriim  omnes  homines  obli- 

garentur  servare  legem  velerem.  408 
Art.  VI.  Ulrimi  lex  vetus  convenien- 

ter  data  fuerit  tempore  Moysi,  409 

QUiESTIO  XGIX. 

De  praceptis  veteris  le(jis  ,  in  sex  articur 

los  divisa.  410 

Art.  I.  Ulnira  in  lege  veteri  conti- 
neatur  solum  unum  praeceptum.      411 

Art.  II.  Ulriim  lex  vetus  conlineat 
pra^cepta  moralia.  4H 

AuT.  III.  Utriim  lex  vetus  cxDntineat 
praecepta  caeremonalia  praeter  mo- 
ralia.  413 

Art.  IV.  Utriim  praeter  praecepta  mo- 
ralia  et  caeremonialia,  sint  etiam 
prajcepta  judicialia.  414 

Art.  V.  Utiimi  aliqua  alin  praecepta 
contineantur  in  lege  veteri,  pneter 
moralia,  iudicialiael  c^tremouialia.  41S 

Art.  VI.  Ltrum  lex  vetus  debuerit 
jnducere  ad  observantiam  pra^cep- 
torum  per  temporales  promissiones 
et  comminationcs.  417 

QU.ESTIO  C. 

De  prcBceptis  momlibus  veteris  legis  ,  in 

duodecim  arlirulos  divisa.  418 

Art.  I.  Utriim  omiiia  praecepla  iiio- 
ralia   pertincanl  ad  legem  naluraj.  4t9 

Art.  II.  IJtiuui  pia-ccjUa  iiioralia 
lceis  sint  de  omnibus  actihus  vir- 
futimi.  420 

Art.  III.  Utrumomnia  praeccjila  nio- 


CSDEX  RERUM. 


607 


ralia  veteris  legis  rediicantur  ad  de- 

cera  pra?cepla  Decalitiii.  421 

Art.  IV.  l'truin  pn'cd|)ta   Decalogi 

convenienter  distiniiiiantur.  422 

4rt.   V.   Ulrura    pra-cepia    Decalogi 

convenienter  enumcrcnlur.  424 

A.BT.  VI.   Utrum  coiivcnicnler  ordi- 

nenturdecem  prarcpta  Decalogi.  427 
Art.  VII.  Ulrum  pravcpta  Decalogi 

convenienler  tradantur.  429 

Art.  vmi.  Utrum  pra^cepta  Decalogi 

sint  dispensabilia.  430 

Art.  IX.  Utrum  inodus  virlutis  cadat 

sub  pra^ccpto  legis.  432 

Art.  X.  Ulrum  modus  charitatis  ca- 

dat  sub  pra?cepto  divintc  legis.  434 
Art.  XI.  Utriun  convenienler  distin- 

guantur  alia  moralia  pra?cepta  legis 

prreter  Decxilogum.  436 

Art.  XII.  Utrum  pra-cepta  moraliave- 

teris  legis  juslilic^irent.  437 

QU.ESTIO  GI. 

De  praeeptis   roprcmoninlihiis  seenndiim 

se,  in  quatuor  articulos  ditisa.  439 

Art.  I.  Ulriim  ratio  pra^ceptorum  cec- 
remoniaiium  in  hoc  consistat  quod 
pertinent  ad  cultum  Dei.  439 

Art.  II.  Utrum  praecepta  caeremonia- 
lia  sint  figuralia.  44  J 

Art.  111.  Utrum  (iebuerint  esse  multa 
caeremonialia  praecepta.  442 

Art.  IV.  Utriim  cperemoniae  veleris 
legis  convenienter  dividantur  in  sa- 
crificia,  sacramenla,  sacraet  obser- 
vautias.  444 

QU/ESTIO  CII. 

De  eceremonialium  prtpceptorum  causis, 

insex  avliculos  divisa.  445 

Art.  I.  Utrum  casremonialia  pra?- 
cepta  habcaiU  causam.  445 

Art.  11.  Utriim  i^reecepta  ca?remonia- 
lia  habeant  causam  litteralem  ,  vel 
figuralem  lanliim.  447 

Art.  III.  Utriim  possit  assignaricon- 
veniens  ralio  caeremouiarura  quae 
ad  sacrificia  pertinent.  448 

Art.  IV.  Utrum  assignari  possit  certa 
ratio  caeremoniarum  quae  ad  sacra 
perlinenl.  454 

Art.  V.  Ulrum  sacramentorum  ve- 
teris  legis  conveniens  causa  esse 
possit.  463 

Art.  VI.  Utriim  fuerit  aliqua  rationa- 
bilis  causa  observantiarum  caere- 
moniahum,  475 

QUiESTIO  CIIl. 

De    duratione   prcBceptorum  cceremonia- 

lium,  tn  qualuor  arliculos  divisa.       485 

Art.  1.  Utriira  caeremoniaj  legis  fue- 
rint  ante  legem.  483 

Art.  II.  Ulrum  caeremojiiae  veteris 
lcgis  hjbiierint  virtulem  justifi- 
candi  tempore  legis.  484 

Art.  lu.  Utriira  caeremoniaB  veteris 
lt"is  cessavennt  ia  advenlu  Ghristi.  486 


Art.  IV.  Ulriim  post  passionem  Clirisl' 
legalia  possint  servari  sine  peccalo 
morlali.  488 

QU^STIO  GTN'. 

De  prmeptis  judicialihus,  in  quatuor  ar- 

licuios  divisa.  A9\ 

Art.  I.  Utriim  ralio  praEceptorum  ju- 
dicialium  consislal  in  hoc  quod 
sunt  ordinanlia  ad  proximum.         491 

Art,  ii.  Utriim  praecepta  judicialia 
aliquid  fiuurent.  493 

Art.  III.  Ulrum  praecepla  jndicialia 
veteris  legis  perpetuam  obligatio- 
nem  iiaheant.  494 

Art.  IV.  Ulriim  prfecepta  judicialia 
possint  habere  aliquamcerlamdivi- 
sionem.  495 

QU^STIO  CV. 

De  ratione  judicialinm  prceeeptorum ,  in 

quatuor  articulos  divisa.  496 

Art.  I.  Ulriim  cx)nvenienler  lex  velus 
de  principibus  ordinaverit.  496 

Art.  II.  Utriim  convenienter  fucrint 
tradita  praecepta  judicialia  quan- 
liim  ad  popularium  convictum.        499 

Akt.  III.  Utriim  judicialia  prsectpla 
sint  convenienter  tradita  quantiim 
ad  extraneos.  iS07 

Art.  IV.  Utriim  convenienter  lex  ve- 
tus  praecepta  ediderit  circa  domes- 
ticas  personas.  510 

QU/ESTIO  CVI. 

De  lege  evangelica,  qucp  dicitur  lex  nova, 
secundiim  se,  in  qualuor  articulos  divisa.  515 

Art.  I.  Utriim  lex  nova  sit  lex  scripta.  513 
Art.  II.  Utriim  lex  nova  justificet.      514 
Art.  III.   Utriim  lex    nova  debuerit 
dari  a  principio  raundi.  516 

QU^STIO  CVII. 
De  comparalione  legis  novce  ad  veterem. 


in  quatuor  arliculos  divisa. 

Art.  I.  Utriim  lex   nova  sit  alia  s 

iege  veteri. 
Art.  II,  Utriim  lex  nova  icgem  vete- 

rem  impleat. 
Art.  III.  Utriim  lcx  nova  in  lege  ve- 

tcri  conlincatur. 
Art.  IV.  Ulriim  iex  nova  sit  gravior 

quam  vetus. 

QU/ESTIO  CVIII. 

De  his  <jfu<7  continentur  in  lege  nova,  in 
quatuor  arliculos  divisa. 

Art.  I.  Utium  lex  nova  aliquos  exte- 

riores  actus  debeat  pnECipere,  vel 

prohibere. 
Art.  II.  Utriim  lex  nova  sufficienter 

exteriores  actus  ordinaverit. 
Art.  III.  Utrura  lex  nova  hominem 

circa  inteiiores  actus  sufticienter 

ordinaverit. 
Art.  IV.  Utriira  convenientcr  in  lege 

nova  consilia  quadam  delcrminata 

sint  proposita. 


519 

519 
521 
524 
525 

526 

526 

528 

530 
533 


608 


INDEX  RERUM. 


QUiESTIO  CIX. 


De  exteriori  principio  humanorum  ac- 
tuum,  scilicel  de  gratia  Dei,  in  decem 
arliculos  divisa.  J>5o 

Art.  I.  Utriim  homo  sine  gratia  ali- 
quod  verum  cognoscere  possit,  536 

Art.  II.  Utrum  nomo  possit  velle  et 
facere  bonum  absque  gratia.  538 

Art.  III.  Utriim  homo  possit  diiipere 
Deum  super  omnia  ex  solis  natura- 
libus  sine  ^ratia.  539 

Art.  IV.  Utrum  homosinegratiaper 
sua  naturalia  legis  praecepta  im- 
plere  possit.  541 

Art.  V.  Utrum  homo  possit  mereri 
vitam  ajternam  sine  gratia.  542 

Akt.  VI.  Utriim  homo  possit  seipsum 
ad  gratiam  praeparare  per  seipsum 
absque  exteriori  auxilio  gratiae.  543 

Art.  VII.  Utriim  homo  possit  resur- 
gere  a  peccato  sine  auxiiio  gralia;.  545 

Art,  VIII.  Utriim  homo  sine  gratia 
possit  non  peccare.  547 

Art.  IX.  Utrum  ille  qui  jam  consecu- 
tus  est  gratiara,  per  seipsum  possit 
operari  donum,  et  vitare  peccatum 
absque  auxilio  gratiae.  548 

Art.  X.  Utriira  homo  in  gratia  cons- 
titutus  indigeat  auxilio  gratiae  ad 
perseverandum.  550 

QUyESTIO  GX. 

De  gratia  Dei  quantiim  ad  ejus  essentiam, 

in  quatuor  articulos  divisa.  551 

Art.  I.  Utriim  gratia  ponat  aliquid 
in  anima.  551 

Art.  II.  Utriim  gratia  sit  qualitas 
animae.  553 

Art.  III.  Utriim  gratia  sit  idem  quod 
virtus.  555 

Art.  IV.  Utrum  gratia  sit  in  essentia 
animae  sicul  in  subjecto,  an  iu  ali- 
qua  potentiarum.  556 

QUiESTIO  CXI. 

D»  divisione  gratice ,  in  quinque  articulos 

divisa.  557 

Art.  I.  Utrum  gratia  convenienter  di- 
vidatur  per  ^raliam  gratum  faciea- 
tem,  et  graljam  gratis  datam.  558 

Art.  II,  Utriim  gratia  convenienter 
dividatur  per  operantem  et  coope- 
ranlem.  559 

Art.  III.  Utrum  gratia  convenienter 
dividatur  in  praeveuientem  et  sub- 
sequentem.  561 

Art.  IV.  Utrum  gratia  gratis  data 
convenienlerabApostoIo  dividatur.  562 

Art.  V.  Utriim  gralia  gratis  data  sit 
dignior  quam  gratiagratumfaciens.  564 

QU^STIO  GXII. 

De  cuusa  gralioe,    in   quinque  articulos 

divisa.  563 

Art.  I.  Utriim  solus  Deus  sii  causa 
grati.e.  jOj 


Art.  II.  Utrum  requiratur  aliqua 
praeparatio  et  disposilio  ad  gratiam 
ex  parte  hominis.  565 

Art.  III.  Utrum  necessario  detur  grj: 
tia  se  praeparanti  ad  graliam,  vel 
facienti  quod  in  se  est.  o6S 

Art.  IV.  Utriim  gratia  sit  major  in 
uno  quam  in  alio.  369 

Art.  V.  Utriim  homo  possit  scire  se 
habere  graliam.  570 

QUiESTIO  GXIII. 

De  effectibus  gratioe ,  in  decem  articulos    ^ 
divisa.  572 

Art.  I.  Utrum  justiticatio  impii  sit 
remissio  peccatorum.  572 

Art.  II.  Ulriimad  remissionemculpae 
quaeest  justificatio  impii,  requira- 
turgratiae  infusio.  573 

Art.  III.  Utriim  ad  justificationem 
impii  requiratur  niotus  liberi  ar- 
bitrii.  575 

Art.  IV.  Utrum  ad  justificationem 
impii  lequiratur  motus  fidei.  576 

Art.  V.  Utriim  ad  juslificationem 
impii  requiratur  niotus  iiberi  ar- 
bitrii  in  peccatum.  578 

Art.  VI.  U triim  remissio  peccatorum 
debeat  numerari  inter  ea  quaj  re- 
quirunturad  justificationemimpii.  579 

Art.  VII.  Utriim  justificatio  impii 
fiatininstanti,  velsuccessive.  580 

Art.  VIII.  Utriim  graiiae  infusio  si 
primaordinenaturaeintereaquaere- 
quirunturad  justificationemimpii.  582 

Art.  IX.  Utriim  justificatioimpii  sit 
maximum  opus  Dei.  584 

Art.  X.  Utriuu  justificatio  impii  sit 
opus  miraculosum.  585 

QUyESTIOGXIV. 

De  merilo,  quod  est  effcclus  gratia  coopc- 

rantis,  in  decem  arliculos  divisa.        586 

Art.  I.  Utriim  homo  possit  aliquid 

mereri  a  Deo.  586 

Art.  II.  Utriim  aliquis  sine  gratia 

possit  mereri  vitam  aeternam.  588 

Art.  III.  Utriim  homo  in  gratia  cons- 

tilutus  possit  mereri  vitam  seter- 

nam  ex  condigno.  589 

Akt.  IV.  Utriim  gralia  sit  principium 

meriti  principalius  per  charitatem 

quiim  per  alias  virtutes.  590 

Art.  V.  Utriim  homo  possit  sibi  me- 

reri  primam  gratiam.  592 

Art.  VI.   Ulrum  homo  possit  alteri 

mereii  primam  gratiam.  593 

Art.    VII.   Utrum  honio   possit  sibi 

mereri  reparalioiicm  post  lapsum.    594 
Art.  VIII.  Utriim  homo  possit  raereri 

augmentum  gratiae  vel  charitatis.  5'j 
Art.'  IX.  Utriim  homo  possit  perie- 

verantiam  mereri.  596 

Art.  X.  Ulriim  temporalia  bona  (^ 

(lant  suh  merito  598 


FINIS  liNDlClS  RERUM. 


/J 


I 


BQ 

6835 

1882 

V.3 

IMS 


Thomas  Aquinas,  Saint, 

12257-1274. 

S.  Thomae  Aquinatis 
Summa  theologica 


PQNTIFICAI-    INSTITUTE 

OF     MED!Ar-VAL    STUDIES 

59  OUESN-S  PARK 

ToRONTo  5.  Canada